ऑगस्ट कॉम्त (१७९८–१८५७) हे फ्रेंच विचारवंत होते. त्यांनी समाजशास्त्र (Sociology) हा शब्द १८३८ मध्ये प्रथम वापरला, म्हणून त्यांना समाजशास्त्राचे जनक म्हणतात. नैसर्गिक शास्त्रांप्रमाणेच निरीक्षण आणि तुलना यांच्या आधारे समाजाचा शास्त्रीय अभ्यास व्हावा, असे त्यांचे मत होते. प्रत्यक्षवाद, त्रिअवस्था नियम, शास्त्रांची श्रेणीरचना आणि समाजशास्त्राची सामाजिक स्थितिशास्त्र व सामाजिक गतिशास्त्र अशी विभागणी हे त्यांचे प्रमुख विचार आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
१७९८ मध्ये फ्रान्समधील मॉंपेलिए येथे जन्म; काही वर्षे त्यांनी सेंट-सायमन यांचे सचिव म्हणून काम केले.
प्रमुख ग्रंथ: Course of Positive Philosophy (Cours de philosophie positive, सहा खंड, १८३०–१८४२) आणि System of Positive Polity (१८५१–१८५४).
प्रत्यक्षवाद (Positivism) – ज्ञान हे कल्पना किंवा धर्म यांवर नव्हे, तर निरीक्षण, प्रयोग, तुलना आणि ऐतिहासिक पद्धतीने मिळालेल्या तथ्यांवर आधारित असावे. समाजाचा अभ्यास शास्त्रीय पद्धतीने व्हावा.
धर्मशास्त्रीय (ईश्वरविषयक) अवस्था – घटनांचे स्पष्टीकरण देवदेवता आणि अलौकिक शक्तींच्या आधारे. उप-अवस्था: वस्तुपूजा (फेटिशवाद), अनेकेश्वरवाद, एकेश्वरवाद. पुरोहित आणि लष्करी लोकांची सत्ता.
तत्त्वमीमांसात्मक अवस्था – अमूर्त शक्ती व कल्पनांच्या (निसर्ग, सार) आधारे स्पष्टीकरण. ही संक्रमणावस्था आहे; कायदेपंडित व धर्मगुरूंची सत्ता.
प्रत्यक्षवादी (शास्त्रीय) अवस्था – निरीक्षण, नियम आणि विज्ञानाच्या आधारे स्पष्टीकरण. शास्त्रज्ञ आणि उद्योगपतींची सत्ता.
त्रिअवस्था नियम – मानवी विचार आणि समाज तीन अवस्थांमधून जातात:
शास्त्रांची श्रेणीरचना – शास्त्रांचा विकास घटत्या सामान्यतेच्या आणि वाढत्या जटिलतेच्या क्रमाने झाला: गणित, खगोलशास्त्र, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आणि समाजशास्त्र. समाजशास्त्र हे सर्वांत जटिल असून ते 'शास्त्रांची राणी' आहे.
सामाजिक स्थितिशास्त्र (Social statics) – सामाजिक सुव्यवस्था आणि स्थैर्याचा अभ्यास: कुटुंब, धर्म, भाषा, शासन हे समाजाचे घटक परस्परांशी कसे जोडलेले आहेत.
सामाजिक गतिशास्त्र (Social dynamics) – काळाच्या ओघातील सामाजिक प्रगती व परिवर्तनाचा अभ्यास (त्रिअवस्था नियमाप्रमाणे).
कॉम्त यांनी सुचवलेल्या अभ्यासपद्धती: निरीक्षण, प्रयोग, तुलना आणि ऐतिहासिक पद्धत.
मानवतेचा धर्म – उत्तर आयुष्यात कॉम्त यांनी एका नव्या धर्माची कल्पना मांडली; त्यात मानवतेचीच उपासना होईल आणि समाजशास्त्रज्ञ पुरोहितांचे काम करतील.
टीका: त्रिअवस्था नियम अतिशय साधा व एकरेषीय आहे; सर्व समाज तो पाळत नाहीत; मानवतेचा धर्म अशास्त्रीय होता; प्रत्यक्षवाद अर्थ आणि मूल्यांकडे दुर्लक्ष करतो.
योगदान: समाजशास्त्राला नाव, शास्त्रीय उद्दिष्ट आणि सुव्यवस्था व परिवर्तन ही मूलभूत विभागणी दिली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रत्यक्षवाद (Positivism) – निरीक्षणीय तथ्यांवर आधारित शास्त्रीय अभ्यास.
सामाजिक स्थितिशास्त्र – सुव्यवस्था, संरचना आणि स्थैर्य यांचा अभ्यास.
सामाजिक गतिशास्त्र – परिवर्तन आणि प्रगती यांचा अभ्यास.
वस्तुपूजा (Fetishism) – वस्तूंमध्ये आत्मा असतो ही श्रद्धा; धर्मशास्त्रीय विचाराची पहिली उप-अवस्था.
परार्थवाद (Altruism) – इतरांविषयीची कळकळ; हा शब्दही कॉम्त यांनीच तयार केला.
त्यांनी १८३८ मध्ये 'समाजशास्त्र' हा शब्द प्रथम वापरला, समाजाचा शास्त्रीय अभ्यास व्हावा असा आग्रह धरला आणि या नव्या शास्त्राला पहिली चौकट (प्रत्यक्षवाद, स्थितिशास्त्र व गतिशास्त्र) दिली, म्हणून त्यांना समाजशास्त्राचे जनक म्हणतात.
Q2. सामाजिक स्थितिशास्त्र म्हणजे काय?
समाजाची संरचना आणि सुव्यवस्था – म्हणजे कुटुंब, धर्म, शासन यांसारख्या संस्था परस्परांशी कशा जोडलेल्या असतात आणि समाज स्थिर कसा ठेवतात – याचा अभ्यास करणारी समाजशास्त्राची शाखा म्हणजे सामाजिक स्थितिशास्त्र.
Q3. कॉम्त यांचा त्रिअवस्था नियम स्पष्ट करा.
नियमाचे विधान.
धर्मशास्त्रीय अवस्था आणि तिच्या उप-अवस्था.
तत्त्वमीमांसात्मक अवस्था.
प्रत्यक्षवादी अवस्था.
प्रत्येक अवस्थेतील सामाजिक संघटन.
टीका.
Q4. कॉम्त यांची प्रत्यक्षवादाची संकल्पना स्पष्ट करा.
अर्थ आणि उद्दिष्ट.
पद्धती: निरीक्षण, प्रयोग, तुलना, ऐतिहासिक पद्धत.
धर्मशास्त्र आणि तत्त्वमीमांसेचा त्याग.
डरखाईम आणि नंतरच्या समाजशास्त्रावरील प्रभाव.
अर्थबोधात्मक समाजशास्त्रज्ञांनी केलेली टीका.
Q5. कॉम्त यांची शास्त्रांची श्रेणीरचना स्पष्ट करा.
शास्त्रांचा क्रम.
तत्त्व: घटती सामान्यता, वाढती जटिलता.
सर्वोच्च स्थानी समाजशास्त्र; आधीच्या शास्त्रांवर अवलंबित्व.
महत्त्व आणि टीका.
परीक्षेसाठी टीप
तीन अवस्था एका नीटनेटक्या तक्त्यात लिहा (अवस्था – विचारपद्धती – कोणाची सत्ता). कमी जागेत सर्व महत्त्वाचे मुद्दे येतात.
Read in English
Quick summary
Auguste Comte (1798–1857) was a French thinker who coined the word sociology (1838) and is called the Father of Sociology. He wanted to study society scientifically, through observation and comparison, just like natural sciences. His main ideas are positivism, the law of three stages, the hierarchy of sciences, and the division of sociology into social statics and social dynamics.
Key points
Born in Montpellier, France, in 1798; he worked as secretary to Saint-Simon for some years.
Major works: Course of Positive Philosophy (Cours de philosophie positive, 6 volumes, 1830–1842) and System of Positive Polity (1851–1854).
Positivism – knowledge should be based on facts gained by observation, experiment, comparison and the historical method, not on speculation or religion. Society should be studied scientifically.
Theological stage – events explained by gods and supernatural powers. Sub-stages: fetishism, polytheism, monotheism. Social rule by priests and military.
Metaphysical stage – explanation by abstract forces and ideas (nature, essence). A transitional stage; rule by lawyers and churchmen.
Positive (scientific) stage – explanation by observation, laws and science. Rule by scientists and industrialists.
Law of three stages – human thought and society pass through three stages:
Hierarchy of sciences – sciences developed in order of decreasing generality and increasing complexity: mathematics, astronomy, physics, chemistry, biology and sociology. Sociology is the most complex and the "queen of sciences".
Social statics – the study of social order and stability: how parts of society (family, religion, language, government) are interrelated.
Social dynamics – the study of social progress and change over time (as in the law of three stages).
Methods suggested by Comte: observation, experiment, comparison and the historical method.
Religion of humanity – in his later life Comte proposed a new religion in which humanity itself is worshipped and sociologists act as priests.
Criticism: law of three stages is too simple and linear; all societies do not follow it; his later religion of humanity was unscientific; positivism ignores meanings and values.
Contribution: gave sociology its name, its scientific aim and its basic division into order and change.
Important terms
Positivism (प्रत्यक्षवाद) – scientific study based on observable facts.
Social statics – study of order, structure and stability.
Social dynamics – study of change and progress.
Fetishism – belief that objects have spirits; first sub-stage of theological thought.
Altruism – concern for others; Comte coined this word too.
Because he coined the term sociology in 1838, argued that society should be studied scientifically, and gave the new science its first framework (positivism, statics and dynamics).
Q2. What is social statics?
Social statics is the part of sociology that studies the structure and order of society — how institutions like family, religion and government are related and keep society stable.
हर्बर्ट स्पेन्सर (१८२०–१९०३) हे इंग्रज तत्त्वज्ञ आणि समाजशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी उत्क्रांतीची कल्पना समाजाला लागू केली आणि समाजाची तुलना सजीव शरीराशी केली (सेंद्रिय साधर्म्य). "बळी तो कान पिळी" / "समर्थ तोच टिकतो" (Survival of the fittest) हा वाक्प्रचार त्यांनीच तयार केला. त्यांच्या विचारांचा सुरुवातीच्या कार्यवादावर मोठा प्रभाव पडला.
महत्त्वाचे मुद्दे
१८२० मध्ये इंग्लंडमधील डर्बी येथे जन्म. ते बहुतांशी स्वयंशिक्षित होते आणि त्यांनी रेल्वे अभियंता व पत्रकार म्हणून काम केले.
प्रमुख ग्रंथ: Social Statics (१८५१), First Principles (१८६२), The Study of Sociology (१८७३), The Principles of Sociology (तीन खंड, १८७६–१८९६).
डार्विन यांचे Origin of Species (१८५९) वाचल्यानंतर त्यांनी Principles of Biology (१८६४) या ग्रंथात "survival of the fittest" हा वाक्प्रचार वापरला.
सामाजिक उत्क्रांती: समाज साध्याकडून जटिलतेकडे, एकजिनसीपणाकडून विषमजिनसीपणाकडे, असंबद्धतेकडून सुसंबद्धतेकडे आणि अनिश्चिततेकडून निश्चिततेकडे उत्क्रांत होतो. उत्क्रांतीत एकात्मीकरण आणि विभेदीकरण या दोन्ही प्रक्रिया असतात.
संरचनेनुसार समाजांचे प्रकार: साधा, संयुक्त, द्विसंयुक्त आणि त्रिसंयुक्त समाज.
लष्करी समाज – युद्ध आणि संरक्षणावर आधारित; केंद्रीकृत, सक्तीचे सहकार्य, राज्याचे कडक नियंत्रण; व्यक्ती राज्याची सेवा करते.
