संत एकनाथ (सोळावे शतक) हे पैठण येथील थोर संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण आणि शेकडो भारुडे ही त्यांची प्रमुख रचना आहे. त्यांनी इ.स. 1584 मध्ये ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली. ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम यांना जोडणारा दुवा म्हणून एकनाथांना वारकरी परंपरेत मोठे स्थान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म इ.स. 1533 (परंपरेनुसार), पैठण; लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले; आजोबा भानुदास हेही विठ्ठलभक्त होते.
गुरू: जनार्दनस्वामी (देवगिरी/दौलताबाद येथील); एकनाथ स्वतःला "एका जनार्दनी" म्हणवतात – ही त्यांची नाममुद्रा.
एकनाथी भागवत – श्रीमद्भागवताच्या अकराव्या स्कंधावरील विस्तृत ओवीबद्ध टीका; त्यांचा सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ.
भावार्थ रामायण – रामकथेवरील मोठा ग्रंथ; तो अपूर्ण राहिला आणि त्यांचे शिष्य गावबा यांनी पूर्ण केला, असे मानले जाते.
भारुडे – लोकनाट्यासारखी, रूपकात्मक, विनोदी पण उपदेशपर गीते; उदा. "विंचू चावला" (काम-क्रोधरूपी विंचू), गोंधळ, जोगवा, वासुदेव अशी भारुडे.
इ.स. 1584 मध्ये ज्ञानेश्वरीची अनेक प्रतींमधून शुद्ध प्रत तयार केली – मराठी संशोधन परंपरेतील महत्त्वाचे काम.
सामाजिक समता: तहानलेल्या दलित मुलाला उचलून घेणे, सर्व जातींच्या लोकांशी समान वागणे अशा अनेक कथा त्यांच्या जीवनाशी जोडल्या जातात.
शांत स्वभाव, क्षमाशीलता आणि गृहस्थाश्रमी संत हे त्यांचे आदर्श रूप.
इ.स. 1599 मध्ये पैठण येथे देहत्याग; फाल्गुन वद्य षष्ठी "नाथषष्ठी" म्हणून पैठणला मोठी यात्रा भरते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भारुड – रूपकातून आध्यात्मिक व सामाजिक उपदेश करणारे लोकगीत/नाट्यगीत.
नाममुद्रा – कवीने रचनेच्या शेवटी घातलेले स्वतःचे नाव (उदा. "एका जनार्दनी").
टीका – मूळ ग्रंथाचा अर्थ समजावून सांगणारा ग्रंथ.
स्कंध – भागवत पुराणाचा विभाग.
रूपक – एका गोष्टीतून दुसरा अर्थ सूचित करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स. 1533 – जन्म (परंपरेनुसार), पैठण.
जनार्दनस्वामी – गुरू.
इ.स. 1584 – ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत.
इ.स. 1599 – देहत्याग; नाथषष्ठी.
गावबा – शिष्य; भावार्थ रामायण पूर्ण केल्याचे मानले जाते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारुड म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
भारुड हे रूपकात्मक, नाट्यपूर्ण आणि उपदेशपर लोकगीत आहे. ते विनोदी शैलीत गंभीर आध्यात्मिक अर्थ सांगते. उदा. एकनाथांचे "विंचू चावला" – यात काम-क्रोधरूपी विंचवाचा दंश आणि सत्त्वगुणरूपी उतारा सांगितला आहे.
Q2. एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीसाठी कोणते कार्य केले?
तीनशे वर्षांत ज्ञानेश्वरीच्या प्रतींमध्ये अनेक चुका व बदल झाले होते. एकनाथांनी इ.स. 1584 मध्ये विविध प्रती तपासून ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली.
Q3. संत एकनाथांच्या वाङ्मयाचा परिचय करून द्या.
एकनाथी भागवत – अकराव्या स्कंधावरील टीका.
भावार्थ रामायण – रामकथा.
रुक्मिणीस्वयंवर – आख्यानकाव्य.
भारुडे – लोकशिक्षणासाठी.
अभंग, गवळणी, हस्तामलक इत्यादी स्फुट रचना.
सर्व रचनांत भक्ती, ज्ञान आणि लोकशिक्षण यांचा मेळ.
Q4. एकनाथांच्या भारुडांची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
लोकभाषा व लोकसंस्कृतीचा वापर.
रूपकात्मक मांडणी.
विनोद आणि नाट्यमयता.
अंधश्रद्धा व दुर्गुणांवर टीका.
विविध पात्रे: वासुदेव, जोगी, गोंधळी, भुत्या इत्यादी.
निरक्षर लोकांपर्यंत अध्यात्म पोहोचवण्याचे प्रभावी साधन.
Q5. संत एकनाथांचे सामाजिक कार्य स्पष्ट करा.
जातिभेदाला कृतीतून विरोध.
सर्व जातींच्या लोकांशी समान वागणूक.
