निबंधाचे मुद्दे
- पाणी – सजीवसृष्टीचा आधार
- दैनंदिन जीवन, शेती आणि उद्योगांसाठी पाण्याचे महत्त्व
- पाण्याची वाढती टंचाई आणि त्याची कारणे
- पाण्याचे प्रदूषण
- पाणी वाचवण्याचे उपाय – पावसाचे पाणी साठवणे, जपून वापर
- विद्यार्थी आणि नागरिकांची भूमिका
- समारोप – पाणी वाचवा, जीवन वाचवा
निबंध
तहानलेल्या माणसाला एक घोट पाणी मिळाले की त्याच्या चेहऱ्यावर जे समाधान दिसते, तेच पाण्याचे खरे मोल सांगून जाते. पृथ्वीवरील प्रत्येक सजीव – माणूस, प्राणी, पक्षी, झाडे – पाण्याशिवाय जगू शकत नाही. म्हणूनच 'पाणी हेच जीवन' असे म्हटले जाते.
आपल्या दैनंदिन जीवनात पाण्याची गरज पावलोपावली असते. पिण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी, आंघोळीसाठी, कपडे धुण्यासाठी आणि स्वच्छतेसाठी आपल्याला पाणी लागते. शेतीला तर पाण्याशिवाय पर्यायच नाही; पाणी नसेल तर पिके उगवणार नाहीत आणि अन्नधान्य मिळणार नाही. कारखाने, वीजनिर्मिती आणि अनेक उद्योगधंदे पाण्यावरच चालतात. नद्यांच्या काठी अनेक संस्कृती बहरल्या, यावरूनही पाण्याचे महत्त्व लक्षात येते.
पृथ्वीचा मोठा भाग पाण्याने व्यापलेला असला, तरी त्यातील बहुतेक पाणी समुद्रातील खारे पाणी आहे. पिण्यायोग्य गोड्या पाण्याचे प्रमाण खूपच कमी आहे. वाढती लोकसंख्या, वृक्षतोड, भूजलाचा अतिरेकी उपसा आणि पाण्याची नासाडी यांमुळे अनेक ठिकाणी पाण्याची टंचाई जाणवू लागली आहे. उन्हाळ्यात अनेक गावांमध्ये लोकांना, विशेषतः महिलांना, दूरवरून पाणी आणावे लागते. विहिरी आणि तलाव कोरडे पडतात.
पाणीटंचाईबरोबरच पाण्याचे प्रदूषण ही देखील मोठी समस्या आहे. कारखान्यांचे रसायनमिश्रित पाणी, शहरांचे सांडपाणी आणि कचरा नद्यांमध्ये सोडला जातो. त्यामुळे पाणी दूषित होते, जलचर प्राणी मरतात आणि असे पाणी प्यायल्याने माणसांना आजार होतात.
ही परिस्थिती बदलण्यासाठी पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपणे आवश्यक आहे. घरात नळ गळत असेल तर तो लगेच दुरुस्त करावा. दात घासताना किंवा भांडी धुताना नळ उगाच चालू ठेवू नये. भाज्या धुतलेले पाणी झाडांना घालावे. छतावर पडणारे पावसाचे पाणी साठवून ते जमिनीत मुरवावे. शेतीत ठिबक सिंचनासारख्या पद्धतींचा वापर करावा. गावोगावी बंधारे, शेततळी बांधून पाणी अडवावे आणि जिरवावे. नद्या आणि तलावांमध्ये कचरा टाकू नये.
महाराष्ट्रातील अनेक गावांनी लोकसहभागातून पाणी अडवण्याचे काम करून आपले गाव पाणीदार केल्याची उदाहरणे आहेत. डोंगरउतारावर चर खोदणे, ओढ्यांवर बंधारे बांधणे, झाडे लावणे अशा कामांमुळे पावसाचे पाणी वाहून न जाता जमिनीत मुरते. त्यामुळे विहिरींना आणि कूपनलिकांना पाणी येते. “पाणी अडवा, पाणी जिरवा” हा मंत्र गावोगावी पोहोचला आहे. सर्वांनी एकत्र येऊन प्रयत्न केले, तर दुष्काळावरही मात करता येते, हे या उदाहरणांवरून सिद्ध होते.
विद्यार्थी म्हणून आपण शाळेत आणि घरी पाणी बचतीचा संदेश पोहोचवू शकतो. शाळेतील नळ बंद आहेत ना, हे पाहण्याची जबाबदारी आपण घेऊ शकतो. लहान सवयींमधूनच मोठा बदल घडतो.
पाणी आपण कारखान्यात तयार करू शकत नाही; ते निसर्गाची देणगी आहे. आज आपण पाणी वाचवले, तर उद्या पाणी आपल्याला वाचवेल. म्हणूनच "थेंब थेंब वाचवू, उद्याचे जीवन घडवू" हा संकल्प प्रत्येकाने केला पाहिजे.
१० ओळींचा निबंध
- पाण्याशिवाय कोणताही सजीव जगू शकत नाही.
- म्हणूनच पाणी हेच जीवन आहे असे म्हणतात.
- पिण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी आणि स्वच्छतेसाठी पाणी लागते.
- शेतीसाठी पाणी अत्यंत आवश्यक आहे.
- पृथ्वीवर पिण्यायोग्य गोडे पाणी खूप कमी आहे.
- उन्हाळ्यात अनेक गावांमध्ये पाणीटंचाई जाणवते.
- गळणारा नळ लगेच दुरुस्त केला पाहिजे.
- पावसाचे पाणी साठवून जमिनीत मुरवले पाहिजे.
- नद्या आणि तलावांमध्ये कचरा टाकू नये.
- पाणी वाचवा, जीवन वाचवा.
निबंध लिहिताना लक्षात ठेवा
- सुरुवात तहानलेल्या माणसाच्या किंवा दुष्काळी गावाच्या छोट्या चित्राने करा, म्हणजे विषयाचे गांभीर्य लगेच जाणवते.
- महत्त्व, टंचाई, प्रदूषण आणि उपाय असे क्रमाने परिच्छेद करा; अचूक माहिती नसलेले आकडे लिहू नका.
- 'पावसाचे पाणी साठवणे', 'भूजल', 'शेततळे', 'ठिबक सिंचन' हे शब्द उपायांच्या परिच्छेदात वापरा.
- "आज आपण पाणी वाचवले, तर उद्या पाणी आपल्याला वाचवेल" अशी स्वतःची घोषवाक्यासारखी ओळ शेवटी द्या.