औद्योगिक समाज – उत्पादन आणि व्यापारावर आधारित; ऐच्छिक सहकार्य, विकेंद्रीकृत, व्यक्तिस्वातंत्र्य; राज्य व्यक्तींची सेवा करते.
लष्करी आणि औद्योगिक समाज:
दोघांचाही आकार वाढतो.
वाढीसोबत दोघांचीही संरचना अधिक जटिल होते.
संरचनेच्या विभेदीकरणातून कार्यांचे विभेदीकरण होते.
घटक परस्परावलंबी असतात.
प्रत्येक घटक स्वतःच एक समाज/सजीव मानता येतो.
घटक नष्ट झाले तरी समग्राचे जीवन चालू राहते.
सेंद्रिय साधर्म्य – समाज हा जैविक शरीरासारखा आहे:
त्यांनी सांगितलेले फरक: सजीवात जाणीव एकाच केंद्रात (मेंदूत) असते, तर समाजात ती सर्व सदस्यांत विखुरलेली असते; समाजाचे घटक स्वतंत्र आणि विखुरलेले असतात, तर सजीवाचे घटक शारीरिकदृष्ट्या जोडलेले असतात; समाजात समग्र हे सदस्यांच्या हितासाठी असते.
सामाजिक डार्विनवाद – त्यांच्या विचारांचा वापर मुक्त अर्थव्यवस्था (लेसे-फेअर), स्पर्धा आणि राज्याच्या हस्तक्षेपाला विरोध यांचे समर्थन करण्यासाठी केला गेला.
टीका: साधर्म्य अतिशयोक्त आहे; उत्क्रांती नेहमी एकरेषीय नसते; सामाजिक डार्विनवादाने विषमता आणि वसाहतवादाचे समर्थन केले; अनुभवाधारित पुरावा अल्प.
योगदान: संरचनात्मक-कार्यात्मक दृष्टिकोनाचा पाया घातला (पुढे डरखाईम, रॅडक्लिफ-ब्राऊन, पार्सन्स).
महत्त्वाच्या संज्ञा
सामाजिक उत्क्रांती (Social evolution) – साध्याकडून जटिलतेकडे होणारा समाजाचा क्रमिक बदल.
विभेदीकरण (Differentiation) – समाजाच्या वाढीसोबत घटक व कार्यांची विभागणी.
एकात्मीकरण (Integration) – घटकांचे एकत्र येऊन एकसंध समग्र बनणे.
सामाजिक डार्विनवाद (Social Darwinism) – 'समर्थ तोच टिकतो' हे तत्त्व मानवी समाजाला लागू करणे.
लेसे-फेअर (Laissez-faire) – राज्याचा किमान हस्तक्षेप असावा हे धोरण.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
संकल्पना
मुख्य विचार
Survival of the fittest
स्पेन्सर यांनी तयार केलेला वाक्प्रचार (१८६४)
सामाजिक उत्क्रांती
साधा → संयुक्त → द्विसंयुक्त → त्रिसंयुक्त
लष्करी विरुद्ध औद्योगिक
सक्तीचे विरुद्ध ऐच्छिक सहकार्य
सेंद्रिय साधर्म्य
समाज सजीव शरीरासारखा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. "Survival of the fittest" हा वाक्प्रचार कोणी तयार केला?
हर्बर्ट स्पेन्सर यांनी Principles of Biology (१८६४) या ग्रंथात हा वाक्प्रचार तयार केला आणि उत्क्रांतीच्या कल्पना जीवशास्त्र व समाज यांना लागू केल्या.
Q2. लष्करी आणि औद्योगिक समाज यांतील फरक सांगा.
लष्करी समाज युद्धासाठी संघटित असतो; त्यात केंद्रीकृत सत्ता व सक्तीचे सहकार्य असते. औद्योगिक समाज उत्पादन व व्यापारासाठी संघटित असतो; त्यात विकेंद्रीकृत सत्ता, ऐच्छिक सहकार्य आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य असते.
Q3. स्पेन्सर यांचा सामाजिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
Q5. स्पेन्सर यांच्या समाजशास्त्रातील योगदानाचे मूल्यमापन करा.
उत्क्रांतिवादी दृष्टिकोन.
सेंद्रिय साधर्म्य आणि कार्यवाद.
Study of Sociology आणि तुलनात्मक माहिती.
सामाजिक डार्विनवाद आणि त्याचा गैरवापर.
नंतरच्या समाजशास्त्रज्ञांवरील प्रभाव.
परीक्षेसाठी टीप
सेंद्रिय साधर्म्यावरील उत्तरात साम्य आणि फरक दोन वेगळ्या यादींमध्ये लिहा – फक्त साम्य लिहिण्यापेक्षा संतुलित उत्तराला जास्त गुण मिळतात.
Read in English
Quick summary
Herbert Spencer (1820–1903) was an English philosopher and sociologist. He applied the idea of evolution to society and compared society to a living organism (organic analogy). He coined the phrase "survival of the fittest". His ideas strongly influenced early functionalism.
Key points
Born in Derby, England, in 1820. He was largely self-educated and worked as a railway engineer and journalist.
Major works: Social Statics (1851), First Principles (1862), The Study of Sociology (1873), The Principles of Sociology (3 volumes, 1876–1896).
He coined "survival of the fittest" in Principles of Biology (1864), after reading Darwin's Origin of Species (1859).
Social evolution: society evolves from simple to complex, from homogeneous to heterogeneous, from incoherent to coherent, and from indefinite to definite. Evolution involves integration and differentiation.
Types of societies by structure: simple, compound, doubly compound and trebly compound.
Militant society – based on war and defence; centralised, compulsory cooperation, strong state control, individuals serve the state.
Industrial society – based on production and trade; voluntary cooperation, decentralised, individual freedom, the state serves individuals.
Militant and industrial societies:
Both grow in size.
Both increase in complexity of structure as they grow.
Differentiation of structure leads to differentiation of functions.
Parts are interdependent.
Each part can be seen as a society/organism in itself.
The life of the whole can continue after parts die.
Organic analogy – society is like a biological organism:
Differences he noted: in an organism consciousness is in one centre (brain), in society it is spread among all members; parts of society are free and scattered, while parts of an organism are physically joined; in society the whole exists for the benefit of its members.
Social Darwinism – his views were used to justify laissez-faire, competition and non-interference by the state.
Criticism: analogy is exaggerated; evolution is not always unilinear; Social Darwinism justified inequality and colonialism; little empirical evidence.
Contribution: laid the base of the structural-functional approach (later Durkheim, Radcliffe-Brown, Parsons).
Important terms
Social evolution (सामाजिक उत्क्रांती) – gradual change of society from simple to complex.
Organic analogy – comparison of society with a living body.
Differentiation – division of parts and functions as society grows.
Integration – coming together of parts into a unified whole.
Social Darwinism – applying "survival of the fittest" to human society.
Laissez-faire – policy of minimum state interference.
Important thinkers and theories
Concept
Key idea
Survival of the fittest
Coined by Spencer (1864)
Social evolution
Simple → compound → doubly → trebly compound
Militant vs industrial
Compulsory vs voluntary cooperation
Organic analogy
Society like a living organism
5 important questions
Q1. Who coined the phrase "survival of the fittest"?
Herbert Spencer coined it in his Principles of Biology (1864), applying evolutionary ideas to biology and society.
Q2. Distinguish between militant and industrial societies.
Militant society is organised for war with centralised power and compulsory cooperation. Industrial society is organised for production and trade with decentralised power, voluntary cooperation and individual freedom.
Q3. Explain Spencer's theory of social evolution.
Evolution from simple to complex, homogeneous to heterogeneous.
Integration and differentiation.
Types: simple to trebly compound.
Militant to industrial.
Criticism.
Q4. Explain Spencer's organic analogy with its similarities and differences.
एमिल डरखाईम (१८५८–१९१७) हे फ्रेंच समाजशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी समाजशास्त्राला शास्त्रीय शैक्षणिक विषयाचा दर्जा मिळवून दिला. समाज ही स्वतंत्र वास्तवता असून तिचा अभ्यास सामाजिक तथ्यांच्या माध्यमातून करावा, असे त्यांचे प्रतिपादन होते. श्रमविभाजन, समाजशास्त्रीय पद्धतीचे नियम, आत्महत्या आणि धर्म हे त्यांच्या प्रमुख ग्रंथांचे विषय आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
१८५८ मध्ये फ्रान्समधील एपिनाल येथे जन्म. त्यांनी बोर्डो विद्यापीठात समाजशास्त्राचे अध्यापन केले आणि नंतर पॅरिसमधील सॉर्बॉन विद्यापीठात शिकवले. त्यांनी L'Année Sociologique हे नियतकालिक सुरू केले (१८९८ पासून प्रकाशित).
The Division of Labour in Society – समाजातील श्रमविभाजन (१८९३)
The Rules of Sociological Method – समाजशास्त्रीय पद्धतीचे नियम (१८९५)
Suicide – आत्महत्या (१८९७)
The Elementary Forms of Religious Life – धार्मिक जीवनाची प्राथमिक रूपे (१९१२)
प्रमुख ग्रंथ:
सामाजिक तथ्ये – व्यक्तीला बाह्य असणाऱ्या आणि तिच्यावर दबाव (नियंत्रण) टाकणाऱ्या कृती, विचार व भावनांच्या पद्धती. उदा. कायदे, रूढी, भाषा, पैसा. नियम: "सामाजिक तथ्यांचा विचार वस्तूंप्रमाणे करा." सामाजिक तथ्यांचे स्पष्टीकरण इतर सामाजिक तथ्यांच्या आधारेच द्यावे.
सेंद्रिय एकता – आधुनिक समाजांत; श्रमविभाजनातून निर्माण होणाऱ्या भिन्नता व परस्परावलंबनावर आधारित; पुनर्स्थापक कायदा (मूळ स्थिती पूर्ववत करणारा, उदा. करारविषयक कायदा).
श्रमविभाजन आणि एकता:
अहंवादी – अतिशय कमी एकात्मता (उदा. एकाकी व्यक्ती; कॅथलिकांपेक्षा प्रॉटेस्टंटांमध्ये प्रमाण अधिक).
परार्थवादी – अतिशय जास्त एकात्मता (उदा. सैनिक, सती).
अप्रमाणक (अनॉमिक) – अतिशय कमी नियमन, अचानक बदल, नियमशून्यता (आर्थिक संकट).
दैववादी – अतिशय जास्त नियमन (उदा. गुलाम); याचा उल्लेख त्यांनी केवळ एका तळटिपेत थोडक्यात केला.
आत्महत्या – आत्महत्येचे प्रमाण केवळ व्यक्तिगत मानसशास्त्रावर नव्हे, तर सामाजिक घटकांवर – एकात्मता आणि नियमन यांच्या प्रमाणावर – अवलंबून असते, हे डरखाईम यांनी दाखवून दिले. आत्महत्येचे चार प्रकार:
धर्म – पवित्र गोष्टींशी संबंधित श्रद्धा आणि आचरणांची एकात्म व्यवस्था; धर्म लोकांना एका नैतिक समुदायात (चर्च) एकत्र बांधतो. त्यांनी ऑस्ट्रेलियातील आदिवासींमधील (अरुंटा) टोटेमवादाचा अभ्यास केला. ईश्वर म्हणजे प्रतीकरूपाने पूजला जाणारा समाजच होय.
सामूहिक जाणीव – समाजातील सदस्यांच्या सामायिक श्रद्धा आणि भावनांची समग्रता.
अप्रमाणकता (Anomie) – नियमशून्यतेची अवस्था.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सामाजिक तथ्य (Social fact) – बाह्य आणि दबाव टाकणाऱ्या कृती व विचारांच्या पद्धती.
