थोडक्यात
कीबोर्ड शॉर्टकट (Shortcut) म्हणजे माऊस न वापरता एखादे काम पटकन करणारी एक किंवा अनेक बटणांची जोडी. पहिले बटण (उदा. Ctrl) दाबून ठेवा आणि मग पुढचे बटण दाबा. खालील तक्त्यांत Windows, MS Word, MS Excel, MS PowerPoint आणि वेब ब्राउझरचे महत्त्वाचे शॉर्टकट दिले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- Ctrl, Alt, Shift आणि Windows ही बटणे इतर बटणांसोबत वापरतात.
- Ctrl + C ने कॉपी, Ctrl + X ने कट आणि Ctrl + V ने पेस्ट होते.
- Ctrl + Z शेवटची कृती रद्द (Undo) करते; Ctrl + Y ती पुन्हा करते (Redo).
- Ctrl + S ने फाईल जतन (Save) होते; वारंवार जतन करा.
- एकच शॉर्टकट वेगवेगळ्या प्रोग्रॅममध्ये वेगळे काम करू शकतो. उदा. Word मध्ये Ctrl + H म्हणजे Replace, तर ब्राउझरमध्ये History.
- PowerPoint मध्ये F5 ने स्लाईड शो सुरू होतो, तर File Explorer किंवा ब्राउझरमध्ये F5 ने Refresh होते.
- F1 ते F12 ही फंक्शन बटणे (Function Keys) कीबोर्डच्या सर्वात वरच्या ओळीत असतात.
Windows आणि सामान्य शॉर्टकट
| शॉर्टकट | उपयोग |
|---|---|
| Ctrl + C | कॉपी करणे |
| Ctrl + X | कट करणे |
| Ctrl + V | पेस्ट करणे |
| Ctrl + Z | Undo – शेवटची कृती रद्द |
| Ctrl + Y | Redo – रद्द केलेली कृती पुन्हा |
| Ctrl + A | सर्व निवडणे |
| Ctrl + S | जतन करणे |
| Ctrl + O | फाईल उघडणे |
| Ctrl + N | नवीन फाईल किंवा नवीन विंडो |
| Ctrl + P | प्रिंट |
| Ctrl + F | शोधणे (Find) |
| Alt + Tab | उघड्या विंडोंमध्ये बदल |
| Alt + F4 | चालू विंडो किंवा प्रोग्रॅम बंद करणे |
| Windows बटण | Start मेनू उघडणे |
| Windows + D | डेस्कटॉप दाखवणे |
| Windows + E | File Explorer उघडणे |
| Windows + L | संगणक लॉक करणे |
| Windows + I | Settings उघडणे |
| Ctrl + Shift + Esc | Task Manager उघडणे |
| F2 | निवडलेल्या फाईल/फोल्डरचे नाव बदलणे (Rename) |
| F5 | Refresh |
| Shift + Delete | Recycle Bin मध्ये न जाता कायमचे डिलीट |
| Print Screen | स्क्रीनचा स्क्रीनशॉट घेणे |
| Windows + Shift + S | स्क्रीनचा निवडलेला भाग कापून (Snip) घेणे |
MS Word चे शॉर्टकट
| शॉर्टकट | उपयोग |
|---|---|
| Ctrl + B | ठळक (Bold) |
| Ctrl + I | तिरके (Italic) |
| Ctrl + U | अधोरेखित (Underline) |
| Ctrl + L | डावीकडे संरेखन (Align Left) |
| Ctrl + E | मध्यभागी (Center) |
| Ctrl + R | उजवीकडे संरेखन (Align Right) |
| Ctrl + J | दोन्ही बाजूंनी सरळ (Justify) |
| Ctrl + H | शोधा आणि बदला (Find and Replace) |
| Ctrl + K | हायपरलिंक घालणे |
| F7 | शुद्धलेखन व व्याकरण तपासणी |
| Ctrl + Enter | पेज ब्रेक |
| Ctrl + Home | दस्तऐवजाच्या सुरुवातीला जाणे |
| Ctrl + End | दस्तऐवजाच्या शेवटी जाणे |
| Ctrl + ] | फॉन्ट आकार एक पॉइंटने वाढवणे |
| Ctrl + [ | फॉन्ट आकार एक पॉइंटने कमी करणे |
MS Excel चे शॉर्टकट
| शॉर्टकट | उपयोग |
|---|---|
| Ctrl + ; | आजची तारीख टाकणे |
| Ctrl + Shift + ; | सध्याची वेळ टाकणे |