गृहस्थाश्रमात राहून भक्तीचा आदर्श.
भारुडांतून लोकशिक्षण.
मराठी भाषेचा अभिमान ("संस्कृत वाणी देवें केली, तरी प्राकृत काय चोरापासोनि झाली?").
शांती आणि क्षमेचा संदेश.
परीक्षेसाठी टीप
एकनाथांवरील उत्तरात "एका जनार्दनी" ही नाममुद्रा आणि 1584 मधील ज्ञानेश्वरी-शुद्धीकरण हे दोन मुद्दे हमखास लिहा.
संत तुकाराम (सतरावे शतक) हे वारकरी संप्रदायाचे कळस मानले जातात. पुणे जिल्ह्यातील देहू येथे वाणी (व्यापारी) कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांच्या अभंगांचा संग्रह तुकारामांची अभंगगाथा म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या अभंगांत भक्ती, आत्मपरीक्षण, सामाजिक टीका आणि जीवनानुभव यांचा प्रभावी मेळ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म देहू (इंद्रायणी नदीकाठी); कुटुंबाचा व्यवसाय वाणी/महाजनकी; घराण्यात पिढ्यान्पिढ्या विठ्ठलभक्ती.
आयुष्यात मोठा दुष्काळ, कुटुंबातील माणसांचा मृत्यू, कर्जबाजारीपणा यांचे दुःख भोगले; यातूनच वैराग्य आणि भक्ती वाढली.
पत्नी जिजाबाई (आवली); त्यांच्या संसारातील ताणतणाव अभंगांतही दिसतात.
अभंगगाथा – सुमारे साडेचार हजार अभंगांचा संग्रह (आकडा आवृत्तीनुसार बदलतो).
परंपरेनुसार, रामेश्वरभट्ट यांच्या विरोधामुळे गाथा इंद्रायणीत बुडवली गेली आणि तेरा दिवसांनी ती पुन्हा वर आली, अशी कथा प्रसिद्ध आहे.
संताजी जगनाडे यांनी तुकारामांचे अभंग लिहून ठेवले, असे मानले जाते.
शिष्या बहिणाबाई (शिऊरकर); त्यांनी "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस" असे म्हटले.
प्रसिद्ध ओळी: "वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें", "जे कां रंजले गांजले, त्यासि म्हणे जो आपुले, तोचि साधु ओळखावा", "आनंदाचे डोही आनंद तरंग".
भाषा अगदी सोपी, बोलीतील, पण धारदार; म्हणींसारख्या ओळी आजही लोकांच्या तोंडी आहेत.
इ.स. 1650 मध्ये फाल्गुन वद्य द्वितीयेला वैकुंठगमन (परंपरेनुसार) – हा दिवस "तुकाराम बीज" म्हणून पाळतात.
देहूहून आषाढी वारीसाठी तुकारामांची पालखी पंढरपूरला जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – वारकरी संतांचा भक्तिपर छंद/काव्यप्रकार; 'भंग न पावणारा'.
गाथा – अभंगांचा संग्रह.
आत्मनिवेदन – स्वतःचे मन, दोष व दुःख देवापुढे मोकळेपणाने मांडणे.
दांभिकता – दिखाऊ धार्मिकता, ढोंग.
वैकुंठगमन – संतांचे देहावसान (भक्तांची श्रद्धा).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
देहू – जन्मगाव.
इ.स. 1650 – वैकुंठगमन (परंपरेनुसार); तुकाराम बीज.
जिजाबाई (आवली) – पत्नी.
बहिणाबाई – शिष्या.
संताजी जगनाडे – अभंगांचे लेखनिक.
रामेश्वरभट्ट – सुरुवातीचे विरोधक, नंतर अनुयायी झाल्याचे मानले जाते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. "वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें" या ओळीतून काय संदेश मिळतो?
या ओळीत तुकाराम झाडे, वेली आणि वनातील प्राणी यांना आपले नातेवाईक मानतात. निसर्गाशी आपुलकी, साधेपणा आणि सर्व सजीवांबद्दल प्रेम हा संदेश यातून मिळतो.
Q2. तुकारामांच्या गाथेविषयीची इंद्रायणीची कथा थोडक्यात सांगा.
तुकारामांच्या अभंगांना विरोध झाल्याने त्यांची वह्या इंद्रायणी नदीत बुडवाव्या लागल्या. तुकारामांनी तेरा दिवस उपोषण केल्यावर गाथा पाण्यावर तरंगून वर आली, अशी परंपरागत कथा आहे.
Q3. संत तुकारामांच्या अभंगांची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
उत्कट विठ्ठलभक्ती.
प्रांजळ आत्मनिवेदन व आत्मपरीक्षण.
दांभिकता, अंधश्रद्धा व ढोंगी साधूंवर टीका.
सोपी, बोलीतील, थेट भाषा.
सुभाषितांसारख्या ओळी.
