मराठी Marathi

थोडक्यात सारांश

"साहित्य म्हणजे काय?" हा साहित्यशास्त्राचा पहिला प्रश्न आहे. संस्कृत आचार्यांनी 'काव्य' या नावाने साहित्याच्या व्याख्या केल्या, तर पाश्चात्त्य विचारवंतांनी भावना, कल्पना आणि जीवनाशी असलेले नाते यांवर भर दिला. थोडक्यात, शब्द आणि अर्थ यांच्या कलात्मक, रसपूर्ण मांडणीतून मानवी अनुभव व्यक्त करणारी आणि वाचकाला आनंद देणारी निर्मिती म्हणजे साहित्य.

महत्त्वाचे मुद्दे

• संस्कृतमध्ये 'काव्य' हा शब्द गद्य-पद्य दोन्हींसाठी वापरला जातो.
• भामह – "शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्" – शब्द व अर्थ यांचे सहित्य (एकत्र येणे) म्हणजे काव्य; 'साहित्य' शब्दाची व्युत्पत्तीही 'सहित' पासून सांगितली जाते.
• मम्मट (काव्यप्रकाश) – दोषरहित, गुणयुक्त आणि (बहुधा) अलंकारयुक्त शब्दार्थ म्हणजे काव्य.
• विश्वनाथ (साहित्यदर्पण) – "वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" – रस हा काव्याचा आत्मा.
• पंडितराज जगन्नाथ – "रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्" – रमणीय अर्थ सांगणारा शब्द म्हणजे काव्य.
• वर्ड्सवर्थ – कविता म्हणजे उत्कट भावनांचा उत्स्फूर्त उद्रेक.
• मॅथ्यू अर्नॉल्ड – कविता म्हणजे जीवनाची समीक्षा.
• साहित्याचे घटक: अनुभव (आशय), कल्पना, भावना, भाषा व रचना (रूप) आणि वाचक.
• साहित्याचे स्वरूप: कलात्मकता, सौंदर्य, अनुभवाची सत्यता, व्यक्तिनिष्ठा आणि सार्वत्रिकता यांचा मेळ.
• साहित्य आणि इतर लेखन (बातमी, शास्त्रीय लेख) यांतील फरक – साहित्यात भावनात्मक व सौंदर्यात्मक अनुभव केंद्रस्थानी.
• साहित्याचे प्रमुख प्रकार: कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, निबंध, आत्मचरित्र इत्यादी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• साहित्यशास्त्र – साहित्याचे स्वरूप, निर्मिती, आस्वाद यांचा अभ्यास करणारे शास्त्र.
• आशय / रूप – साहित्यात काय सांगितले / कसे सांगितले.
• रस – साहित्याच्या आस्वादातून मिळणारा आनंद.
• सार्वत्रिकता – वैयक्तिक अनुभवाचे सर्वांना भिडणारे रूप.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• भामह – काव्यालंकार.
• मम्मट – काव्यप्रकाश.
• विश्वनाथ – साहित्यदर्पण.
• जगन्नाथ – रसगंगाधर.
• वर्ड्सवर्थ, मॅथ्यू अर्नॉल्ड – पाश्चात्त्य विचारवंत.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विश्वनाथांची काव्यव्याख्या सांगा.

विश्वनाथांनी 'साहित्यदर्पण' मध्ये "वाक्यं रसात्मकं काव्यम्" अशी व्याख्या केली; म्हणजे रसपूर्ण वाक्य हेच काव्य. त्यांनी रसाला काव्याचा आत्मा मानले.

Q2. आशय आणि रूप म्हणजे काय?

साहित्यात लेखक जो अनुभव, विचार किंवा भावना मांडतो तो आशय; आणि भाषा, रचना, शैली यांद्वारे तो ज्या पद्धतीने मांडतो ते रूप. चांगल्या साहित्यात दोन्ही एकरूप असतात.

Q3. संस्कृत आचार्यांच्या काव्यव्याख्या स्पष्ट करा.

• भामह – शब्दार्थांचे सहित्य.
• मम्मट – दोषरहित, गुणयुक्त शब्दार्थ.
• विश्वनाथ – रसात्मक वाक्य.
• जगन्नाथ – रमणीय अर्थ.
• तुलना व निष्कर्ष.

Q4. साहित्याचे स्वरूप सविस्तर स्पष्ट करा.

• अनुभव, कल्पना, भावना.
• भाषा व रचनेची कलात्मकता.
• सौंदर्य व आनंद.
• व्यक्तिनिष्ठा व सार्वत्रिकता.
• जीवनाशी नाते.
• वाचकाचा सहभाग.

Q5. भारतीय व पाश्चात्त्य साहित्यविचार यांची तुलना करा.

• भारतीय – रस, अलंकार, शब्दार्थ यांवर भर.
• पाश्चात्त्य – भावना, कल्पना, जीवनसमीक्षा.
• साम्य: आनंद व सौंदर्य.
• दोन्हींचा आधुनिक मराठी समीक्षेवर प्रभाव.

परीक्षेसाठी टीप

व्याख्यांवरील उत्तरात मूळ संस्कृत वचन, त्याचा मराठी अर्थ आणि आचार्याचे व ग्रंथाचे नाव – हे तीनही लिहा.