एकता (Solidarity) – समाजातील सदस्यांना एकत्र बांधणारे बंध.
सामूहिक जाणीव (Collective conscience) – समाजाच्या सामायिक श्रद्धा आणि मूल्ये.
अप्रमाणकता (Anomie) – प्रमाणके कोसळणे.
पवित्र आणि अपवित्र (Sacred and profane) – वेगळ्या ठेवलेल्या विशेष गोष्टी विरुद्ध सामान्य गोष्टी.
सामूहिक प्रतिनिधाने (Collective representations) – गटाच्या सामायिक कल्पना आणि प्रतीके.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
ग्रंथ
वर्ष
मुख्य विचार
श्रमविभाजन
१८९३
यांत्रिक आणि सेंद्रिय एकता
पद्धतीचे नियम
१८९५
सामाजिक तथ्ये वस्तूंप्रमाणे
आत्महत्या
१८९७
आत्महत्येचे चार प्रकार
धार्मिक जीवनाची प्राथमिक रूपे
१९१२
पवित्र/अपवित्र; टोटेमवाद
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सामाजिक तथ्ये म्हणजे काय?
व्यक्तीच्या बाहेर अस्तित्वात असणाऱ्या आणि तिच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवणाऱ्या कृती, विचार व भावनांच्या पद्धती म्हणजे सामाजिक तथ्ये, उदा. कायदे, रूढी, भाषा. डरखाईम यांच्या मते त्यांचा विचार वस्तूंप्रमाणे करावा.
Q2. अप्रमाणक (अनॉमिक) आत्महत्या म्हणजे काय?
आर्थिक संकट किंवा अचानक मिळालेली संपत्ती यांसारख्या प्रसंगी सामाजिक नियमन अचानक कोसळते आणि लोकांसमोर स्पष्ट प्रमाणके राहत नाहीत, तेव्हा होणारी आत्महत्या म्हणजे अप्रमाणक आत्महत्या.
Q3. डरखाईम यांचा सामाजिक तथ्यांचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
चारही ग्रंथ वर्षांसह क्रमाने पाठ करा (१८९३, १८९५, १८९७, १९१२). डरखाईमवरील कोणत्याही उत्तराची सुरुवात या एका ओळीने केल्यास उत्तर प्रभावी होते.
Read in English
Quick summary
Emile Durkheim (1858–1917) was a French sociologist who made sociology a scientific academic discipline. He argued that society is a reality of its own, studied through social facts. His key works deal with the division of labour, rules of method, suicide and religion.
Key points
Born in Epinal, France, in 1858. He taught at Bordeaux, where he gave sociology courses, and later at the Sorbonne in Paris. He founded the journal L'Annee Sociologique (1898).
The Division of Labour in Society (1893)
The Rules of Sociological Method (1895)
Suicide (1897)
The Elementary Forms of Religious Life (1912)
Major works:
Social facts – ways of acting, thinking and feeling that are external to the individual and exercise constraint over him. Examples: laws, customs, language, money. Rule: "Consider social facts as things." Social facts must be explained by other social facts.
Mechanical solidarity – in simple societies; based on likeness; strong collective conscience; repressive law (punishment).
Organic solidarity – in modern societies; based on differences and interdependence created by division of labour; restitutive law (restoring the situation, e.g. contract law).
Division of labour and solidarity:
Egoistic – too little integration (e.g. isolated individuals; Protestants had higher rates than Catholics).
Altruistic – too much integration (e.g. soldiers, sati).
Anomic – too little regulation, sudden change, normlessness (economic crisis).
Fatalistic – too much regulation (e.g. slaves); mentioned briefly in a footnote.
Suicide – Durkheim showed that suicide rates depend on social factors (degree of integration and regulation), not just individual psychology. Four types:
Religion – a unified system of beliefs and practices relative to sacred things; it unites people into a moral community (church). He studied totemism among Australian Aborigines (Arunta). God is society worshipped in symbolic form.
Collective conscience – the totality of beliefs and sentiments common to members of a society.
Anomie – a state of normlessness.
Important terms
Social fact (सामाजिक तथ्य) – external and constraining ways of acting and thinking.
Solidarity – the bonds that unite members of society.
Collective conscience – shared beliefs and values of a society.
Anomie – breakdown of norms.
Sacred and profane – special set-apart things vs ordinary things.
Collective representations – shared ideas and symbols of a group.
Important thinkers and theories
Work
Year
Main idea
Division of Labour
1893
Mechanical and organic solidarity
Rules of Method
1895
Social facts as things
Suicide
1897
Four types of suicide
Elementary Forms
1912
Sacred/profane; totemism
5 important questions
Q1. What are social facts?
Social facts are ways of acting, thinking and feeling that exist outside individuals and control their behaviour, such as laws, customs and language. Durkheim said they should be treated as things.
Q2. What is anomic suicide?
Anomic suicide happens when social regulation breaks down suddenly, as in an economic crisis or sudden wealth, leaving people without clear norms.
Q3. Explain Durkheim's theory of social facts.
Meaning and characteristics: externality, constraint, generality.
Rules for observation: treat as things, remove preconceptions.
मॅक्स वेबर (१८६४–१९२०) हे जर्मन समाजशास्त्रज्ञ, अर्थशास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार होते. त्यांच्या मते समाजशास्त्र म्हणजे सामाजिक क्रियेचे अर्थबोधात्मक आकलन (Verstehen). सामाजिक क्रियेचे प्रकार, आदर्श प्रारूप, सत्ताधिकाराचे तीन प्रकार, नोकरशाही आणि प्रॉटेस्टंट नीतितत्त्वे व भांडवलशाही यांचा संबंध या त्यांच्या प्रसिद्ध संकल्पना आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
१८६४ मध्ये जर्मनीतील एरफुर्ट येथे जन्म. त्यांनी फ्रायबर्ग, हायडेलबर्ग आणि म्युनिक येथे अध्यापन केले.
प्रमुख ग्रंथ: The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (१९०४–०५), Economy and Society (मृत्यूनंतर, १९२२ मध्ये प्रकाशित), चीन व भारतातील धर्मांचे अभ्यास.
समाजशास्त्राची व्याख्या: सामाजिक क्रियेच्या मार्गाचे आणि परिणामांचे कार्यकारण स्पष्टीकरण देण्यासाठी तिचे अर्थबोधात्मक आकलन करण्याचा प्रयत्न करणारे शास्त्र म्हणजे समाजशास्त्र.
सामाजिक क्रिया – इतरांच्या वर्तनाचा विचार करून केलेली आणि त्यानुसार दिशा मिळालेली क्रिया.
साध्यविवेकी (Zweckrational) – उद्दिष्टासाठी सर्वांत कार्यक्षम साधनाची निवड (नफ्याचे नियोजन करणारा व्यापारी).
मूल्यविवेकी (Wertrational) – कितीही किंमत मोजावी लागली तरी मूल्याला अनुसरून केलेली क्रिया (देशासाठी प्राण देणारा सैनिक).
भावनात्मक (Affectual) – भावनांनी प्रेरित क्रिया (मुलाला कवटाळणारी आई).
पारंपरिक (Traditional) – पूर्वापार चालत आल्यामुळे केलेली क्रिया (रूढी, विधी).
सामाजिक क्रियेचे चार प्रकार:
Verstehen (आकलन) – कर्ते आपल्या क्रियांना जो अर्थ देतात, तो समजून घेणे.
आदर्श प्रारूप (Ideal type) – एखाद्या घटनेची काही वैशिष्ट्ये ठळक करून तयार केलेली मानसिक रचना; प्रत्यक्ष उदाहरणांची तुलना करण्यासाठी ती मापदंड म्हणून वापरली जाते. येथे 'आदर्श' म्हणजे 'सर्वोत्तम' असा अर्थ नाही.
पारंपरिक – रूढी आणि वारसा यांवर आधारित (राजा, गावचा पाटील).
करिष्माई (व्यक्तिप्रभावी) – नेत्याच्या असामान्य वैयक्तिक गुणांवर आधारित (गांधीजी, प्रेषित).
कायदेशीर-विवेकी – नियम आणि कायद्यावर आधारित (आधुनिक अधिकारी, निवडून आलेले शासन).
सत्ताधिकाराचे (वैध सत्तेचे) तीन प्रकार:
नोकरशाही – कायदेशीर-विवेकी सत्ताधिकाराचे सर्वांत शुद्ध रूप. वैशिष्ट्ये: पदांची श्रेणीरचना, लिखित नियम, विशेषीकरण, अवैयक्तिकता, लिखित नोंदी, गुणवत्तेवर आधारित नियुक्ती व पदोन्नती, पगारी पूर्णवेळ अधिकारी, पद आणि वैयक्तिक मालमत्ता यांची फारकत.
प्रॉटेस्टंट नीतितत्त्वे आणि भांडवलशाही – कॅल्व्हिनवादी विचारांनी (पूर्वनियती, 'व्यवसाय म्हणजे ईश्वरी आवाहन', कष्ट, काटकसर, चैनीचा त्याग) पश्चिमेत 'भांडवलशाहीची प्रवृत्ती' निर्माण केली आणि संपत्तीच्या विवेकी संचयाला प्रोत्साहन दिले. यातून त्यांनी दाखवले की विचार आणि धर्मही आर्थिक जीवन घडवू शकतात (मार्क्स यांच्या आर्थिक नियतिवादाच्या विरुद्ध).
स्तरीकरण: वर्ग, दर्जा आणि पक्ष (बीए भाग १ पाहा).
विवेकीकरण (Rationalisation) – आधुनिक जीवनात हिशोब आणि कार्यक्षमतेचे वाढते वर्चस्व; याविषयी वेबर यांनी 'लोखंडी पिंजऱ्या'चा (iron cage) इशारा दिला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
Verstehen (आकलन) – अर्थबोधात्मक समज.
सामाजिक क्रिया (Social action) – इतरांकडे लक्ष ठेवून केलेली अर्थपूर्ण क्रिया.
आदर्श प्रारूप (Ideal type) – मुख्य वैशिष्ट्ये ठळक करून केलेले विश्लेषणात्मक प्रारूप.
सत्ताधिकार (Authority) – लोकांनी मान्य केलेली वैध सत्ता.
करिष्मा (Charisma) – अनुयायांना आकर्षित करणारा असामान्य वैयक्तिक गुण.
नोकरशाही (Bureaucracy) – नियमाधिष्ठित प्रशासकीय संघटना.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
संकल्पना
प्रकार / वैशिष्ट्ये
सामाजिक क्रिया
साध्यविवेकी, मूल्यविवेकी, भावनात्मक, पारंपरिक
सत्ताधिकार
पारंपरिक, करिष्माई, कायदेशीर-विवेकी
नोकरशाही
श्रेणीरचना, नियम, अवैयक्तिकता, गुणवत्ता
प्रॉटेस्टंट नीतितत्त्वे
कॅल्व्हिनवाद → भांडवलशाहीची प्रवृत्ती
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आदर्श प्रारूप म्हणजे काय?
एखाद्या सामाजिक घटनेची मुख्य वैशिष्ट्ये ठळक करून तयार केलेले मानसिक प्रारूप म्हणजे आदर्श प्रारूप. प्रत्यक्ष उदाहरणांची तुलना व अभ्यास करण्यासाठी ते वापरले जाते. ते विश्लेषणाचे साधन आहे, परिपूर्णतेचे चित्र नव्हे.
Q2. करिष्माई सत्ताधिकार म्हणजे काय?
नेत्याच्या असामान्य वैयक्तिक गुणांमुळे लोकांमध्ये निष्ठा निर्माण होते आणि त्यावर आधारलेला सत्ताधिकार म्हणजे करिष्माई सत्ताधिकार, उदा. धार्मिक प्रेषित किंवा राष्ट्रीय नेते.