जीवनानुभवातून आलेले तत्त्वज्ञान.
समता व मानवतेचा संदेश.
Q4. तुकारामांनी केलेली सामाजिक टीका स्पष्ट करा.
दिखाऊ कर्मकांडावर प्रहार.
ढोंगी साधू, बुवाबाजी यांची निंदा.
जातिभेदापेक्षा भक्ती श्रेष्ठ.
दुःखी, गरीब माणसाला आपले मानणे हेच खरे साधुत्व ("जे कां रंजले गांजले").
प्रामाणिक कष्ट आणि नीतीचे महत्त्व.
स्वतःवरही टीका करण्याचे धाडस.
Q5. वारकरी संप्रदायाचे 'कळस' म्हणून तुकारामांचे स्थान स्पष्ट करा.
ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान लोकभाषेत पोहोचवले.
अभंग हा काव्यप्रकार शिखरावर नेला.
कीर्तनातून मोठा अनुयायी वर्ग.
देहू-पंढरपूर पालखी परंपरा.
आजही वारकरी व सामान्य लोक त्यांचे अभंग म्हणतात.
मराठी भाषा व संस्कृतीवर कायमचा ठसा.
परीक्षेसाठी टीप
तुकारामांवरील प्रत्येक उत्तरात किमान एक-दोन प्रसिद्ध अभंग-ओळी उद्धृत करा; त्यामुळे उत्तर जिवंत आणि गुणदायी होते.
समर्थ रामदास (इ.स. 1608–1681) हे सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रातील प्रभावी संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी राम आणि हनुमान यांची उपासना सांगत रामदासी (समर्थ) संप्रदाय स्थापन केला. भक्तीबरोबर शक्ती, संघटन, प्रयत्न आणि व्यवहारज्ञान यांवर त्यांनी भर दिला. दासबोध आणि मनाचे श्लोक हे त्यांचे प्रमुख ग्रंथ आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूळ नाव नारायण सूर्याजीपंत ठोसर; जन्म जांब (जालना जिल्हा), इ.स. 1608.
लग्नमंडपातून निघून गेले, अशी प्रसिद्ध कथा; नंतर नाशिकजवळ टाकळी येथे सुमारे बारा वर्षे तपश्चर्या.
पुढे सुमारे बारा वर्षे भारतभर भ्रमण करून देशाची राजकीय-सामाजिक स्थिती पाहिली.
महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी हनुमान (मारुती) मंदिरे व मठ स्थापन केले – 'अकरा मारुती' प्रसिद्ध.
दासबोध – गुरु-शिष्य संवादरूप ग्रंथ; 20 दशक व 200 समास; अध्यात्म, प्रपंच, राजकारण, लेखन, नेतृत्व अशा व्यावहारिक विषयांवर मार्गदर्शन.
मनाचे श्लोक – मनाला उपदेश करणारे सुमारे 205 श्लोक; "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे" ही सुरुवात प्रसिद्ध.
करुणाष्टके, आरत्या (उदा. गणपतीची "सुखकर्ता दुःखहर्ता" ही आरती परंपरेने रामदासांची मानली जाते), अभंग, ओव्या.
"मराठा तितुका मेळवावा" – संघटनाचा संदेश; प्रयत्नवाद: "यत्न तो देव जाणावा".
रामदासांचे शिष्य कल्याणस्वामी यांनी दासबोधाचे लेखन केले.
समाधी सज्जनगड (सातारा) येथे, इ.स. 1681.
वारकरी संतांच्या भक्तीत प्रेम आणि शरणागती अधिक; रामदासांच्या विचारात प्रवृत्ती, शक्ती आणि कर्मयोग अधिक.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रामदासी संप्रदाय – राम-हनुमान उपासना व संघटनावर भर देणारा संप्रदाय.
दशक / समास – दासबोधाचे विभाग (प्रकरणे).
प्रयत्नवाद – प्रयत्न व कर्म यांनाच यशाचे साधन मानणे.
प्रपंच-परमार्थ – संसार आणि अध्यात्म; दोन्हींचा मेळ घालण्याचा उपदेश.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1608 – जन्म, जांब.
टाकळी – तपश्चर्येचे ठिकाण.
कल्याणस्वामी – शिष्य, दासबोधाचे लेखनिक.
1681 – समाधी, सज्जनगड.
छत्रपती शिवाजी महाराज – समकालीन; दोघांच्या संबंधांबाबत परंपरा आणि इतिहासकारांचे मत वेगवेगळे आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दासबोधाची रचना कशी आहे?
दासबोध हा गुरु-शिष्य संवादाच्या रूपात लिहिलेला ओवीबद्ध ग्रंथ आहे. त्यात 20 दशक आणि प्रत्येक दशकात 10 असे एकूण 200 समास आहेत.
Q2. "मराठा तितुका मेळवावा" या उक्तीचा अर्थ सांगा.