थोडक्यात सारांश

साहित्य का लिहिले जाते आणि का वाचले जाते, याचा विचार म्हणजे साहित्याचे प्रयोजन. आचार्य मम्मट यांनी काव्याची सहा प्रयोजने सांगितली. साहित्य निर्माण होण्यासाठी लागणाऱ्या कारणांना काव्यहेतू म्हणतात – प्रतिभा, व्युत्पत्ती (निपुणता) आणि अभ्यास. यांपैकी प्रतिभा ही नवनिर्मिती करणारी मूळ शक्ती आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• मम्मटाची सहा प्रयोजने: (1) यश (कीर्ती), (2) अर्थप्राप्ती (धन), (3) व्यवहारज्ञान, (4) अमंगलाचा नाश (शिवेतरक्षती), (5) तात्काळ परमानंद (सद्यःपरनिर्वृती) आणि (6) कांतेसारखा गोड उपदेश (कान्तासम्मित उपदेश).
• पहिली प्रयोजने लेखकाशी, तर आनंद व उपदेश ही वाचकाशी अधिक संबंधित.
• आनंद हे सर्वश्रेष्ठ प्रयोजन मानले जाते; उपदेश थेट न करता प्रिय व्यक्तीसारख्या गोड पद्धतीने करावा, असा 'कान्तासम्मित' चा अर्थ.
• आधुनिक मराठीतील वाद: 'कलेसाठी कला' (आनंद, सौंदर्य – ना. सी. फडके यांची भूमिका) विरुद्ध 'जीवनासाठी कला' (समाजहित, बांधिलकी – वि. स. खांडेकर यांची भूमिका).
• दलित, ग्रामीण, स्त्रीवादी साहित्याने परिवर्तन आणि आत्मभान ही नवी प्रयोजने पुढे आणली.
• काव्यहेतू (मम्मट): शक्ती (प्रतिभा), लोक-शास्त्र-काव्य यांच्या निरीक्षणातून येणारी निपुणता (व्युत्पत्ती), आणि जाणकारांच्या मार्गदर्शनाखाली केलेला अभ्यास – या तिघांचा एकत्रित हेतू.
• प्रतिभा – नवनवीन कल्पना सुचण्याची उपजत शक्ती ("प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा" ही व्याख्या प्रसिद्ध).
• राजशेखराने प्रतिभेचे दोन प्रकार सांगितले: कारयित्री (निर्मिती करणारी – कवीची) आणि भावयित्री (आस्वाद घेणारी – रसिक/समीक्षकाची).
• व्युत्पत्ती – जग, शास्त्रे आणि साहित्य यांचे ज्ञान; अभ्यास – सतत सराव.
• प्रतिभा नसल्यास केवळ अभ्यासाने उत्तम साहित्य होत नाही; आणि प्रतिभेला अभ्यासाची जोड नसेल तर ती फुलत नाही.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• प्रयोजन – हेतू, उद्दिष्ट.
• काव्यहेतू – काव्यनिर्मितीची कारणे.
• प्रतिभा – नवनिर्मितीची उपजत शक्ती.
• व्युत्पत्ती – व्यापक ज्ञान, निपुणता.
• कान्तासम्मित उपदेश – प्रियेसारखा गोड, अप्रत्यक्ष उपदेश.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• मम्मट – काव्यप्रकाश; सहा प्रयोजने व काव्यहेतू.
• राजशेखर – काव्यमीमांसा; कारयित्री व भावयित्री प्रतिभा.
• ना. सी. फडके / वि. स. खांडेकर – कलावाद / जीवनवाद.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मम्मटाने सांगितलेली काव्याची प्रयोजने लिहा.

यश, अर्थप्राप्ती, व्यवहारज्ञान, अमंगलाचा नाश, तात्काळ परमानंद आणि कांतेसारखा गोड उपदेश ही सहा प्रयोजने मम्मटाने 'काव्यप्रकाश' मध्ये सांगितली.

Q2. कारयित्री आणि भावयित्री प्रतिभा म्हणजे काय?

कारयित्री प्रतिभा म्हणजे कवीची साहित्यनिर्मिती करणारी शक्ती; भावयित्री प्रतिभा म्हणजे रसिक किंवा समीक्षकाची साहित्याचा आस्वाद घेणारी, मर्म जाणणारी शक्ती.

Q3. साहित्याच्या प्रयोजनांचा सविस्तर विचार करा.

• मम्मटाची सहा प्रयोजने.
• लेखकाची व वाचकाची प्रयोजने.
• आनंद – श्रेष्ठ प्रयोजन.
• कलावाद व जीवनवाद.
• आधुनिक प्रयोजने – परिवर्तन, आत्मभान.

Q4. काव्यहेतूंचे स्वरूप स्पष्ट करा.

• प्रतिभा – व्याख्या, महत्त्व.
• व्युत्पत्ती – ज्ञान व निरीक्षण.
• अभ्यास – सराव, मार्गदर्शन.
• तिघांचा परस्परसंबंध.
• उदाहरणांसह निष्कर्ष.

Q5. 'कलेसाठी कला' आणि 'जीवनासाठी कला' हा वाद स्पष्ट करा.

• कलावाद – सौंदर्य व आनंद.
• जीवनवाद – समाजहित, बांधिलकी.
• फडके व खांडेकर यांच्या भूमिका.
• दोन्हींतील सत्यांश.
• आजचा समन्वयवादी दृष्टिकोन.

परीक्षेसाठी टीप

प्रयोजनांची यादी नेहमी सहा मुद्द्यांत द्या आणि 'कान्तासम्मित उपदेश' चा अर्थ स्पष्ट करा; परीक्षकांना हा मुद्दा विशेष अपेक्षित असतो.

