MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

MS-CIT कॉम्प्युटर कोर्स – प्रकरण ८: ऑनलाईन सुरक्षा व सायबर सुरक्षा (OTP फसवणूक, पासवर्ड, UPI सुरक्षा)

MS-CIT / बेसिक कॉम्प्युटर कोर्स · प्रकरण ८ पैकी १० · नोट्स व उत्तरांसह ५ सराव प्रश्न

थोडक्यात

सायबर सुरक्षा (Cyber Security) म्हणजे आपली ऑनलाईन खाती, पैसे, मोबाईल आणि संगणक फसवणूक व हानिकारक सॉफ्टवेअरपासून सुरक्षित ठेवणे. बहुतेक ऑनलाईन फसवणुकीत OTP, PIN किंवा पासवर्ड सांगायला लावतात किंवा बनावट लिंकवर क्लिक करायला लावतात. काही साध्या सवयी पाळल्या तर अशा बहुतेक फसवणुकी टळतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

नेहमीच्या ऑनलाईन फसवणुकी

फसवणूककशी होतेबचाव कसा करावा
फिशिंग (Phishing)बँक किंवा कंपनीसारखा दिसणारा बनावट SMS, ई-मेल किंवा वेबसाईट माहिती चोरतेपाठवणारा व वेबसाईटचा पत्ता तपासा; अधिकृत पत्ता स्वतः टाइप करा
बनावट KYC संदेशलिंकवर क्लिक न केल्यास खाते बंद होईल अशी भीती दाखवतोदुर्लक्ष करा; बँकेच्या अधिकृत ॲप किंवा शाखेशी संपर्क करा
बनावट कस्टमर केअरबनावट हेल्पलाईन OTP मागते किंवा ॲप टाकायला सांगतेनंबर फक्त अधिकृत ॲप/वेबसाईटवरून घ्या
QR कोड फसवणूकपैसे "घेण्यासाठी" QR कोड स्कॅन करायला सांगतातपैसे घेण्यासाठी स्कॅन किंवा PIN लागत नाही
स्क्रीन शेअरिंग ॲपरिमोट ॲपमुळे फसवणूक करणाऱ्याला तुमची स्क्रीन व OTP दिसतोअनोळखी व्यक्तीसाठी असे ॲप कधीच टाकू नका
बनावट नोकरी/कर्ज ॲप"नोंदणी शुल्क" मागते किंवा सर्व संपर्क व फोटो पाहण्याची परवानगी मागतेॲप फक्त अधिकृत ॲप स्टोअरमधून घ्या; परवानग्या व रिव्ह्यू तपासा

मोबाईल व संगणकासाठी सुरक्षित सवयी

मालवेअर (Malware) म्हणजे हानिकारक सॉफ्टवेअर. व्हायरस (Virus) हा मालवेअरचाच एक प्रकार असून तो फाईल किंवा प्रोग्रॅमला चिकटून पसरतो. अँटीव्हायरस असे प्रोग्रॅम शोधून काढून टाकतो. अपडेटमुळे सुरक्षेतील त्रुटी दूर होतात, म्हणून ते वेळेवर करा.

स्टेशन किंवा कॅफेमधील सार्वजनिक वाय-फाय (Public Wi-Fi) सुरक्षित असेलच असे नाही. त्यावर बँकिंग करू नका किंवा पासवर्ड टाकू नका. मोबाईलला PIN, पॅटर्न किंवा फिंगरप्रिंटचे लॉक ठेवा.

सोशल मीडियावर खाते खासगी (Private) ठेवा, पत्ता, फोन नंबर, प्रवासाचे बेत अशी वैयक्तिक माहिती कमी टाका आणि ओळखीच्याच लोकांच्या रिक्वेस्ट स्वीकारा.

हे कराहे करू नका
लांब व वेगवेगळे पासवर्ड ठेवास्वतःचे नाव किंवा जन्मतारीख पासवर्ड ठेवू नका
Two-Factor Authentication सुरू ठेवाOTP, PIN, CVV कोणालाही सांगू नका
वेबसाईटचा पत्ता व कुलूप चिन्ह तपासाअनोळखी संदेशातील लिंकवर क्लिक करू नका
ॲप फक्त अधिकृत ॲप स्टोअरमधून घ्याफोन करणाऱ्याच्या सांगण्यावरून रिमोट ॲप टाकू नका
फसवणूक लगेच 1930 वर कळवातक्रार करायला उशीर करू नका किंवा लाजू नका
फसवणुकीने खात्यातून पैसे गेले तर लगेच 1930 वर फोन करा आणि बँकेलाही कळवा. जितक्या लवकर तक्रार, तितकी पैसे थांबवण्याची शक्यता जास्त.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सराव प्रश्न (उत्तरांसह)

Q1. UPI PIN केव्हा टाकावा लागतो?

उत्तर: (B) पैसे पाठवताना — पैसे घेण्यासाठी PIN कधीच लागत नाही.

Q2. राष्ट्रीय सायबर गुन्हे हेल्पलाईन क्रमांक कोणता?

उत्तर: (D) 1930 — ऑनलाईन फसवणुकीची तक्रार या क्रमांकावर करतात.

Q3. यापैकी सर्वात मजबूत पासवर्ड कोणता?

उत्तर: (A) Neem#Tree7Rain! — लांब असून अक्षरे, अंक व चिन्हे यांचे मिश्रण आहे.

Q4. "बँकेतून" बोलतो असे सांगून कोणी OTP मागितला तर काय कराल?

उत्तर: (C) नकार देऊन फोन ठेवाल — बँक कधीच OTP विचारत नाही.

Q5. बँकेसारखा दिसणारा बनावट संदेश पाठवून माहिती चोरणे याला काय म्हणतात?

उत्तर: (B) Phishing — बनावट संदेश/साईटद्वारे माहिती चोरणे.

परीक्षा टिप

तीन नियम लक्षात ठेवा: OTP/PIN/CVV कोणालाही नाही, UPI PIN फक्त पैसे पाठवण्यासाठी, आणि फसवणूक झाल्यास 1930 किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार.

सर्व प्रकरणे

📋 MS-CIT माहिती व परीक्षा पद्धत💻 १. संगणकाची ओळख व भाग🖱️ २. इनपुट, आउटपुट व साठवण उपकरणे🪟 ३. विंडोज व फाईल व्यवस्थापन📝 ४. MS Word📊 ५. MS Excel व सूत्रे📽️ ६. MS PowerPoint🌐 ७. इंटरनेट, ई-मेल व ब्राउझर🔒 ८. ऑनलाईन सुरक्षा व सायबर सुरक्षा🇮🇳 ९. डिजिटल इंडिया सेवा⌨️ १०. कीबोर्ड शॉर्टकट्स तक्ता✅ ३० MCQ सराव चाचणी

या PadhaiNotes च्या मूळ अभ्यास नोट्स आहेत – MS-CIT/MKCL चे अधिकृत साहित्य नाही. कोर्स व परीक्षेची अधिकृत माहिती mscit.mkcl.org वर पाहा.