'भारत देश महान' हे माधव विचारे यांचे देशभक्तिपर समूहगीत आहे. हिमालयाची शिखरे आणि गंगा-यमुना-गोमती यांसारख्या नद्यांनी सजलेल्या भारतभूमीचा गौरव कवी करतात. शौर्य, बलिदान, समता आणि विश्वशांती ही मूल्ये जपण्याचा संदेश या गीतातून मिळतो. हे गीत 'गीतपुष्पांचा फुलोरा' या संपादित काव्यसंग्रहातून घेतले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : माधव विचारे — देशभक्तीने भरलेल्या रचना हे त्यांच्या काव्याचे वैशिष्ट्य.
प्रकार : गीत (समूहगीत); सर्वांनी एकमुखाने गायचे गीत.
धृपद : सर्वांनी मिळून 'भारत देश महान' हे एकच गान गाऊया, असे आवाहन.
हिमालयाची हिमशिखरे जणू भारतमातेच्या मस्तकावर डोलतात, अशी कल्पना.
गंगा, यमुना, गोमती या नद्या भारतभूमीला जणू पवित्र स्नान घालतात.
भारताचा इतिहास बलिदान, शौर्य आणि पराक्रमाचा आहे; तो राष्ट्राभिमान जागा करतो.
रणांगणावर लढलेले वीर देशासाठी पावन झाले; त्यांनी देशाचे निशाण उंच फडकवले.
समता आणि विश्वशांती हीही भारताची ओळख आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हिमशिखरे – बर्फाने झाकलेली पर्वतशिखरे.
भारतभू – भारतभूमी, भारत देश.
शिरी – मस्तकावर, डोक्यावर.
रणांगण – युद्धभूमी.
पावन – पवित्र.
निशाण – ध्वज, झेंडा.
राष्ट्राभिमान – आपल्या राष्ट्राविषयीचा अभिमान.
भाषाभ्यास
चेतनगुणोक्ती अलंकार : निर्जीव वस्तू सजीवाप्रमाणे वागतात असे वर्णन — हिमशिखरे 'डोलती', नद्या 'स्नान घालिती'.
'अन्‌' हा 'आणि' या उभयान्वयी अव्ययाचे काव्यातील रूप आहे.
'एकमुखाने' म्हणजे सर्वांनी एका आवाजात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कविता व कवी यांचे नाव लिहा आणि गीताचा विषय एका वाक्यात सांगा.
'भारत देश महान' — कवी माधव विचारे. भारतभूमीचे सौंदर्य, शौर्याचा इतिहास आणि समता-विश्वशांतीचा संदेश हा गीताचा विषय आहे.
Q2. कृती करा : भारतभूमीला पवित्र स्नान घालणाऱ्या नद्या लिहा.
गंगा, यमुना आणि गोमती.
Q3. 'हिमालयाची हिमशिखरे ती भारतभूच्या शिरी डोलती' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.
भारताच्या उत्तरेला हिमालय आहे. त्याची बर्फाळ शिखरे जणू भारतमातेच्या डोक्यावरचा मुकुट असून ती आनंदाने डोलत आहेत, अशी सुंदर कल्पना कवीने केली आहे. येथे निर्जीव शिखरांना सजीवासारखे दाखवले आहे.
Q4. गीतात भारताच्या इतिहासाचे कोणते गुण सांगितले आहेत?
बलिदान
शौर्य आणि पराक्रम
समता आणि विश्वशांती
हा इतिहास राष्ट्राभिमान जागा करतो.
Q5. या गीतातून तुम्हांला कोणता संदेश मिळतो? (अभिव्यक्ती)
देशासाठी लढलेल्या वीरांचा आदर ठेवावा, सर्वांनी एकत्र येऊन देशाचा गौरव करावा, समता आणि शांतता जपावी आणि देशाचे निशाण नेहमी उंच ठेवावे, असा संदेश हे गीत देते.
परीक्षेसाठी टीप
गीत तालासुरात पाठ करा; चेतनगुणोक्तीचे उदाहरण म्हणून 'हिमशिखरे डोलती' ही ओळ लक्षात ठेवा.
हा पाठ यदुनाथ थत्ते यांच्या 'प्रतिज्ञा पाठ्यपुस्तकातील' या पुस्तकातून घेतला आहे. प्रतिज्ञेतील 'माझ्या देशावर माझे प्रेम आहे' या वाक्याचा खरा अर्थ लेखक शाळेतील मुलांशी संवाद साधत उलगडतात. देशावर प्रेम म्हणजे भूमीवर आणि भूमिपुत्रांवर — म्हणजे देशातील सर्व लोकांवर — प्रेम, आणि ते प्रेम रोजच्या कृतीतून दिसले पाहिजे, असा संदेश पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : यदुनाथ थत्ते (१९२२–१९९८) — लेखक, पत्रकार, बालसाहित्यकार; बत्तीस वर्षे 'साधना' साप्ताहिकाचे संपादन.
पाठाची शैली संवादात्मक आहे; प्रश्नोत्तरांतून प्रतिज्ञेचा अर्थ सहज समजतो.
प्रतिज्ञा म्हणजे काया-वाचा-मनाने केलेला संकल्प.
देश म्हणजे केवळ भूमी नव्हे, तर देशातील सर्व लोक; दोघांवर प्रेम हवे.
देशप्रेम फक्त संकटकाळी नव्हे, तर नेहमी दाखवायचे असते.
निःस्वार्थी वृत्तीने केलेले लहान कामही मोठे ठरते; संत कबीर व पं. नेहरूंच्या उदाहरणांतून हे सांगितले आहे.
गावांतील अस्वच्छता, उघडेबोडके डोंगर, प्रदूषण हे देशप्रेमाच्या अभावाचे लक्षण आहे.
जात, धर्म, वंश, भाषा यांवरून भांडणे भारतमातेला आवडणार नाही.
सर्वांना न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि आपलेपणाची हमी देणे म्हणजेच खरे देशप्रेम.
साने गुरुजींची ओळ : 'खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे.'
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रतिज्ञा – दृढ संकल्प, वचन.
भूमिपुत्र – त्या भूमीत जन्मलेले लोक, देशबांधव.
सुजलाम सुफलाम – भरपूर पाणी व फळे असलेली (भूमी).
सस्यश्यामला – पिकांनी हिरवीगार झालेली.
करंटा – दुर्दैवी, कृतघ्न.
कंबर कसणे – एखादे काम करण्यास तयार होणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
विभक्ती : नामे व सर्वनामे यांचा वाक्यातील क्रियापदाशी किंवा इतर शब्दांशी असलेला संबंध ज्या विकारांनी दाखवला जातो, त्यांना विभक्ती म्हणतात.
प्रत्यय : विभक्तीचे रूप करण्यासाठी नाम/सर्वनामापुढे जोडलेली अक्षरे (उदा. ला, ने, चा).
सामान्यरूप : प्रत्यय लागण्यापूर्वी मूळ शब्दात होणारा बदल. उदा. घोडा → घोड्या + ला = घोड्याला.
शब्द नुसते एकापुढे एक ठेवले ('प्रमुख विद्यार्थी क्रमांक बक्षीस') तर अर्थबोध होत नाही; विभक्ती लावल्यावर अर्थपूर्ण वाक्य बनते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रतिज्ञा म्हणजे काय?
प्रतिज्ञा म्हणजे काया-वाचा-मनाने केलेला संकल्प. आपण जे बोलतो तेच करायचे, असा दृढ विश्वास प्रतिज्ञेतील शब्दांतून व्यक्त होतो.
Q2. कृती करा : देशावर प्रेम करणे म्हणजे — (दोन मुद्दे)
भूमीवर (भारतभूमीवर) प्रेम करणे.
भूमिपुत्रांवर म्हणजे देशबांधवांवर प्रेम करणे.
Q3. 'प्रेम कधीही निष्क्रिय राहू शकत नाही' हे विधान स्पष्ट करा.
खरे प्रेम कृतीतून दिसते. देशावर प्रेम असेल तर गावे स्वच्छ ठेवू, झाडे लावू, प्रदूषण कमी करू, कष्ट करून भूमी सुफला बनवू. नुसते घोषणांचे प्रेम उपयोगी नाही.
Q4. लेखकाच्या मते देशप्रेम सिद्ध करण्यासाठी आपण काय करायला हवे?
गावे स्वच्छ ठेवणे, डोंगरांवर झाडे लावणे.
हवा, पाणी, निसर्ग प्रदूषणापासून वाचवणे.
जात-धर्म-भाषेवरून भांडण न करणे.
सर्वांना न्याय, स्वातंत्र्य, समता व आपलेपणाची हमी देणे.
Q5. तुम्ही तुमच्या रोजच्या जीवनात देशप्रेम कसे व्यक्त कराल? (स्वमत)
वेळेवर शाळेत जाणे, सार्वजनिक जागा स्वच्छ ठेवणे, पाणी-वीज वाचवणे, सर्वांशी आपलेपणाने वागणे आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे — या छोट्या कृतींतून मी देशप्रेम व्यक्त करीन.
परीक्षेसाठी टीप
विभक्ती, प्रत्यय आणि सामान्यरूप यांच्या व्याख्या व प्रत्येकी एक उदाहरण पाठ करा.
वसंत जोशी यांची ही विनोदी कथा 'हास्यकल्लोळ-बिनबियांच्या गोष्टी' या संग्रहातील आहे. इंजिन बिघडल्यामुळे नागपूर-दादर एक्सप्रेस इगतपुरी स्टेशनवर तीन तास थांबते. तिथे एक म्हातारा आणि एक तरुण प्रवासी मोठ्याने लाखो-कोटींच्या गप्पा मारतात. नंतर त्यांच्या बॅगा चोरीला जातात, पण ते शांत असतात, कारण ते प्रत्यक्षात नाटकवाले असतात आणि नव्या नाटकाची रिहर्सल करत असतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : वसंत जोशी — कथाकार, कवी, विनोदी लेखक; 'बिनबियांच्या गोष्टी' लोकप्रिय.
बिनबियांच्या गोष्टींतील प्रसंग काल्पनिक, पण व्यक्ती खऱ्या व प्रसिद्ध असतात.
म्हातारा 'काका' पुतण्याला (राजा) इंग्लंडला बॅरिस्टर होण्यासाठी पैसे देण्याच्या गप्पा करतो.
दहा हजारांचे घड्याळ, पन्नास हजार, पंचेचाळीस लाख, ऐंशी लाख, दहा कोटी अशा मोठ्या रकमांचा उल्लेख होतो.
त्यांच्या मोठ्या आवाजामुळे शब्द न् शब्द दूरवर ऐकू जात होता.
कल्याण स्टेशनला जाग आल्यावर दोघांच्या बॅगा गायब असतात.
समोरचा प्रवासी म्हणतो, तुमच्या गप्पा ऐकूनच भामट्याने बॅगा पळवल्या असतील.
शेवटी कलाटणी : ते राजा गोसावी आणि शरद तळवलकर हे अभिनेते होते; बॅगांत फक्त मेकअपचे सामान होते.
वेळ घालवण्यासाठी ते नव्या नाटकाची रिहर्सल करत होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
येरझारा घालणे – इकडून तिकडे फेऱ्या मारणे.
भामटा – फसवणारा, चोर.
कलाटणी – कथेला मिळालेले अनपेक्षित वळण.
पेंगणे – झोप येऊन डुलक्या घेणे.
रिहर्सल – नाटकाची तालीम.