थोडक्यात सारांश

काव्य, नाटक किंवा कथा वाचताना/पाहताना रसिकाच्या मनात जो आनंददायी भावानुभव निर्माण होतो, त्याला रस म्हणतात. रसविचाराचा मूळ आधार भरतमुनींचे 'नाट्यशास्त्र' आहे. भरतमुनींनी आठ रस सांगितले; नंतर शांत रस जोडला गेला आणि नवरस ही कल्पना रूढ झाली. प्रत्येक रसाच्या मुळाशी एक स्थायीभाव असतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• रससूत्र (भरतमुनी): "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः" – विभाव, अनुभाव आणि व्यभिचारी भाव यांच्या संयोगाने रस निर्माण होतो.
• स्थायीभाव – मनात कायम असणारा मूलभूत भाव (उदा. रती, शोक, क्रोध).
• विभाव – भाव जागा करणारे कारण. दोन प्रकार: आलंबन विभाव (ज्याच्यामुळे भाव जागतो ती व्यक्ती/वस्तू) आणि उद्दीपन विभाव (भाव वाढवणारे वातावरण, उदा. चांदणे, पाऊस).
• अनुभाव – भाव बाहेर दिसणारी शारीरिक लक्षणे (अश्रू, हसू, थरथर, कटाक्ष).
• व्यभिचारी/संचारी भाव – थोडा वेळ येऊन जाणारे भाव (चिंता, लज्जा, हर्ष इ.); परंपरेनुसार 33.
• अभिनवगुप्त यांनी रसाचा आस्वाद रसिकाच्या मनात होतो, हे स्पष्ट करत शांत रसाला प्रतिष्ठा दिली.
• मराठीत भक्तिरस आणि वात्सल्य रस (आई-मुलाचे प्रेम) यांचाही अनेकदा उल्लेख होतो.
• एका कलाकृतीत अनेक रस असू शकतात; पण एक प्रधान (अंगी) रस असतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• रस – कलाकृतीतून मिळणारा आस्वादाचा आनंद.
• स्थायीभाव – रसाच्या मुळाशी असलेला कायमचा भाव.
• विभाव – भाव निर्माण करणारे कारण.
• अनुभाव – भावाची बाह्य अभिव्यक्ती.
• संचारी भाव – क्षणिक, बदलणारे भाव.
• रसनिष्पत्ती – रसाची निर्मिती.
• सहृदय – रसाचा आस्वाद घेण्याची क्षमता असलेला रसिक.

भाषाभ्यास

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. रस म्हणजे काय?

काव्य, नाटक इत्यादी कलाकृतींचा आस्वाद घेताना रसिकाच्या मनात निर्माण होणारा आनंददायी, तन्मय भावानुभव म्हणजे रस. भरतमुनींनी नाट्यशास्त्रात रसाचा पहिला शास्त्रीय विचार मांडला.

Q2. स्थायीभाव म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

माणसाच्या मनात कायम सुप्तपणे असणारा आणि योग्य कारण मिळाल्यावर रसात रूपांतरित होणारा मूलभूत भाव म्हणजे स्थायीभाव. उदा. रती (शृंगार रस), शोक (करुण रस).

Q3. भरतमुनींचे रससूत्र स्पष्ट करा.

• सूत्र: विभाव + अनुभाव + व्यभिचारी भाव → रसनिष्पत्ती.
• विभाव: आलंबन (व्यक्ती) व उद्दीपन (वातावरण).
• अनुभाव: अश्रू, हास्य, कंप इत्यादी लक्षणे.
• व्यभिचारी भाव: चिंता, हर्ष, लज्जा इत्यादी 33.
• स्थायीभाव यांच्या संयोगाने पुष्ट होतो.
• उदाहरण: शकुंतला (आलंबन), वन-वसंत (उद्दीपन), कटाक्ष (अनुभाव), लज्जा (संचारी) → शृंगार रस.

Q4. नवरसांची नावे स्थायीभावांसह लिहा.

• शृंगार – रती; हास्य – हास.
• करुण – शोक; रौद्र – क्रोध.
• वीर – उत्साह; भयानक – भय.
• बीभत्स – जुगुप्सा; अद्भुत – विस्मय.
• शांत – निर्वेद (शम).
• भरतमुनींनी पहिले आठ सांगितले; शांत रस नंतर मान्य झाला.

Q5. करुण आणि वीर रस उदाहरणांसह स्पष्ट करा.

• करुण रस: स्थायीभाव शोक.
• प्रियजनांचा मृत्यू, विरह, हानी यांचे वर्णन.
• उदा. पानिपतच्या पराभवाचे बखरीतील वर्णन.
• वीर रस: स्थायीभाव उत्साह.
• युद्ध, धैर्य, पराक्रम यांचे वर्णन.
• उदा. पोवाडे, केशवसुतांची 'तुतारी'.

परीक्षेसाठी टीप

रसावरील प्रत्येक उत्तरात "रस – स्थायीभाव – उदाहरण" अशी तिहेरी मांडणी करा; नवरसांची तालिका आठवणीत ठेवल्यास अनेक प्रश्न सोपे होतात.

थोडक्यात सारांश

भाषेचे सौंदर्य वाढवणाऱ्या रचनाविशेषांना अलंकार म्हणतात. जसे दागिने माणसाचे सौंदर्य वाढवतात, तसे अलंकार काव्याचे सौंदर्य वाढवतात. अलंकारांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: शब्दालंकार (शब्दांच्या नादामुळे सौंदर्य) आणि अर्थालंकार (अर्थामुळे सौंदर्य). प्रत्येक अलंकाराचे लक्षण (व्याख्या) आणि उदाहरण दोन्ही लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष. येथे शब्द बदलल्यास सौंदर्य नष्ट होते.
• अर्थालंकार: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, अनन्वय, दृष्टांत, अतिशयोक्ती, स्वभावोक्ती, चेतनगुणोक्ती इत्यादी. येथे समानार्थी शब्द घातला तरी सौंदर्य टिकते.
• उपमेसाठी चार घटक: उपमेय (ज्याची तुलना), उपमान (ज्याच्याशी तुलना), साधारण धर्म (समान गुण), साम्यवाचक शब्द (सारखा, जसा, समान, प्रमाणे, परी).
• उपमा – उपमेय उपमानासारखे आहे असे सांगणे.
• उत्प्रेक्षा – उपमेय जणू उपमानच आहे अशी कल्पना; शब्द: जणू, जणूकाय, गमे, भासे, वाटे.
• रूपक – उपमेय आणि उपमान एकरूप मानणे; साम्यवाचक शब्द नसतो.
• व्यतिरेक – उपमेय उपमानापेक्षाही श्रेष्ठ असल्याचे सांगणे.
• अनन्वय – उपमेयाला दुसरी उपमाच नाही, म्हणून उपमेयाचीच उपमा.
• दृष्टांत – एखादा विचार पटवण्यासाठी दुसरे उदाहरण (दृष्टांत) देणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अलंकार – भाषेचे सौंदर्य वाढवणारा रचनाविशेष.
• लक्षण – अलंकाराची व्याख्या.
• उपमेय – ज्याची तुलना केली जाते.
• उपमान – ज्याच्याशी तुलना केली जाते.
• साधारण धर्म – दोघांतील समान गुण.

