थोडक्यात
संगणक (Computer) हे एक इलेक्ट्रॉनिक यंत्र आहे. ते आपण दिलेली माहिती (Data) घेते, सूचनांनुसार तिच्यावर प्रक्रिया करते, निकाल दाखवते आणि माहिती साठवून ठेवते. संगणकाचे दोन मुख्य भाग असतात – हार्डवेअर (Hardware) आणि सॉफ्टवेअर (Software). या प्रकरणात संगणकाचे भाग, मेमरी व तिची एकके आणि संगणकाचे प्रकार पाहू.
महत्त्वाचे मुद्दे
- संगणक स्वतः विचार करत नाही; तो फक्त दिलेल्या सूचना (Instructions) पाळतो.
- संगणकाचे काम चार टप्प्यांत चालते: इनपुट (Input) → प्रक्रिया (Process) → आउटपुट (Output) → साठवण (Storage).
- संगणकाला स्वतःची बुद्धी (IQ) नसते.
- CPU म्हणजे Central Processing Unit – संगणकाचा "मेंदू".
- CPU चे तीन भाग: ALU, CU आणि रजिस्टर्स (Registers).
- सर्व भाग जोडणारा मुख्य सर्किट बोर्ड म्हणजे मदरबोर्ड (Motherboard).
- SMPS घरातील AC वीज संगणकाला लागणाऱ्या कमी व्होल्टेजच्या DC विजेत बदलतो.
- RAM तात्पुरती मेमरी आहे – वीज गेली की तिच्यातील माहिती पुसली जाते.
- ROM कायमची मेमरी आहे – वीज गेली तरी माहिती टिकते.
- १ बाइट (Byte) = ८ बिट (Bit) आणि १ KB = १०२४ बाइट.
संगणकाची वैशिष्ट्ये
- वेग (Speed): लाखो गणिते काही सेकंदांत करतो.
- अचूकता (Accuracy): सूचना व माहिती बरोबर असेल तर उत्तर अचूक येते. चूक बहुतेक वेळा माणसाने दिलेल्या चुकीच्या माहितीमुळे होते.
- साठवण (Storage): खूप मोठी माहिती साठवून ठेवू शकतो.
- चिकाटी (Diligence): थकत नाही, कंटाळत नाही; तासन्‌तास एकाच दर्जाने काम करतो.
- बहुउपयोगीपणा (Versatility): टायपिंग, हिशेब, चित्र, गाणी, इंटरनेट – अनेक कामे करतो.
- मर्यादा: संगणकाला भावना व स्वतःची बुद्धी नसते.
CPU, मदरबोर्ड व मेमरी
| भाग | काम |
|---|---|
| ALU (Arithmetic Logic Unit) | बेरीज, वजाबाकी अशी गणिते आणि तुलना (मोठे/लहान/समान) करतो |
| CU (Control Unit) | संगणकाच्या सर्व भागांच्या कामावर नियंत्रण ठेवतो |
| रजिस्टर्स (Registers) | CPU च्या आत असलेली अतिशय वेगवान, लहान मेमरी |
| कॅशे मेमरी (Cache) | CPU व RAM यांच्यामधील वेगवान मेमरी; वारंवार लागणारी माहिती ठेवते |
| RAM | चालू असलेले प्रोग्राम व माहिती तात्पुरती ठेवते (Volatile) |
| ROM | संगणक सुरू करण्यासाठी लागणारे कायमचे प्रोग्राम ठेवते (Non-volatile) |
मेमरीची एकके
| एकक | किती |
|---|---|
| बिट (Bit) | 0 किंवा 1 – सर्वात लहान एकक |
| निबल (Nibble) | 4 बिट |
| बाइट (Byte) | 8 बिट |
| किलोबाइट (KB) | 1024 बाइट |
| मेगाबाइट (MB) | 1024 KB |
| गिगाबाइट (GB) | 1024 MB |
| टेराबाइट (TB) | 1024 GB |
सॉफ्टवेअर व संगणकाचे प्रकार
- हार्डवेअर: संगणकाचे स्पर्श करता येणारे भाग – मॉनिटर, कीबोर्ड, माउस, CPU.
- सॉफ्टवेअर: संगणकाला काम सांगणाऱ्या सूचनांचा संच (प्रोग्राम); तो स्पर्श करता येत नाही.
- सिस्टिम सॉफ्टवेअर: संगणक चालवणारे सॉफ्टवेअर, उदा. Windows.
- ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर: विशिष्ट कामासाठी, उदा. MS Word, MS Excel, ब्राउझर.
- आकारानुसार प्रकार: मायक्रो (वैयक्तिक संगणक), मिनी, मेनफ्रेम (बँका, मोठ्या कंपन्या) आणि सुपर कॉम्प्युटर (हवामान अंदाज, संशोधन). सुपर कॉम्प्युटर सर्वात वेगवान असतो.
- रोजच्या वापरातील: डेस्कटॉप, लॅपटॉप, टॅब्लेट, स्मार्टफोन आणि सर्व्हर (नेटवर्कमधील इतर संगणकांना सेवा देणारा).
संगणक सुरू व बंद करणे
- आधी वीजपुरवठा, नंतर CPU चे पॉवर बटण दाबा; मग मॉनिटर सुरू करा.
- काम झाल्यावर सर्व फाईल्स सेव्ह (Save) करा आणि प्रोग्राम बंद करा.
- Start बटण → Power → Shut down निवडा.
- थेट वीज बंद करू नका – त्यामुळे माहिती खराब होऊ शकते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- डेटा (Data) – प्रक्रिया न केलेली कच्ची माहिती.
- इन्फॉर्मेशन (Information) – प्रक्रिया करून मिळालेली उपयोगी माहिती.
- CPU – Central Processing Unit, संगणकाचा मेंदू.
- Volatile मेमरी – वीज गेल्यावर पुसली जाणारी मेमरी (RAM).
- बूटिंग (Booting) – संगणक सुरू होण्याची प्रक्रिया.
- SMPS – Switch Mode Power Supply.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. संगणकाचा "मेंदू" कोणत्या भागाला म्हणतात?
- (A) मॉनिटर
- (B) कीबोर्ड
- (C) CPU
- (D) माउस
उत्तर: (C) CPU – तो सर्व प्रक्रिया व नियंत्रण करतो.
Q2. १ बाइट म्हणजे किती बिट?
- (A) 8
- (B) 4
- (C) 16
- (D) 1024
उत्तर: (A) 8 – 4 बिट म्हणजे निबल.
Q3. वीज गेल्यावर कोणत्या मेमरीतील माहिती पुसली जाते?
- (A) ROM
- (B) हार्ड डिस्क
- (C) पेन ड्राइव्ह
- (D) RAM
उत्तर: (D) RAM – ती तात्पुरती (Volatile) मेमरी आहे.
Q4. बेरीज, वजाबाकी व तुलना CPU चा कोणता भाग करतो?
- (A) CU
- (B) ALU
- (C) SMPS
- (D) ROM
उत्तर: (B) ALU – Arithmetic Logic Unit गणिते व तुलना करतो.
Q5. खालीलपैकी सिस्टिम सॉफ्टवेअर कोणते?
- (A) MS Word
- (B) MS Excel
- (C) Windows
- (D) MS PowerPoint
उत्तर: (C) Windows – ही ऑपरेटिंग सिस्टिम आहे; बाकी ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आहेत.
परीक्षा टिप
मेमरीच्या एककांचा क्रम (Bit → Nibble → Byte → KB → MB → GB → TB) आणि RAM-ROM मधील फरक पाठ करा – यावर हमखास प्रश्न येतो.