निबंधाचे मुद्दे
- पर्यावरण म्हणजे काय – हवा, पाणी, जमीन, झाडे, प्राणी
- माणूस आणि निसर्ग यांचे नाते
- प्रदूषण, वृक्षतोड आणि प्लास्टिकचा वाढता वापर
- निसर्गाचा तोल बिघडल्याचे परिणाम
- पर्यावरण संवर्धनासाठी आपण काय करू शकतो
- विद्यार्थ्यांची जबाबदारी
- समारोप – निसर्ग जपला तरच भविष्य सुरक्षित
निबंध
सकाळी उठल्यावर खिडकीतून येणारी गार झुळूक, अंगणातील झाडावर किलबिलणारे पक्षी आणि दूरवर दिसणारे हिरवेगार डोंगर – हे सारे आपल्याला किती आनंद देतात! आपल्या भोवती असलेली हवा, पाणी, जमीन, झाडे, वेली, पशू-पक्षी या सर्वांना मिळून आपण पर्यावरण म्हणतो. माणूस हा याच पर्यावरणाचा एक भाग आहे.
निसर्ग आपल्याला न मागता खूप काही देतो. श्वास घेण्यासाठी शुद्ध हवा, पिण्यासाठी पाणी, अन्नधान्य, फळे, औषधी वनस्पती, घर बांधण्यासाठी लाकूड – या सगळ्या गोष्टी आपल्याला निसर्गाकडूनच मिळतात. म्हणूनच निसर्गाला आपली आई मानले जाते.
परंतु आज माणूस आपल्या सोयीसाठी निसर्गाचा अतिरेकी वापर करत आहे. रस्ते, इमारती आणि कारखाने उभारण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात झाडे तोडली जात आहेत. वाहनांच्या धुरामुळे हवा प्रदूषित होत आहे. कारखान्यांचे सांडपाणी नद्यांमध्ये सोडले जाते. प्लास्टिकच्या पिशव्या आणि कचरा जमिनीत व पाण्यात साचत आहेत. याचा परिणाम म्हणून उन्हाळा अधिक तीव्र होत आहे, पाऊस अनियमित झाला आहे आणि अनेक पशू-पक्ष्यांचा अधिवास नष्ट होत आहे. निसर्गाचा तोल बिघडला की त्याचे दुष्परिणाम शेवटी माणसालाच भोगावे लागतात.
पर्यावरण संवर्धन म्हणजे निसर्गाची काळजी घेणे, त्याचे रक्षण करणे आणि त्याचा जपून वापर करणे. यासाठी मोठ्या योजनांबरोबरच छोट्या सवयीही महत्त्वाच्या आहेत. आपण दरवर्षी किमान एक झाड लावून त्याची निगा राखू शकतो. बाजारात जाताना कापडी पिशवी नेऊ शकतो. गरज नसताना दिवे, पंखे आणि नळ बंद ठेवू शकतो. जवळच्या ठिकाणी चालत किंवा सायकलने जाऊ शकतो. ओला आणि सुका कचरा वेगळा करून त्याचे योग्य व्यवस्थापन करू शकतो. सण-उत्सव साजरे करताना पर्यावरणपूरक पद्धतीचा अवलंब करू शकतो.
विद्यार्थी म्हणून आपली जबाबदारी अधिक आहे, कारण उद्याचे नागरिक आपणच आहोत. शाळेत वृक्षारोपण, स्वच्छता मोहीम, पोस्टर स्पर्धा यांमध्ये उत्साहाने भाग घ्यायला हवा. घरातील मोठ्यांनाही पाणी आणि वीज वाचवण्याची आठवण करून द्यायला हवी. एका व्यक्तीने बदल केला तर तो छोटा वाटतो, पण लाखो लोकांनी तोच बदल केला तर मोठा फरक पडतो.
आपल्या परंपरेतही निसर्गाचा आदर करण्याची शिकवण दिसते. वड, पिंपळ, तुळस यांसारख्या झाडांची आपण जपणूक करतो. अनेक गावांमध्ये देवराई म्हणून जंगलाचा एखादा भाग राखून ठेवला जातो, जिथे झाडे तोडली जात नाहीत. या चांगल्या परंपरा आपण पुढे चालवल्या पाहिजेत. त्याचबरोबर विज्ञानाचीही मदत घ्यायला हवी. सौरऊर्जा आणि पवनऊर्जा यांसारख्या स्वच्छ ऊर्जास्रोतांचा वापर वाढवला, कचऱ्याचा पुनर्वापर केला आणि पाण्याचे नियोजन केले, तर विकास आणि निसर्ग यांचा समतोल राखता येईल. विकास हवा, पण तो निसर्गाचा बळी देऊन नव्हे.
निसर्ग हा आपल्याला पूर्वजांकडून मिळालेला ठेवा आहे आणि तो पुढच्या पिढीला सुरक्षित सोपवणे हे आपले कर्तव्य आहे. आपण निसर्गाची काळजी घेतली, तर निसर्ग आपली काळजी घेईल. चला तर मग, आजपासूनच पर्यावरण रक्षणाचा संकल्प करूया.
१० ओळींचा निबंध
- आपल्या भोवतीची हवा, पाणी, जमीन, झाडे आणि प्राणी म्हणजे पर्यावरण.
- निसर्ग आपल्याला हवा, पाणी, अन्न आणि औषधे देतो.
- आज मोठ्या प्रमाणात झाडे तोडली जात आहेत.
- वाहनांच्या धुरामुळे हवा प्रदूषित होत आहे.
- प्लास्टिकमुळे जमीन आणि पाणी खराब होत आहे.
- निसर्गाचा तोल बिघडल्यामुळे पाऊस अनियमित झाला आहे.
- आपण दरवर्षी किमान एक झाड लावले पाहिजे.
- बाजारात जाताना कापडी पिशवी वापरावी.
- पाणी आणि वीज जपून वापरली पाहिजे.
- निसर्ग जपला तरच आपले भविष्य सुरक्षित राहील.
निबंध लिहिताना लक्षात ठेवा
- सुरुवात निसर्गाच्या एखाद्या सुंदर दृश्याच्या वर्णनाने करा, म्हणजे वाचकाचे लक्ष लगेच वेधले जाते.
- समस्या (प्रदूषण, वृक्षतोड) आणि उपाय (वृक्षारोपण, कापडी पिशवी) असे दोन स्वतंत्र भाग करा.
- "आपण निसर्गाची काळजी घेतली, तर निसर्ग आपली काळजी घेईल" अशी स्वतःची छोटी, अर्थपूर्ण ओळ शेवटी वापरा.
- 'संवर्धन', 'अधिवास', 'पर्यावरणपूरक', 'निसर्गाचा तोल' असे योग्य शब्द वापरल्याने निबंध प्रभावी होतो.