थोडक्यात सारांश
उपयोगिता असणाऱ्या वस्तू व सेवा निर्माण करणे म्हणजे उत्पादन. उत्पादनाचा सिद्धांत आदाने (उत्पादन घटक) आणि उत्पादन (प्रदाने) यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करतो. या घटकात उत्पादनाचे घटक, उत्पादन फलन, परिवर्तनशील प्रमाणाचा नियम (अल्पकाळ) आणि प्रमाणानुसार प्राप्ती (दीर्घकाळ) यांचा अभ्यास करायचा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- उत्पादनाचे घटक: भूमी, श्रम, भांडवल आणि संघटन (उद्योजक). त्यांचे मोबदले अनुक्रमे खंड, वेतन (मजुरी), व्याज आणि नफा.
- उत्पादन फलन (Production function): Q = f(L, K) – दिलेल्या तंत्रज्ञानात उत्पादन हे श्रम (L) व भांडवल (K) या आदानांवर अवलंबून असते.
- अल्पकाळ: किमान एक घटक स्थिर असतो. दीर्घकाळ: सर्व घटक बदलता येतात.
- परिवर्तनशील प्रमाणाचा नियम (अल्पकाळ): स्थिर घटकांसोबत परिवर्तनशील घटकाचे अधिकाधिक एकक वापरत गेल्यास एकूण उत्पादन सुरुवातीला वाढत्या दराने, नंतर घटत्या दराने वाढते आणि शेवटी कमी होते.
- पहिली अवस्था – वाढती प्राप्ती: AP सतत वाढते; MP सुरुवातीला वाढते, कमाल होऊन घटू लागते; TP वेगाने वाढते. AP कमाल होऊन AP = MP होते तेथे ही अवस्था संपते.
- दुसरी अवस्था – घटती प्राप्ती: MP घटते पण धन राहते; AP घटते; TP घटत्या दराने वाढते आणि MP = 0 असताना कमाल होते.
- तिसरी अवस्था – ऋण प्राप्ती: MP ऋण होते; TP घटते.
- नियमाच्या तीन अवस्था:
- विवेकी उत्पादक नेहमी दुसऱ्या अवस्थेत उत्पादन करतो.
- घटत्या प्राप्तीची कारणे: परिवर्तनशील घटकाच्या तुलनेत स्थिर घटक दुर्मीळ होतो; घटक एकमेकांचे पूर्ण पर्याय नसतात.
- वाढती प्राप्ती – उत्पादन जास्त प्रमाणात वाढते.
- स्थिर प्राप्ती – उत्पादन त्याच प्रमाणात वाढते.
- घटती प्राप्ती – उत्पादन कमी प्रमाणात वाढते.
- प्रमाणानुसार प्राप्ती (Returns to scale) (दीर्घकाळ): सर्व आदाने एकाच प्रमाणात वाढवली जातात.
- वाढती प्राप्ती मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाच्या बचतींमुळे (economies of scale) मिळते; घटती प्राप्ती अबचतींमुळे (diseconomies) येते.
- सम-उत्पादन वक्र (Isoquant): समान उत्पादन देणारे L व K चे संयोग. सम-खर्च रेषा (Isocost): दिलेल्या खर्चात उद्योगसंस्था खरेदी करू शकणारे संयोग. सम-उत्पादन वक्र सम-खर्च रेषेला स्पर्श करतो तेथे न्यूनतम खर्चाचा संयोग मिळतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- एकूण उत्पादन (TP) – परिवर्तनशील घटकाच्या सर्व एककांपासून मिळणारे एकूण उत्पादन.
- सरासरी उत्पादन (AP) – परिवर्तनशील घटकाच्या प्रति एकक उत्पादन.
- सीमांत उत्पादन (MP) – परिवर्तनशील घटकाचे आणखी एक एकक वापरल्याने मिळणारे जादा उत्पादन.
- उद्योजक (Entrepreneur) – उत्पादनाचे संघटन करणारी आणि जोखीम पत्करणारी व्यक्ती.
- अंतर्गत बचती – उद्योगसंस्थेच्या स्वतःच्या वाढीमुळे मिळणारे खर्चविषयक फायदे.
- बाह्य बचती – संपूर्ण उद्योगाच्या वाढीमुळे मिळणारे फायदे.
सूत्रे
- AP = TP / L
- MPn = TPn − TP(n−1) = ΔTP/ΔL
- MRTS(L,K) = ΔK/ΔL (सम-उत्पादन वक्राचा उतार)
- न्यूनतम खर्चाचा संयोग: MRTS(L,K) = w/r (w = वेतन, r = भांडवलाची किंमत)
| श्रमिक | TP | AP | MP | अवस्था |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 10 | 10 | 10 | I |
| 2 | 24 | 12 | 14 | I |
| 3 | 33 | 11 | 9 | II |
| 4 | 40 | 10 | 7 | II |
| 5 | 40 | 8 | 0 | II संपते |
| 6 | 36 | 6 | −4 | III |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उत्पादन फलन म्हणजे काय?
भौतिक आदाने आणि भौतिक उत्पादन यांच्यातील तांत्रिक संबंध म्हणजे उत्पादन फलन: Q = f(L, K). दिलेल्या तंत्रज्ञानात दिलेल्या आदानांपासून मिळू शकणारे कमाल उत्पादन ते दाखवते.
Q2. 4 श्रमिकांचे TP 40 आणि 5 श्रमिकांचे TP 48 आहे. 5 व्या श्रमिकाचे MP आणि 5 श्रमिकांचे AP काढा.
- MP = 48 − 40 = 8 नग.
- AP = 48/5 = 9.6 नग.
Q3. परिवर्तनशील प्रमाणाचा नियम पत्रक व आकृतीसह स्पष्ट करा.
- नियमाचे विधान; गृहीतके (एक घटक स्थिर, एकसारखे एकक, तंत्रज्ञान स्थिर).
- वरीलप्रमाणे पत्रक.
- आकृती: TP वाढतो, सपाट होतो, घटतो; AP व MP उलट्या U आकाराचे; AP च्या कमाल बिंदूवर MP त्याला छेदतो.
- तीन अवस्था व त्यांची वैशिष्ट्ये.
- उत्पादक दुसऱ्या अवस्थेत काम करतो.
Q4. प्रमाणानुसार प्राप्ती स्पष्ट करा.
- दीर्घकालीन संकल्पना: सर्व घटक एकाच प्रमाणात बदलतात.
- वाढती, स्थिर, घटती प्राप्ती; उदाहरण (आदाने दुप्पट करणे).
- कारणे: श्रमविभागणी, विशेषीकरण, अविभाज्यता; पुढे व्यवस्थापनाच्या अडचणी.
- परिवर्तनशील प्रमाणाच्या नियमाशी फरक.
Q5. अंतर्गत व बाह्य बचती स्पष्ट करा.
- अंतर्गत: तांत्रिक, व्यवस्थापकीय, विपणनविषयक, वित्तीय, जोखीमविषयक.
- बाह्य: उद्योगांचे स्थानिकीकरण, चांगली वाहतूक, कुशल श्रमिकांची उपलब्धता, पूरक उद्योग, माहितीची उपलब्धता.
- अबचती: व्यवस्थापनातील अडचणी, घटकांच्या वाढलेल्या किमती, गर्दी.
परीक्षेसाठी टीप
लक्षात ठेवा: MP हा AP ला त्याच्या कमाल बिंदूवर छेदतो आणि MP शून्य असताना TP कमाल असते. हा संबंध परीक्षेत वारंवार विचारला जातो.