निबंधाचे मुद्दे
- महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत – छत्रपती शिवाजी महाराज
- जन्म (शिवनेरी किल्ला, इ.स. १६३०) आणि आई जिजाबाई यांचे संस्कार
- बालपणीच स्वराज्याचे स्वप्न आणि मावळ्यांची साथ
- गडकिल्ले, आरमार आणि शौर्य
- इ.स. १६७४ मध्ये रायगडावर राज्याभिषेक
- लोककल्याणकारी राज्यकारभार आणि स्त्रियांचा सन्मान
- समारोप – महाराजांकडून आपण काय शिकावे
निबंध
महाराष्ट्राच्या मातीत अनेक थोर व्यक्ती जन्माला आल्या, पण ज्यांचे नाव घेताच प्रत्येक मराठी मनात अभिमान जागा होतो, ते म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज. ते एक शूर योद्धा, कुशल संघटक, दूरदृष्टीचे राज्यकर्ते आणि रयतेचे खरे रक्षणकर्ते होते.
शिवाजी महाराजांचा जन्म इ.स. १६३० मध्ये जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव शहाजीराजे आणि आईचे नाव जिजाबाई होते. जिजाबाईंनी लहानपणापासूनच शिवबांना रामायण-महाभारतातील शूर वीरांच्या गोष्टी सांगितल्या. न्याय, धैर्य आणि सत्य यांचे संस्कार त्यांच्या मनावर केले. याच संस्कारांतून शिवबांच्या मनात 'स्वराज्य' – म्हणजे आपल्या लोकांचे, आपल्या लोकांसाठी असलेले राज्य – हे स्वप्न आकाराला आले.
अगदी तरुण वयातच शिवाजी महाराजांनी मावळ प्रांतातील सामान्य शेतकरी आणि तरुणांना एकत्र केले. या मावळ्यांच्या साथीने त्यांनी एकेक किल्ला जिंकायला सुरुवात केली. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा आणि दऱ्याखोऱ्यांचा त्यांनी अत्यंत हुशारीने उपयोग केला. 'गनिमी कावा' या युद्धतंत्राच्या जोरावर त्यांनी स्वतःपेक्षा मोठ्या फौजांनाही पराभूत केले.
किल्ले हे स्वराज्याचे बळ आहे, हे महाराजांनी ओळखले होते. त्यांनी अनेक किल्ले जिंकले, काही नवे बांधले आणि जुन्यांची डागडुजी केली. समुद्रमार्गे येणाऱ्या परकीय सत्तांपासून किनारपट्टीचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी आरमार उभारले आणि सिंधुदुर्गासारखे सागरी किल्ले बांधले. त्यामुळे त्यांना भारतीय आरमाराचे जनक असेही म्हटले जाते.
इ.स. १६७४ मध्ये रायगड किल्ल्यावर शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला आणि ते 'छत्रपती' झाले. हा क्षण स्वराज्याच्या इतिहासातील सुवर्णक्षण मानला जातो. राज्यकारभार नीट चालावा म्हणून त्यांनी अष्टप्रधान मंडळ नेमले.
शिवाजी महाराजांचे राज्य हे खऱ्या अर्थाने रयतेचे राज्य होते. शेतकऱ्यांच्या पिकांचे नुकसान होऊ नये याची ते काळजी घेत. सैनिकांनी प्रजेला त्रास देऊ नये, असे त्यांचे कडक आदेश होते. स्त्रियांचा सन्मान राखणे हे त्यांच्या राज्याचे महत्त्वाचे तत्त्व होते. सर्व जाती-धर्मांच्या लोकांना त्यांच्या राज्यात आदराने वागवले जाई आणि गुणी माणसांना संधी दिली जाई.
महाराजांच्या कार्याच्या खुणा आजही महाराष्ट्रभर दिसतात. रायगड, राजगड, प्रतापगड, सिंहगड, सिंधुदुर्ग यांसारखे किल्ले त्यांच्या शौर्याची आणि दूरदृष्टीची साक्ष देतात. हे किल्ले पाहायला दरवर्षी हजारो लोक जातात. गडकिल्ल्यांची स्वच्छता आणि जपणूक करणे, तेथे कचरा न करणे, भिंतींवर नावे न लिहिणे ही आपली जबाबदारी आहे. आपला इतिहास जपला, तरच पुढच्या पिढ्यांना तो पाहता आणि अनुभवता येईल.
आज शेकडो वर्षांनंतरही शिवाजी महाराजांचे विचार आपल्याला मार्ग दाखवतात. धैर्य, शिस्त, कठोर परिश्रम, नियोजन, स्त्रियांचा आदर आणि लोकांविषयी प्रेम हे गुण आपण त्यांच्याकडून शिकले पाहिजेत. त्यांची खरी आठवण म्हणजे फक्त जयंती साजरी करणे नव्हे, तर त्यांचे गुण आपल्या आचरणात आणणे होय.
१० ओळींचा निबंध
- छत्रपती शिवाजी महाराज हे महाराष्ट्राचे थोर राजे होते.
- त्यांचा जन्म इ.स. १६३० मध्ये शिवनेरी किल्ल्यावर झाला.
- त्यांच्या आईचे नाव जिजाबाई आणि वडिलांचे नाव शहाजीराजे होते.
- जिजाबाईंनी त्यांच्यावर शौर्य आणि न्यायाचे संस्कार केले.
- मावळ्यांच्या साथीने त्यांनी स्वराज्याची स्थापना केली.
- त्यांनी अनेक किल्ले जिंकले आणि बांधले.
- त्यांनी सिंधुदुर्गासारखे सागरी किल्ले बांधून आरमार उभारले.
- इ.स. १६७४ मध्ये रायगडावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला.
- ते स्त्रियांचा सन्मान करत आणि रयतेची काळजी घेत.
- शिवाजी महाराज आजही आपल्यासाठी प्रेरणास्थान आहेत.
निबंध लिहिताना लक्षात ठेवा
- हा चरित्रात्मक निबंध आहे; जन्म, बालपण, कार्य, राज्याभिषेक आणि शिकवण असा कालक्रम पाळा.
- फक्त सर्वमान्य तारखा (जन्म इ.स. १६३०, राज्याभिषेक इ.स. १६७४) लिहा; खात्री नसलेल्या तारखा किंवा प्रसंग टाळा.
- 'स्वराज्य', 'रयत', 'मावळे', 'गनिमी कावा', 'आरमार', 'अष्टप्रधान मंडळ' हे शब्द योग्य ठिकाणी वापरा.
- शेवटी "महाराजांचे गुण आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी मानवंदना" अशा आशयाची स्वतःची ओळ लिहा.