Q3. वेबर यांचे सामाजिक क्रियेचे प्रकार स्पष्ट करा.
सामाजिक क्रियेचा अर्थ.
चार प्रकार उदाहरणांसह.
आधुनिक समाजात विवेकी क्रियेचे महत्त्व.
टीका: प्रत्यक्ष जीवनात प्रकार एकमेकांत मिसळतात.
Q4. वेबर यांचे सत्ताधिकाराचे प्रकार आणि नोकरशाहीची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
सत्ता विरुद्ध सत्ताधिकार.
पारंपरिक, करिष्माई, कायदेशीर-विवेकी.
करिष्म्याचे नित्यीकरण (routinisation).
नोकरशाहीची वैशिष्ट्ये.
गुण आणि दुष्कार्ये (लालफीतशाही).
Q5. वेबर यांचा प्रॉटेस्टंट नीतितत्त्वे आणि भांडवलशाहीची प्रवृत्ती हा सिद्धांत स्पष्ट करा.
सत्ताधिकाराच्या प्रत्येक प्रकारासाठी एक भारतीय उदाहरण द्या (वंशपरंपरागत राजा, गांधीजी, जिल्हाधिकारी) – त्यातून केवळ पाठांतर नव्हे तर आकलन दिसते.
Read in English
Quick summary
Max Weber (1864–1920) was a German sociologist, economist and historian. He saw sociology as the interpretative understanding of social action (Verstehen). His famous ideas include the types of social action, ideal type, three types of authority, bureaucracy, and the link between the Protestant ethic and capitalism.
Key points
Born in Erfurt, Germany, in 1864. He taught at Freiburg, Heidelberg and Munich.
Major works: The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1904–05), Economy and Society (published after his death, 1922), studies of the religions of China and India.
Definition of sociology: a science which attempts the interpretative understanding of social action in order to arrive at a causal explanation of its course and effects.
Social action – action that takes into account the behaviour of others and is thereby oriented in its course.
Zweckrational (instrumentally rational / goal-rational) – choosing the most efficient means for a goal (a businessman planning profit).
Wertrational (value-rational) – action guided by a value, whatever the cost (a soldier dying for the nation).
Affectual – driven by emotions (a mother hugging her child).
Traditional – done because it has always been done (customs, rituals).
Four types of social action:
Verstehen – understanding the meaning that actors give to their actions.
Ideal type – a mental construct made by stressing certain features of a phenomenon; used as a measuring rod to compare real cases. It is not "ideal" in the sense of best.
Traditional – based on custom and inheritance (king, village headman).
Charismatic – based on extraordinary personal qualities of a leader (Gandhi, prophets).
Legal-rational – based on rules and law (modern officials, elected governments).
Three types of authority (legitimate power):
Bureaucracy – the purest form of legal-rational authority. Features: hierarchy of offices, written rules, specialisation, impersonality, written records, appointment and promotion by merit, salaried full-time officials, separation of office and personal property.
Protestant ethic and capitalism – Calvinist ideas (predestination, calling, hard work, thrift, avoiding luxury) created a "spirit of capitalism" that encouraged rational accumulation of wealth in the West. He used this to show that ideas and religion can shape economic life (in contrast to Marx's economic determinism).
Stratification: class, status and party (see BA-1).
Rationalisation – growing dominance of calculation and efficiency in modern life; Weber warned of an "iron cage".
Important terms
Verstehen (आकलन) – interpretative understanding.
Social action – meaningful action oriented to others.
Ideal type – analytical model built by exaggerating key features.
Authority – legitimate power accepted by people.
Charisma – exceptional personal quality that attracts followers.
Goal-rational, value-rational, affectual, traditional
Authority
Traditional, charismatic, legal-rational
Bureaucracy
Hierarchy, rules, impersonality, merit
Protestant ethic
Calvinism → spirit of capitalism
5 important questions
Q1. What is an ideal type?
An ideal type is a mental model built by stressing the main features of a social phenomenon, used to compare and study real cases. It is a tool of analysis, not a picture of perfection.
Q2. What is charismatic authority?
It is authority based on the exceptional personal qualities of a leader which inspire devotion, such as religious prophets or national leaders.
Q3. Explain Weber's types of social action.
Meaning of social action.
Four types with examples.
Importance of rational action in modern society.
Criticism: types overlap in real life.
Q4. Explain Weber's types of authority and the features of bureaucracy.
Power vs authority.
Traditional, charismatic, legal-rational.
Routinisation of charisma.
Features of bureaucracy.
Merits and dysfunctions (red tape).
Q5. Explain Weber's thesis on the Protestant ethic and the spirit of capitalism.
कार्ल मार्क्स (१८१८–१८८३) हे जर्मन तत्त्वज्ञ, अर्थशास्त्रज्ञ आणि क्रांतिकारी विचारवंत होते. त्यांनी समाज आणि इतिहासाचे स्पष्टीकरण आर्थिक उत्पादन आणि वर्गसंघर्ष यांच्या आधारे दिले. ऐतिहासिक भौतिकवाद, पाया आणि इमला, वर्ग व वर्गसंघर्ष, वरकड मूल्य आणि परात्मता (अलगाव) या त्यांच्या प्रमुख संकल्पना आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
१८१८ मध्ये जर्मनीतील ट्रायर येथे जन्म; उत्तर आयुष्याचा बराच काळ लंडनमध्ये, जेथे १८८३ मध्ये त्यांचे निधन झाले. त्यांनी फ्रेडरिक एंगल्स यांच्यासोबत जवळून काम केले.
प्रमुख ग्रंथ: The Communist Manifesto (साम्यवादी जाहीरनामा, एंगल्स यांच्यासोबत, १८४८), A Contribution to the Critique of Political Economy (१८५९), Das Kapital (खंड पहिला, १८६७).
ऐतिहासिक भौतिकवाद (इतिहासाचा भौतिकवादी अर्थ): भौतिक व आर्थिक परिस्थिती – म्हणजे लोक उत्पादन कसे करतात – हीच समाज, विचार आणि इतिहास घडवते.
पाया आणि इमला: आर्थिक पाया (उत्पादन शक्ती + उत्पादन संबंध) हा इमला (कायदा, राजकारण, धर्म, शिक्षण, कुटुंब, विचार) निश्चित करतो.
उत्पादन शक्ती – अवजारे, तंत्रज्ञान, श्रमकौशल्ये, कच्चा माल. उत्पादन संबंध – मालकीचे संबंध, उदा. मालक आणि कामगार.
वर्ग – उत्पादन साधनांशी समान संबंध असलेल्या लोकांचा गट. भांडवलशाहीतील दोन प्रमुख वर्ग: भांडवलदार (बूर्झ्वा – मालक) आणि श्रमिक (प्रोलेटेरियट – कामगार).
वर्गसंघर्ष – "आजवरच्या सर्व समाजाचा इतिहास हा वर्गसंघर्षांचा इतिहास आहे" (साम्यवादी जाहीरनामा). वर्गांमधील अंतर्विरोधांतून क्रांती होते आणि नवा टप्पा सुरू होतो.
स्वतःमधील वर्ग विरुद्ध स्वतःसाठी वर्ग – आपल्या समान हितसंबंधांची जाणीव होऊन संघटित झाल्यावर वर्ग 'स्वतःसाठी वर्ग' बनतो.
वरकड मूल्य (Surplus value) – कामगारांनी त्यांच्या मजुरीपेक्षा अधिक निर्माण केलेले मूल्य; भांडवलदार ते नफा म्हणून घेतात. हाच शोषणाचा आधार आहे.
परात्मता / अलगाव (Alienation) – भांडवलशाहीत कामगार पुढील गोष्टींपासून दुरावतो: (१) स्वतःच्या श्रमाचे उत्पादन, (२) कामाची प्रक्रिया, (३) स्वतःचा मानवी स्वभाव (प्रजाति-अस्तित्व) आणि (४) इतर माणसे.
धर्म – "जनतेची अफू"; धर्म शोषणावर पांघरूण घालतो.
टीका: आर्थिक नियतिवादावर अतिरेकी भर; प्रगत भांडवलशाही देशांत श्रमिकांच्या क्रांतीचे भाकीत खरे ठरले नाही; मध्यमवर्गाची वाढ; विचारांच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष (वेबर).
महत्त्वाच्या संज्ञा
भांडवलदार वर्ग (Bourgeoisie) – उत्पादन साधनांचे मालक.
श्रमिक वर्ग (Proletariat) – उत्पादन साधने नसलेले मजुरीवरील कामगार.
वरकड मूल्य (Surplus value) – मोबदला न दिलेल्या श्रमाचे मूल्य, जे नफा म्हणून घेतले जाते.
परात्मता (Alienation) – कामगाराचे त्याच्या कामापासून आणि माणूसपणापासून दुरावणे.
द्वंद्ववाद (Dialectics) – परस्परविरोधी घटकांच्या संघर्षातून होणारा बदल (वाद, प्रतिवाद, संवाद); हेगेल यांच्याकडून घेऊन बदललेली संकल्पना.
मिथ्या जाणीव (False consciousness) – सत्ताधारी वर्गाच्या हिताचे विचार कामगारांनी स्वीकारणे.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
संकल्पना
मुख्य विचार
ऐतिहासिक भौतिकवाद
अर्थव्यवस्था इतिहास घडवते
पाया–इमला
आर्थिक पाया संस्था व विचार ठरवतो
वर्गसंघर्ष
मालक व कामगार यांतील संघर्षातून परिवर्तन
वरकड मूल्य
नफा आणि शोषणाचा स्रोत
परात्मता
भांडवलशाहीतील चार रूपे
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वरकड मूल्य म्हणजे काय?
कामगार जे मूल्य निर्माण करतो आणि त्याला जी मजुरी दिली जाते, यांतील फरक म्हणजे वरकड मूल्य. भांडवलदार ते नफा म्हणून स्वतःकडे ठेवतो; मार्क्स यांनी याला शोषण म्हटले.
Q2. पाया आणि इमला म्हणजे काय?
पाया म्हणजे आर्थिक संरचना – उत्पादन शक्ती आणि उत्पादन संबंध. इमला म्हणजे कायदा, राजकारण, धर्म आणि विचार; पायानुसार इमल्याचे स्वरूप ठरते.
Q3. मार्क्स यांचा ऐतिहासिक भौतिकवादाचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
अर्थ.
पाया आणि इमला.
उत्पादन शक्ती आणि उत्पादन संबंध.
इतिहासाचे टप्पे.
अंतर्विरोध आणि परिवर्तन.
टीका.
Q4. मार्क्स यांचा वर्ग व वर्गसंघर्षाचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
वर्गाची व्याख्या.
भांडवलदार आणि श्रमिक.
स्वतःमधील वर्ग आणि स्वतःसाठी वर्ग.
वर्गजाणीव आणि क्रांती.
वर्गविहीन समाज.
टीका.
Q5. मार्क्स यांची परात्मतेची संकल्पना स्पष्ट करा.
अर्थ.
परात्मतेची चार रूपे.
कारणे: खासगी मालमत्ता, श्रमविभाजन, भांडवलशाही.
उपाय: साम्यवाद.
आजची प्रासंगिकता (असेंब्ली लाइन आणि गिग कामगार).
परीक्षेसाठी टीप
वर्गावरील कोणत्याही प्रश्नात साम्यवादी जाहीरनाम्यातील वर्गसंघर्षाविषयीचे पहिले वाक्य उद्धृत करा; परीक्षक त्याला चांगल्या तयारीचे लक्षण मानतात.
Read in English
Quick summary
Karl Marx (1818–1883) was a German philosopher, economist and revolutionary thinker. He explained society and history in terms of economic production and class struggle. His main ideas are historical materialism, base and superstructure, class and class conflict, surplus value and alienation.