महाराष्ट्रातील सर्व लोकांनी एकत्र यावे, संघटित व्हावे आणि धर्म-समाजाचे रक्षण करावे, असा संघटनाचा संदेश या उक्तीत आहे.
Q3. समर्थ रामदासांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
संतांनी आपले विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकपरिचित काव्यप्रकार वापरले. ओवी हा जात्यावरच्या गाण्यांपासून ज्ञानेश्वरीपर्यंत वापरला गेलेला सहज छंद; अभंग हा वारकरी संतांचा प्रमुख प्रकार; आणि भारूड हा संत एकनाथांनी लोकप्रिय केलेला रूपकात्मक, नाट्यमय प्रकार. याशिवाय गौळण, विराणी, आरती हे प्रकारही संतसाहित्यात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
ओवी – मराठीतील अगदी जुना, लोकगीतांतून आलेला छंद; स्त्रिया जात्यावर दळताना 'जात्यावरच्या ओव्या' गात.
ओवीला ठराविक अक्षरसंख्येचे कडक बंधन नसते; साधारणपणे चार चरण आणि शेवटी यमक/लय.
ज्ञानेश्वरी (सुमारे 9000 ओव्या), एकनाथी भागवत, दासबोध हे ग्रंथ ओवीबद्ध आहेत.
अभंगाचे दोन प्रकार: लहान अभंग (दोन चरण, साधारण आठ-आठ अक्षरे) आणि मोठा अभंग (चार चरण; पहिले तीन चरण सहा अक्षरांचे, चौथा चार अक्षरांचा अशी रचना प्रचलित).
अभंगाच्या शेवटी कवीची नाममुद्रा असते – "तुका म्हणे", "नामा म्हणे", "एका जनार्दनी".
भारूड – रूपकाच्या आधारे आध्यात्मिक-सामाजिक उपदेश करणारे नाट्यमय गीत; गाणे, अभिनय आणि विनोद यांचा मेळ.
संत एकनाथांनी सुमारे तीनशे भारुडे रचली; विंचू, भूत, जोगवा, गोंधळ, वासुदेव, दादला अशा लोकजीवनातील विषयांतून तत्त्वज्ञान सांगितले.
उदा. "विंचू चावला" या भारुडात विंचू म्हणजे काम-क्रोध, आणि उतारा म्हणजे सत्त्वगुण असे रूपक आहे.
गौळण – कृष्ण आणि गोपींच्या लीलांवर आधारित गीत; विराणी – देवाच्या विरहाचे गीत; आरती – देवतेची स्तुती.
हे सर्व प्रकार गेय (गाता येणारे) आणि लोकांना पाठ होणारे असल्याने कीर्तन-भजनातून सर्वत्र पसरले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चरण – काव्याची एक ओळ/पाद.
नाममुद्रा – रचनेच्या शेवटी येणारे कवीचे नाव.
रूपक – एका गोष्टीद्वारे दुसरा गूढ अर्थ सांगणे.
गेयता – गाता येण्याजोगी लय.
कीर्तन – गायन, निरूपण आणि कथा यांतून भक्तीचा प्रसार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
ज्ञानेश्वर – ओवीला ग्रंथरचनेचे माध्यम केले (ज्ञानेश्वरी, 1290 असे मानले जाते).
नामदेव, तुकाराम – अभंगाचे प्रमुख कवी.
एकनाथ (सोळावे शतक) – भारुडाचे जनक मानले जातात.
रामदास – ओवीबद्ध दासबोध; श्लोक व आरत्या.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अभंगाची नाममुद्रा म्हणजे काय?
अभंगाच्या शेवटच्या चरणात कवी आपले नाव गुंफतो, त्याला नाममुद्रा म्हणतात. उदा. तुकारामांच्या अभंगात "तुका म्हणे", एकनाथांच्या अभंगात "एका जनार्दनी".
Q2. भारूड म्हणजे काय?
भारूड हे रूपकाच्या आधारे आध्यात्मिक व सामाजिक उपदेश करणारे, अभिनय व विनोदयुक्त लोकनाट्यगीत आहे. संत एकनाथांनी ते लोकप्रिय केले.
Q3. ओवी या काव्यप्रकाराची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
लोकगीतांतून आलेला प्राचीन प्रकार.
लवचीक अक्षरसंख्या, सहज लय.
दीर्घ कथन व तत्त्वज्ञानासाठी उपयुक्त.
जात्यावरच्या ओव्या – स्त्रीजीवनाचे दर्शन.
ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत, दासबोध – ओवीबद्ध.
Q4. अभंग या काव्यप्रकाराचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
अर्थ: 'भंग न पावणारा'.
लहान व मोठा अभंग – रचना.
नाममुद्रा.
विषय: भक्ती, आत्मनिवेदन, उपदेश, सामाजिक टीका.
गेयता; भजन-कीर्तनात वापर.
नामदेव ते तुकाराम – विकास.