भाषाभ्यास
विभक्तीचे प्रत्यय (उदा. 'घर') :
विभक्ती
एकवचन प्रत्यय
उदाहरण
प्रथमा
—
घर
द्वितीया
स, ला, ते
घराला
तृतीया
ने, ए, शी
घराने, घराशी
चतुर्थी
स, ला, ते
घरास
पंचमी
ऊन, हून
घराहून
षष्ठी
चा, ची, चे
घराचा
सप्तमी
त, ई, आ
घरात
संबोधन
— / नो (अ.व.)
घरांनो
प्रथमा विभक्तीला प्रत्यय नसतो. अनेकवचनी प्रत्ययापूर्वीच्या अक्षरावर अनुस्वार येतो (घरांना).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. गाडी इगतपुरी स्टेशनवर का थांबली?
इंजिनमध्ये बिघाड झाल्यामुळे नागपूर-दादर एक्सप्रेस इगतपुरी स्टेशनवर तीन तास थांबून राहिली.
Q2. कृती करा : दोन प्रवाशांची खरी ओळख लिहा.
ते नाटकवाले होते — राजा गोसावी आणि शरद तळवलकर हे प्रसिद्ध मराठी अभिनेते.
Q3. बॅगा चोरीला गेल्या तरी दोघे शांत का राहिले?
कारण त्यांच्या बॅगांमध्ये फक्त मेकअपचे सामान होते. लाखो-कोटींच्या गप्पा खऱ्या नव्हत्या; ते नाटकाची तालीम करत होते.
Q4. या कथेतील विनोद कशामुळे निर्माण होतो?
मोठमोठ्या रकमांच्या अतिशयोक्त गप्पा.
ऐकणाऱ्यांना त्या खऱ्या वाटणे.
बॅगा चोरीला गेल्यावरही दोघांचे हसणे.
शेवटी 'आम्ही रिहर्सल करत होतो' ही अनपेक्षित कलाटणी.
Q5. प्रवासात अनोळखी लोकांसमोर पैशांविषयी मोठ्याने बोलणे योग्य आहे का? (स्वमत)
नाही. असे बोलण्याने चोरांचे लक्ष आपल्याकडे जाते. प्रवासात आपले सामान व माहिती सांभाळावी, कमी आवाजात बोलावे आणि सावध राहावे.
परीक्षेसाठी टीप
विभक्तीचा तक्ता ओळीने पाठ करा; 'शब्द – मूळ शब्द – सामान्यरूप – प्रत्यय – विभक्ती' असा तक्ता भरण्याचा सराव करा.
वि. भा. नेमाडे यांची ही कविता विज्ञानामुळे आलेल्या नव्या युगाचे स्वागत करते. विज्ञानाचा प्रकाश आल्यामुळे मानवी जीवनात दिव्य क्रांती घडत आहे; निराशा, दुबळेपणा आणि दीनता दूर होऊन प्रगतीचा नवा मार्ग दिसत आहे, असे कवी सांगतात. 'चला चला पुढती' असा उत्साहाचा संदेश कविता देते. ही कविता 'किशोर' मासिकाच्या जानेवारी १९९८ च्या अंकातून घेतली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : वि. भा. नेमाडे (१९२०–२०१६); काव्यसंग्रह — 'स्वप्नगंधा', 'पावसाची अक्षरे', 'शब्दगंधा'.
अणूरेणूतून जणू 'चला चला पुढती' असे शब्द प्रकट होतात — सारी सृष्टी पुढे जाण्याचा संदेश देते.
विज्ञानाचा प्रकाश आला आणि जीवनात दिव्य क्रांती घडली; नवयुग आले.
शून्यातून नवे विश्व उभारण्याची भव्य जिद्द माणसात निर्माण झाली.
मनातील अशांततेचा वणवा विझला; उत्कर्ष व प्रगतीचा नवा मार्ग दिसला.
नवी चेतना स्फुरली, दुबळेपण गेले; निराशेच्या होळीतून नवे तेज आले.
मानवतेच्या मार्गावर संकटांच्या ज्वाला आल्या तरी अमरत्वाची फुले वेचून माळ गुंफूया, असे आवाहन.
खिन्नता, दीनता नको — नवसूर्य उगवतो आहे; नसानसांत जोश आणि मनात नवी आशा आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
क्रांती – मोठा व मूलभूत बदल.
प्रभा – तेज, प्रकाश.
वणवा – मोठी आग.
झणि – लगेच, पटकन.
उत्कर्ष – प्रगती, भरभराट.
चेतना – उत्साह, जाणीव.
खिन्नता / दीनता – उदासपणा / गरिबी, लाचारी.
भाषाभ्यास
रूपक अलंकार : 'नैराश्याच्या होळीमधुनी', 'अशांततेचा वणवा', 'अमरत्वाची फुले' — उपमेय व उपमान एकच मानले आहेत.
विज्ञानाचा प्रकाश आल्यामुळे मानवी जीवनात दिव्य क्रांती घडली आणि नवयुग आले.
Q2. कृती करा : विज्ञानामुळे दूर झालेल्या गोष्टी लिहा.
अशांतता, दुबळेपण, नैराश्य, खिन्नता, दीनता.
Q3. 'शून्यामधुनी विश्व उभारू जिद्द असे भव्य' या ओळीचा अर्थ लिहा.
विज्ञानाच्या मदतीने माणसात मोठा आत्मविश्वास आला आहे. काहीही नसताना, अगदी शून्यातूनसुद्धा नवे जग निर्माण करू, अशी भव्य जिद्द माणसाच्या मनात निर्माण झाली आहे.
Q4. कवितेची मध्यवर्ती कल्पना लिहा.
विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे मानवी जीवनात क्रांती घडत आहे.
माणसाचे दैन्य, निराशा दूर होत आहे.
प्रगती व उत्कर्षाचा नवा मार्ग खुला झाला आहे.
म्हणून उत्साहाने 'पुढे चला' असा संदेश कवी देतात.
Q5. विज्ञानाचा उपयोग मानवतेसाठीच व्हावा, याबाबत तुमचे मत लिहा.
विज्ञानामुळे आरोग्य, शेती, दळणवळण, शिक्षण यांत मोठी प्रगती झाली. पण त्याचा वापर विनाशासाठी झाला तर नुकसान होते. म्हणून विज्ञान नेहमी माणसाच्या भल्यासाठी, शांततेसाठी वापरले पाहिजे.
परीक्षेसाठी टीप
कवितेतील रूपकांची उदाहरणे (वणवा, होळी, फुले) आणि 'चला चला पुढती' हा संदेश लक्षात ठेवा.
डॉ. द. ता. भोसले यांचा हा ललित पाठ 'चावडीवरचा दिवा' या संग्रहातून घेतला आहे. खेड्यातील रोजच्या जीवनात ऐकू येणारे विविध आवाज — कोंबड्याची बांग, जात्याची घरघर, पक्ष्यांचे सूर, जनावरांचे हंबरणे, देवळातील घंटा — यांचे सुंदर वर्णन लेखक करतात. हे आवाज ग्रामजीवनाला जिवंतपणा आणि आनंद देतात, असे लेखक सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : डॉ. द. ता. भोसले (जन्म १९३५) — ग्रामीण जीवनावर लेखन करणारे लेखक व वक्ते; 'चावडीवरचा दिवा', 'पार आणि शिवार' इत्यादी पुस्तके.
खेडे निसर्गाच्या मांडीवर विसावलेले असते; त्याचा दिवस कोंबड्याच्या बांगेने व चिमण्यांच्या सुरांनी सुरू होतो.
पहाटे घराघरांतील दळणाचे जाते आणि ओव्यांचे सूर ऐकू येतात.
पक्ष्यांचे, जनावरांचे, शेतातील कामांचे वेगवेगळे आवाज दिवसभर चालू असतात.
गायरानात जाणाऱ्या जनावरांच्या खुरांचा आवाज, कोकराचे ओरडणे, बांगड्यांची किणकिण असे अनेक आवाज.
हे सारे आवाज एकमेकांत मिसळून जणू सुरांचे संमेलन भरते.
हे आवाज वातावरणात जिवंतपणा आणतात आणि मनाला आनंद देतात — हीच 'सुरांची जादूगिरी'.
शहरातील गोंगाट आणि खेड्यातील नैसर्गिक आवाज यांतील फरक पाठ जाणवून देतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बांग – कोंबड्याचे पहाटेचे आरवणे.
लकेर – गाण्यातील सुरांची लहर.
जाते – धान्य दळण्याचे दगडी साधन.
गायरान – गावातील जनावरे चरण्याची सार्वजनिक जागा.
हंबरणे – गाय-बैलांचे ओरडणे.
कानांत प्राण आणून ऐकणे – अतिशय लक्षपूर्वक ऐकणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
प्रयोग : वाक्यातील कर्ता–क्रियापद किंवा कर्म–क्रियापद यांच्या संबंधाला प्रयोग म्हणतात. प्रकार — कर्तरी, कर्मणी, भावे.
कर्तरी प्रयोग : कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषाप्रमाणे क्रियापदाचे रूप बदलते.
उदा. मी शाळेतून आलो. / ती शाळेतून आली. / ते शाळेतून आले. (कर्ता बदलला की 'येणे'चे रूप बदलले.)
औपचारिक पत्र : पत्ता, दिनांक, प्रति, विषय, मायना, मजकूर, समारोप असा क्रम पाळावा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. खेड्यातील दिवसाची सुरुवात कोणत्या आवाजांनी होते?
कोंबड्याची बांग, चिमण्यांच्या सुरांच्या लकेरी आणि घराघरांतील जात्यांचा आवाज यांनी खेड्यातील दिवसाची सुरुवात होते.
खेड्यातील नैसर्गिक व कामांचे आवाज एकमेकांत मिसळून मधुर संगीत तयार करतात. ते मनाला आनंद देतात आणि वातावरण जिवंत करतात. ही किमया जादूसारखी वाटते, म्हणून लेखक त्यांना सुरांची जादूगिरी म्हणतात.
Q4. कर्तरी प्रयोग म्हणजे काय? उदाहरणासह स्पष्ट करा.
येथे कर्ता बदलला तसे 'खेळणे' क्रियापदाचे रूप बदलले.
Q5. तुमच्या परिसरात सकाळी कानावर पडणारे आवाज लिहा आणि त्यांचा तुमच्या मनावर होणारा परिणाम सांगा.
पक्ष्यांचा किलबिलाट, दूधवाल्याची सायकलची घंटी, मंदिरातील आरती, आईच्या स्वयंपाकाचा आवाज — या आवाजांमुळे मन प्रसन्न होते आणि दिवसाची सुरुवात उत्साहाने होते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रयोगाचे तीन प्रकार लक्षात ठेवा आणि कर्तरी प्रयोगात 'कर्ता बदलला की क्रियापद बदलते' ही खूण वापरा.
ऐश्वर्य पाटेकर यांच्या या कवितेत श्रावण महिना एका 'रंगारी' म्हणजे चित्रकारासारखा रंग उधळत येतो, अशी कल्पना आहे. श्रावणात निसर्ग हिरवागार होतो, पाऊस-ऊन यांचा खेळ चालतो, इंद्रधनुष्य दिसते आणि माणसांचे जीवन सण-उत्सव व खेळांनी गजबजते. ही कविता 'किशोर' मासिकाच्या ऑगस्ट २०१७ च्या अंकातून घेतली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : ऐश्वर्य पाटेकर (जन्म १९७७); 'भुईशास्त्र' कवितासंग्रह (साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार), 'जू' आत्मकथन.
