सामान्य ज्ञानात महाराष्ट्राचा इतिहास-भूगोल, भारतीय राज्यघटना, पोलीस व कायदे आणि चालू घडामोडी यांवर प्रश्न येतात. खालील मुद्दे स्थिर (न बदलणारे) व अधिकृत माहितीवर आधारित आहेत. पदाधिकारी (मुख्यमंत्री, राज्यपाल इ.) व आकडे बदलू शकतात – परीक्षेपूर्वी अधिकृत संकेतस्थळावर तपासा.
१. महाराष्ट्र – मूलभूत माहिती
| बाब | माहिती |
|---|---|
| राज्य स्थापना | १ मे १९६० (महाराष्ट्र दिन) |
| राजधानी / उपराजधानी | मुंबई / नागपूर (विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन) |
| जिल्हे | ३६ (पालघर हा सर्वात नवा, २०१४) |
| महसूल विभाग | ६ – कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती, नागपूर |
| पहिले मुख्यमंत्री | यशवंतराव चव्हाण |
| विधानसभा / विधान परिषद | २८८ / ७८ सदस्य |
| लोकसभा / राज्यसभा जागा | ४८ / १९ |
| राज्य प्राणी / पक्षी | शेकरू / हरियाल |
| राज्य फूल / वृक्ष / फुलपाखरू | जारुळ (तामण) / आंबा / ब्लू मॉरमॉन |
- नवी नावे: औरंगाबाद → छत्रपती संभाजीनगर, उस्मानाबाद → धाराशिव, अहमदनगर → अहिल्यानगर.
२. महाराष्ट्राचा भूगोल
- सर्वोच्च शिखर: कळसूबाई (सुमारे १,६४६ मी.), अहिल्यानगर-नाशिक सीमेजवळ, सह्याद्री रांगेत.
- सह्याद्री (पश्चिम घाट) पश्चिम किनाऱ्याला समांतर; त्याच्या पश्चिमेला कोकण किनारपट्टी (सुमारे ७२० कि.मी.).
- गोदावरी – राज्यातील सर्वात लांब नदी, उगम त्र्यंबकेश्वर (नाशिक); “दक्षिण गंगा”. कृष्णा – उगम महाबळेश्वर (सातारा). भीमा – उगम भीमाशंकर (पुणे). तापी – पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला मिळते. वैनगंगा – विदर्भातील प्रमुख नदी (भंडारा, गोंदिया).
- धरणे: कोयना (शिवसागर जलाशय, सातारा), जायकवाडी (नाथसागर, पैठण – छ. संभाजीनगर), उजनी (भीमा नदी, सोलापूर), गोसीखुर्द (वैनगंगा, भंडारा).
- व्याघ्र प्रकल्प / अभयारण्ये: ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर), मेळघाट (अमरावती), पेंच (नागपूर), नवेगाव-नागझिरा (गोंदिया-भंडारा), सह्याद्री (कोयना-चांदोली).
- लोणार सरोवर (बुलढाणा) – उल्कापातामुळे तयार झालेले खाऱ्या पाण्याचे सरोवर.
- जागतिक वारसा स्थळे (UNESCO): अजिंठा व वेरूळ लेणी (छ. संभाजीनगर), घारापुरी/एलिफंटा लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (मुंबई), पश्चिम घाट (नैसर्गिक). जुलै २०२५ मध्ये “मराठा लष्करी भूप्रदेश” (१२ किल्ले – महाराष्ट्रातील ११: साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग आणि तमिळनाडूतील जिंजी) यांचा समावेश झाला.
३. महाराष्ट्राचा इतिहास व समाजसुधारक
- छत्रपती शिवाजी महाराज: जन्म शिवनेरी किल्ला (जुन्नर, पुणे); राज्याभिषेक १६७४ रायगडावर. अष्टप्रधान मंडळ स्थापन केले.