Q5. संत एकनाथांच्या भारुडांचे वेगळेपण स्पष्ट करा.
लोकजीवनातील पात्रे व प्रसंग.
रूपकातून गूढ तत्त्वज्ञान सोपे.
विनोद व नाट्य यांमुळे मनोरंजन आणि प्रबोधन.
अंधश्रद्धा, दुर्गुणांवर टीका.
आजही लोककलावंत भारुडे सादर करतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक प्रकारासाठी 'व्याख्या + रचना + प्रमुख कवी + उदाहरण' ही चौकट वापरा. भारुडाचे रूपक (विंचू = काम-क्रोध) स्पष्ट केल्यास उत्तर परिपूर्ण होते.
वाक्यातील प्रत्येक शब्द कोणते काम करतो यावरून मराठी व्याकरणात शब्दांचे आठ प्रकार (शब्दांच्या जाती) मानले जातात. त्यांपैकी चार विकारी (लिंग, वचन, विभक्तीनुसार रूप बदलणारे) आणि चार अविकारी/अव्यये (रूप न बदलणारे) आहेत. शब्दाची जात ठरवताना तो वाक्यात कसा वापरला आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे असते.
नाम – व्यक्ती, वस्तू, ठिकाण किंवा गुण यांना दिलेले नाव. प्रकार: सामान्य नाम (मुलगा, नदी), विशेष नाम (गोदावरी, नागपूर), भाववाचक नाम (सौंदर्य, गोडी, शांतता).
उभयान्वयी अव्यय – दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडते: आणि, व, पण, परंतु, किंवा, म्हणून, कारण, की.
केवलप्रयोगी अव्यय – मनातील भावना अचानक व्यक्त करते: अरेरे! (दुःख), वा! शाबास! (कौतुक), अबब! (आश्चर्य), छी! (तिरस्कार).
एकच शब्द वाक्यानुसार वेगळ्या जातीचा होऊ शकतो: "गोड आंबा" (विशेषण), "तो गोड बोलतो" (क्रियाविशेषण).
महत्त्वाच्या संज्ञा
विकार – लिंग, वचन, विभक्तीमुळे शब्दाच्या रूपात होणारा बदल.
अव्यय – ज्याच्या रूपात बदल होत नाही असा शब्द.
विशेष्य – ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती देते ते नाम.
धातू – क्रियापदाचे मूळ रूप (उदा. 'कर', 'जा', 'बस').
सकर्मक क्रियापद – कर्म लागणारे (राम आंबा खातो).
अकर्मक क्रियापद – कर्म न लागणारे (बाळ झोपले).
भाषाभ्यास
शब्दाची जात
विकारी/अविकारी
उदाहरण (वाक्यात)
नाम
विकारी
सीता शाळेत गेली.
सर्वनाम
विकारी
ती हुशार आहे.
विशेषण
विकारी
लाल फूल सुंदर दिसते.
क्रियापद
विकारी
मुले मैदानात खेळतात.
क्रियाविशेषण अव्यय
अविकारी
गाडी हळू चालते.
शब्दयोगी अव्यय
अविकारी
मांजर टेबलाखाली बसली.
उभयान्वयी अव्यय
अविकारी
मी आलो पण तो गेला होता.
केवलप्रयोगी अव्यय
अविकारी
वा! किती छान चित्र!
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. विकारी आणि अविकारी शब्द म्हणजे काय?
लिंग, वचन, विभक्तीनुसार ज्यांचे रूप बदलते ते विकारी शब्द (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद). ज्यांचे रूप कधीच बदलत नाही ते अविकारी शब्द किंवा अव्यये (उदा. आणि, जवळ, हळू, अरेरे).
Q2. खालील वाक्यातील प्रत्येक शब्दाची जात ओळखा: "अरेरे! लहान मुलगा झाडाखाली पडला."
अरेरे – केवलप्रयोगी अव्यय
लहान – गुणविशेषण
मुलगा – सामान्य नाम
खाली – शब्दयोगी अव्यय
पडला – क्रियापद
Q3. नामाचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
सामान्य नाम – एका जातीतील सर्व वस्तूंना लागू: शहर, पक्षी, नदी.
विशेष नाम – एका विशिष्ट व्यक्ती/वस्तूचे नाव: भंडारा, वैनगंगा, सचिन.
भाववाचक नाम – गुण, भाव किंवा स्थिती: प्रामाणिकपणा, आनंद, बालपण.
प्रत्येक प्रकाराचे एक वाक्यात उदाहरण द्यावे.
विशेष नाम अनेकवचनी वापरल्यास सामान्य नामासारखे होते (उदा. "आजच्या काळात अनेक तुकाराम हवेत").
Q4. सर्वनामाचे प्रकार सविस्तर लिहा.
पुरुषवाचक: प्रथम (मी, आम्ही), द्वितीय (तू, तुम्ही), तृतीय (तो, ती, ते).