श्रावण हा सृष्टीचा चित्रकार आहे; तो हिरवा देखावा रेखाटतो.
जागोजागी चित्रांची जणू पंगत मांडली आहे.
तो दरी-डोंगरात नाचतो, नदीशी झिम्मा खेळतो, झाडांशी रिमझिम गाणे बोलतो.
श्रावणात सगळी सृष्टी हिरवीगार होते, फुले उमलतात, इंद्रधनुष्य दिसते. जणू एखादा चित्रकार रंग उधळत सृष्टी रंगवतो, म्हणून श्रावणाला रंगारी म्हटले आहे.
Q2. कृती करा : श्रावण कोणाकोणासोबत खेळतो?
नदीशी झिम्मा, मुलींसोबत झोके, मुलांसोबत दहीहंडी.
Q3. 'पावसाचं घर कसं लख्ख उन्हात बांधतो' या ओळीचे रसग्रहण करा.
श्रावणात पाऊस आणि ऊन एकाच वेळी दिसतात. उन्हात पाऊस पडतो हे दृश्य कवीने 'पावसाचे घर उन्हात बांधणे' अशा सुंदर कल्पनेत मांडले आहे. यातून श्रावणाचा खेळकर स्वभाव दिसतो.
Q4. कवितेत श्रावणाची कोणती वैशिष्ट्ये दिसतात?
सृष्टीला हिरवा रंग देणारा कलावंत.
नाचणारा, खेळणारा, खट्याळ सवंगडी.
सण-उत्सवांचा आनंद देणारा (झोके, दहीहंडी).
इंद्रधनुष्य व फुलांची नक्षी काढणारा.
Q5. तुमच्या गावातील श्रावण महिन्याचे वर्णन तुमच्या शब्दांत करा.
श्रावणात गावाभोवतीची शेते हिरवीगार होतात, ओढे खळखळ वाहतात. नागपंचमी, रक्षाबंधन, गोकुळाष्टमी असे सण येतात. झाडांना झोके बांधले जातात आणि दहीहंडीचा उत्साह असतो.
परीक्षेसाठी टीप
चेतनगुणोक्तीची किमान तीन उदाहरणे या कवितेतून लिहिता आली पाहिजेत.
हा पाठ लोकशाहीर विठ्ठल उमप यांच्या 'फू बाई फू' या आत्मचरित्रातून घेतला आहे. त्यात लेखकाने प्रसिद्ध कथाकार, कादंबरीकार आणि लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांच्याशी झालेली पहिली भेट आणि त्यांच्या मैत्रीच्या आठवणी सांगितल्या आहेत. गोरगरिबांविषयी अपार सहानुभूती, साधी राहणी, नव्या कलाकारांना प्रोत्साहन देण्याची वृत्ती आणि सत्य लिखाणावरची निष्ठा हे अण्णा भाऊंचे गुण पाठातून दिसतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : विठ्ठल उमप (१९३१–२०१०) — लोकशाहीर, लोककलाकार, सामाजिक कार्यकर्ते; १००० हून अधिक लोकगीते.
१९८३ मध्ये आयर्लंडमधील आंतरराष्ट्रीय लोकनृत्य स्पर्धेत भारताला प्रथम क्रमांक मिळवून दिला.
अण्णा भाऊ साठे यांनी सुमारे ३५ कादंबऱ्या, अनेक कथा, लोकनाट्ये लिहिली.
आकाशवाणीवरील लेखकाचे कार्यक्रम ऐकून अण्णांनी त्यांना चिरागनगरात भेटायला बोलावले.
चिखलाची, खाचखळग्यांची वाट तुडवत लेखक अण्णांच्या झोपडीत पोहोचले; पहिली भेट १९६३–६४ च्या सुमारास झाली.
अण्णांनी लेखकाच्या 'बुलंद पहाडी आवाजाचे' कौतुक केले — नव्या कलाकाराला दिलेले प्रोत्साहन.
अण्णा मोडका बाज, मळका बनियन अशा अतिशय साध्या राहणीत राहत.
एका कथेचे मानधन म्हणून त्यांना फक्त एक ट्रान्झिस्टर मिळाला, तरी त्यांनी तक्रार केली नाही.
मॉस्कोत (रशिया) त्यांच्या कादंबऱ्यांचे मानधन जमा होते, पण 'त्या संपत्तीने मी गरिबीला विसरेन, सत्य लिखाणाला पारखा होईन' म्हणून त्यांनी ते घेतले नाही.
'दुबळ्या जगाचे सत्य मला बंगल्यात बसून लिहिता येणार नाही' — हे अण्णांचे विचार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
व्यक्तिचित्र – एखाद्या व्यक्तीच्या स्वभावाचे, जीवनाचे शब्दचित्र.
मानधन – लेखनाचा मोबदला.
बाज – खाट.
घरोबा – घरच्यासारखे जवळचे संबंध.
पारखा होणे – दुरावणे, वंचित होणे (वाक्प्रचार).
मोहून टाकणे – भुरळ पाडणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
कर्मणी प्रयोग : कर्माच्या लिंग, वचनाप्रमाणे क्रियापदाचे रूप बदलते.
भावे प्रयोग : कर्ता किंवा कर्म यांपैकी कोणाप्रमाणेही क्रियापद बदलत नाही; क्रियापद नेहमी तृतीयपुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी. उदा. रामाने रावणास मारले. सीतेने हरणाला पाहिले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अण्णा भाऊ साठे कोणत्या वस्तीत राहत होते?
अण्णा भाऊ साठे मुंबईतील चिरागनगर या गरिबांच्या वस्तीत एका झोपडीत राहत होते.
Q2. कृती करा : अण्णा भाऊंचे दोन गुणविशेष लिहा.
गोरगरिबांविषयी अपार सहानुभूती व साधी राहणी.
नव्या कलाकारांना प्रोत्साहन देण्याची वृत्ती.
Q3. अण्णा भाऊंनी मॉस्कोतील मानधन का नाकारले?
त्या संपत्तीमुळे आपण बिघडू, गरिबीला विसरू आणि सत्य लिखाणाला पारखे होऊ, असे त्यांना वाटत होते. दुबळ्या माणसांचे जीवन जवळून पाहूनच ते सत्य लिहू शकत होते.
भावे : क्रियापद कोणाप्रमाणेही बदलत नाही; ते तृतीयपुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी असते.
उदा. कर्मणी — सीतेने गाणे गायले; भावे — शिक्षकांनी मुलांना शिकवले.
Q5. 'मोठी माणसे साधेपणानेच मोठी ठरतात' — अण्णा भाऊंच्या उदाहरणावरून तुमचे मत लिहा.
अण्णा भाऊ थोर साहित्यिक असूनही झोपडीत राहिले, पैशाचा मोह त्यांनी टाळला आणि गरिबांचे दुःख लेखनातून मांडले. यावरून खरी मोठेपणा संपत्तीत नसून साधेपणा, प्रामाणिकपणा आणि माणुसकीत आहे हे समजते.
परीक्षेसाठी टीप
कर्तरी, कर्मणी, भावे या तिन्ही प्रयोगांची प्रत्येकी दोन उदाहरणे तयार ठेवा — प्रश्नपत्रिकेत प्रयोग ओळखण्याचा प्रश्न हमखास येतो.
मच्छिंद्र ऐनापुरे यांचा हा पाठ 'किशोर' मासिकाच्या मे २०१७ च्या अंकातून घेतला आहे. भारतीय मर्चंट नेव्हीच्या पहिल्या महिला कॅप्टन राधिका मेनन यांनी वादळात सापडलेल्या सात मच्छीमारांचे प्राण कसे वाचवले, याची ही प्रेरणादायी कथा आहे. या शौर्यासाठी त्यांना आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला.
महत्त्वाचे मुद्दे
राधिका मेनन केरळच्या कोदुनगलर भागात लहानाच्या मोठ्या झाल्या; लहानपणापासून समुद्राचे आकर्षण.
रेडिओ कोर्स केल्यानंतर 'शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया'मध्ये रेडिओ ऑफिसरची नोकरी मिळाली.
२०१० मध्ये मास्टर सर्टिफिकेटसाठी अर्ज; २०१२ मध्ये त्या मर्चंट नेव्हीच्या कॅप्टन बनल्या.
त्यांना 'संपूर्ण स्वराज्य' या जहाजाची कमान मिळाली.
२२ जून २०१५ रोजी रात्री वादळात ओडिशाच्या गोपाळपूर किनाऱ्याजवळ एक मासेमारी नाव लाटांत सापडली.
नावेतील सात मच्छीमार अनेक दिवस उपाशी, थकलेले होते.
पहिले दोन बचाव प्रयत्न जोराच्या वादळामुळे अयशस्वी झाले.
राधिकांनी टीमचे मनोधैर्य टिकवले; तिसऱ्या प्रयत्नात सातही मच्छीमारांना वाचवण्यात यश आले.
इंटरनॅशनल मेरिटाईम ऑर्गनायझेशनने त्यांना 'ॲवार्ड फॉर एक्सेप्शनल ब्रेव्हरी ॲट सी' दिला; हा सन्मान मिळवणाऱ्या त्या जगातील पहिल्या महिला.
त्यांचे मत : समोर कठीण लक्ष्य असेल तर हिंमत आपोआप येते; जहाजावर स्त्री-पुरुष असा भेद नसतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मर्चंट नेव्ही – व्यापारी जहाजांचे दल.
कमान सांभाळणे – नेतृत्व करणे.
मनोधैर्य – मनाचा धीर.
रौद्र – भयंकर, उग्र.
जिवाची बाजी लावणे – प्राण धोक्यात घालणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
संधी : जवळ आलेल्या दोन शब्दांतील पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण व दुसऱ्याचा पहिला वर्ण मिसळून एक वर्ण होणे. उदा. सूर्य + उदय = सूर्योदय; विद्या + अर्थी = विद्यार्थी.
प्रकार : (१) स्वरसंधी — दोन स्वर एकत्र : कवि + ईश्वर = कवीश्वर. (२) व्यंजनसंधी — पहिला वर्ण व्यंजन : सत् + जन = सज्जन, वाक् + मय = वाङ्मय. (३) विसर्गसंधी — पहिला वर्ण विसर्ग : मनः + रथ = मनोरथ, निः + अंतर = निरंतर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. राधिका मेनन यांना कोणता पुरस्कार मिळाला?
इंटरनॅशनल मेरिटाईम ऑर्गनायझेशनने त्यांना 'ॲवार्ड फॉर एक्सेप्शनल ब्रेव्हरी ॲट सी' हा पुरस्कार दिला. हा मिळवणाऱ्या त्या जगातील पहिल्या महिला आहेत.
Q2. कृती करा : घटनाक्रम लावा.
रेडिओ ऑफिसरची नोकरी → मास्टर सर्टिफिकेटसाठी अर्ज (२०१०) → कॅप्टन (२०१२) → सात मच्छीमारांची सुटका (२०१५).
Q3. मच्छीमारांना वाचवणे अवघड का होते?
जोराचे वादळ होते, लाटा रौद्र झाल्या होत्या, अंधार होता. मच्छीमार पुढे येण्याचा प्रयत्न करत तेव्हा लाटा त्यांना मागे ढकलत. त्यामुळे पहिले दोन प्रयत्न वाया गेले.