भाषाभ्यास

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. शब्दालंकार आणि अर्थालंकार यांतील फरक सांगा.

शब्दालंकारात सौंदर्य शब्दांच्या नादावर अवलंबून असते; शब्द बदलला की अलंकार नष्ट होतो (उदा. अनुप्रास, यमक). अर्थालंकारात सौंदर्य अर्थावर अवलंबून असते; समानार्थी शब्द घातला तरी अलंकार टिकतो (उदा. उपमा, रूपक).

Q2. उपमा आणि उत्प्रेक्षा यांतील फरक स्पष्ट करा.

उपमेत उपमेय उपमानासारखे आहे असे 'सारखा, जसा' अशा शब्दांनी सांगितले जाते. उत्प्रेक्षेत उपमेय 'जणू' उपमानच आहे अशी कल्पना केली जाते.

Q3. उपमा अलंकाराचे लक्षण व घटक उदाहरणासह स्पष्ट करा.

• लक्षण: दोन भिन्न वस्तूंमधील साम्य दाखवणे.
• उदाहरण: "आईचे मन लोण्यासारखे मऊ असते."
• उपमेय: आईचे मन.
• उपमान: लोणी.
• साधारण धर्म: मऊपणा.
• साम्यवाचक शब्द: सारखे.

Q4. खालील ओळींतील अलंकार ओळखा व स्पष्ट करा: (अ) "मित्राच्या उदयाने कमळे फुलली" (ब) "आई ती आईच!"

• (अ) श्लेष अलंकार.
• 'मित्र' चे दोन अर्थ: सूर्य आणि दोस्त.
• सूर्य उगवल्यावर कमळे फुलतात; दोस्त आल्याने चेहरे (कमळे) फुलतात.
• (ब) अनन्वय अलंकार.
• आईला दुसरी कोणतीही उपमा पुरेशी नाही.
• म्हणून आईलाच आईची उपमा दिली.

Q5. रूपक, व्यतिरेक आणि दृष्टांत अलंकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.

• रूपक: उपमेय-उपमान एकच मानतात – "विद्या हेच खरे धन आहे."
• व्यतिरेक: उपमेय श्रेष्ठ – ज्ञानेश्वरांची मराठी अमृतालाही जिंकते.
• दृष्टांत: विचार पटवण्यासाठी उदाहरण.
• तुकाराम: लहान मुंगीला साखर मिळते, पण मोठ्या हत्तीला अंकुशाचा मार.
• यातून नम्रतेचे महत्त्व पटवले आहे.

परीक्षेसाठी टीप

अलंकाराचे उत्तर नेहमी "लक्षण → उदाहरण → उदाहरणातील घटक दाखवणे" या क्रमाने लिहा; केवळ नाव ओळखण्यापेक्षा स्पष्टीकरणाला अधिक गुण असतात.

थोडक्यात सारांश

कवितेतील ओळींना ठरावीक लय देणारी अक्षरांची किंवा मात्रांची नियमबद्ध रचना म्हणजे वृत्त (छंद). मराठी छंदांचे मुख्य प्रकार: अक्षरगणवृत्ते (लघु-गुरू अक्षरांच्या गणांवर आधारित), मात्रावृत्ते/जाती (मात्रांच्या संख्येवर आधारित) आणि अक्षरछंद (अक्षरसंख्येवर आधारित, उदा. ओवी, अभंग). आधुनिक काळात मुक्तछंदही रूढ झाला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लघु (ऱ्हस्व) अक्षर – एक मात्रा; खूण U (उदा. क, कि, कु).
• गुरू (दीर्घ) अक्षर – दोन मात्रा; खूण — (उदा. का, की, कू, के, कै, को, कौ).
• अनुस्वार किंवा विसर्ग असलेले अक्षर गुरू मानतात (उदा. 'सं', 'दुः').
• जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर उच्चारात आघात येत असल्याने गुरू मानतात (उदा. 'सत्य' मध्ये 'स' गुरू).
• गण – तीन अक्षरांचा गट; एकूण आठ गण. लक्षात ठेवण्याचे सूत्र: "यमाताराजभानसलगा".
• चरण – कवितेची एक ओळ/पाद; यती – ओळीत वाचताना येणारा ठरावीक विराम.
• भुजंगप्रयात – प्रत्येक चरणात चार 'य' गण (12 अक्षरे): U—— U—— U—— U——. उदा. समर्थ रामदासांचे मनाचे श्लोक: "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे".
• इतर प्रसिद्ध अक्षरगणवृत्ते (गणक्रम): वसंततिलका – त भ ज ज ग ग (14 अक्षरे); मालिनी – न न म य य (15); मंदाक्रांता – म भ न त त ग ग (17); शार्दूलविक्रीडित – म स ज स त त ग (19, यती 12 व्या अक्षरावर).
• आर्या (मात्रावृत्त) – पहिल्या चरणात 12, दुसऱ्यात 18, तिसऱ्यात 12, चौथ्यात 15 मात्रा; मोरोपंतांचा आवडता छंद.
• ओवी – मराठीचा देशी छंद; ज्ञानेश्वरी ओवीत आहे; जात्यावरच्या ओव्याही याच प्रकारच्या.
• अभंग – वारकरी संतांचा छंद; तुकाराम, नामदेवांचे अभंग.
• मुक्तछंद – ठरावीक गण, मात्रा किंवा यमक नसलेली, पण अंतर्गत लय असलेली कविता.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• वृत्त/छंद – कवितेची नियमबद्ध लयरचना.
• लघु / गुरू – एक मात्रा / दोन मात्रा असलेले अक्षर.
• गण – तीन अक्षरांचा गट.
• मात्रा – अक्षर उच्चारण्यास लागणारा काळ.
• यती – चरणातील विराम.
• चरण – कवितेची एक ओळ.