- महात्मा जोतिराव फुले: १८७३ मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन; “गुलामगिरी” ग्रंथ. सावित्रीबाई फुले यांच्यासोबत १८४८ मध्ये पुण्यात (भिडे वाडा) मुलींची शाळा.
- सावित्रीबाई फुले: भारतातील पहिल्या स्त्री शिक्षिकांपैकी एक; जन्मदिन ३ जानेवारी.
- राजर्षी शाहू महाराज (कोल्हापूर): १९०२ मध्ये आपल्या संस्थानात मागासवर्गीयांसाठी ५०% आरक्षण.
- लोकमान्य टिळक: “केसरी” (मराठी) व “मराठा” (इंग्रजी) वृत्तपत्रे; “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे.” सार्वजनिक गणेशोत्सव व शिवजयंती उत्सवाला चालना.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: संविधान मसुदा समितीचे अध्यक्ष; १९२७ – महाड चवदार तळे सत्याग्रह; “मूकनायक”, “बहिष्कृत भारत” वृत्तपत्रे; १४ ऑक्टोबर १९५६ – नागपूर येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा (दीक्षाभूमी).
- संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: मुंबईसह मराठी भाषिकांचे राज्य मिळवण्यासाठी; हुतात्म्यांच्या स्मृतीत मुंबईत हुतात्मा चौक (फ्लोरा फाउंटन).
४. भारतीय राज्यघटना (महत्त्वाचे मुद्दे)
- संविधान स्वीकार २६ नोव्हेंबर १९४९ (संविधान दिन); अंमलबजावणी २६ जानेवारी १९५० (प्रजासत्ताक दिन).
- मूलभूत हक्क: भाग ३ (कलम १२ ते ३५). मार्गदर्शक तत्त्वे: भाग ४. मूलभूत कर्तव्ये: कलम ५१-अ (४२ वी घटनादुरुस्ती, १९७६ ने जोडली).
- राज्याचे घटनात्मक प्रमुख राज्यपाल (राष्ट्रपती नियुक्त करतात); प्रत्यक्ष कारभार मुख्यमंत्री व मंत्रिमंडळ.
- पंचायत राज: ७३ वी घटनादुरुस्ती (१९९२); त्रिस्तरीय रचना – ग्रामपंचायत (सरपंच), पंचायत समिती (सभापती), जिल्हा परिषद (अध्यक्ष). नगरपालिका/महानगरपालिकांसाठी ७४ वी घटनादुरुस्ती.
५. पोलीस व कायदे (पोलीस भरतीसाठी खास)
- पोलीस हा राज्यसूचीतील विषय आहे (सातवी अनुसूची) – म्हणजे पोलीस दल राज्य सरकारच्या अखत्यारीत.
- महाराष्ट्र पोलीस बोधवाक्य: “सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय” (सज्जनांचे रक्षण व दुर्जनांचा नाश).
- राज्य पोलीस दलाचे प्रमुख: पोलीस महासंचालक (DGP); मुख्यालय मुंबई. मोठ्या शहरांत पोलीस आयुक्त, जिल्ह्यात पोलीस अधीक्षक (SP).
- महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम, १९५१ – राज्य पोलीस दलाचा मुख्य कायदा. पोलीस प्रशिक्षणासाठी महाराष्ट्र पोलीस अकादमी, नाशिक.
- १ जुलै २०२४ पासून नवे फौजदारी कायदे: भारतीय न्याय संहिता (BNS) ने भारतीय दंड संहिता (IPC); भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता (BNSS) ने फौजदारी प्रक्रिया संहिता (CrPC); भारतीय साक्ष्य अधिनियम (BSA) ने भारतीय पुरावा कायदा यांची जागा घेतली.
- FIR (प्रथम खबरी अहवाल) – दखलपात्र गुन्ह्याची पोलिसांनी लेखी नोंद; आता BNSS कलम १७३. झिरो FIR – हद्द कोणतीही असली तरी कोणत्याही पोलीस ठाण्यात तक्रार नोंदवता येते.