Q4. राधिका मेनन यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे पैलू लिहा.
धाडस आणि जिद्द.
संकटातही शांत राहून नेतृत्व करणे.
टीमचे मनोधैर्य टिकवणे.
माणुसकी — अनोळखी मच्छीमारांसाठी जीव धोक्यात घालणे.
Q5. संधिविग्रह करा व प्रकार सांगा : सूर्योदय, सज्जन, मनोरथ.
सूर्योदय = सूर्य + उदय (स्वरसंधी)
सज्जन = सत् + जन (व्यंजनसंधी)
मनोरथ = मनः + रथ (विसर्गसंधी)
परीक्षेसाठी टीप
तारखा (२०१०, २०१२, २२ जून २०१५) आणि संधीचे तिन्ही प्रकार उदाहरणांसह लक्षात ठेवा.
कृष्णशास्त्री चिपळूणकर यांच्या या कवितेत विद्येची थोरवी सांगितली आहे. विद्येमुळेच माणसाला जगात श्रेष्ठत्व मिळाले; विद्या दुसऱ्याला दिली तरी कमी होत नाही, उलट वाढते. विद्या गुरूसारखा उपदेश करते, संकटात उपाय सुचवते आणि कल्पवृक्षासारखी इच्छा पूर्ण करते. म्हणून विद्यादेवीची मनापासून उपासना करावी, असा संदेश कवी देतात. ही कविता 'आठवणीतल्या कविता' भाग ३ मधून घेतली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : कृष्णशास्त्री चिपळूणकर (१८२४–१८७८) — भाषांतरकार, पंडित; 'मेघदूता'चा अनुवाद, 'अरबी भाषेतील सुरस व चमत्कारिक गोष्टी'.
विद्येमुळे माणूस इतर प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरला; विद्येने असाध्य असे काहीच नाही.
विद्या-धन देऊन किंवा वापरून कमी होत नाही, उलट वाढते — हा गुण दुसऱ्या कोणत्याही धनात नाही.
रत्ने, सोन्याचे दागिने अनेक असले, तरी विद्येसारखा शोभा देणारा अलंकार नाही.
विद्येसारखा हितकारी मित्र (सखा) नाही; विद्या ज्याला अनुकूल त्याला कशाचीही उणीव नसते.
विद्या गुरूसारखा उपदेश करते, संकटात उपाय सुचवते.
कल्पतरूप्रमाणे मनातील इच्छा पूर्ण करते; सर्व दुःख दूर करते.
म्हणून विद्यादेवीला अनन्यभावाने भजावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
असाध्य – साध्य न होणारे, अशक्य.
उणे – कमी.
कनक – सोने.
भूषण / अलंकार – दागिना.
भुवन – जग.
सखा – मित्र.
कल्पतरू – इच्छा पूर्ण करणारा स्वर्गातील वृक्ष.
मनोरथ – इच्छा.
अनन्यभाव – एकनिष्ठ भक्ती.
भाषाभ्यास
उपमा अलंकार : 'गुरुपरि उपदेश करी', 'कल्पतरूपरि मनोरथां पुरवी' — 'परि' (प्रमाणे) हा साम्यवाचक शब्द आहे.
व्यतिरेक छटा : विद्या-धन इतर धनांपेक्षा श्रेष्ठ, कारण ते दिल्याने वाढते.
जुन्या मराठीतील रूपे : विद्येनेंच, जगामाजीं (जगात), देउनि (देऊन), तयाला (त्याला), जयाला (ज्याला).
विद्या-धन, हित-कर, संकट-समयीं — सामासिक शब्द.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवितेनुसार माणसाला जगात श्रेष्ठत्व कशामुळे मिळाले?
विद्येमुळेच माणसाला या जगात श्रेष्ठत्व मिळाले आहे.
Q2. कृती करा : विद्येची तुलना कवीने कोणाशी केली आहे?
गुरू, सखा (मित्र), कल्पतरू, अलंकार (दागिना), धन.
Q3. 'देउनि किंवा भोगुनि उणें न होतां सदैव वाढतसे' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.
इतर धन खर्च केले किंवा दुसऱ्याला दिले तर कमी होते. पण विद्या दुसऱ्याला शिकवली किंवा स्वतः वापरली तरी कमी होत नाही; उलट ती अधिकाधिक वाढते. हा अद्भुत गुण फक्त विद्या-धनात आहे.
Q4. विद्येमुळे माणसाला कोणकोणते लाभ होतात, ते कवितेच्या आधारे लिहा.
श्रेष्ठत्व व शोभा मिळते.
संकटात उपाय सुचतो.
गुरूसारखा योग्य उपदेश मिळतो.
इच्छा पूर्ण होतात, दुःख दूर होते; कशाचीही उणीव राहत नाही.
Q5. 'विद्या हेच खरे धन' या विषयावर तुमचे मत चार-पाच वाक्यांत लिहा.
पैसा, दागिने चोरीला जाऊ शकतात, पण विद्या कोणी चोरू शकत नाही. विद्येमुळे नोकरी, सन्मान आणि योग्य-अयोग्य ओळखण्याची बुद्धी मिळते. विद्या वाटल्याने वाढते. म्हणून विद्या हेच खरे धन आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'परि' हा उपमेचा साम्यवाचक शब्द ओळखा; जुन्या शब्दांचे आजचे अर्थ (कनक, भुवन, सखा, कल्पतरू) पाठ करा.
हा स्थूलवाचनाचा पाठ अच्युत गोडबोले आणि दीपा देशमुख यांनी लिहिला असून तो 'किशोर' मासिकाच्या मे २०१७ च्या अंकातून घेतला आहे. इटलीतील जगप्रसिद्ध चित्रकार लिओनार्दो दा व्हिंची यांचे बालपण, अनेक विषयांतील त्यांची विलक्षण गती, चित्रकलेसाठी त्यांनी केलेला सखोल अभ्यास आणि त्यांनी लिहिलेली टिपणे यांची माहिती या पाठात मिळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लिओनार्दो यांचा जन्म इटलीतील व्हिंची या छोट्या गावाजवळ झाला; गावाच्या नावावरून 'दा व्हिंची' (व्हिंचीचा) हे नाव.
लहानपणापासून निसर्ग, प्राणी, पक्षी, खडक, पाणी यांचे बारकाईने निरीक्षण करण्याची सवय.
प्रत्येक गोष्टीच्या मुळाशी जाऊन ती नीट समजल्याशिवाय ते कामाला सुरुवात करत नसत.
चित्र खरे वाटावे म्हणून त्यांनी शरीररचना, प्रकाश-सावली, पाण्याचा प्रवाह, पक्ष्यांचे उडणे यांचा अभ्यास केला.
चित्रकलेबरोबर शिल्पकला, विज्ञान, अभियांत्रिकी, गणित, संगीत अशा अनेक क्षेत्रांत त्यांना गती होती.
'मोनालिसा' आणि 'द लास्ट सपर' ही त्यांची जगप्रसिद्ध चित्रे.
पिएरो व कॅटेरिना यांचा हा मुलगा; व्हेरोशिओ या विख्यात चित्रकाराकडे त्याने चित्रकलेचे शिक्षण घेतले.
तो आपल्या वहीत निरीक्षणे, प्रश्न आणि स्वतःसाठी सूचनासुद्धा लिहून ठेवत असे.
त्यांच्या टिपणांत उडण्याची यंत्रे, विविध यंत्रांचे आराखडे आहेत; ती आजही अभ्यासकांना उपयोगी ठरतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्थूलवाचन – आनंदासाठी, माहितीसाठी केलेले वाचन (परीक्षेसाठी तपशीलवार अभ्यास नसलेला पाठ).
निरीक्षण – बारकाईने पाहणे.
टिपण – थोडक्यात लिहिलेली नोंद.
अष्टपैलू – अनेक क्षेत्रांत निपुण.
तहानभूक विसरणे – कामात पूर्ण गुंग होणे (वाक्प्रचार).
मंत्रमुग्ध होणे – भारावून जाणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
व्यंजनसंधी : पहिला वर्ण व्यंजन व दुसरा व्यंजन किंवा स्वर. उदा. सत् + जन = सज्जन, चित् + आनंद = चिदानंद.
प्रथम-व्यंजनसंधी : कठोर व्यंजनापूर्वीचे व्यंजन त्याच वर्गातील पहिले होते. उदा. विपद् + काल = विपत्काल, वाग् + पति = वाक्पती.
ते इटलीतील व्हिंची या गावचे होते. 'दा व्हिंची' म्हणजे 'व्हिंची गावचा'.
Q2. कृती करा : लिओनार्दो यांची दोन प्रसिद्ध चित्रे लिहा.
मोनालिसा आणि द लास्ट सपर.
Q3. लिओनार्दो यांच्या टिपणांचे वैशिष्ट्य लिहा.
त्यांनी निरीक्षणे, प्रश्न, कल्पना, यंत्रांचे आराखडे आणि स्वतःला दिलेल्या सूचना वह्यांमध्ये लिहिल्या. अभ्यास व संशोधनातून काढलेली ही टिपणे आजही अभ्यासकांना उपयुक्त ठरतात.
Q4. लिओनार्दो यांच्यातील कोणते गुण तुम्हांला अनुकरणीय वाटतात?
बारकाईने निरीक्षण.
प्रत्येक गोष्ट मुळापासून समजून घेणे.
अनेक विषयांचा अभ्यास, जिज्ञासा.
नोंदी ठेवण्याची सवय आणि परिश्रम.
Q5. संधिविग्रह करा : सज्जन, चिदानंद, वाक्पती.
सत् + जन; चित् + आनंद; वाग् + पति.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनावर थेट प्रश्न कमी येतात, पण व्यंजनसंधीचे नियम व विरामचिन्हांची नावे याच पाठाच्या स्वाध्यायात आहेत — ती पक्की करा.
हा पाठ सुनील चिंचोलकर यांच्या 'मानवतेचा महापुजारी : स्वामी विवेकानंद' या पुस्तकातून घेतला आहे. भारतयात्रेत स्वामी विवेकानंदांच्या विलक्षण वाचनगतीचा आणि आकलनशक्तीचा एक प्रसंग, तसेच यात्रेच्या शेवटी कन्याकुमारी येथे समुद्रातील शिलाखंडावर त्यांनी तीन दिवस-तीन रात्री केलेले ध्यान व भारताच्या उद्धाराचे चिंतन, यांचे वर्णन पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : सुनील चिंचोलकर (१९५१–२०१८) — संत साहित्याचे अभ्यासक; चाळीस पुस्तके.
यात्रेत स्वामीजी ग्रंथालयातून रोज मोठमोठे ग्रंथ आणवून दुसऱ्या दिवशी परत करत.
ग्रंथपालाला वाटले, हा साधू वाचत नाही, नुसते चाळतो.
स्वामीजींनी त्याला ग्रंथातील कोणताही भाग विचारायला सांगितले आणि जसाच्या तसा मजकूर सांगून दाखवला.
ते वाक्य-वाक्य नव्हे तर परिच्छेद-परिच्छेद एका दृष्टिक्षेपात वाचत; एकाग्रता व सरावामुळे ही शक्ती आली.
भारतभ्रमणात त्यांनी गरिबी, अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि दुःख जवळून पाहिले.
कन्याकुमारी येथे पोहून ते समुद्रातील शिलाखंडावर गेले आणि तीन दिवस-तीन रात्री ध्यानस्थ बसले.
