MS-CIT कॉम्प्युटर कोर्स – प्रकरण ७: इंटरनेट, ई-मेल व वेब ब्राउझर

थोडक्यात

इंटरनेट (Internet) म्हणजे जगभरातील संगणक नेटवर्क एकमेकांना जोडलेले मोठे जाळे. वर्ल्ड वाईड वेब (WWW) म्हणजे इंटरनेटवरून ब्राउझरमध्ये उघडता येणाऱ्या वेब पेजचा प्रचंड संग्रह. ई-मेल (Email) वापरून ई-मेल पत्ता असलेल्या कोणालाही संदेश आणि फाईल पाठवता येतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• इंटरनेट हे जाळे आहे, तर WWW ही त्या जाळ्यावर उपलब्ध असलेली वेब पेज आहेत. दोन्ही एकच नाहीत.
• इंट्रानेट (Intranet) हे एकाच संस्थेच्या आत वापरले जाणारे खासगी नेटवर्क आहे.
• एकमेकांशी संबंधित वेब पेजच्या समूहाला वेबसाईट म्हणतात; तिच्या पहिल्या पानाला होम पेज (Home Page) म्हणतात.
• URL (Uniform Resource Locator) म्हणजे वेब पेजचा पत्ता.
• HTTPS हे HTTP चे सुरक्षित रूप आहे; अशा साईटसाठी ब्राउझरमध्ये कुलूपाचे (Padlock) चिन्ह दिसते.
• ISP (Internet Service Provider) म्हणजे इंटरनेट जोडणी देणारी कंपनी.
• बँडविड्थ (Bandwidth) म्हणजे एका सेकंदात जोडणी किती डेटा वाहून नेऊ शकते; ती Mbps मध्ये सांगतात.
• LAN लहान परिसरासाठी, MAN शहरासाठी आणि WAN खूप मोठ्या परिसरासाठी असते. इंटरनेट हे सर्वात मोठे WAN आहे.
• Google Drive सारख्या क्लाऊड सेवा (Cloud) फाईल ऑनलाईन साठवतात, त्यामुळे कोणत्याही उपकरणावरून त्या उघडता येतात.
• ई-मेल पत्त्याचे स्वरूप name@domain असे असते, उदा. ravi@example.com.

URL आणि वेब ब्राउझर

वेब पत्त्याचे काही भाग असतात. सुरुवातीला प्रोटोकॉल (http किंवा https) असतो. त्यानंतर www.example.gov.in सारखे डोमेन नेम (Domain Name) येते. शेवटी /forms सारखा पेजचा मार्ग असतो. डोमेनच्या शेवटावरून अंदाज येतो: .gov.in भारत सरकारच्या साईटसाठी, .org बहुधा संस्थांसाठी आणि .com मुख्यतः कंपन्यांसाठी वापरतात.

वेबसाईट उघडण्याच्या सॉफ्टवेअरला वेब ब्राउझर म्हणतात. उदा. Google Chrome, Microsoft Edge, Mozilla Firefox, Apple Safari. सर्च इंजिन (Search Engine) म्हणजे माहिती शोधून देणारी वेबसाईट, उदा. Google, Bing. चांगल्या निकालांसाठी मोजके स्पष्ट शब्द (Keywords) लिहा आणि अचूक वाक्य शोधायचे असेल तर ते दुहेरी अवतरणचिन्हांत (" ") लिहा.

ॲड्रेस बार (Address Bar) मध्ये URL टाइप करतात. टॅबमुळे एकाच विंडोत अनेक पेज उघडी ठेवता येतात. Incognito मोडमध्ये त्या संगणकावर हिस्ट्री जतन होत नाही; पण वेबसाईट किंवा ISP पासून तुम्ही लपत नाही.

इंटरनेटशी वाय-फाय (Wi-Fi) द्वारे बिनतारी पद्धतीने किंवा मोबाईलवरील मोबाईल डेटाद्वारे जोडता येते.

ई-मेलची मूलभूत माहिती

Reply फक्त पाठवणाऱ्याला उत्तर देते. Reply All पाठवणाऱ्याला आणि To व CC मधील सर्वांना उत्तर देते. Forward आलेला ई-मेल नव्या व्यक्तीला पाठवते.

ई-मेल खाते उघडताना ई-मेल सेवा उघडा, वेगळे युजरनेम निवडा, मजबूत पासवर्ड ठेवा आणि खाते परत मिळवण्यासाठी मोबाईल नंबर जोडा. ई-मेलचे शिष्टाचार: स्पष्ट विषय, छोटा व नम्र संदेश, पाठवण्याआधी Attachment तपासणे आणि सर्व अक्षरे कॅपिटलमध्ये न लिहिणे.

Google Meet किंवा Zoom सारख्या ॲपमधून कॅमेरा व मायक्रोफोन वापरून इंटरनेटवर व्हिडिओ कॉल करता येतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• WWW – इंटरनेटवर एकमेकांशी जोडलेल्या वेब पेजचा संग्रह.
• Intranet – एका संस्थेच्या आतील खासगी नेटवर्क.
• URL – वेब पेजचा पूर्ण पत्ता.
• Domain Name – वेबसाईट पत्त्यातील नावाचा भाग, उदा. example.gov.in.
• ISP – इंटरनेट सेवा देणारी कंपनी.
• Bandwidth – जोडणी एका सेकंदात वाहून नेणारा डेटा.
• BCC – पत्ते लपवून पाठवलेली ई-मेलची प्रत.

सराव प्रश्न (उत्तरांसह)

Q1. URL चे पूर्ण रूप कोणते?

• (A) Universal Remote Link
• (B) Uniform Resource Locator
• (C) User Resource List
• (D) Unique Router Line

Q2. खूप मोठ्या परिसरात पसरलेले नेटवर्क कोणते?

• (A) LAN
• (B) Bluetooth
• (C) WAN
• (D) फक्त Intranet

Q3. Chrome मध्ये चालू पेज बुकमार्क करण्याचा शॉर्टकट कोणता?

• (A) Ctrl + D
• (B) Ctrl + H
• (C) Ctrl + T
• (D) Ctrl + J

Q4. इतरांना पत्ता न दिसता एखाद्याला ई-मेलची प्रत पाठवायची आहे. कोणता भाग वापराल?

• (A) To
• (B) CC
• (C) Subject
• (D) BCC

Q5. लिहिलेले पण न पाठवलेले ई-मेल कुठे जतन होतात?

• (A) Inbox
• (B) Drafts
• (C) Spam
• (D) Sent

परीक्षा टिप

इंटरनेट आणि WWW वेगळे आहेत. URL, HTTP, HTTPS, ISP, LAN, MAN, WAN, CC, BCC यांची पूर्ण रूपे आणि CC व BCC मधील फरक पाठ करा.