| Alt + = | AutoSum |
| F2 | चालू सेल संपादित करणे |
| F4 | फॉर्म्युला लिहिताना $A$1 सारखा Absolute Reference करणे |
| Ctrl + Arrow बटण | डेटाच्या टोकापर्यंत उडी |
| Ctrl + Space | संपूर्ण कॉलम निवडणे |
| Shift + Space | संपूर्ण रो निवडणे |
| Ctrl + 1 | Format Cells उघडणे |
| Ctrl + Page Down | पुढची शीट |
| Ctrl + Page Up | मागची शीट |
| Shift + F11 | नवीन शीट घालणे |
PowerPoint आणि ब्राउझरचे शॉर्टकट
| शॉर्टकट | उपयोग |
|---|---|
| Ctrl + M | नवीन स्लाईड (PowerPoint) |
| F5 | पहिल्या स्लाईडपासून स्लाईड शो |
| Shift + F5 | चालू स्लाईडपासून स्लाईड शो |
| Esc | स्लाईड शो संपवणे |
| B | स्लाईड शो चालू असताना काळी स्क्रीन; पुन्हा दाबल्यास परत |
| Ctrl + T | नवीन टॅब (ब्राउझर) |
| Ctrl + W | चालू टॅब बंद करणे |
| Ctrl + Shift + T | शेवटचा बंद केलेला टॅब पुन्हा उघडणे |
| Ctrl + Tab | पुढच्या टॅबवर जाणे |
| Ctrl + D | पेज बुकमार्क करणे |
| Ctrl + H | हिस्ट्री उघडणे |
| Ctrl + J | डाउनलोड उघडणे (Chrome व Edge) |
| Ctrl + L | ॲड्रेस बार निवडणे |
| Ctrl + Plus / Ctrl + Minus | झूम वाढवणे / कमी करणे |
| Ctrl + 0 | झूम पूर्वीसारखा करणे |
| F11 | पूर्ण स्क्रीन चालू/बंद |
महत्त्वाच्या संज्ञा
- शॉर्टकट की (Shortcut Key) – काम पटकन करण्यासाठी एकत्र दाबायची बटणे.
- फंक्शन की (Function Keys) – वरच्या ओळीतील F1 ते F12 बटणे.
- मॉडिफायर की (Modifier Keys) – Ctrl, Alt, Shift, Windows; इतर बटणांसोबत वापरतात.
- क्लिपबोर्ड (Clipboard) – कॉपी किंवा कट केलेली गोष्ट तात्पुरती ठेवणारी मेमरी.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. Task Manager थेट उघडण्याचा शॉर्टकट कोणता?
- (A) Alt + Tab
- (B) Ctrl + Shift + Esc
- (C) Windows + D
- (D) Ctrl + P
उत्तर: (B) Ctrl + Shift + Esc — याने Task Manager उघडतो.
Q2. MS Word मध्ये Ctrl + E कशासाठी वापरतात?
- (A) मजकूर मध्यभागी आणण्यासाठी
- (B) मजकूर पुसण्यासाठी
- (C) Word बंद करण्यासाठी
- (D) जतन करण्यासाठी
उत्तर: (A) मजकूर मध्यभागी आणण्यासाठी — L, E, R, J म्हणजे डावे, मध्य, उजवे, Justify.
Q3. Excel मध्ये सेलमध्ये आजची तारीख टाकणारा शॉर्टकट कोणता?
- (A) Ctrl + 1
- (B) Alt + =
- (C) F4
- (D) Ctrl + ;
उत्तर: (D) Ctrl + ; — Ctrl + Shift + ; ने वेळ येते.
Q4. Windows संगणक लॉक करण्याचा शॉर्टकट कोणता?
- (A) Windows + E
- (B) Windows + I
- (C) Windows + L
- (D) Alt + F4
उत्तर: (C) Windows + L — L म्हणजे Lock.
Q5. चुकून बंद झालेला टॅब पुन्हा उघडण्यासाठी कोणता शॉर्टकट वापराल?
- (A) Ctrl + W
- (B) Ctrl + Shift + T
- (C) Ctrl + T
- (D) Ctrl + D
उत्तर: (B) Ctrl + Shift + T — Ctrl + W ने टॅब बंद होतो.
परीक्षा टिप
शॉर्टकट जोड्यांमध्ये पाठ करा: Ctrl + Z / Ctrl + Y, F5 / Shift + F5, Ctrl + Page Down / Ctrl + Page Up. एकाच शॉर्टकटचे वेगवेगळ्या प्रोग्रॅममधील वेगळे काम लक्षात ठेवा.