तेथे त्यांनी भारताची सद्यस्थिती आणि ती बदलण्याचे उपाय यांचे चिंतन केले.
या प्रसंगातून त्यांची राष्ट्रभक्ती आणि जनसामान्यांविषयीची तळमळ दिसते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भारतयात्रा / परिव्राजक – देशभर फिरणारा संन्यासी.
आकलनशक्ती – समजून घेण्याची शक्ती.
शिलाखंड – मोठा खडक.
ध्यानस्थ – ध्यानात मग्न.
चिंतन – सखोल विचार.
तळमळ – मनापासूनची ओढ.
भाषाभ्यास
विसर्गसंधी : पहिला वर्ण विसर्ग आणि दुसरा व्यंजन किंवा स्वर.
उदा. मनः + रंजन = मनोरंजन; यशः + धन = यशोधन; दुः + जन = दुर्जन; निः + रस = नीरस; निः + अंतर = निरंतर.
स्वामीजी रोज मोठे ग्रंथ नेऊन दुसऱ्याच दिवशी परत करत, म्हणून ते ग्रंथ न वाचता फक्त चाळत असावेत, अशी शंका ग्रंथपालाला आली.
Q2. कृती करा : स्वामीजी कन्याकुमारी येथे किती काळ ध्यानस्थ होते?
समुद्रातील शिलाखंडावर सलग तीन दिवस आणि तीन रात्री.
Q3. स्वामीजींनी ग्रंथपालाची शंका कशी दूर केली?
त्यांनी ग्रंथपालाला ग्रंथातील कोणतेही पान विचारायला सांगितले आणि त्या पानावरील मजकूर जसाच्या तसा सांगितला. त्यामुळे त्यांनी ग्रंथ खरोखर वाचला होता हे सिद्ध झाले.
Q4. कन्याकुमारी येथील ध्यानातून स्वामीजींचे कोणते गुण दिसतात?
डॉ. कैलास दौंड यांची ही कविता 'उसाच्या कविता' या संग्रहातून घेतली आहे. गोधडी म्हणजे केवळ चिंध्यांचे पांघरूण नव्हे, तर दारिद्र्यात जगणाऱ्या कुटुंबाला ऊब देणारा आईच्या मायेचा स्पर्श आहे. आई-वडिलांचे फाटके कपडे, आठवणी आणि कष्ट यांतून गोधडी तयार होते; म्हणून ती कुटुंबातील नात्यांचे आणि आईवडिलांच्या कष्टमय जीवनाचे प्रतीक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : डॉ. कैलास दौंड (जन्म १९७३) — ग्रामीण कादंबरीकार, कवी; 'पाणधुई', 'कापूसकाळ' या कादंबऱ्या.
गोधडी म्हणजे फक्त चिंध्यांचा बोचका नसतो.
बापाने आईला घेतलेले तिचे लाडके लुगडे, बापाचे फाटके धोतर, कोपरीच्या बाह्या — हे सगळे गोधडीत असते.
आई ते सगळे 'स्मृतीच्या सुईने' शिवते; असंख्य ठिगळे लावते.
गोधडीत कुटुंबाच्या आठवणींचा गोफ विणलेला असतो.
गोधडी म्हणजे मायेलाही मिळणारी ऊब — ती प्रेमाची, आपुलकीची ऊब देते.
गरिबीच्या चटक्यांवर गोधडी फुंकर घालते.
कविता मुक्तछंदात असून ग्रामीण बोलीतील शब्द (बा, माय, लुगडं) तिला जिवंतपणा देतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गोधडी – जुन्या कपड्यांच्या थरांपासून शिवलेले पांघरूण.
ठिगळ – फाटलेल्या जागी लावलेला कापडाचा तुकडा.
लुगडे – नऊवारी साडी.
कोपरी – पुरुषांचे एक बिनबाह्यांचे/छोटे अंगवस्त्र.
अस्तर – आतील बाजूचे कापड.
ऊब – उष्णता, उबदारपणा.
भाषाभ्यास
अलंकाराचे दोन प्रकार : शब्दालंकार (यमक, अनुप्रास, श्लेष) आणि अर्थालंकार (उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, अपन्हुती, व्यतिरेक, चेतनगुणोक्ती).
यमक : कवितेच्या चरणांच्या शेवटी एकसारखी अक्षरे येऊन नाद निर्माण होतो.
अनुप्रास : एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य येते. उदा. 'गडद निळे गडद निळे जलद भरूनी आले'.
रूपक : 'स्मृतीच्या सुईनं' — स्मृतीलाच सुई मानले आहे.
हा पाठ गोदावरी परुळेकर यांच्या 'जेव्हा माणूस जागा होतो' या पुस्तकातून घेतला आहे. डहाणू भागातील वारली आदिवासींच्या पाड्यावर लेखिका व कॉम्रेड दळवी गेले असता तेथील गरिबी, वेठबिगारीचे कष्टमय जीवन आणि तरीही पाहुण्यांसाठी त्यांनी दाखवलेली आपुलकी यांचे चित्रण पाठात आहे. चहासाठी कोणतेच साधन नसताना वारल्यांनी मैलोन्‌मैल जाऊन चहा-साखर आणून पाहुणचार केला.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : गोदावरी परुळेकर (१९०८–१९९६) — सामाजिक कार्यकर्त्या; १९४५ ते १९५३ या काळात डहाणू-उंबरगाव भागात आदिवासींमध्ये जागृतीचे काम.
'जेव्हा माणूस जागा होतो' या पुस्तकाला १९७२ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार.
सात-आठ ते दहा-पंधरा खोपट्यांच्या समूहाला 'पाडा' म्हणतात; अनेक पाडे मिळून एक गाव.
वारली लोक जमीनमालकांकडे वेठीला (मोबदल्याविना कामाला) गेलेले असत; मुकादम त्यांना सोडत नसे.
लेखिका पाड्यावर गेल्या तेव्हा फक्त मुले घरी होती; त्यांनी मोठ्या माणसांना निरोप पाठवला.
'टिटवाळा परिषदेतले लोक' आले हे कळल्यावर काही वारली मुकादमाशी तंटा करून आले.
लेखिकेने चहा मिळेल का विचारले; वारल्यांकडे चहाचे काहीच साधन नव्हते, जेवण देणे त्यांना सोपे होते.
तरीही त्यांनी सुमारे तीन मैल दूर दुकानात मुलगा पाठवून चहा-साखर आणली आणि चहा केला.
गरिबीतही पाहुण्यांविषयीची आपुलकी पाहून लेखिका भारावून गेल्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पाडा – आदिवासी झोपड्यांची छोटी वस्ती.
खोपटे – लहान झोपडी.
वेठबिगारी – मोबदला न देता करून घेतलेले काम.
मुकादम – मजुरांवर देखरेख करणारा.
हातरी – बसण्यासाठी टाकलेली चटई.
जिवात जीव येणे – काळजी दूर होऊन धीर येणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
अर्थालंकारातील संकल्पना : उपमेय (ज्याला उपमा दिली), उपमान (ज्याची उपमा दिली), समान धर्म (सारखेपणा), साम्यवाचक शब्द (सारखा, परी, जसा, समान).
उदा. 'हा आंबा साखरेसारखा गोड आहे' — उपमेय : आंबा; उपमान : साखर; साम्यवाचक : सारखा; समान धर्म : गोडी.
उपमा अलंकार : दोन वस्तूंतील साम्य साम्यवाचक शब्दाने दाखवले जाते. उदा. 'सावळाच रंग तुझा पावसाळि नभापरी'.
उत्प्रेक्षा अलंकार : उपमेय हे जणू उपमानच आहे अशी कल्पना; 'जणू, जणू काय, गमे, वाटे' असे शब्द येतात. उदा. 'ही आमची आई जणू सायच'.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पाडा म्हणजे काय?
सात-आठ किंवा दहा-पंधरा झोपड्यांचा समूह ज्या ठिकाणी असतो, त्याला पाडा म्हणतात.
Q2. कृती करा : वारली लोक पाड्यावर नसण्याचे कारण लिहा.
सारी जाणती माणसे जमीनमालकांकडे वेठीला (कामाला) गेली होती आणि मुकादम त्यांना सोडत नव्हता.
Q3. 'पाड्यावरचा चहा' लेखिकेच्या कायम लक्षात का राहिला?
वारल्यांकडे चहासाठी काहीच नव्हते. तरी त्यांनी तीन मैल दूर मुलगा पाठवून चहा-साखर आणली आणि पाहुण्यांना चहा दिला. गरिबीतही दाखवलेली ही माया लेखिकेच्या मनाला भिडली.
Q4. पाठातून दिसणारे वारली लोकांचे जीवन थोडक्यात लिहा.
जंगलात छोट्या पाड्यांत, कुडाच्या खोपट्यांत राहणे.
अतिशय गरिबी; चहा-साखरेसारख्या वस्तूही दुर्मीळ.
जमीनमालकांकडे वेठबिगारी, मुकादमाचा जाच.
तरीही प्रामाणिक, साधे आणि अतिथीप्रिय.
Q5. उपमा व उत्प्रेक्षा यांतील फरक उदाहरणासह लिहा.
उपमा : साम्य सांगितले जाते; 'सारखा, परी' असे शब्द. उदा. मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे.
उत्प्रेक्षा : उपमेय जणू उपमानच आहे अशी कल्पना; 'जणू, गमे' असे शब्द. उदा. मुख जणू चंद्रच.
परीक्षेसाठी टीप
उपमेय, उपमान, समान धर्म, साम्यवाचक शब्द असा तक्ता भरण्याचा सराव करा; उपमा-उत्प्रेक्षा फरक हमखास विचारला जातो.
वि. पां. दांडेकर यांचा हा लघुनिबंध आहे. आजारपणामुळे उदास मनाने आगगाडीने प्रवास करणाऱ्या लेखकाला एका स्टेशनवरील बागेत झेनियाच्या रंगीबेरंगी फुलांवर उडणारी फुलपाखरे दिसतात. ते दृश्य पाहून त्यांचे मन प्रसन्न होते आणि अडचणी, संकटे, रोग असतानाही जीवन आनंदाने जगता येते, हा जीवनविषयक विचार त्यांना सुचतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : वि. पां. दांडेकर (१९०५–१९७४) — कादंबरीकार, समीक्षक, लघुनिबंधकार; 'फेरफटका', 'टेकडीवरून' हे लघुनिबंधसंग्रह.
पावसाळ्यात प्रवास; सृष्टी सुजल, सुफल, सस्यश्यामल दिसत होती, पिके डुलत होती.
पण शरीराच्या अस्वास्थ्यामुळे लेखकाच्या मनावर मळभ आले होते; सर्व निरर्थक वाटत होते.
मोठ्या स्टेशनवर गाडी पंधरा मिनिटे थांबली; तेथील बागेत लाल, पिवळी, केशरी, किरमिजी, पांढरी, जांभळी झेनियाची फुले होती.
राठ दांड्याच्या, रुक्ष पानांच्या झेनियाला इतकी सुंदर फुले येतात याचे लेखकाला आश्चर्य वाटते; पारिजातकाचेही तसेच.
फुलांवर तितकीच रंगीत फुलपाखरे मकरंद चाखत होती; फुले कोणती आणि फुलपाखरे कोणती असा क्षणभर भ्रम झाला.
हे दृश्य पाहून लेखकाला वाटले — जीवन फुलत, डुलत, नाचत, गात असेल तर संकटांतही ते चालू असते.