दर्शक: हा, ही, हे, तो, ती.
संबंधी: जो, जी, जे ("जो प्रयत्न करतो तो यशस्वी होतो").
अर्थपूर्ण शब्दसमूह म्हणजे वाक्य. वाक्याचे वर्गीकरण दोन प्रकारे केले जाते: अर्थावरून (विधानार्थी, प्रश्नार्थी, उद्गारार्थी, आज्ञार्थी) आणि रचनेवरून (केवलवाक्य, संयुक्तवाक्य, मिश्रवाक्य). वाक्याचे प्रकार ओळखणे आणि एका प्रकारातून दुसऱ्या प्रकारात वाक्य बदलणे (वाक्यरूपांतर) हे परीक्षेतील नेहमीचे प्रश्न आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
वाक्याचे दोन भाग: उद्देश (ज्याच्याविषयी सांगितले – कर्ता व त्याचे विस्तार) आणि विधेय (कर्त्याविषयी जे सांगितले – क्रियापद व त्याचे विस्तार).
विधानार्थी – केवळ माहिती/विधान: "राधा शाळेत जाते."
प्रश्नार्थी – प्रश्न विचारलेला: "तू कधी येणार?"
उद्गारार्थी – भावनेचा उद्गार: "किती सुंदर देखावा आहे!"
विधानार्थी वाक्याचे होकारार्थी आणि नकारार्थी रूप: "तो प्रामाणिक आहे." → "तो अप्रामाणिक नाही."
केवलवाक्य – एकच उद्देश व एकच विधेय: "पाऊस पडला."
संयुक्तवाक्य – दोन किंवा अधिक स्वतंत्र (प्रधान) वाक्ये आणि, व, पण, परंतु, किंवा, म्हणून अशा प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली: "पाऊस पडला आणि शेतकरी आनंदले."
मिश्रवाक्य – एक प्रधान वाक्य आणि त्यावर अवलंबून गौण वाक्य; की, म्हणून (कारणदर्शक), जर…तर, जो…तो, जेव्हा…तेव्हा अशा गौणत्वसूचक अव्ययांनी जोडलेले: "जर अभ्यास केलास तर यश मिळेल."
रचनेवरून प्रकार:
वाक्यरूपांतर करताना वाक्याचा अर्थ बदलू नये; फक्त रचना बदलावी.
विरामचिन्हे वाक्यप्रकार ओळखायला मदत करतात – पूर्णविराम (.), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारचिन्ह (!).
महत्त्वाच्या संज्ञा
उद्देश / विधेय – वाक्याचा कर्ता-भाग / क्रिया-भाग.
प्रधान वाक्य – स्वतंत्रपणे अर्थ पूर्ण करणारे वाक्य.
गौण वाक्य – अर्थासाठी प्रधान वाक्यावर अवलंबून असणारे वाक्य.
उभयान्वयी अव्यय – दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडणारे अव्यय.
वाक्यरूपांतर – अर्थ न बदलता वाक्याचा प्रकार बदलणे.
उद्गारार्थी → विधानार्थी: "किती उंच इमारत आहे ही!" → "ही इमारत खूप उंच आहे."
संयुक्त → मिश्र: "तो आजारी होता म्हणून शाळेत आला नाही." → "तो शाळेत आला नाही, कारण तो आजारी होता." (कारणदर्शक गौण वाक्य)
केवल → मिश्र: "मेहनती विद्यार्थी यशस्वी होतो." → "जो विद्यार्थी मेहनत करतो तो यशस्वी होतो."
होकारार्थी → नकारार्थी: "ती नेहमी खरे बोलते." → "ती कधीही खोटे बोलत नाही."
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उद्देश आणि विधेय म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
वाक्यात ज्याच्याविषयी सांगितले जाते तो भाग उद्देश, आणि त्याच्याविषयी जे सांगितले जाते तो भाग विधेय. "माझा भाऊ रोज व्यायाम करतो" – 'माझा भाऊ' उद्देश; 'रोज व्यायाम करतो' विधेय.
Q2. संयुक्तवाक्य आणि मिश्रवाक्य यांतील फरक सांगा.
संयुक्तवाक्यातील सर्व वाक्ये प्रधान व स्वतंत्र असतात, तर मिश्रवाक्यात एक प्रधान आणि त्यावर अवलंबून असलेले गौण वाक्य असते. संयुक्तवाक्य 'आणि, पण, किंवा' ने; मिश्रवाक्य 'जर-तर, जो-तो, की' ने जोडले जाते.
Q3. अर्थावरून वाक्याचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
वाक्यप्रकार ओळखताना आधी जोडणारे अव्यय शोधा: 'आणि/पण/किंवा' म्हणजे संयुक्त, 'जर-तर/जो-तो/की' म्हणजे मिश्र. अव्यय नसेल आणि एकच क्रियापद असेल तर केवलवाक्य.