भाषाभ्यास

आठ गण (U = लघु, — = गुरू)

गणविभागणीचे उदाहरण (भुजंगप्रयात): "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे"

• म(U) ना(—) स(—, पुढे 'ज्ज' जोडाक्षर) = य
• ज(U) ना(—) भ(—, पुढे 'क्ति') = य
• क्ति(U) पं(—) थे(—) = य
• चि(U) जा(—) वे(—) = य
• चार 'य' गण, 12 अक्षरे → भुजंगप्रयात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लघु आणि गुरू अक्षर कसे ओळखावे?

ऱ्हस्व स्वर असलेले अक्षर लघु (एक मात्रा, U) असते. दीर्घ स्वर, अनुस्वार किंवा विसर्ग असलेले अक्षर आणि जोडाक्षराच्या आधीचे अक्षर गुरू (दोन मात्रा, —) मानले जाते.

Q2. गण म्हणजे काय? आठ गणांची नावे लिहा.

तीन अक्षरांच्या लघु-गुरू क्रमाच्या गटाला गण म्हणतात. आठ गण: य, म, त, र, ज, भ, न, स ("यमाताराजभानसलगा" या सूत्रावरून लक्षात राहतात).

Q3. भुजंगप्रयात वृत्ताचे लक्षण उदाहरणासह स्पष्ट करा.

• अक्षरगणवृत्त.
• प्रत्येक चरणात चार 'य' गण.
• एकूण 12 अक्षरे.
• रचना: U—— U—— U—— U——.
• यती सहाव्या अक्षरावर.
• उदा. "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे" – गणविभागणी करून दाखवावी.

Q4. मराठी छंदांचे प्रकार स्पष्ट करा.

• अक्षरगणवृत्ते – गणांवर आधारित (भुजंगप्रयात, वसंततिलका, शार्दूलविक्रीडित).
• मात्रावृत्ते/जाती – मात्रांवर आधारित (आर्या).
• अक्षरछंद – अक्षरसंख्येवर आधारित (ओवी, अभंग).
• मुक्तछंद – बंधनमुक्त, अंतर्गत लय.
• प्रत्येक प्रकाराचे एक उदाहरण.
• काळानुसार बदल: संतकाव्य (ओवी-अभंग), पंडिती काव्य (वृत्ते), आधुनिक (मुक्तछंद).

Q5. अक्षरगणवृत्त आणि मात्रावृत्त यांतील फरक स्पष्ट करा.

• अक्षरगणवृत्तात लघु-गुरूंचा क्रम ठरलेला असतो.
• मात्रावृत्तात फक्त मात्रांची एकूण संख्या ठरलेली असते.
• अक्षरगणवृत्तात अक्षरसंख्याही निश्चित.
• मात्रावृत्तात अक्षरसंख्या बदलू शकते.
• उदा. भुजंगप्रयात (गणवृत्त), आर्या (मात्रावृत्त).
• संस्कृत परंपरेतून गणवृत्ते मराठीत आली.

परीक्षेसाठी टीप

वृत्ताच्या प्रश्नात ओळीवर लघु-गुरू खुणा (U, —) करून गण पाडून दाखवा; फक्त नाव लिहिण्यापेक्षा गणविभागणीला पूर्ण गुण मिळतात.