संकटे मोठी वाटतात कारण आपल्या मनाला स्थिरता, शांती नसते; मळभ आल्याने सूर्य नाहीसा होत नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लघुनिबंध – एखाद्या अनुभवावर लेखकाचे मोकळे, व्यक्तिगत चिंतन.
मळभ – ढगाळ, उदास वातावरण; मनाची उदासीनता.
मरगळ – उत्साह नसणे, सुस्ती.
रुक्ष – कोरडे, शुष्क.
मकरंद – फुलातील मधुरस.
सादृश्य – सारखेपणा.
समरस होणे – एकरूप होणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
समास : विभक्ती प्रत्यय व काही शब्द गाळून दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र करणे. उदा. ग्रंथाचे आलय = ग्रंथालय.
सामासिक शब्द : समासाने तयार झालेला शब्द. विग्रह : सामासिक शब्दाची फोड करून दाखवणे.
समासातील प्रत्येक शब्दाला पद म्हणतात. पदांच्या प्राधान्यावरून चार प्रकार :
प्रधान पद
समास
उदाहरण
पहिले पद
अव्ययीभाव
घरोघरी (प्रत्येक घरी)
दुसरे पद
तत्पुरुष
ज्ञानामृत (ज्ञानरूपी अमृत)
दोन्ही पदे
द्वंद्व
गुरुशिष्य (गुरू आणि शिष्य)
दोन्ही गौण
बहुव्रीही
नीलकंठ (निळा आहे कंठ ज्याचा तो)
सूचनाफलक : थोडक्या, स्पष्ट शब्दांत माहिती देणारा फलक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रवासात लेखकाचे मन उदास का होते?
प्रकृती बरी नसल्यामुळे लेखकाच्या मनाला मरगळ आली होती; त्यामुळे सुंदर निसर्गदृश्येही त्यांना निरर्थक वाटत होती.
Q2. कृती करा : स्टेशनवरील बागेतील झेनियाच्या फुलांचे रंग लिहा.
लाल, पिवळा, केशरी, किरमिजी, पांढरा, जांभळा.
Q3. फुले कोणती आणि फुलपाखरे कोणती, असा भ्रम लेखकाला का झाला?
झेनियाची फुले जितकी रंगीत आणि बहुढंगी होती, तितकीच फुलपाखरेही रंगीत होती. फुले वाऱ्याने डुलत होती आणि फुलपाखरे उडत होती. रंगांच्या सारखेपणामुळे दोन्ही एकसारखी वाटत होती.
Q4. फुलपाखरांचे दृश्य पाहून लेखकाला कोणता जीवनविचार सुचला?
संकटे, रोग, अडचणी म्हणजे जीवन नव्हे.
ती असतानाही जीवन फुलत, नाचत, गात असेल तर ते चालूच असते.
संकटे मोठी वाटतात कारण मन अस्थिर असते.
मळभ आल्याने सूर्य नाहीसा होत नाही, तसे रोगांनी जीवनाचा आनंद नष्ट होत नाही.
Q5. समासाचे प्रकार ओळखा : घरोघरी, आईवडील, नीलकंठ, ग्रंथालय.
हनुमंत चांदगुडे यांची ही कविता 'भेगा भुईच्या सांदताना' या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे. 'आळाशी' म्हणजे शेतकरी (कवीचा बाप) जो शेतात अपार कष्ट करून जगाचे पोट भरतो. त्याच्या घामामुळेच जणू आकाशाला पाणी फुटते, पीक येते; पण स्वतः उपाशी राहून जगाला जगवणाऱ्या शेतकऱ्याच्या जीवनाचा 'आळा' (वेढा, संकटांचे चक्र) काही तुटत नाही, अशी वेदना कवी मांडतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : हनुमंत चांदगुडे (जन्म १९७७) — कवी व गीतकार; शेती, निसर्ग, ग्रामीण भाग व शेतकरी हे आवडते विषय.
धृपदासारखी ओळ : बापाच्या भाळावरल्या घामाचा जणू नभाला 'पान्हा' फुटतो — शेतकऱ्याच्या कष्टामुळेच पाऊस पडतो अशी कल्पना.
बापाच्या अनवाणी पायाचा ठसा मातीत उमटतो.
भेगाळलेली (दुष्काळी) जमीन पाहून बापाचे मन फाटते.
चिखलात, घामात भिजून तो शेतात राबतो; पिकावर पाखरांचे थवे येतात.
बाप जणू रक्त होऊन पाटातून वाहतो, तेव्हा ताटातून कणसाचा जन्म होतो.
दाणे आल्यावर तो हुरडा वाटतो — उदार मन.
स्वतः उपाशी राहून जगाचे पोट भरतो; तरीही त्याच्या दुःखाचा 'आळा' का तुटत नाही, असा प्रश्न.
कविता ग्रामीण बोलीत आहे (बा, भुईकडं, व्हातो, होतीया).
रूपक / अतिशयोक्ती : 'बाप रगात होऊन रोज पाटातून व्हातो' — शेतकऱ्याचे कष्ट रक्तासारखे पिकाला मिळतात.
चेतनगुणोक्ती : 'नभ पाणी पाणी होतो' — आकाशाला माणसाची भावना.
ग्रामीण बोलीतील रूपे व प्रमाण रूपे : भुईकडं – भुईकडे, व्हातो – वाहतो, होतीया – होत आहे, घामामधी – घामामध्ये.
यमक : उठतो – फुटतो – फाटतो – वाटतो – तुटतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवितेत 'बाप' कोणाला म्हटले आहे?
कवितेतील बाप म्हणजे शेतात अपार कष्ट करणारा शेतकरी.
Q2. कृती करा : शेतकऱ्याच्या कष्टाचे कवितेतील दोन संदर्भ लिहा.
अनवाणी पायाने मातीत राबणे.
हातापायाला चिखल, घामाने ओला होणे.
Q3. 'स्वत: राहून उपाशी पोट जगाचं भरतो' या ओळीचा अर्थ लिहा.
शेतकरी दिवसरात्र कष्ट करून धान्य पिकवतो आणि सर्व जगाला अन्न पुरवतो. पण बऱ्याचदा त्याच्याच वाट्याला गरिबी व उपासमार येते. शेतकऱ्याच्या त्यागाचे हे वर्णन आहे.
Q4. कवितेतून व्यक्त होणारी कवीची भावना लिहा.
शेतकऱ्याच्या कष्टाविषयी आदर.
दुष्काळ व गरिबीविषयी वेदना.
जगाला जगवणारा शेतकरी दुःखी का, असा प्रश्न.
शेतकऱ्याच्या उदारतेचे कौतुक (हुरडा वाटणे).
Q5. शेतकऱ्यांचे जीवन सुखी व्हावे म्हणून काय करता येईल? (स्वमत)
शेतीला पाणी, योग्य भाव, आधुनिक तंत्रज्ञान, कर्जमुक्तीसाठी मदत मिळायला हवी. आपणही अन्न वाया घालवू नये आणि शेतकऱ्याच्या कष्टाचा आदर करावा.
परीक्षेसाठी टीप
बोलीभाषेतील शब्दांची प्रमाण रूपे लिहिण्याचा प्रश्न येतो — कवितेतील किमान पाच शब्द लक्षात ठेवा.
मकरंद जोशी यांचा हा माहितीपर पाठ पक्ष्यांच्या चोचींच्या विविध आकारांची आणि उपयोगांची ओळख करून देतो. पक्षी जे अन्न खातात त्यानुसार उत्क्रांतीच्या प्रवासात त्यांच्या चोचींचे आकार बदलत गेले. धनेश, फ्लेमिंगो, शिंजीर, खंड्या, गरुड, पोपट, सुतार अशा पक्ष्यांची उदाहरणे देऊन लेखक चोच हे पक्ष्याचे हात, पाय, दागिना, चमचा, करवत असे सर्व काही कसे असते ते सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पक्षिनिरीक्षणात रंग, आकार यांबरोबर चोचीचा आकार महत्त्वाची ओळख असते.
अन्नाच्या प्रकारानुसार चोचीचा आकार ठरतो; उपयोगी बदल उत्क्रांतीत टिकून राहिले.
धनेश (हॉर्नबिल) : चोचीवर शिंगासारखे शिरस्त्राण; वैशिष्ट्यपूर्ण चोचीमुळे लगेच ओळखला जातो.
फ्लेमिंगो (अग्निपंख) : मध्येच वाकलेली चोच; उलटी डोकी पाण्यात घालून अन्न गाळून खातो.
अंड्यात वाढ झालेल्या पिलाच्या चोचीवर एक चिमुकला दात येतो; त्याने ते कवच फोडून बाहेर येते.
बहिणाबाईंनी सुगरणीच्या 'उलूशा' चोचीने विणलेल्या घरट्याचे कौतुक केले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
उत्क्रांती – दीर्घ काळात सजीवांमध्ये होणारा क्रमिक बदल.
पक्षिनिरीक्षण – पक्ष्यांचे बारकाईने निरीक्षण.
अणकुचीदार – टोकदार.
बाकदार – वाकलेली.
उदरनिर्वाह – पोट भरणे, उपजीविका.
भाषाभ्यास
अव्ययीभाव समास : पहिले पद प्रधान; बहुधा पहिले पद अव्यय; सामासिक शब्द क्रियाविशेषणासारखा. उदा. यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे), जागोजागी (प्रत्येक जागी), आमरण (मरेपर्यंत), प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी).
तत्पुरुष समास : दुसरे पद प्रधान; विग्रहात विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्द गाळलेले असतात. उदा. तोंडपाठ (तोंडाने पाठ), महाराष्ट्र (महान असे राष्ट्र), सप्ताह (सात दिवसांचा समूह).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिंजीर पक्ष्याची चोच कशी असते आणि का?
शिंजीराची चोच पातळ, बाकदार व लांब असते, कारण तो फुलांतील मधुरस चोखून खातो.
Q2. कृती करा : जोड्या लावा.
खंड्या — सरळ टोकदार चोच (मासे); गरुड — अणकुचीदार बाकदार चोच (शिकार); पोपट — जाड बाकदार चोच (बिया फोडणे); सुतार — सरळ लांब चोच (किडे).
Q3. पोपट चोचीचा आगळा उपयोग कसा करतो?
पोपट जाडसर बाकदार चोचीने कठीण शेंगा, लहान बिया फोडतो. शिवाय झाडाच्या डहाळ्यांवरून चालताना चोचीने डहाळी पकडून तिचा पायांसारखा उपयोग करतो.
Q4. 'चोच म्हणजे पक्ष्यांचे सर्व काही' हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
अन्न पकडणे, फोडणे, फाडणे — हातासारखा उपयोग.
डहाळी पकडून चालणे — पायासारखा उपयोग.
मध चोखणे, पाणी गाळणे — चमच्यासारखा उपयोग.
घरटे विणणे, पिसे साफ करणे; सुंदर चोच दागिन्यासारखी.
Q5. विग्रह करून समास ओळखा : यथाशक्ती, तोंडपाठ, प्रतिदिन.
यथाशक्ती — शक्तीप्रमाणे (अव्ययीभाव); तोंडपाठ — तोंडाने पाठ (तत्पुरुष); प्रतिदिन — प्रत्येक दिवशी (अव्ययीभाव).
परीक्षेसाठी टीप
पक्षी–चोचीचा आकार–उपयोग असा तक्ता तयार करून पाठ करा; अव्ययीभाव व तत्पुरुषाची प्रत्येकी तीन उदाहरणे लक्षात ठेवा.