Key points
Born in Trier, Germany, in 1818; lived much of his later life in London, where he died in 1883. He worked closely with Friedrich Engels.
Major works: The Communist Manifesto (with Engels, 1848), A Contribution to the Critique of Political Economy (1859), Das Kapital (Volume I, 1867).
Historical materialism (materialistic interpretation of history): material and economic conditions — the way people produce — shape society, ideas and history.
Base and superstructure: the economic base (forces of production + relations of production) determines the superstructure (law, politics, religion, education, family, ideas).
Forces of production – tools, technology, labour skills, raw materials. Relations of production – ownership relations, e.g. owner and worker.
Stages of history (modes of production): primitive communism → ancient (slavery) → feudalism → capitalism → socialism → communism.
Class – a group of people with the same relation to the means of production. Two main classes in capitalism: bourgeoisie (owners) and proletariat (workers).
Class struggle – "The history of all hitherto existing society is the history of class struggles" (Communist Manifesto). Contradictions between classes lead to revolution and a new stage.
Class in itself vs class for itself – a class becomes a "class for itself" when it is conscious of its common interests and organises.
Surplus value – the value produced by workers above their wages, taken by capitalists as profit. This is the basis of exploitation.
Alienation – under capitalism, workers are estranged from: (1) the product of their labour, (2) the process of work, (3) their own human nature (species-being), and (4) other people.
Religion – "the opium of the people"; it hides exploitation.
Criticism: economic determinism too strong; predicted proletarian revolution in advanced capitalist countries did not occur; growth of the middle class; ignores the role of ideas (Weber).
Important terms
Bourgeoisie (भांडवलदार वर्ग) – owners of means of production.
Proletariat – wage workers with no means of production.
Surplus value – unpaid labour's value appropriated as profit.
Alienation – separation of the worker from his work and humanity.
Dialectics – change through conflict of opposites (thesis, antithesis, synthesis), adapted from Hegel.
False consciousness – workers accepting ideas that serve the ruling class.
Important thinkers and theories
Concept
Key idea
Historical materialism
Economy shapes history
Base–superstructure
Economic base determines institutions and ideas
Class struggle
Conflict between owners and workers drives change
Surplus value
Source of profit and exploitation
Alienation
Four forms under capitalism
5 important questions
Q1. What is surplus value?
Surplus value is the difference between the value a worker produces and the wages he is paid. The capitalist keeps it as profit; Marx saw it as exploitation.
Q2. What is meant by base and superstructure?
The base is the economic structure — forces and relations of production. The superstructure consists of law, politics, religion and ideas, which are shaped by the base.
Q3. Explain Marx's theory of historical materialism.
Meaning.
Base and superstructure.
Forces and relations of production.
Stages of history.
Contradictions and change.
Criticism.
Q4. Explain Marx's theory of class and class struggle.
Definition of class.
Bourgeoisie and proletariat.
Class in itself and for itself.
Class consciousness and revolution.
Classless society.
Criticism.
Q5. Explain Marx's concept of alienation.
Meaning.
Four forms of alienation.
Causes: private property, division of labour, capitalism.
Remedy: communism.
Relevance today (assembly-line and gig work).
Exam tip
Quote the opening line of the Communist Manifesto on class struggle in any class question; examiners treat it as a mark of good preparation.
व्हिल्फ्रेडो पॅरेटो (१८४८–१९२३) हे इटालियन अभियंता, अर्थशास्त्रज्ञ व समाजशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी समाजशास्त्राला "तर्कनिष्ठ-प्रायोगिक" शास्त्र बनवण्याचा प्रयत्न केला आणि बहुतांश मानवी कृती अतार्किक असून भावनांनी प्रेरित असतात, असे मांडले. तार्किक व अतार्किक क्रिया, अवशेष व व्युत्पत्ती आणि अभिजनांचे अभिसरण हे त्यांचे सर्वांत प्रसिद्ध योगदान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जीवन व कार्य: १८४८ मध्ये पॅरिस येथे इटालियन कुटुंबात जन्म; लॉझान (स्वित्झर्लंड) येथे राजकीय अर्थशास्त्राचे अध्यापन. प्रमुख समाजशास्त्रीय ग्रंथ: Trattato di Sociologia Generale (१९१६), इंग्रजी अनुवाद The Mind and Society (१९३५).
तर्कनिष्ठ-प्रायोगिक पद्धती – नैसर्गिक शास्त्रांप्रमाणे समाजशास्त्रानेही निरीक्षण व अनुभवावर आधारित राहावे, तात्त्विक कल्पनाविलास टाळावा.
तार्किक क्रिया (Logical action) – ज्या कृतीत साधने ध्येयाला तर्कशुद्धपणे अनुरूप असतात, कर्त्याच्या मनातही आणि वस्तुस्थितीतही (उदा. गणिताच्या आधारे पूल बांधणारा अभियंता).
अतार्किक क्रिया (Non-logical action) – साधन-साध्याच्या तार्किक संबंधावर आधारित नसलेली, भावना, श्रद्धा व सवयींतून निर्माण होणारी कृती (उदा. धार्मिक विधी, अंधश्रद्धा, देशभक्तीपर बलिदान). पॅरेटो यांच्या मते बहुतेक सामाजिक क्रिया अतार्किक असतात.
अवशेष (Residues) – अंतर्गत भावना व्यक्त करणारे मानवी वर्तनातील तुलनेने स्थिर घटक. पॅरेटो यांनी त्यांचे सहा वर्ग सांगितले; दोन सर्वांत महत्त्वाचे: वर्ग १ – संयोगाची प्रवृत्ती (कल्पकता, चतुराई) आणि वर्ग २ – समूहांचे सातत्य (कुटुंब, धर्म, राष्ट्र यांप्रति निष्ठा; परंपरावाद).
व्युत्पत्ती (Derivations) – अतार्किक कृतींचे समर्थन करण्यासाठी लोक देतात ती बदलती, आभासी-तार्किक स्पष्टीकरणे. चार वर्ग: साधे प्रतिपादन, अधिकाराचा आधार, सर्वमान्य भावना किंवा तत्त्वांशी सुसंगती, शाब्दिक पुरावे.
अभिजन (Elite) – आपापल्या क्षेत्रात सर्वोत्तम असलेले लोक. समाजाचे शासक अभिजन, अशासक अभिजन आणि सामान्य जनता (अ-अभिजन) असे विभाजन.
अभिजनांचे अभिसरण (Circulation of elites) – अभिजनांचा ऱ्हास होतो आणि जनतेतून आलेले नवे अभिजन त्यांची जागा घेतात. मॅकियाव्हेलीची प्रतिमा वापरून पॅरेटो यांनी वर्ग १ चे अवशेष प्रबळ असलेल्या अभिजनांना "कोल्हे" (चतुराई व मनधरणीने राज्य) आणि वर्ग २ चे अवशेष प्रबळ असलेल्यांना "सिंह" (बळ व श्रद्धेने राज्य) म्हटले. सत्ता कोल्हे व सिंह यांच्यात आलटून-पालटून जाते.
त्यांचे प्रसिद्ध वाक्य: "इतिहास म्हणजे अभिजनवर्गांचे स्मशान आहे."
मूल्यमापन: सामाजिक जीवनातील भावनांची भूमिका त्यांनी दाखवली आणि अभिजन सिद्धांतावर (मोस्का, सी. राइट मिल्स) प्रभाव टाकला; पण अवशेषांचे वर्गीकरण अस्पष्ट आहे आणि त्यांच्या विचारांवर लोकशाहीविरोधी असल्याची टीका झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अतार्किक क्रिया – बुद्धीऐवजी भावनांनी प्रेरित कृती.
अवशेष – कृतीतील स्थिर, भावनाधारित घटक.
व्युत्पत्ती – कृतीचे समर्थन करणारी स्पष्टीकरणे.
अभिजन – सर्वांत सक्षम किंवा सत्ताधारी अल्पसंख्य गट.
अभिजनांचे अभिसरण – एका अभिजन गटाची जागा दुसऱ्याने सतत घेणे.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
व्हिल्फ्रेडो पॅरेटो – अवशेष, व्युत्पत्ती, अभिजनांचे अभिसरण (The Mind and Society).
गायतानो मोस्का – शासक वर्ग सिद्धांत, संबंधित अभिजन सिद्धांत.
निकोलो मॅकियाव्हेली – "सिंह व कोल्हे" या प्रतिमेचा स्रोत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पॅरेटो यांच्या मते अतार्किक क्रिया म्हणजे काय?
ज्या कृतीत साधने ध्येयाशी तार्किकदृष्ट्या जोडलेली नसतात आणि जी भावना, श्रद्धा, सवयी व रूढींतून निर्माण होते, जसे धार्मिक विधी किंवा देशभक्तीपर बलिदान, ती अतार्किक क्रिया.
Q2. पॅरेटो यांच्या सिद्धांतातील "सिंह" व "कोल्हे" कोण?
समूहांच्या सातत्याचे अवशेष प्रबळ असलेले व बळ आणि श्रद्धेने राज्य करणारे अभिजन म्हणजे सिंह; संयोगाचे अवशेष प्रबळ असलेले व चतुराई आणि मनधरणीने राज्य करणारे अभिजन म्हणजे कोल्हे.
Q3. पॅरेटो यांचा तार्किक व अतार्किक क्रियेचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
दोन्हींचा अर्थ उदाहरणांसह.
साधन-साध्याचा व्यक्तिनिष्ठ व वस्तुनिष्ठ विचार.
बहुतांश क्रिया अतार्किक का असतात.
अवशेष व व्युत्पत्तींशी संबंध.
Q4. पॅरेटो यांच्या अवशेष व व्युत्पत्ती या संकल्पनांची चर्चा करा.
अर्थ; अवशेष स्थिर, व्युत्पत्ती बदलत्या.
अवशेषांचे सहा वर्ग (वर्ग १ व २ सविस्तर).
व्युत्पत्तींचे चार वर्ग.
मूल्यमापन.
Q5. पॅरेटो यांचा अभिजनांच्या अभिसरणाचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
अभिजन, शासक व अशासक अभिजन, जनता.
अभिसरणाची कारणे; सिंह व कोल्हे.
"इतिहास म्हणजे अभिजनवर्गांचे स्मशान".
टीका व भारतीय राजकारणातील उपयुक्तता.
परीक्षेसाठी टीप
ही साखळी लक्षात ठेवा: भावना → अवशेष (स्थिर) → व्युत्पत्ती (समर्थन) → अभिजन (सिंह/कोल्हे). पॅरेटो यांचे सर्व विचार एका उत्तरात जोडता येतात.
Read in English
Quick summary
Vilfredo Pareto (1848–1923) was an Italian engineer, economist and sociologist. He tried to make sociology a "logico-experimental" science and argued that most human action is non-logical, driven by sentiments. His best-known contributions are the theory of logical and non-logical action, residues and derivations, and the circulation of elites.
Key points
Life and work: born in Paris in 1848 to an Italian family; taught political economy at Lausanne (Switzerland). Main sociological work: Trattato di Sociologia Generale (1916), translated as The Mind and Society (1935).
Logico-experimental method – sociology should rely on observation and experience, like the natural sciences, and avoid metaphysical speculation.
Logical action – action in which the means are logically suited to the end, both in the actor's mind and in objective reality (e.g. an engineer building a bridge by calculation).
Non-logical action – action not based on logical relation of means and ends; it springs from sentiments, beliefs and habits (e.g. rituals, superstitions, patriotic sacrifice). Pareto said most social action is non-logical.
Residues – the relatively constant elements in human behaviour that express underlying sentiments. Pareto gave six classes; the two most important: Class I – instinct for combinations (inventiveness, cunning) and Class II – persistence of aggregates (loyalty to family, religion, nation; conservatism).