पत्रलेखन म्हणजे आपले विचार, माहिती किंवा मागणी लेखी स्वरूपात दुसऱ्यापर्यंत पोहोचवण्याची कला. पत्रांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत: अनौपचारिक (घरगुती) आणि औपचारिक (कार्यालयीन/व्यावहारिक). आजच्या काळात ई-मेल हाही पत्रलेखनाचाच प्रकार आहे. योग्य आराखडा, नेमकी भाषा आणि योग्य मायना ही चांगल्या पत्राची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अनौपचारिक पत्र – आई-वडील, नातेवाईक, मित्र यांना लिहिलेले; भाषा आपुलकीची व मोकळी.
औपचारिक पत्र – अधिकारी, संस्था, कंपनी, संपादक यांना लिहिलेले; भाषा नम्र, नेमकी व मुद्देसूद.
औपचारिक पत्राचे प्रकार: मागणी पत्र, तक्रार पत्र, विनंती/अर्ज, चौकशी पत्र, संपादकाला पत्र, नोकरीसाठी अर्ज.
औपचारिक पत्राचा आराखडा: प्रेषकाचा पत्ता व दिनांक → प्रति (पदनाम व पत्ता) → विषय → संदर्भ (असल्यास) → मायना (महोदय/महोदया) → मजकूर → शेवट (आपला विश्वासू / आपली विश्वासू) → सही व नाव.
उपयोगी वाक्ये: "आपणास नम्र विनंती करतो की…", "सदर बाबीकडे त्वरित लक्ष द्यावे ही विनंती.", "कळावे, लोभ असावा." (अनौपचारिक पत्राचा शेवट)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. औपचारिक आणि अनौपचारिक पत्र यांतील फरक सांगा.
औपचारिक पत्र कार्यालयीन कामासाठी अधिकारी किंवा संस्थेला लिहिले जाते; त्यात विषय, महोदय असा मायना आणि नेमकी भाषा असते. अनौपचारिक पत्र नातेवाईक-मित्रांना लिहिले जाते; त्याची भाषा आपुलकीची व मोकळी असते.
Q2. "तीर्थरूप" आणि "तीर्थस्वरूप" हे मायने कोणासाठी वापरतात?
"तीर्थरूप" हा मायना वडील किंवा वडीलधाऱ्या पुरुषांसाठी आणि "तीर्थस्वरूप" हा आई किंवा वडीलधाऱ्या स्त्रियांसाठी वापरतात.
Q3. तुमच्या महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयात स्पर्धा परीक्षांची पुस्तके उपलब्ध करून देण्याची विनंती करणारे पत्र प्राचार्यांना लिहा.
प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक.
प्रति: मा. प्राचार्य, महाविद्यालयाचे नाव.
विषय: ग्रंथालयात स्पर्धा परीक्षांची पुस्तके उपलब्ध करून देण्याबाबत.
महोदय – विद्यार्थ्यांची गरज स्पष्ट करणे.
आवश्यक पुस्तकांचे प्रकार (सामान्य ज्ञान, चालू घडामोडी, मराठी व्याकरण).
अपेक्षित लाभ आणि नम्र विनंती.
आपला विश्वासू, नाव, वर्ग.
Q4. वृत्तपत्राच्या संपादकाला पत्र लिहिताना कोणती काळजी घ्यावी?
मायना: "मा. संपादक, दैनिक ___".
विषय सार्वजनिक हिताचा असावा.
मुद्दे थोडक्यात, पुराव्यासह.
भाषा संयमी, वैयक्तिक टीका टाळावी.
उपाय सुचवावा.
शेवटी नाव, पत्ता; प्रसिद्धीसाठी विनंती.
Q5. ई-मेल लेखनाची रचना व नियम स्पष्ट करा.
प्रति (To), प्रत (Cc) योग्य भरावे.
विषय (Subject) एका ओळीत स्पष्ट.
सौजन्यपूर्ण संबोधन ("आदरणीय महोदय,").
लहान परिच्छेद, मुद्देसूद मजकूर.
जोडपत्राचा उल्लेख.
शेवट: "धन्यवाद", नाव, संपर्क.
पाठवण्यापूर्वी शुद्धलेखन तपासणे.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत पत्र लिहिताना आराखड्यातील एकही भाग (विशेषतः दिनांक, विषय आणि शेवट) चुकवू नका; आराखड्यालाच अनेकदा स्वतंत्र गुण असतात.
सारांशलेखन म्हणजे दिलेल्या उताऱ्यातील मुख्य आशय कमी शब्दांत, आपल्या भाषेत, नेमकेपणाने मांडणे. आकलन म्हणजे उतारा नीट वाचून त्याचा अर्थ समजून घेणे आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे देणे. ही दोन्ही कौशल्ये परीक्षा, स्पर्धा परीक्षा, कार्यालयीन काम आणि पत्रकारितेत उपयोगी पडतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
सारांश साधारणपणे मूळ उताऱ्याच्या एक-तृतीयांश लांबीचा असावा (परीक्षेत दिलेली मर्यादा पाळावी).