हर्ष सदाशिव परचुरे यांची ही रचना त्यांच्या 'वनाचे श्लोक' या परिस्थितीकीवरील लेखनातून घेतली आहे. निसर्गातील सजीव एकमेकांवर अन्नासाठी अवलंबून असतात. साखळीतील एक कडी तुटली तर संपूर्ण अन्नसाखळी नष्ट होते; म्हणून निसर्गाने अन्नजाल निर्माण केले. अन्नजालातील काही जाती नष्ट झाल्या तरी जाळे टिकते, पण क्षीण होते; अनेक प्राणिजाती मारत गेलो तर ते जाळेही संपेल, असा इशारा कवी देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : हर्ष सदाशिव परचुरे (जन्म १९७९) — परिस्थितीकीचे अभ्यासक, कवी; 'वनाचे श्लोक' हे आगळेवेगळे लेखन.
माणूस कड्या जोडून साखळी बनवतो; मधली एक कडी तुटली तर संपूर्ण माळ भंग पावते — अन्नसाखळी याचे उदाहरण.
कोळी जाळे विणतो; एक धागा अनेक धाग्यांना जोडलेला असतो; काही धागे तुटले तरी जाळे बिघडत नाही — अन्नजाल याचे उदाहरण.
एक प्राणी दुसऱ्याला, दुसरा तिसऱ्याला खातो — ही साखळी; मधली जात मेली तर साखळी नष्ट होते.
'निसर्गनारायणाने' हे पाहून अन्नजाल विणले; त्यामुळे काही जाती लोपल्या तरी महाजाल टिकते.
पण जाळे टिकले तरी ते क्षीण (दुबळे) होते.
माणूस अनेक प्राणिजाती मारत गेला तर हे जाळेही तुटून संपेल — पर्यावरण रक्षणाचा संदेश.
रचना श्लोकबद्ध, पाच कडव्यांची आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परिस्थितिकी – सजीव आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचे शास्त्र (इकॉलॉजी).
अन्नसाखळी – एक सजीव दुसऱ्याचे अन्न अशी एकेरी मालिका.
अन्नजाल – अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंफल्याने तयार झालेले जाळे.
प्राणिजात – प्राण्यांची जात.
लोपणे – नष्ट होणे.
क्षीण – दुबळे, अशक्त.
भाषाभ्यास
दृष्टान्त अलंकार : एखादी गोष्ट पटवून देण्यासाठी दुसरे उदाहरण देणे — कड्यांची साखळी आणि कोळ्याचे जाळे यांचे दाखले.
सामासिक शब्द : अन्नजाल (अन्नाचे जाल — तत्पुरुष), महाजाल (महान असे जाल — कर्मधारय/तत्पुरुष).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अन्नजालाचे महत्त्व पटवण्यासाठी कवीने दिलेली दोन उदाहरणे कोणती?
कड्या जोडून केलेली साखळी.
कोळ्याने विणलेले जाळे.
Q2. कृती करा : चूक की बरोबर — 'मधली कडी तुटली तरी साखळी टिकते.'
चूक. मधली कडी तुटली तर संपूर्ण साखळी (माळ) भंग पावते.
Q3. अन्नसाखळी व अन्नजाल यांतील फरक लिहा.
अन्नसाखळीत एक प्राणी फक्त दुसऱ्यावर अवलंबून असतो, त्यामुळे एक जात नष्ट झाली की साखळी तुटते. अन्नजालात प्रत्येक जीव अनेक जीवांवर अवलंबून असतो, त्यामुळे काही जाती नष्ट झाल्या तरी जाळे टिकते, पण क्षीण होते.
Q4. कवीने माणसाला कोणता इशारा दिला आहे?
अन्नजाल टिकले तरी ते दुबळे होत जाते.
माणूस अनेक प्राणिजाती मारत गेला तर जाळे तुटेल.
त्यामुळे संपूर्ण जीवसृष्टी धोक्यात येईल.
म्हणून प्राणी, वनस्पती यांचे संरक्षण करावे.
Q5. तुमच्या परिसरातील एक अन्नसाखळी लिहा व ती टिकवण्यासाठी उपाय सुचवा.
गवत → नाकतोडा → बेडूक → साप → गरुड. ही साखळी टिकवण्यासाठी कीटकनाशकांचा कमी वापर, सापांना न मारणे, झाडे व गवताळ जागा जपणे आवश्यक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
साखळी आणि जाळे या दोन दाखल्यांचा अर्थ स्पष्ट लिहा — मध्यवर्ती कल्पनेचा प्रश्न यावरच येतो.
हा पाठ डॉ. विश्वास येवले यांच्या 'जलदिंडीची गोष्ट' या पुस्तकातून घेतला आहे. पुण्याजवळ मुळा-मुठा संगमावर नौकाविहार करताना नदीतील कचरा आणि घाण पाहून लेखक अस्वस्थ होतात. नदीप्रदूषणाविषयी जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी आळंदी ते पंढरपूर या इंद्रायणी-भीमा-चंद्रभागा नद्यांच्या पात्रातून नौकेतून 'जलदिंडी' काढली. तपाहून अधिक काळ चाललेल्या या उपक्रमाची ओळख पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : डॉ. विश्वास येवले (जन्म १९६०) — लेखक, स्त्रीरोगतज्ज्ञ, पर्यावरण अभ्यासक; 'नावाडी', 'थोरली आई', 'मैत्री करू नद्यांशी' इत्यादी पुस्तके.
प्राचीन काळापासून नद्यांच्या काठी संस्कृती फुलली, म्हणून नद्यांना लोकमाता म्हणतात.
'वापरा आणि फेका' या जीवनशैलीमुळे नद्या प्रदूषित झाल्या.
संगमावर लेखकाला जाणवले की जे पाणी पूर्वी प्यायले जायचे, ते आता करंगळीनेही स्पर्शू नये इतके दूषित आहे.
'आपण पुढच्या पिढीसाठी कोणता वारसा ठेवणार?' हा प्रश्न त्यांना अस्वस्थ करतो.
पालखीसोहळ्याबरोबर नदीमार्गे आळंदी ते पंढरपूर नौकेतून प्रवास — 'जलदिंडी'.
वाटेत गावागावांत लोकांशी संवाद, नदीस्वच्छतेविषयी जागृती; अनेकांनी सहकार्याचे आश्वासन दिले.
'नदीचे स्वच्छ रूप हे ध्येय' लक्षात ठेवून काम सुरू राहिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दिंडी – वारकऱ्यांचा भजन करत जाणारा समूह.
जलदिंडी – पाण्यातून (नौकेतून) काढलेली दिंडी.
संगम – दोन नद्या मिळतात ती जागा.
सुकाणू – नौकेची दिशा ठरवणारे साधन.
ऱ्हास – नाश, घट.
लोकमाता – लोकांचे पालन करणारी माता (नदी).
भाषाभ्यास
द्वंद्व समास : दोन्ही पदे प्रधान; विग्रह 'आणि, व, किंवा, अथवा' या उभयान्वयी अव्ययांनी. उदा. आईवडील (आई आणि वडील), चार-पाच (चार किंवा पाच), भाजीपाला (भाजी, पाला वगैरे), सुखदुःख (सुख आणि दुःख).
बहुव्रीही समास : दोन्ही पदे गौण; सामासिक शब्दातून तिसऱ्याच वस्तूचा/व्यक्तीचा बोध होतो. उदा. अनंत (नाही अंत ज्याला तो), चौकोन (चार आहेत कोन ज्याला ती आकृती), लंबोदर (लंब आहे उदर ज्याचे तो — गणपती), निर्धन (नाही धन ज्याच्याजवळ तो).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नद्यांना लोकमाता का म्हणतात?
प्राचीन काळापासून नद्यांच्या काठीच मानवी जीवन व संस्कृती फुलली. नद्या पाणी, अन्न देऊन लोकांचे पालन करतात, म्हणून त्यांना लोकमाता म्हणतात.
Q2. कृती करा : जलदिंडीचा मार्ग लिहा.
आळंदी ते पंढरपूर — इंद्रायणी, भीमा, चंद्रभागा नद्यांच्या पात्रातून.
Q3. संगमावर लेखक अस्वस्थ का झाले?
पाण्यावर कचरा व घाण दिसत होती. पूर्वी पिण्यासाठी वापरले जाणारे पाणी आता स्पर्श करण्याइतकेही स्वच्छ नव्हते. पर्यावरणाचा एवढा ऱ्हास पाहून पुढच्या पिढीला आपण काय वारसा देणार, या विचाराने ते अस्वस्थ झाले.
उपाय : सांडपाणी शुद्ध करून सोडणे, प्लास्टिक बंदी, निर्माल्य कुंड, जनजागृती, नदीकाठी वृक्षारोपण.
Q5. विग्रह करून समास ओळखा : सुखदुःख, लंबोदर, केरकचरा, निर्धन.
सुखदुःख — सुख आणि दुःख (द्वंद्व); लंबोदर — लंब आहे उदर ज्याचे तो (बहुव्रीही); केरकचरा — केर, कचरा वगैरे (द्वंद्व); निर्धन — नाही धन ज्याच्याकडे तो (बहुव्रीही).
परीक्षेसाठी टीप
बहुव्रीहीचा विग्रह नेहमी 'ज्याचा/ज्याला/ज्याच्याकडे … तो/ती' असा लिहा; समासाचे चारही प्रकार एकत्र उजळणी करा.
सुरेश भट यांच्या या कवितेत मातृभूमीविषयीचा अतीव आदर आणि कृतज्ञता गौरवपूर्ण शब्दांत व्यक्त झाली आहे. कवी मातृभूमीला 'आई' म्हणून संबोधतात. तिचे सर्व उपकार फेडण्याची, सूर्य-चंद्र-तारे आणून तिची आरती करण्याची आणि रोज तिची गाणी गाण्याची इच्छा ते व्यक्त करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : सुरेश भट (१९३२–२००३) — सुप्रसिद्ध कवी, गझलकार; 'रूपगंधा', 'रंग माझा वेगळा', 'एल्गार', 'झंझावात' हे काव्यसंग्रह.
कवी मातृभूमीचे सारे पांग (उपकार) फेडण्याची इच्छा व्यक्त करतात.
तिच्या आरतीसाठी सूर्य, चंद्र, तारे आणण्याची भव्य कल्पना.
तिच्यापुढे आपण अजून तान्हे बाळ आहोत; तिने आपल्या शब्दांना पान्हा द्यावा, अशी विनंती.
मातृभूमीमुळे जन्माला अर्थ आला, म्हणून तिच्यापुढे स्वतःची व्यथा सांगायची नाही.
तिची थोडी पायधूळ घेतली तरी कपाळावरची रेषा प्रयाग-काशीसारखी पवित्र होते.
तिच्या दुधाने वाणी भिजली आहे; म्हणून रोज तिची गाणी गाईन, असे कवी म्हणतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मायभू – मातृभूमी.
पांग फेडणे – उपकारांची परतफेड करणे (वाक्प्रचार).
तान्हा – लहान बाळ.
पान्हा – आईच्या मनात मायेने येणारे दूध; इथे प्रेरणा.
व्यथा – दुःख.
ललाटरेषा – कपाळावरील रेषा, नशीब.
प्रयाग, काशी – पवित्र तीर्थक्षेत्रे.
वाणी – बोलणे, भाषा.