Derivations – the changing, pseudo-logical explanations people give to justify non-logical actions. Four classes: simple assertion, appeal to authority, accord with common sentiments or principles, and verbal proofs.
Elite – the people who are the best in their field. Society is divided into a governing elite, a non-governing elite and the masses (non-elite).
Circulation of elites – elites decay and are replaced by new elites from the masses. Using Machiavelli's images, Pareto called elites with strong Class I residues "foxes" (rule by cunning and persuasion) and those with strong Class II residues "lions" (rule by force and faith). Power swings between foxes and lions.
His famous line: "History is a graveyard of aristocracies."
Evaluation: he showed the role of emotions in social life and influenced elite theory (Mosca, C. Wright Mills); but his classification of residues is vague, and his ideas were criticised as anti-democratic.
Important terms
Non-logical action – action guided by sentiments rather than reason.
Residues – constant sentiment-based elements of action.
Derivations – rationalisations that justify action.
Elite – the most capable or powerful minority.
Circulation of elites – continuous replacement of one elite by another.
Important thinkers and theories
Vilfredo Pareto – residues, derivations, circulation of elites (The Mind and Society).
Gaetano Mosca – ruling class theory, related elite theory.
Niccolò Machiavelli – source of the "lions and foxes" image.
5 important questions
Q1. What is non-logical action according to Pareto?
Action in which the means are not logically linked to the ends; it arises from sentiments, faith, habits and customs, such as rituals or acts of patriotic sacrifice.
Q2. Who are "lions" and "foxes" in Pareto's theory?
Lions are elites with strong residues of persistence of aggregates who rule by force and faith; foxes are elites with strong residues of combination who rule by cunning and persuasion.
Q3. Explain Pareto's theory of logical and non-logical action.
Meaning of both with examples.
Subjective and objective view of means–ends.
Why most action is non-logical.
Relation with residues and derivations.
Q4. Discuss Pareto's concepts of residues and derivations.
Meaning; residues as constant, derivations as variable.
Six classes of residues (explain Class I and II).
Four classes of derivations.
Evaluation.
Q5. Explain Pareto's theory of circulation of elites.
Elite, governing and non-governing elite, masses.
Causes of circulation; lions and foxes.
"History is a graveyard of aristocracies".
Criticism and relevance to Indian politics.
Exam tip
Learn the chain: sentiments → residues (constant) → derivations (justifications) → elites (lions/foxes). It connects all of Pareto's ideas in one answer.
हार्वर्ड विद्यापीठातील अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ टॅलकॉट पार्सन्स (१९०२–१९७९) हे संरचनात्मक कार्यवादाचे प्रमुख प्रणेते होते. मूलभूत कार्यात्मक गरजा पूर्ण करून समाज स्थिर कसा राहतो हे स्पष्ट करणारा सामाजिक क्रिया व सामाजिक व्यवस्थेचा सर्वसाधारण सिद्धांत त्यांनी मांडला. ऐच्छिक क्रिया सिद्धांत, सामाजिक व्यवस्था, AGIL योजना आणि आकृतिबंध चल (pattern variables) या त्यांच्या प्रमुख संकल्पना आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
ग्रंथ: The Structure of Social Action (१९३७), The Social System (१९५१), Toward a General Theory of Action (१९५१, एडवर्ड शिल्स व इतरांसह).
ऐच्छिक क्रिया सिद्धांत (Voluntaristic theory of action) – कर्ता परिस्थितीत ध्येय व साधने निवडतो, पण प्रमाणके व मूल्यांच्या मर्यादेत. क्रियेचे चार घटक: कर्ता, साध्य (ध्येय), परिस्थिती (साधने व अटी) आणि प्रमाणकात्मक अभिमुखता.
क्रिया व्यवस्था: वर्तनात्मक जीव, व्यक्तिमत्त्व व्यवस्था, सामाजिक व्यवस्था आणि सांस्कृतिक व्यवस्था.
सामाजिक व्यवस्था (Social system) – समान प्रमाणके व मूल्यांच्या मार्गदर्शनाखाली एखाद्या परिस्थितीत परस्पर आंतरक्रिया करणारे अनेक कर्ते. भूमिका व दर्जा हे तिचे घटक; मूल्यांच्या संस्थात्मकीकरणावर तिचे स्थैर्य अवलंबून असते.
A – अनुकूलन (Adaptation): पर्यावरणातून साधनसंपत्ती मिळवणे (अर्थव्यवस्था).
G – ध्येयप्राप्ती (Goal attainment): ध्येये ठरवून ती साध्य करणे (राज्यव्यवस्था/शासन).
I – एकात्मता (Integration): घटकांमध्ये समन्वय व ऐक्य राखणे (कायदा, प्रमाणके).
L – सुप्तता/आकृतिबंध संधारण (Latency): प्रेरणा व मूल्ये टिकवणे, ताण हाताळणे (कुटुंब, शिक्षण, धर्म).
कार्यात्मक पूर्वअटी – AGIL योजना: प्रत्येक सामाजिक व्यवस्थेला चार प्रश्न सोडवावे लागतात:
भावनिकता विरुद्ध भावनिक तटस्थता.
व्यापकता (Diffuseness) विरुद्ध विशिष्टता (Specificity).
विशिष्टतावाद (Particularism) विरुद्ध सार्वत्रिकतावाद (Universalism).
प्रदत्तता (गुणवैशिष्ट्य) विरुद्ध अर्जितता (कामगिरी).
समूहाभिमुखता विरुद्ध स्वाभिमुखता.
आकृतिबंध चल (Pattern variables) – प्रत्येक कर्ता करत असलेल्या निवडींच्या पाच जोड्या, ज्यांद्वारे पारंपरिक व आधुनिक समाजांतील फरकही दिसतो:
पारंपरिक समाज भावनिकता, व्यापकता, विशिष्टतावाद, प्रदत्तता व समूहाभिमुखतेकडे झुकतात; आधुनिक समाज तटस्थता, विशिष्टता, सार्वत्रिकतावाद, अर्जितता व स्वाभिमुखतेकडे.
सामाजिक परिवर्तन – पुढे पार्सन्स यांनी परिवर्तनाकडे विभेदन, अनुकूलन क्षमतेचा विकास, समावेशन व मूल्यांचे सामान्यीकरण यांद्वारे होणारी उत्क्रांती म्हणून पाहिले.
इतर संकल्पना: आजारी व्यक्तीची भूमिका (sick role – आजारी व्यक्तीचे हक्क व कर्तव्ये); सामाजीकरण व भूमिकावाटपाचे साधन म्हणून शाळेतील वर्ग.
टीका: अतिशय अमूर्त ("भव्य सिद्धांत" – सी. राइट मिल्स), सहमती व स्थैर्यावर अतिरेकी भर, संघर्ष, सत्ता व परिवर्तनाकडे दुर्लक्ष.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संरचनात्मक कार्यवाद – समाजाचे घटक त्याच्या स्थैर्यास कसा हातभार लावतात याचा अभ्यास करणारा दृष्टिकोन.
सामाजिक व्यवस्था – समान प्रमाणकांनी मार्गदर्शित, आंतरक्रिया करणारे कर्ते.
AGIL – कोणत्याही व्यवस्थेच्या चार कार्यात्मक पूर्वअटी.
आकृतिबंध चल – कृतीला दिशा देणाऱ्या निवडींच्या जोड्या.
संस्थात्मकीकरण – मूल्ये लोकांनी पाळलेल्या स्थिर प्रमाणकांत रूपांतरित होणे.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
टॅलकॉट पार्सन्स – क्रिया सिद्धांत, सामाजिक व्यवस्था, AGIL, आकृतिबंध चल.
रॉबर्ट के. मर्टन – त्यांचे विद्यार्थी; मध्यम-स्तरीय कार्यवाद विकसित केला.
सी. राइट मिल्स – पार्सन्स यांच्या "भव्य सिद्धांताचे" टीकाकार.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. AGIL म्हणजे काय?
अनुकूलन (Adaptation), ध्येयप्राप्ती (Goal attainment), एकात्मता (Integration) आणि सुप्तता/आकृतिबंध संधारण (Latency) – प्रत्येक सामाजिक व्यवस्थेच्या चार कार्यात्मक पूर्वअटी.
Q2. सार्वत्रिकतावाद विरुद्ध विशिष्टतावाद म्हणजे काय?
सर्वांना लागू असलेल्या सामान्य निकषांनुसार लोकांशी वागणे म्हणजे सार्वत्रिकतावाद; नातेसंबंध किंवा जात अशा विशेष संबंधांनुसार वागणे म्हणजे विशिष्टतावाद.
Q3. पार्सन्स यांची सामाजिक व्यवस्थेची संकल्पना स्पष्ट करा.
व्याख्या व घटक (कर्ते, भूमिका, प्रमाणके, मूल्ये).
क्रिया व्यवस्था.
संस्थात्मकीकरण व समतोल.
AGIL शी संबंध.
Q4. पार्सन्स यांची AGIL योजना उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
प्रत्येक कार्याचा अर्थ.
ही कार्ये करणाऱ्या सामाजिक संस्था.
भारतीय संस्थेला (कुटुंब किंवा खेडे) उपयोजन.
मूल्यमापन.
Q5. पार्सन्स यांचे आकृतिबंध चल स्पष्ट करा.
अर्थ व पाच जोड्या.
पारंपरिक व आधुनिक समाजांतील फरक दाखवण्यासाठी उपयोग.
भारतीय उदाहरणे (जात विरुद्ध गुणवत्तेवर आधारित नोकरी).
टीका.
परीक्षेसाठी टीप
AGIL चा चार चौकटींचा तक्ता (कार्य – अर्थ – संस्था) काढा; त्यामुळे पटकन गुण मिळतात आणि आकलन स्पष्ट दिसते.
Read in English
Quick summary
Talcott Parsons (1902–1979), an American sociologist at Harvard, was the leading figure of structural functionalism. He built a general theory of social action and social systems, explaining how societies stay stable by meeting basic functional needs. His key ideas are the voluntaristic theory of action, the social system, the AGIL scheme and pattern variables.
Key points
Works: The Structure of Social Action (1937), The Social System (1951), Toward a General Theory of Action (1951, with Edward Shils and others).
Voluntaristic theory of action – an actor chooses goals and means in a situation, but within the limits of norms and values. Action has four elements: actor, end (goal), situation (means and conditions) and normative orientation.
Action systems: behavioural organism, personality system, social system and cultural system.
Social system – a plurality of actors interacting in a situation, guided by shared norms and values. Its units are roles and status; its stability rests on institutionalisation of values.
A – Adaptation: getting resources from the environment (economy).
G – Goal attainment: setting and achieving goals (polity/government).
I – Integration: coordinating parts and maintaining solidarity (law, norms).
L – Latency/pattern maintenance: maintaining motivation and values, managing tension (family, education, religion).
Functional prerequisites – AGIL scheme: every social system must solve four problems:
Affectivity vs affective neutrality.
Diffuseness vs specificity.
Particularism vs universalism.
Ascription (quality) vs achievement (performance).
Collectivity-orientation vs self-orientation.
Pattern variables – five pairs of choices that every actor makes, which also distinguish traditional and modern societies:
Traditional societies lean towards affectivity, diffuseness, particularism, ascription and collectivity; modern societies towards neutrality, specificity, universalism, achievement and self-orientation.
Social change – Parsons later saw change as evolution through differentiation, adaptive upgrading, inclusion and value generalisation.
Other ideas: the sick role (rights and duties of a sick person); the school class as an agency of socialization and role allocation.
Criticism: too abstract ("grand theory" – C. Wright Mills), over-stresses consensus and stability, neglects conflict, power and change.
Important terms
Structural functionalism – approach that studies how parts of society contribute to its stability.
Social system – interacting actors guided by shared norms.