थोडक्यात सारांश

वृत्तपत्र, नियतकालिके, रेडिओ (आकाशवाणी), दूरचित्रवाणी आणि आता डिजिटल/समाजमाध्यमे ही प्रसारमाध्यमे आहेत. प्रत्येक माध्यमाचा वाचक/श्रोता/प्रेक्षक वेगळा असल्याने लेखनाची पद्धतही वेगळी असते. बातमी, अग्रलेख, मुलाखत, रेडिओ भाषण, जाहिरात, ब्लॉग अशा लेखनप्रकारांत नेमकेपणा, सत्यता आणि सोपी भाषा हे मूलभूत गुण आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• माध्यमांचे प्रकार: मुद्रित (वृत्तपत्र, मासिके), श्राव्य (रेडिओ), दृक्श्राव्य (दूरदर्शन), डिजिटल (संकेतस्थळे, समाजमाध्यमे, पॉडकास्ट).
• बातमी लेखन: सहा प्रश्नांची उत्तरे – कोण, काय, केव्हा, कुठे, का, कसे (5W + 1H).
• बातमीची रचना उलटा पिरॅमिड: सर्वांत महत्त्वाची माहिती पहिल्या परिच्छेदात (आमुख), नंतर तपशील, शेवटी कमी महत्त्वाची माहिती.
• बातमीत मथळा (शीर्षक) छोटा व आकर्षक; बातमीदाराचे मत नसावे; तथ्ये तपासलेली असावीत.
• अग्रलेख (संपादकीय) – वृत्तपत्राची अधिकृत भूमिका मांडणारा वैचारिक लेख.
• स्तंभलेखन – ठरावीक दिवशी येणारा नियमित लेख.
• रेडिओसाठी लेखन: फक्त कानावर पडणारे; छोटी वाक्ये, सोपे शब्द, आवश्यक मुद्द्यांची पुनरावृत्ती, संवादात्मक शैली.
• दूरदर्शनसाठी लेखन: दृश्य आणि शब्द यांचा मेळ; पटकथा दोन स्तंभांत (दृश्य | संवाद/निवेदन).
• जाहिरात लेखन: लक्ष वेधणारे शीर्षक, घोषवाक्य, उत्पादनाचे फायदे, संपर्क माहिती; खोटे दावे टाळणे.
• डिजिटल लेखन: छोटे परिच्छेद, स्पष्ट शीर्षक, खात्रीशीर माहिती; खोट्या बातम्या (फेक न्यूज) पसरवू नयेत.
• मराठी पत्रकारितेचा प्रारंभ: बाळशास्त्री जांभेकर यांचे 'दर्पण' (6 जानेवारी 1832) – पहिले मराठी वृत्तपत्र; म्हणून 6 जानेवारी – मराठी पत्रकार दिन.
• लोकमान्य टिळक व आगरकर यांचे 'केसरी' – राष्ट्रीय जागृतीचे प्रभावी वृत्तपत्र.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मथळा – बातमीचे शीर्षक.
• आमुख – बातमीचा पहिला, सारांश सांगणारा परिच्छेद.
• अग्रलेख – संपादकाचा मुख्य लेख.
• पटकथा – दृश्य माध्यमासाठी लिहिलेली संहिता.
• घोषवाक्य – जाहिरातीतील लक्षात राहणारे छोटे वाक्य.
• फेक न्यूज – खोटी, दिशाभूल करणारी बातमी.

भाषाभ्यास

नमुना बातमी
मथळा: "महाविद्यालयात वृक्षारोपण; 200 रोपांची लागवड"
आमुख: भंडारा, ता. 5 – येथील एका महाविद्यालयाच्या राष्ट्रीय सेवा योजना विभागातर्फे शुक्रवारी परिसरात वृक्षारोपण करण्यात आले. विद्यार्थ्यांनी 200 रोपे लावली.
तपशील: प्राचार्यांच्या हस्ते कार्यक्रमाचे उद्घाटन झाले. प्रत्येक विद्यार्थ्याने एक रोप दत्तक घेऊन त्याची वर्षभर निगा राखण्याची शपथ घेतली.
(टीप: हे सराव उदाहरण आहे; नावे-आकडे प्रत्यक्ष बातमीत खरे असावेत.)

रेडिओ निवेदनाची सुरुवात: "नमस्कार श्रोतेहो! आज आपण बोलणार आहोत पाण्याच्या बचतीबद्दल…"

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. बातमी लेखनातील 5W + 1H म्हणजे काय?

चांगली बातमी कोण, काय, केव्हा, कुठे, का आणि कसे या सहा प्रश्नांची उत्तरे देते. यामुळे वाचकाला घटनेची संपूर्ण माहिती थोडक्यात मिळते.

Q2. पहिले मराठी वृत्तपत्र कोणते?

बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 6 जानेवारी 1832 रोजी सुरू केलेले 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र आहे. म्हणून 6 जानेवारी हा मराठी पत्रकार दिन म्हणून साजरा होतो.

Q3. वृत्तपत्रासाठी बातमी लेखनाचे नियम स्पष्ट करा.

• आकर्षक, छोटा मथळा.
• आमुखात सर्वांत महत्त्वाची माहिती.
• उलटा पिरॅमिड रचना.
• 5W + 1H ची उत्तरे.
• वस्तुनिष्ठता; वैयक्तिक मत नाही.
• तपासलेली, अचूक तथ्ये.
• सोपी, संक्षिप्त भाषा.

Q4. रेडिओ आणि दूरदर्शनसाठीच्या लेखनातील फरक स्पष्ट करा.

• रेडिओ – फक्त श्राव्य; दूरदर्शन – दृक्श्राव्य.
• रेडिओत शब्दांनीच चित्र उभे करावे लागते.
• दूरदर्शनवर दृश्य बोलते, शब्द पूरक.
• रेडिओ: छोटी वाक्ये, पुनरावृत्ती.
• दूरदर्शन: दृश्य-संवाद अशी दोन स्तंभांची पटकथा.
• दोन्हीत वेळेचे काटेकोर बंधन.

Q5. समाजमाध्यमांसाठी लेखन करताना कोणती काळजी घ्यावी?

• माहितीची सत्यता तपासणे.
• छोटे, स्पष्ट मजकूर.
• आकर्षक पण दिशाभूल न करणारे शीर्षक.
• इतरांच्या भावना, गोपनीयता यांचा आदर.
• कॉपीराइटचा आदर; स्रोताचा उल्लेख.
• फेक न्यूज पुढे पाठवू नये.
• शुद्ध भाषा.

परीक्षेसाठी टीप

बातमी लिहायला सांगितल्यास मथळा, ठिकाण-दिनांक, आमुख आणि तपशील हा आराखडा नक्की पाळा; 'दर्पण – 1832 – जांभेकर' हा तपशील लघुत्तरी प्रश्नात हमखास येतो.