भाषाभ्यास
अतिशयोक्ती अलंकार : 'आणीन आरतीला हे सूर्य, चंद्र, तारे' — अशक्य गोष्ट फुगवून सांगितली आहे.
कविता गझलसदृश — प्रत्येक दोन ओळींत एक पूर्ण विचार आणि यमक (सारे–तारे, तान्हा–पान्हा, जराशी–काशी, गाणी–वाणी).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवी कुणाचे पांग फेडू इच्छितो?
कवी आपल्या मातृभूमीचे (मायभूचे) सारे पांग फेडू इच्छितो.
Q2. कृती करा : मातृभूमीची आरती करण्यासाठी कवीची साधने लिहा.
सूर्य, चंद्र आणि तारे.
Q3. 'माझी तुझ्या दुधाने गेली भिजून वाणी' या ओळीचा अर्थ लिहा.
मातृभूमीने कवीचे पालनपोषण केले, संस्कार दिले आणि भाषा दिली. त्यामुळे कवीच्या शब्दांत, बोलण्यात मातृभूमीविषयीची माया आणि कृतज्ञता भरून राहिली आहे.
Q4. कवितेतून व्यक्त झालेल्या कवीच्या भावना लिहा.
मातृभूमीविषयी अतीव आदर व प्रेम.
तिच्या उपकारांबद्दल कृतज्ञता.
तिच्यापुढे नम्रता (मी अजून तान्हा).
तिची सेवा व गौरवगान करण्याची इच्छा.
Q5. 'मी पायधूळ घेतो जेव्हा तुझी जराशी, माझी ललाटरेषा बनते प्रयाग काशी' — रसग्रहण करा.
मातृभूमीची थोडीशी धूळ कपाळाला लावली तरी कपाळ प्रयाग-काशीसारखे पवित्र होते, असे कवी म्हणतात. यातून मातृभूमी तीर्थक्षेत्रांपेक्षाही पवित्र आहे ही भावना व्यक्त होते. भाषा साधी पण भावपूर्ण आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'पांग फेडणे', 'पान्हा', 'ललाटरेषा' यांचे अर्थ आणि अतिशयोक्तीचे उदाहरण (सूर्य, चंद्र, तारे) लक्षात ठेवा.
हा स्थूलवाचनाचा पाठ शब्दकोश म्हणजे काय, त्याची उद्दिष्टे काय आणि तो कसा पाहावा याची माहिती देतो. रोजच्या जीवनात आपण अनेक नवे शब्द ऐकतो, वाचतो; त्यांचा नेमका अर्थ, उच्चार, लेखन आणि उपयोग समजून घेण्यासाठी शब्दकोश उपयोगी पडतो. शब्दकोशातील शब्द वर्णमालेच्या (अकारविल्हे) क्रमाने लावलेले असतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
शब्दकोश म्हणजे भाषेतील शब्द, त्यांचे अर्थ व इतर माहिती क्रमाने दिलेला ग्रंथ.
शब्दकोशातून शब्दाचा अर्थ, शुद्ध लेखन, शब्दाची जात, लिंग, समानार्थी/विरुद्धार्थी शब्द, उगम, वाक्प्रचार अशी माहिती मिळते.
शब्द वर्णानुक्रमे (अ, आ, इ, ई… क, ख, ग…) लावलेले असतात.
एकाच अक्षराने सुरू होणारे शब्द बाराखडीच्या क्रमाने लावतात : क, का, कि, की, कु, कू, के, कै, को, कौ, कं, कः.
उदा. 'क' व 'का' पैकी 'क' ने सुरू होणारा शब्द आधी येतो.
अनुस्वार असलेली अक्षरे (कं) बाराखडीत शेवटी येतात.
एकभाषिक (मराठी–मराठी), द्विभाषिक (मराठी–इंग्रजी) आणि विषयवार (पारिभाषिक) असे शब्दकोशाचे प्रकार असतात.
आजकाल ऑनलाइन शब्दकोश आणि मोबाईलवरील शब्दकोशही उपलब्ध आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शब्दकोश – शब्दांचे अर्थ देणारा ग्रंथ.
वर्णानुक्रम – वर्णमालेचा क्रम.
अकारविल्हे – अ-आ-इ… या क्रमाने.
व्युत्पत्ती – शब्दाचा उगम.
पारिभाषिक शब्द – विशिष्ट विषयातील शास्त्रीय शब्द.
भाषाभ्यास
वृत्त : कवितेतील ऱ्हस्व-दीर्घ अक्षरांच्या विशिष्ट क्रमाला वृत्त म्हणतात; त्यामुळे कवितेला लय मिळते.
लघु (ऱ्हस्व) अक्षरे : अ, इ, उ, ऋ आणि क, कि, कु… — खूण U.
गुरु (दीर्घ) अक्षरे : आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ आणि का, की, कू, के… — खूण —.
नियम : जोडाक्षराच्या आधीचे लघु अक्षर गुरु मानतात (उदा. 'पुस्तक' मधील 'पु' गुरु). अनुस्वार व विसर्ग असलेली अक्षरे गुरु.
अक्षरगणवृत्त : तीन-तीन अक्षरांचे गण पाडतात. आठ गण — य, म, त, र, ज, भ, न, स. ओळ : 'यमाताराजभानसलगं'.
उदा. 'काकडी' = — — U ; 'मदन' = U U U ; 'पसारा' = U — —.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शब्दकोशातून कोणती माहिती मिळते?
शब्दाचा अर्थ, शुद्ध लेखन, शब्दाची जात, लिंग, समानार्थी शब्द, व्युत्पत्ती आणि वाक्प्रचार अशी माहिती शब्दकोशातून मिळते.
Q2. कृती करा : खालील शब्द शब्दकोशाच्या क्रमाने लावा — कोल्हा, कमळ, किल्ला, काच.
कमळ, काच, किल्ला, कोल्हा.
Q3. शब्दकोश पाहण्याची सवय का लावावी?
नव्या शब्दांचा अचूक अर्थ समजतो, शुद्ध लेखन सुधारते, शब्दसंपत्ती वाढते आणि बोलणे-लिहिणे प्रभावी होते. शंका आल्यास स्वतःच उत्तर शोधता येते.
Q4. लघु व गुरु अक्षरे म्हणजे काय? नियम लिहा.
ऱ्हस्व स्वर व ऱ्हस्व स्वरयुक्त अक्षरे — लघु (U).
दीर्घ स्वर व दीर्घ स्वरयुक्त अक्षरे — गुरु (—).
जोडाक्षरापूर्वीचे लघु अक्षर, अनुस्वार/विसर्ग असलेले अक्षर — गुरु.
Q5. लघुगुरू क्रम लिहा : कमल, वैशाली, पाटण.
कमल = U U U; वैशाली = — — —; पाटण = — U U.
परीक्षेसाठी टीप
बाराखडीचा क्रम (क, का, कि, की…) नीट लक्षात ठेवा — शब्द क्रमाने लावण्याचा प्रश्न सोपा पण हमखास असतो.
'संतवाणी' या पाठात दोन अभंग आहेत. (अ) संत तुकाराम यांच्या 'आम्हां घरीं धन शब्दांचींच रत्नें' या अभंगात शब्दांचे महत्त्व सांगितले आहे — शब्द हेच धन, शस्त्र, जीवन आणि देव आहेत. (आ) संत सावता माळी यांच्या अभंगात त्यांनी परमेश्वराकडे फक्त संतांची आठवण आणि सहवास मिळावा, अशी मागणी केली आहे, कारण संत हेच भक्तीचा मार्ग दाखवणारे देवरूप आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत तुकाराम (१६०८–१६५०) : वारकरी परंपरेतील श्रेष्ठ संतकवी; अध्यात्म, भक्ती व व्यवहार यांची सांगड; ढोंग, दैववाद, अहंकार यांवर कठोर प्रहार.
आमच्या घरी शब्दरूपी रत्ने हेच धन आहे.
समाजप्रबोधनासाठी शब्दांचाच शस्त्र म्हणून प्रयत्नपूर्वक वापर करतो.
शब्द हेच आमच्या जीवाचे जीवन; हे शब्दधन आम्ही लोकांना वाटतो.
'तुका म्हणे पाहा शब्दचि हा देव' — शब्दांनीच देवाचा गौरव व पूजा करतो.
संत सावता माळी (अंदाजे १२५०–१२९५) : नामदेवकालीन संत; आपला शेतीचा व्यवसाय हाच परमार्थ मानून मळ्यात राबत भजन करत.
आम्हांला कोणाकडे काहीही मागायचे नाही; संतांची आठवण राहावी हेच खरे मागणे.
संत खरे भक्त असून भक्तीचा मार्ग दाखवतात; म्हणून त्यांचीच संगत घडावी.
हे नारायणा, कृपा कर; संत हेच आमच्यासाठी देव आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – संतांनी रचलेला भक्तिपर काव्यप्रकार.
रत्ने – मौल्यवान खडे; इथे मौल्यवान शब्द.
यत्न – प्रयत्न.
जनलोक – सर्व लोक.
संगती – सहवास.
परमार्थ – ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग.
वारकरी – पंढरपूरची वारी करणारा भक्त.
भाषाभ्यास
रूपक अलंकार : 'शब्दांचींच रत्नें', 'शब्दांचींच शस्त्रें', 'शब्दचि हा देव' — शब्दांनाच रत्न, शस्त्र, देव मानले आहे.
जुन्या मराठीतील रूपे : आम्हां (आम्हाला), घरीं (घरी), करूं (करू), शब्दचि (शब्दच), तयाशींच (त्यांच्याशीच), मागणें (मागणे).
अभंगात 'तुका म्हणे', 'सावता म्हणे' ही नाममुद्रा शेवटच्या चरणात येते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संत तुकारामांच्या घरी कोणते धन आहे?
संत तुकारामांच्या घरी शब्दरूपी रत्ने हेच धन आहे.
Q2. कृती करा : संत सावता महाराजांची मागणी लिहा.
संतांची सतत आठवण राहावी आणि संतांचा सहवास (संगती) लाभावा.
Q3. 'शब्दांचींच शस्त्रें यत्न करूं' या ओळीचा अर्थ लिहा.
तुकाराम महाराज समाजातील ढोंग, अंधश्रद्धा, वाईट वृत्ती दूर करण्यासाठी शब्दांचा शस्त्रासारखा वापर करतात. कधी परखड, कधी प्रेमळ शब्दांतून ते लोकांना योग्य मार्ग दाखवतात.
Q4. संत सावता महाराज संतांनाच देव का मानतात?
संत पूर्ण भक्त असतात.
ते भक्तीचा खरा मार्ग दाखवतात.
त्यांच्या संगतीने मनातील परमतत्त्व जागे होते.
म्हणून संत हेच परमेश्वररूप वाटतात.
Q5. 'शब्द हेच खरे धन' — तुमच्या अनुभवावरून लिहा. (स्वमत)
चांगल्या शब्दांनी माणसे जोडली जातात, दुखावलेले मन शांत होते. शिक्षकांच्या प्रोत्साहनाच्या शब्दांनी मला अभ्यासाचा उत्साह मिळतो. कडू शब्दांनी नाती तुटतात. म्हणून शब्द जपून व चांगले वापरावेत.
परीक्षेसाठी टीप
दोन्ही संतांचा काळ, अभंगाचा भावार्थ आणि नाममुद्रा लक्षात ठेवा; रूपकाचे उदाहरण तुकारामांच्या अभंगातून द्या.