AGIL – four functional prerequisites of any system.
Pattern variables – paired choices that orient action.
Institutionalisation – values becoming stable norms followed by people.
Important thinkers and theories
Talcott Parsons – action theory, social system, AGIL, pattern variables.
Robert K. Merton – his student, who developed middle-range functionalism.
C. Wright Mills – critic of Parsons's "grand theory".
5 important questions
Q1. What does AGIL stand for?
Adaptation, Goal attainment, Integration and Latency (pattern maintenance) – the four functional prerequisites of every social system.
Q2. What is meant by universalism vs particularism?
Universalism means treating people by general standards that apply to all; particularism means treating people according to special relationships such as kinship or caste.
Q3. Explain Parsons's concept of the social system.
Definition and elements (actors, roles, norms, values).
Action systems.
Institutionalisation and equilibrium.
Relation with AGIL.
Q4. Discuss Parsons's AGIL scheme with examples.
Meaning of each function.
Institutions performing them in society.
Application to an Indian institution (family or village).
Evaluation.
Q5. Explain Parsons's pattern variables.
Meaning and five pairs.
Use in distinguishing traditional and modern societies.
Indian examples (caste vs merit-based jobs).
Criticism.
Exam tip
Draw a four-box AGIL table (function – meaning – institution); it earns marks quickly and shows clear understanding.
पार्सन्स यांचे विद्यार्थी रॉबर्ट के. मर्टन (१९१०–२००३) यांनी कार्यवादाला अधिक व्यवहार्य व पडताळणीयोग्य बनवले. त्यांनी भव्य सिद्धांतावर टीका करून "मध्यम-स्तरीय सिद्धांतांचा" आग्रह धरला. प्रकट व अप्रकट कार्ये, अपकार्य, संदर्भ गट, प्रमाणकशून्यता व ताण, भूमिका-संच आणि स्वयंपूर्त भाकीत अशा अनेक चिरस्थायी संकल्पना त्यांनी समाजशास्त्राला दिल्या.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रमुख ग्रंथ: Social Theory and Social Structure (१९४९). कोलंबिया विद्यापीठात अध्यापन.
मध्यम-स्तरीय सिद्धांत (Middle-range theories) – लहान कार्यकारी गृहीतके आणि सर्वसमावेशक भव्य सिद्धांत यांच्यामधील, संशोधनाद्वारे पडताळता येणारे सिद्धांत (उदा. संदर्भ गट सिद्धांत, सापेक्ष वंचितता सिद्धांत).
कार्यात्मक एकता – समाजाचा प्रत्येक घटक संपूर्ण समाजासाठी कार्यात्मक नसतो.
सार्वत्रिक कार्यवाद – प्रत्येक सांस्कृतिक घटकाचे सकारात्मक कार्य नसते; काही अपकार्यात्मक असतात.
अपरिहार्यता – तेच कार्य कार्यात्मक पर्याय करू शकतात (उदा. कुटुंबाची काही कार्ये आधुनिक शाळांनी स्वीकारणे).
पूर्वीच्या कार्यवादाच्या तीन गृहीतांवर टीका:
प्रकट कार्ये (Manifest functions) – हेतुपुरस्सर व ओळखले जाणारे परिणाम. अप्रकट कार्ये (Latent functions) – अनपेक्षित व न ओळखले जाणारे परिणाम. उदा. होपी जमातीचे पर्जन्यनृत्य – प्रकट कार्य पाऊस आणणे; अप्रकट कार्य गटऐक्य दृढ करणे.
अपकार्य (Dysfunction) – व्यवस्थेचे अनुकूलन किंवा स्थैर्य कमी करणारे परिणाम (उदा. नोकरशाहीतील लालफीत). काही घटक अकार्यात्मकही असतात.
कार्यात्मक विश्लेषणाचा आदर्श आराखडा (Paradigm) – कार्यांचा शिस्तबद्ध अभ्यास करण्यासाठी मार्गदर्शक सूत्रे व प्रश्नांचा संच.
सामाजिक संरचना व प्रमाणकशून्यता (१९३८) – सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्व दिलेल्या ध्येयांना वैध साधनांची जोड नसल्यास विचलन निर्माण होते. पाच अनुकूलन प्रकार: अनुरूपता, नवप्रवर्तन, कर्मकांडवाद, पलायनवाद, बंडखोरी.
संदर्भ गट (Reference group) – सदस्य नसतानाही व्यक्ती स्वतःचे मूल्यमापन करण्यासाठी ज्या गटाचे निकष वापरते तो गट (उदा. अधिकाऱ्यांशी स्वतःची तुलना करणारा लिपिक). याचा संबंध सापेक्ष वंचितता व पूर्वानुमानित सामाजीकरणाशी (ज्या गटात जायचे आहे त्याची मूल्ये आधीच स्वीकारणे) आहे.
भूमिका-संच – एका दर्जाशी जोडलेल्या भूमिका-संबंधांचा संच; दर्जा-संच – व्यक्तीचे सर्व दर्जे.
स्वयंपूर्त भाकीत (Self-fulfilling prophecy, १९४८) – परिस्थितीविषयीची चुकीची समजूत असे वर्तन घडवते की ती समजूत खरी ठरते (उदा. बँक बुडणार ही अफवा पसरल्याने ठेवीदार पैसे काढतात आणि बँक खरोखर बुडते).
विज्ञानाचे समाजशास्त्र – "मर्टन प्रबंध": सतराव्या शतकातील इंग्लंडमध्ये प्युरिटन मूल्ये व विज्ञानाची वाढ यांचा संबंध.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मध्यम-स्तरीय सिद्धांत – सिद्धांत व संशोधन यांना जोडणारा मर्यादित, पडताळणीयोग्य सिद्धांत.
अप्रकट कार्य – अनपेक्षित, न ओळखलेला परिणाम.
अपकार्य – व्यवस्थेस हानिकारक परिणाम.
कार्यात्मक पर्याय – तेच कार्य करणारा दुसरा घटक.
स्वयंपूर्त भाकीत – स्वतःलाच खरे ठरवणारी चुकीची समजूत.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
रॉबर्ट के. मर्टन – मध्यम-स्तरीय सिद्धांत, प्रकट/अप्रकट कार्ये, संदर्भ गट, ताण सिद्धांत.
टॅलकॉट पार्सन्स – त्यांचे गुरू; सामाजिक व्यवस्थेचा भव्य सिद्धांत.
ब्रॉनिस्लॉ मॅलिनोव्हस्की व ए. आर. रॅडक्लिफ-ब्राऊन – पूर्वीचे कार्यवादी, ज्यांच्या गृहीतांवर मर्टन यांनी टीका केली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रकट व अप्रकट कार्यांतील फरक स्पष्ट करा.
प्रकट कार्ये सहभागी व्यक्तींना हेतुपुरस्सर व ज्ञात असतात; अप्रकट कार्ये हेतुपुरस्सरही नसतात व ओळखलीही जात नाहीत. उदा. महाविद्यालयाचे प्रकट कार्य शिक्षण; अप्रकट कार्य मित्र व जोडीदार मिळणे.
Q2. स्वयंपूर्त भाकीत म्हणजे काय?
परिस्थितीची चुकीची व्याख्या लोकांना असे वागायला लावते की मूळ चुकीची समजूत खरी ठरते; उदा. अफवेमुळे बँक कोसळणे.
Q3. कार्यात्मक विश्लेषणातील मर्टन यांचे योगदान स्पष्ट करा.
तीन गृहीतांवरील टीका.
प्रकट व अप्रकट कार्ये; अपकार्य; कार्यात्मक पर्याय.
कार्यात्मक विश्लेषणाचा आराखडा.
मध्यम-स्तरीय सिद्धांत.
Q4. मर्टन यांच्या संदर्भ गट सिद्धांताची चर्चा करा.
अर्थ; सदस्य व असदस्य गट.
सापेक्ष वंचितता (The American Soldier अभ्यास).
पूर्वानुमानित सामाजीकरण.
भारतीय उदाहरणे (संदर्भ गट वर्तन म्हणून संस्कृतीकरण).
Q5. मर्टन यांचा प्रमाणकशून्यता सिद्धांत व अनुकूलनाचे प्रकार स्पष्ट करा.
सांस्कृतिक ध्येये व संस्थात्मक साधने.
ताण व प्रमाणकशून्यता.
पाच प्रकार उदाहरणांसह.
मूल्यमापन.
परीक्षेसाठी टीप
प्रकट/अप्रकट कार्यांसाठी होपी पर्जन्यनृत्याचे आणि स्वयंपूर्त भाकितासाठी बँक बुडण्याचे उदाहरण वापरा – ही पारंपरिक उदाहरणे उत्तरात अपेक्षित असतात.
Read in English
Quick summary
Robert K. Merton (1910–2003), a student of Parsons, made functionalism more practical and testable. He criticised grand theory and called for "theories of the middle range". He gave sociology many lasting concepts – manifest and latent functions, dysfunction, reference group, anomie and strain, role set and the self-fulfilling prophecy.
Key points
Main work: Social Theory and Social Structure (1949). Taught at Columbia University.
Theories of the middle range – theories that lie between small working hypotheses and all-embracing grand theories; they can be tested by research (e.g. theory of reference groups, theory of relative deprivation).
Functional unity – not every part of society is functional for the whole society.
Universal functionalism – not every cultural item has a positive function; some are dysfunctional.
Indispensability – the same function may be performed by functional alternatives (e.g. modern schools taking over some functions of the family).
Critique of three postulates of earlier functionalism:
Manifest functions – intended and recognised consequences. Latent functions – unintended and unrecognised ones. Example: the Hopi rain dance – manifest function to bring rain; latent function to strengthen group unity.
Dysfunction – consequences that reduce the adaptation or stability of a system (e.g. bureaucracy's red tape). Items can also be non-functional.
Paradigm for functional analysis – a set of guidelines and questions for studying functions in a disciplined way.
Social structure and anomie (1938) – deviance arises when culturally stressed goals are not matched by legitimate means. Five modes of adaptation: conformity, innovation, ritualism, retreatism and rebellion.
Reference group – a group whose standards a person uses to judge himself, even if he is not a member (e.g. a clerk comparing himself with officers). Linked with relative deprivation and anticipatory socialization (adopting the values of a group one wishes to join).
Role set – the set of role relationships attached to one status; status set – all statuses of a person.
Self-fulfilling prophecy (1948) – a false belief about a situation causes behaviour that makes the belief come true (e.g. a rumour that a bank will fail leads to a run on the bank and it fails).
Sociology of science – the "Merton thesis" linked Puritan values to the growth of science in 17th-century England.
Important terms
Middle-range theory – limited, testable theory linking theory and research.
Latent function – unintended, unrecognised consequence.
Dysfunction – consequence harmful to a system.
Functional alternative – another item that performs the same function.
Self-fulfilling prophecy – a false belief that makes itself come true.
Important thinkers and theories
Robert K. Merton – middle-range theory, manifest/latent functions, reference group, strain theory.
Talcott Parsons – his teacher; grand theory of social systems.
Bronislaw Malinowski and A. R. Radcliffe-Brown – earlier functionalists whose postulates Merton criticised.
5 important questions
Q1. Distinguish between manifest and latent functions.
Manifest functions are intended and recognised by participants; latent functions are neither intended nor recognised. For example, the manifest function of college is education; a latent function is finding friends and partners.
Q2. What is a self-fulfilling prophecy?
It is a false definition of a situation that leads people to act in ways that make the original false belief come true, such as a rumour causing a bank to collapse.
Q3. Explain Merton's contribution to functional analysis.
Criticism of three postulates.
Manifest and latent functions; dysfunction; functional alternatives.
Paradigm for functional analysis.
Middle-range theories.
Q4. Discuss Merton's theory of reference groups.
