थोडक्यात
डिजिटल इंडियामुळे अनेक सरकारी सेवा आता मोबाईल किंवा संगणकावरून ऑनलाईन घेता येतात. DigiLocker मध्ये आपली अधिकृत कागदपत्रे डिजिटल स्वरूपात राहतात, आपले सरकार (Aaple Sarkar) पोर्टलवर महाराष्ट्रातील लोकसेवा ऑनलाईन मिळतात आणि UPI ने एका बँक खात्यातून दुसऱ्या खात्यात लगेच पैसे पाठवता येतात. सेवांची यादी बदलत असते, म्हणून नवीनतम यादी नेहमी अधिकृत संकेतस्थळावर तपासा.
महत्त्वाचे मुद्दे
- DigiLocker हे भारत सरकारचे डिजिटल कागदपत्र पाकीट (Document Wallet) आहे; ते इलेक्ट्रॉनिक्स व माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाच्या (MeitY) अंतर्गत चालते.
- संबंधित विभागाने थेट DigiLocker मध्ये दिलेली कागदपत्रे IT कायद्याखालील नियमांनुसार मूळ कागदपत्रांसारखीच ग्राह्य धरली जातात.
- आपले सरकार हे प्रमाणपत्रांसारख्या लोकसेवांसाठी महाराष्ट्र शासनाचे ऑनलाईन पोर्टल आहे.
- महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५ (Right to Public Services Act) मुळे अधिसूचित सेवा ठरावीक मुदतीत मिळतात.
- घरी इंटरनेट किंवा संगणक नसलेल्यांसाठी आपले सरकार सेवा केंद्रे मदत करतात.
- UPI (Unified Payments Interface) ही NPCI ने विकसित केलेली त्वरित बँक-ते-बँक पैसे पाठवण्याची पद्धत आहे.
- UPI पेमेंटसाठी UPI ID (उदा. name@bank) किंवा QR कोड वापरतात आणि UPI PIN लागतो.
- आधार (Aadhaar) हा UIDAI ने दिलेला १२ अंकी ओळख क्रमांक आहे.
- सामायिक सेवा केंद्रे (CSC) गावे व शहरांमध्ये सरकारी आणि इतर ई-सेवा देतात.
- भारत सरकारच्या वेबसाईट साधारणपणे .gov.in ने संपतात; माहिती भरण्यापूर्वी ही सोपी खात्री करा.
DigiLocker आणि आधार
DigiLocker मध्ये महत्त्वाची कागदपत्रे एका सुरक्षित ऑनलाईन जागी ठेवता येतात. मोबाईल नंबरने नोंदणी करता येते आणि आधार जोडता येतो. विभाग व मंडळे कागदपत्रे थेट तुमच्या खात्यात देतात. उदा. आधार कार्ड, पॅन कार्ड (PAN), वाहन चालक परवाना (Driving Licence) आणि शैक्षणिक गुणपत्रिका. ही कागदपत्रे थेट देणाऱ्या विभागाकडून येत असल्याने, जिथे DigiLocker कागदपत्रे स्वीकारली जातात तिथे कागदी प्रत न नेता ती दाखवता येतात.
आधार क्रमांक UIDAI (Unique Identification Authority of India) देते. अनेक सेवांसाठी ओळख पटवण्यासाठी आधार वापरतात. आधार पडताळणीसाठी आलेला OTP अनोळखी व्यक्तीला कधीही सांगू नका.
आपले सरकार आणि UPI
| सेवा | काय करता येते |
|---|---|
| आपले सरकार पोर्टल | उत्पन्न प्रमाणपत्र, वय-राष्ट्रीयत्व-अधिवास प्रमाणपत्र, जात प्रमाणपत्र अशा प्रमाणपत्रांसाठी अर्ज |
| आपले सरकार तक्रार सुविधा | सरकारी सेवेबद्दल तक्रार नोंदवणे |
| आपले सरकार सेवा केंद्र | इंटरनेट नसल्यास सेवांसाठी अर्ज करायला मदत |
| UPI ॲप (उदा. BHIM) | पैसे पाठवणे, QR कोडने पेमेंट, शिल्लक तपासणे |
आपले सरकार पोर्टलवर खाते तयार करा, विभाग व सेवा निवडा, कागदपत्रे अपलोड करा आणि अर्जाची स्थिती पाहा. लोकसेवा हक्क अधिनियमानुसार प्रत्येक अधिसूचित सेवेसाठी ठरावीक मुदत असते, त्या मुदतीत ती सेवा मिळायला हवी.
UPI मुळे बँक खाते मोबाईल ॲपशी जोडले जाते. BHIM हे NPCI ने बनवलेले UPI ॲप आहे; अनेक बँकांची व खासगी ॲप्सही UPI वापरतात. पैसे पाठवताना समोरच्याचा UPI ID टाका किंवा QR कोड स्कॅन करा, नाव व रक्कम तपासा आणि मग UPI PIN टाका. पैसे घेण्यासाठी PIN कधीच लागत नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- DigiLocker – भारत सरकारचे डिजिटल कागदपत्र पाकीट.
- आपले सरकार – महाराष्ट्रातील लोकसेवांसाठी ऑनलाईन पोर्टल.
- लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५ – ठरावीक मुदतीत लोकसेवा देणारा महाराष्ट्राचा कायदा.
- UPI – Unified Payments Interface; त्वरित बँक-ते-बँक व्यवहार.
- NPCI – National Payments Corporation of India; UPI विकसित करणारी संस्था.
- UIDAI – आधार क्रमांक देणारे प्राधिकरण.
- CSC – Common Service Centre; ई-सेवा देणारे स्थानिक केंद्र.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. UPI कोणत्या संस्थेने विकसित केले?
- (A) UIDAI
- (B) ISRO
- (C) NPCI
- (D) निवडणूक आयोग
Q2. आपले सरकार हे कोणत्या राज्य सरकारचे सेवा पोर्टल आहे?
- (A) केरळ
- (B) महाराष्ट्र
- (C) पंजाब
- (D) आसाम
Q3. आधार क्रमांक कोण देते?
- (A) UIDAI
- (B) NPCI
- (C) RBI
- (D) फक्त पोस्ट ऑफिस
Q4. DigiLocker मुख्यतः कशासाठी वापरतात?
- (A) ऑनलाईन गेम खेळण्यासाठी
- (B) अधिकृत कागदपत्रे डिजिटल स्वरूपात ठेवण्यासाठी
- (C) ई-मेल पाठवण्यासाठी
- (D) सिनेमाची तिकिटे काढण्यासाठी
Q5. महाराष्ट्रात ठरावीक मुदतीत लोकसेवा देणारा कायदा कोणता?
- (A) मोटार वाहन कायदा
- (B) कॉपीराईट कायदा
- (C) भारतीय करार कायदा
- (D) लोकसेवा हक्क अधिनियम, २०१५
परीक्षा टिप
सेवा आणि संस्था जोड्या लक्षात ठेवा: UPI – NPCI, आधार – UIDAI, DigiLocker – MeitY, आपले सरकार – महाराष्ट्र शासन.