आधी उतारा दोन-तीनदा वाचावा; मध्यवर्ती कल्पना आणि उपमुद्दे अधोरेखित करावेत.
महत्त्वाचे मुद्दे आणि गौण तपशील वेगळे करावेत; उदाहरणे, दाखले, अवतरणे, पुनरुक्ती गाळाव्यात.
सारांश स्वतःच्या शब्दांत लिहावा; मूळ वाक्ये जशीच्या तशी उचलू नयेत.
सारांश तृतीय पुरुषी आणि शक्यतो अप्रत्यक्ष कथनात लिहावा.
आपले मत, टीका किंवा नवी माहिती घालू नये.
सारांशाला योग्य, थोडक्यात शीर्षक द्यावे.
शेवटी शब्दसंख्या तपासावी आणि मुद्द्यांचा क्रम तर्कशुद्ध आहे ना ते पाहावे.
आकलनासाठी: आधी प्रश्न वाचून मग उतारा वाचल्यास उत्तरे लवकर सापडतात.
आकलनाच्या उत्तरात उताऱ्यातील माहितीच वापरावी; उत्तरे पूर्ण वाक्यांत आणि मुद्देसूद द्यावीत.
आकलनातील प्रश्नप्रकार: तथ्यात्मक (कोण, काय, केव्हा), अर्थविषयक (शब्दाचा अर्थ), अनुमानात्मक (लेखकाला काय सुचवायचे आहे), शीर्षक सुचवा, आणि स्वमत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सारांश – उताऱ्याचा मुख्य आशय थोडक्यात.
मध्यवर्ती कल्पना – उताऱ्याचा केंद्रबिंदू किंवा मुख्य विचार.
गौण तपशील – उदाहरणे, आकडे, पुनरुक्ती यांसारखी कमी महत्त्वाची माहिती.
अप्रत्यक्ष कथन – एखाद्याचे बोलणे त्याच्या शब्दांत न देता आपल्या शब्दांत सांगणे.
आकलन – वाचलेले समजून घेण्याची क्षमता.
भाषाभ्यास
पुनरुक्ती टाळा: "अतिशय खूप मोठा" → "प्रचंड".
अनेक शब्दांऐवजी एक शब्द: "ज्याला अंत नाही असा" → "अनंत"; "दुसऱ्यावर उपकार करणारा" → "परोपकारी"; "लोकांचे राज्य" → "लोकशाही".
प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष: शिक्षक म्हणाले, "उद्या परीक्षा आहे." → शिक्षकांनी दुसऱ्या दिवशी परीक्षा असल्याचे सांगितले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सारांशलेखन म्हणजे काय?
दिलेल्या उताऱ्यातील मुख्य आशय, अनावश्यक तपशील गाळून, आपल्या शब्दांत, साधारण एक-तृतीयांश लांबीत मांडणे म्हणजे सारांशलेखन.
Q2. सारांशाला शीर्षक देताना कोणती काळजी घ्यावी?
शीर्षक लहान, आकर्षक आणि उताऱ्याच्या मध्यवर्ती कल्पनेशी जुळणारे असावे. ते संपूर्ण आशय एका शब्दसमूहात सुचवणारे असावे.
Q3. सारांशलेखनाचे नियम सविस्तर लिहा.
उतारा पुन्हा पुन्हा वाचणे.
मुख्य व गौण मुद्दे वेगळे करणे.
एक-तृतीयांश लांबी.
स्वतःचे शब्द; तृतीय पुरुष, अप्रत्यक्ष कथन.
स्वमत नको.
शीर्षक व शब्दसंख्या तपासणी.
Q4. उताऱ्याचे आकलन करताना कोणत्या पायऱ्या वापराव्यात?
प्रश्न आधी वाचणे.
उतारा लक्षपूर्वक वाचणे, महत्त्वाचे शब्द अधोरेखित करणे.
प्रश्नप्रकार ओळखणे.
उताऱ्याच्या आधारे पूर्ण वाक्यांत उत्तरे.
स्वमताच्या प्रश्नात उदाहरणासह मत.
Q5. सारांशलेखन व आकलन ही कौशल्ये व्यवहारात कशी उपयोगी पडतात?
अभ्यासात नोट्स काढणे.
कार्यालयीन टिपणे, अहवाल.
पत्रकारितेत बातमीचा संक्षेप.
स्पर्धा परीक्षांतील उतारा प्रश्न.
वेळेची बचत आणि स्पष्ट विचार.
परीक्षेसाठी टीप
सारांश लिहिण्यापूर्वी मुद्द्यांची कच्ची यादी करा आणि शेवटी शब्द मोजा. शीर्षक दिले नाही तर गुण कापले जाऊ शकतात.