- आपत्कालीन मदतीसाठी एकच क्रमांक: ११२.
६. चालू घडामोडी कशा वाचाव्यात?
- परीक्षेच्या आधीचे साधारण ६–१२ महिने महत्त्वाचे. रोज एक मराठी वर्तमानपत्र (राज्य, देश, क्रीडा, पुरस्कार, योजना) आणि आठवड्यातून एकदा स्वतःची नोंदवही.
- प्रत्येक बातमीसोबत तारीख, ठिकाण, व्यक्ती, आकडा लिहा – प्रश्न याच गोष्टींवर येतात.
- महाराष्ट्र शासनाच्या योजना व निर्णयांसाठी अधिकृत स्रोत: maharashtra.gov.in आणि शासनाचे बातमी संकेतस्थळ mahasamvad.in.
दिनांकासह तपासलेल्या “महाराष्ट्र चालू घडामोडी” आम्ही स्वतंत्र विभागात लवकरच जोडत आहोत.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कोणत्या दिवशी झाली?
- (A) २६ जानेवारी १९५०
- (B) १५ ऑगस्ट १९४७
- (C) १ मे १९६०
- (D) १ नोव्हेंबर १९५६
उत्तर: (C) १ मे १९६०.
Q2. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कोणते?
- (A) महाबळेश्वर
- (B) कळसूबाई
- (C) साल्हेर
- (D) तोरणा
उत्तर: (B) कळसूबाई.
Q3. महाराष्ट्र पोलीस दलाचे बोधवाक्य कोणते?
- (A) सत्यमेव जयते
- (B) सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय
- (C) बहुजन हिताय बहुजन सुखाय
- (D) योगक्षेमं वहाम्यहम्
उत्तर: (B) सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय.
Q4. मूलभूत कर्तव्ये राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमात आहेत?
- (A) कलम १४
- (B) कलम २१
- (C) कलम ३२
- (D) कलम ५१-अ
उत्तर: (D) कलम ५१-अ.
Q5. सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली?
- (A) महात्मा जोतिराव फुले
- (B) लोकमान्य टिळक
- (C) गोपाळ गणेश आगरकर
- (D) राजर्षी शाहू महाराज
उत्तर: (A) महात्मा जोतिराव फुले (१८७३).
Q6. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
- (A) गडचिरोली
- (B) अमरावती
- (C) चंद्रपूर
- (D) गोंदिया
उत्तर: (C) चंद्रपूर.
Q7. लोणार सरोवर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
- (A) बुलढाणा
- (B) वाशिम
- (C) जालना
- (D) अकोला
उत्तर: (A) बुलढाणा.
Q8. महाराष्ट्र विधानसभेत एकूण किती सदस्य (जागा) आहेत?
- (A) २४३
- (B) ४०३
- (C) २८८
- (D) ७८
उत्तर: (C) २८८.
Q9. १ जुलै २०२४ पासून भारतीय दंड संहितेची (IPC) जागा कोणत्या कायद्याने घेतली?
- (A) भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता
- (B) भारतीय न्याय संहिता
- (C) भारतीय साक्ष्य अधिनियम
- (D) महाराष्ट्र पोलीस अधिनियम
उत्तर: (B) भारतीय न्याय संहिता (BNS).
Q10. देशभरात आपत्कालीन मदतीसाठी (पोलीस, अग्निशमन, रुग्णवाहिका) एकच क्रमांक कोणता?
- (A) १००
- (B) १०८
- (C) ११२
- (D) १०१
उत्तर: (C) ११२.
परीक्षा टिप
स्थिर GK (भूगोल, इतिहास, राज्यघटना, पोलीस-कायदे) एकदा पक्के केले की दरवर्षी उपयोगी पडते. चालू घडामोडींसाठी रोज १५ मिनिटे ठेवा आणि प्रत्येक आठवड्याच्या शेवटी स्वतःची २० प्रश्नांची चाचणी घ्या.