थोडक्यात सारांश

छापण्यापूर्वी मजकुराची पहिली प्रत (मुद्रित/प्रूफ) तपासून त्यातील चुका ठराविक खुणांनी दाखवणे म्हणजे मुद्रितशोधन (Proof reading). वृत्तपत्रे, प्रकाशन संस्था, जाहिरात संस्था आणि शासकीय छापखाने येथे हे काम महत्त्वाचे आहे. चांगल्या मुद्रितशोधकामुळे पुस्तक किंवा बातमी चुकाविरहित आणि विश्वासार्ह बनते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• मुद्रित (प्रूफ) – अंतिम छपाईपूर्वी तपासणीसाठी काढलेली प्रत; आज बहुधा संगणकावर (PDF) तपासली जाते.
• चुका तपासण्याचे क्षेत्र: शुद्धलेखन, ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार, जोडाक्षरे, विरामचिन्हे, गाळलेले किंवा दुहेरी शब्द, ओळी-परिच्छेदांची मांडणी, शीर्षके, आकडे व तारखा, नावे.
• मुद्रितशोधनाच्या खुणा मजकुरात आणि त्याच ओळीसमोर समासात (मार्जिनमध्ये) – दोन्ही ठिकाणी कराव्यात.
• गाळलेला मजकूर घालणे – ओळीत जागी काकपद (^) आणि समासात जोडायचा मजकूर.
• मजकूर काढून टाकणे – शब्दावर रेघ आणि समासात 'काढा' दर्शवणारी खूण.
• जागा (अंतर) सोडणे – # ही खूण.
• दोन अक्षरांचा/शब्दांचा क्रम बदलणे – अदलाबदलीची वळणदार खूण.
• नवा परिच्छेद – परिच्छेद चिन्ह.
• चुकून खोडलेले पुन्हा जसेच्या तसे ठेवणे – खाली ठिपके आणि 'जसे होते तसे'.
• प्रचलित खुणा (शब्दांत):
• पद्धत: प्रथम मूळ प्रतीशी (हस्तलिखित/टंकलिखित) शब्दशः ताडून वाचन; दुसऱ्या वाचनात अर्थ, सुसंगती व मांडणी तपासणे.
• एका प्रूफनंतर दुरुस्त्या झाल्या का हे दुसऱ्या प्रूफमध्ये पुन्हा तपासावे.
• मुद्रितशोधकाचे गुण: भाषेचे व शुद्धलेखन नियमांचे ज्ञान, एकाग्रता, संयम, बारकाईने पाहण्याची सवय, वेळेचे पालन.
• चूक केवळ सौंदर्याचा प्रश्न नसतो – आकडे, नावे, कायदेशीर मजकूर चुकल्यास मोठे नुकसान होऊ शकते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मुद्रितशोधन – छपाईपूर्व प्रतीतील चुका शोधून खुणा करणे.
• मुद्रित / प्रूफ – तपासणीसाठीची प्रत.
• समास – पानाच्या कडेचा मोकळा भाग (मार्जिन).
• काकपद – गाळलेला मजकूर घालण्याची '^' खूण.
• मुद्रितशोधक – प्रूफ तपासणारी व्यक्ती.

भाषाभ्यास

• मुद्रितशोधनात नेहमी आढळणाऱ्या चुका: 'परिक्षा' → 'परीक्षा', 'महत्व' → 'महत्त्व', 'उज्वल' → 'उज्ज्वल', 'आर्शिवाद' → 'आशीर्वाद', 'सुशिक्षीत' → 'सुशिक्षित'.
• विरामचिन्हांच्या चुका: प्रश्नार्थी वाक्याला पूर्णविराम, अवतरणचिन्हे अर्धवट राहणे.
• दुहेरी शब्द: "तो तो घरी गेला" – एक 'तो' काढावा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मुद्रितशोधन म्हणजे काय?

अंतिम छपाईपूर्वी काढलेल्या प्रतीतील शुद्धलेखन, मांडणी, विरामचिन्हे इत्यादींच्या चुका ठराविक खुणांनी मजकुरात व समासात दाखवणे म्हणजे मुद्रितशोधन.

Q2. काकपद ही खूण कशासाठी वापरतात?

मजकुरात एखादे अक्षर, शब्द किंवा वाक्य गाळले गेले असल्यास ते जिथे घालायचे तिथे '^' (काकपद) खूण करतात आणि समासात घालायचा मजकूर लिहितात.

Q3. मुद्रितशोधनाची प्रक्रिया स्पष्ट करा.

• मूळ प्रतीशी ताडून पहिले वाचन.
• चुकांच्या खुणा – मजकूर व समास.
• दुसरे वाचन – अर्थ व मांडणी.
• दुरुस्त प्रूफची पुन्हा तपासणी.
• अंतिम मान्यता.

Q4. मुद्रितशोधनाच्या प्रमुख खुणा स्पष्ट करा.

• घालणे (काकपद).
• काढून टाकणे.
• अंतर देणे (#).
• क्रम बदलणे.
• नवा परिच्छेद.
• जसे होते तसे ठेवणे.

Q5. मुद्रितशोधकाचे गुण व मुद्रितशोधनाचे महत्त्व लिहा.

• भाषाज्ञान, शुद्धलेखन नियम.
• एकाग्रता, संयम, बारकावा.
• प्रकाशनाची विश्वासार्हता.
• आर्थिक व कायदेशीर नुकसान टाळणे.
• वृत्तपत्र, प्रकाशन क्षेत्रात रोजगार.

परीक्षेसाठी टीप

परीक्षेत दिलेल्या उताऱ्याचे मुद्रितशोधन करताना प्रत्येक चुकीची खूण मजकुरात आणि त्याच ओळीसमोर समासातही करा; फक्त मजकुरात दुरुस्ती लिहिल्यास गुण कमी होतात.