Meaning; membership vs non-membership groups.
Relative deprivation (The American Soldier studies).
Anticipatory socialization.
Indian examples (Sanskritisation as reference-group behaviour).
Q5. Explain Merton's theory of anomie and modes of adaptation.
Cultural goals and institutional means.
Strain and anomie.
Five modes with examples.
Evaluation.
Exam tip
Use the Hopi rain dance for manifest/latent functions and the bank-run example for the self-fulfilling prophecy – these classic examples are expected in answers.
प्रतीकात्मक आंतरक्रियावाद: सी. एच. कूले आणि जी. एच. मीड
Symbolic Interactionism: C. H. Cooley and G. H. Mead
थोडक्यात सारांश
भाषा व हावभाव यांसारख्या प्रतीकांचा वापर करून रोजच्या आंतरक्रियेतून लोक अर्थ कसे निर्माण करतात याचा अभ्यास करणारा सूक्ष्म-स्तरीय दृष्टिकोन म्हणजे प्रतीकात्मक आंतरक्रियावाद. चार्ल्स हॉर्टन कूले व जॉर्ज हर्बर्ट मीड यांच्या कार्यात त्याची मुळे आहेत; इतरांशी होणाऱ्या आंतरक्रियेतून 'स्व' कसा विकसित होतो हे त्यांनी स्पष्ट केले. हर्बर्ट ब्लूमर यांनी या दृष्टिकोनाला नाव व मूलभूत आधारविधाने दिली.
महत्त्वाचे मुद्दे
सूक्ष्म दृष्टिकोन (Micro perspective) – संपूर्ण सामाजिक संरचनेचा अभ्यास करणाऱ्या स्थूल सिद्धांतांपेक्षा (कार्यवाद, मार्क्सवाद) वेगळा; तो समोरासमोरची आंतरक्रिया व अर्थ यांचा अभ्यास करतो.
चार्ल्स हॉर्टन कूले (१८६४–१९२९) – Human Nature and the Social Order (१९०२) व Social Organization (१९०९).
आरसा-प्रतिमा स्व (Looking-glass self – कूले): इतर आपल्याकडे कसे पाहतात असे आपल्याला वाटते, त्यानुसार आपण स्वतःकडे पाहतो. तीन घटक: (१) आपण इतरांना कसे दिसतो याची कल्पना, (२) त्या दिसण्याविषयी त्यांच्या मूल्यमापनाची कल्पना, (३) त्यातून अभिमान किंवा लाज अशी स्व-भावना.
कूले यांनी प्राथमिक गटाची (कुटुंब, खेळगट, शेजार) संकल्पना मांडली – जेथे 'स्व' प्रथम विकसित होतो ती "मानवी स्वभावाची रोपवाटिका".
जॉर्ज हर्बर्ट मीड (१८६३–१९३१) – शिकागो विद्यापीठात अध्यापन; त्यांच्या निधनानंतर त्यांची व्याख्याने Mind, Self and Society (१९३४) म्हणून प्रसिद्ध झाली.
'स्व' चे दोन भाग: "I" (मी – कर्ता) – उत्स्फूर्त, सर्जनशील, कृती करणारी बाजू; आणि "Me" (मला – सामाजिक मी) – इतरांच्या दृष्टिकोनांचा अंतर्भाव करून घडलेली सामाजिक बाजू.
'स्व' च्या विकासाचे टप्पे: (१) पूर्वतयारी/अनुकरण टप्पा – बाळ न समजता अनुकरण करते; (२) खेळ टप्पा (Play stage) – मूल एकावेळी एका महत्त्वाच्या इतरांची (आई, शिक्षक, पोलीस) भूमिका करते; (३) संघखेळ टप्पा (Game stage) – मूल अनेक भूमिका व नियम एकत्र समजते आणि सामान्यीकृत इतरांचा (संपूर्ण समुदायाचा) दृष्टिकोन स्वीकारते; उदा. प्रत्येक क्षेत्ररक्षकाची भूमिका जाणणारा क्रिकेटपटू.
अर्थपूर्ण प्रतीके (Significant symbols) – बोलणारा व ऐकणारा दोघांसाठी समान अर्थ असलेले हावभाव व शब्द; भाषेमुळेच मन व 'स्व' शक्य होतात.
हर्बर्ट ब्लूमर यांनी "प्रतीकात्मक आंतरक्रियावाद" ही संज्ञा (१९३७) वापरली. त्यांची तीन आधारविधाने (१९६९): वस्तूंचा आपल्यासाठी जो अर्थ असतो त्यानुसार लोक वागतात; हे अर्थ सामाजिक आंतरक्रियेतून निर्माण होतात; अर्थनिर्णयाच्या प्रक्रियेतून ते हाताळले व बदलले जातात.
अर्व्हिंग गॉफमन यांनी पुढे नाट्यशास्त्रीय दृष्टिकोन (Dramaturgy) मांडला – सामाजिक जीवन हा रंगमंच असून लोक आपली प्रतिमा व्यवस्थापित करतात (The Presentation of Self in Everyday Life, १९५९).
मूल्यमापन: व्यक्तींची सक्रिय, सर्जनशील भूमिका दाखवतो; सामाजीकरण, विचलन (लेबल) व ओळख यांच्या अभ्यासात उपयुक्त; पण सत्ता, वर्ग व मोठ्या संरचनांकडे दुर्लक्ष करतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रतीक – समान अर्थ असलेली, दुसऱ्या कशाचे तरी प्रतिनिधित्व करणारी गोष्ट.
आरसा-प्रतिमा स्व – इतर आपल्याकडे कसे पाहतात या समजुतीवर आधारित स्व-प्रतिमा.
महत्त्वाचे इतर (Significant others) – मुलाच्या जीवनातील महत्त्वाच्या विशिष्ट व्यक्ती.
सामान्यीकृत इतर (Generalised other) – संपूर्ण समुदायाचे संघटित दृष्टिकोन.
नाट्यशास्त्रीय दृष्टिकोन – सामाजिक जीवनाचा नाट्यप्रयोग म्हणून अभ्यास.
महत्त्वाचे विचारवंत व सिद्धांत
सी. एच. कूले – आरसा-प्रतिमा स्व; प्राथमिक गट.
जी. एच. मीड – I व Me; खेळ व संघखेळ टप्पे; सामान्यीकृत इतर.
हर्बर्ट ब्लूमर – प्रतीकात्मक आंतरक्रियावादाचे नामकरण; तीन आधारविधाने.
अर्व्हिंग गॉफमन – नाट्यशास्त्रीय दृष्टिकोन व प्रतिमा व्यवस्थापन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आरसा-प्रतिमा स्व म्हणजे काय?
इतर आपल्याला कसे पाहतात व आपले कसे मूल्यमापन करतात याच्या कल्पनेतून व्यक्तीची स्व-प्रतिमा घडते आणि अभिमान किंवा लाज अशा भावना निर्माण होतात, ही कूले यांची संकल्पना.
Q2. सामान्यीकृत इतर म्हणजे काय?
मीड यांच्या सिद्धांतात संपूर्ण समुदायाचे संघटित दृष्टिकोन व अपेक्षा, ज्यांचा विचार व्यक्ती संघखेळ टप्प्यात करू लागते.
Q3. कूले यांचा आरसा-प्रतिमा स्व सिद्धांत स्पष्ट करा.
पार्श्वभूमी व अर्थ.
तीन घटक उदाहरणासह.
प्राथमिक गटाची भूमिका.
मूल्यमापन.
Q4. मीड यांच्या 'स्व' च्या विकासाच्या सिद्धांताची चर्चा करा.
'स्व' सामाजिक असतो; I व Me.
अनुकरण, खेळ व संघखेळ टप्पे.
महत्त्वाचे इतर व सामान्यीकृत इतर.
भाषा व प्रतीकांची भूमिका.
Q5. प्रतीकात्मक आंतरक्रियावादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
सूक्ष्म दृष्टिकोन; अर्थ व अर्थनिर्णय.
कूले, मीड, ब्लूमर, गॉफमन यांचे योगदान.
उपयोजन: सामाजीकरण, लेबल सिद्धांत.
टीका.
परीक्षेसाठी टीप
मीड यांच्यासाठी तीन टप्पे (अनुकरण, खेळ, संघखेळ) आणि "I व Me" ही जोडी नेहमी लिहा – परीक्षक हेच मुख्य मुद्दे तपासतात.
Read in English
Quick summary
Symbolic interactionism is a micro-level perspective that studies how people create meanings through everyday interaction using symbols such as language and gestures. Its roots lie in the work of Charles Horton Cooley and George Herbert Mead, who explained how the self develops through interaction with others. Herbert Blumer gave the perspective its name and its basic premises.
Key points
Micro perspective – it studies face-to-face interaction and meanings, unlike macro theories (functionalism, Marxism) that study whole social structures.
Charles Horton Cooley (1864–1929) – Human Nature and the Social Order (1902) and Social Organization (1909).
Looking-glass self (Cooley): we see ourselves as we think others see us. Three elements: (1) we imagine how we appear to others, (2) we imagine their judgement of that appearance, (3) we develop a self-feeling such as pride or shame.
Cooley also introduced the primary group (family, play group, neighbourhood) as the "nursery of human nature" where the self first develops.
George Herbert Mead (1863–1931) – taught at the University of Chicago; his lectures were published after his death as Mind, Self and Society (1934).
Self has two parts: the "I" – the spontaneous, creative, acting side; and the "Me" – the social side formed by the attitudes of others that we have taken in.
Stages of development of self: (1) preparatory/imitation stage – the infant imitates without understanding; (2) play stage – the child plays roles of significant others (mother, teacher, police) one at a time; (3) game stage – the child understands many roles together and the rules, taking the attitude of the generalised other (the community as a whole), like a cricket player knowing every fielder's role.
Significant symbols – gestures and words that carry the same meaning for the speaker and the listener; language makes mind and self possible.
Herbert Blumer coined the term "symbolic interactionism" (1937). His three premises (1969): people act towards things on the basis of the meanings things have for them; meanings arise from social interaction; meanings are handled and modified through an interpretive process.
Erving Goffman later developed dramaturgy – social life as a stage where people manage impressions (The Presentation of Self in Everyday Life, 1959).
Evaluation: shows the active, creative role of individuals and is useful in studying socialization, deviance (labelling) and identity; but neglects power, class and larger structures.
Important terms
Symbol – anything that stands for something else and carries shared meaning.
Looking-glass self – self-image based on how we think others see us.
Significant others – specific persons important in a child's life.
Generalised other – the organised attitudes of the whole community.
Dramaturgy – study of social life as theatrical performance.
Important thinkers and theories
C. H. Cooley – looking-glass self; primary group.
G. H. Mead – I and Me; play and game stages; generalised other.
Herbert Blumer – named symbolic interactionism; three premises.
Erving Goffman – dramaturgy and impression management.
5 important questions
Q1. What is the looking-glass self?
Cooley's concept that a person's self-image develops from how he imagines others see and judge him, leading to feelings like pride or shame.
Q2. What is the generalised other?
In Mead's theory, it is the organised set of attitudes and expectations of the whole community, which a person learns to take into account in the game stage.
Q3. Explain Cooley's theory of the looking-glass self.
Background and meaning.
Three elements with an example.
Role of the primary group.
Evaluation.
Q4. Discuss Mead's theory of the development of self.
Self as social; I and Me.
Preparatory, play and game stages.
Significant others and generalised other.
Role of language and symbols.
Q5. Explain the main features of symbolic interactionism.
Micro perspective; meaning and interpretation.
Contributions of Cooley, Mead, Blumer, Goffman.
Applications: socialization, labelling.
Criticism.
Exam tip
For Mead, always write the three stages (imitation, play, game) and the pair "I and Me" – these are the core points examiners check.