थोडक्यात सारांश

एखादी वस्तू, सेवा, कल्पना किंवा संस्था लोकांपर्यंत पोहोचवून त्यांना ती स्वीकारण्यास प्रवृत्त करणारा सशुल्क संदेश म्हणजे जाहिरात. कमी शब्दांत, आकर्षक आणि लक्षात राहील असा संदेश लिहिणे हे जाहिरातलेखनाचे कौशल्य आहे. वृत्तपत्र, रेडिओ, दूरचित्रवाणी, फलक आणि आता समाजमाध्यमे अशा सर्व माध्यमांत जाहिरातलेखकाची गरज असते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• जाहिरातीचे उद्दिष्ट: माहिती देणे, आकर्षण निर्माण करणे, विश्वास संपादन करणे आणि खरेदी/कृतीला प्रवृत्त करणे.
• AIDA सूत्र: Attention (लक्ष वेधणे) → Interest (रस निर्माण करणे) → Desire (इच्छा जागवणे) → Action (कृती करायला लावणे).
• जाहिरातीचे घटक: शीर्षक (लक्ष वेधणारे), घोषवाक्य (छोटे, लक्षात राहणारे), मुख्य मजकूर (वैशिष्ट्ये, फायदे), चित्र/दृश्य, ब्रँडचे नाव व बोधचिन्ह, संपर्क/किंमत/सवलत.
• प्रकार: व्यावसायिक जाहिरात, सामाजिक जाहिरात (उदा. स्वच्छता, मतदान, आरोग्य), शासकीय जाहिरात, वर्गीकृत जाहिरात (नोकरी, विवाह, भाड्याने).
• माध्यमानुसार भाषा बदलते: मुद्रित माध्यमात दृश्य मांडणी; रेडिओवर आवाज, संगीत, जिंगल; दूरचित्रवाणीवर दृश्य व कथा; समाजमाध्यमांवर अगदी छोटा, थेट संदेश व हॅशटॅग.
• भाषेची वैशिष्ट्ये: सोपे, नेमके शब्द; यमक, अनुप्रास; प्रश्न विचारणे; आपुलकीचा स्वर; लक्ष्यगटाच्या भाषेचा वापर.
• नैतिकता: खोटे दावे, दिशाभूल, इतरांची बदनामी, अंधश्रद्धा टाळावी; भारतीय जाहिरात मानक परिषद (ASCI) जाहिरातींसाठी आचारसंहिता ठरवते.
• ग्राहक संरक्षण कायद्यानुसार दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींवर कारवाई होऊ शकते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• घोषवाक्य – जाहिरातीचे छोटे, लक्षात राहणारे वाक्य (टॅगलाइन).
• लक्ष्यगट – ज्यांच्यासाठी जाहिरात केली आहे तो ग्राहकवर्ग.
• जिंगल – जाहिरातीचे छोटे गाणे.
• वर्गीकृत जाहिरात – विषयानुसार वर्गवारी करून छापलेल्या छोट्या जाहिराती.
• बोधचिन्ह – संस्थेची ओळख दाखवणारे चिन्ह (लोगो).

भाषाभ्यास

• नमुना जाहिरात (सामाजिक): शीर्षक – "थेंब थेंब वाचवू या!" घोषवाक्य – "पाणी वाचवा, जीवन वाचवा." मजकूर – नळ गळत असेल तर लगेच दुरुस्त करा; अंघोळीला बादली वापरा; पावसाचे पाणी साठवा. शेवटी – ग्रामपंचायतीचे नाव व संपर्क.
• प्रभावी शब्द: 'आजच', 'खास', 'मोफत', 'मर्यादित काळासाठी' – पण खोटा दावा नको.
• यमकाचा वापर: "गुणवत्ता खरी, किंमत बरी."

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. जाहिरात म्हणजे काय?

वस्तू, सेवा, कल्पना किंवा संस्थेची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवून त्यांना ती स्वीकारण्यास प्रवृत्त करणारा, माध्यमांतून प्रसिद्ध केलेला सशुल्क संदेश म्हणजे जाहिरात.

Q2. AIDA सूत्र थोडक्यात स्पष्ट करा.

AIDA म्हणजे लक्ष वेधणे (Attention), रस निर्माण करणे (Interest), इच्छा जागवणे (Desire) आणि कृती करायला लावणे (Action). प्रभावी जाहिरात या चार पायऱ्यांनी ग्राहकाला निर्णयापर्यंत नेते.

Q3. जाहिरातीचे घटक सविस्तर लिहा.

• शीर्षक.
• घोषवाक्य.
• मुख्य मजकूर.
• चित्र/दृश्य.
• ब्रँडचे नाव, बोधचिन्ह.
• संपर्क, किंमत, सवलत.

Q4. विविध माध्यमांसाठी जाहिरातलेखनातील फरक स्पष्ट करा.

• मुद्रित – शब्द व दृश्य मांडणी.
• रेडिओ – आवाज, जिंगल.
• दूरचित्रवाणी – दृश्य, कथा, कलाकार.
• फलक – अत्यंत कमी शब्द.
• समाजमाध्यमे – छोटा, थेट, संवादी संदेश.

Q5. सामाजिक जाहिरातीचे महत्त्व स्पष्ट करून एक नमुना जाहिरात तयार करा.

• जनजागृती – आरोग्य, स्वच्छता, मतदान, पर्यावरण.
• वर्तनबदलाला प्रेरणा.
• शासकीय योजनांची माहिती.
• नमुना जाहिरात: शीर्षक, घोषवाक्य, मजकूर, संपर्क.

परीक्षेसाठी टीप

जाहिरात तयार करायच्या प्रश्नात चौकट काढून शीर्षक, घोषवाक्य, मजकूर आणि संपर्क हे चारही भाग दाखवा; आकर्षक घोषवाक्याला विशेष गुण मिळतात.