'जय जय महाराष्ट्र माझा' हे राजा बढे यांचे स्फूर्तिगीत आहे. या गीतातून कवीने महाराष्ट्राची थोरवी सांगितली आहे — महाराष्ट्रातील नद्या, सह्याद्री, शूर मराठ्यांचा इतिहास, निधड्या छातीचे लोक आणि त्यांची एकी. हे गीत महाराष्ट्राचे राज्यगीत म्हणूनही गायले जाते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : राजा बढे; प्रकार : स्फूर्तिगीत / समूहगीत.
धृपद : 'जय जय महाराष्ट्र माझा, गर्जा महाराष्ट्र माझा'.
रेवा, वरदा, कृष्णा, कोयना, भद्रा, गोदावरी या नद्यांचे पाणी एकपणाच्या घागरीत भरले जाते — विविधतेतील एकता.
'भीमथडीच्या तट्टांना यमुनेचे पाणी पाजा' — मराठ्यांचा पराक्रम उत्तरेपर्यंत पोहोचला याची आठवण.
Q5. तुम्हांला महाराष्ट्राविषयी अभिमान का वाटतो? (स्वमत)
महाराष्ट्राला शिवाजी महाराजांचा इतिहास, संतांची परंपरा, सह्याद्रीचे सौंदर्य आणि समृद्ध मराठी भाषा लाभली आहे. येथील लोक कष्टाळू व शूर आहेत. म्हणून मला महाराष्ट्राचा अभिमान वाटतो.
परीक्षेसाठी टीप
गीत तालासुरात पाठ करा; नद्यांची नावे आणि 'सह्याद्रीचा सिंह' हे रूपक लक्षात ठेवा.
हा ललित पाठ अशोक कोतवाल यांच्या 'सावलीचं घड्याळ' या ललितलेखसंग्रहातून घेतला आहे. लेखकाच्या लहानपणी घोड्यावर बसून एक माणूस गावात यायचा. तो पिंपळाच्या पारावर बसून दूरदूरच्या प्रदेशांच्या किश्शांनी लोकांना जणू स्वप्नांच्या दुनियेत नेत असे आणि मग गाठोड्यातील सुकामेवा विकत असे. त्याच्या आठवणीतून लेखक सांगतात — माणसाने स्वप्ने पाहावीत आणि ती पूर्ण करण्यासाठी धडपडावे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : अशोक कोतवाल (जन्म १९६१); 'मौनातील पडझड' कवितासंग्रह, 'सावलीचं घड्याळ' ललितलेखसंग्रह.
घोड्याचा 'टबडक् टबडक्' आवाज ऐकताच मुले त्याच्याकडे धावत.
तो रेशमी धोतर, जरीचा कुडता, फेटा, चश्मा, चामडी बूट घातलेला, झुबकेदार मिश्यांचा धिप्पाड माणूस होता.
पाराच्या कडीला घोडा बांधून तो बसे आणि त्याच्याभोवती लोकांचा गराडा पडे.
त्याने अनेक प्रदेश, संस्कृती पाहिल्या होत्या; ते अनुभव तो रंगवून सांगे. लोक तल्लीन होत.
गप्पांनंतर तो मखमली गाठोड्यातील काजू, बदाम, किसमिस, खारीक, खोबरे विकायचा.
लेखकाच्या मते स्वप्न पाहणे आणि ते पूर्ण करण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक.
त्याने अनेक प्रदेश, डोंगरदऱ्या, निरनिराळी माणसे पाहिली होती. ते अनुभव तो रंगवून सांगे. त्यामुळे लोकांना नवनव्या प्रांतांची माहिती मिळे आणि ते जणू स्वप्नात फिरून येत.
Q4. लेखकाच्या मते स्वप्नांविषयी कोणता विचार महत्त्वाचा आहे?
माणसाने स्वप्ने पाहिली पाहिजेत.
ती पूर्ण कशी होतील याचा विचार करावा.
स्वप्नपूर्तीसाठी धडपड करावी.
प्रयत्नाशिवायची स्वप्नाळू वृत्ती घातक असते.
Q5. सामान्यरूप करून वाक्य दुरुस्त करा : 'कल्पना दुकान त जाते.'
कल्पना दुकानात जाते. (दुकान → दुकाना + त)
परीक्षेसाठी टीप
सरळरूप–सामान्यरूप–प्रत्यय असा तक्ता भरण्याचा सराव करा; अनेकार्थी शब्दांचे दोन अर्थ लिहिता यायला हवेत.
दत्तात्रय विरकर यांची ही कथा ऊसतोडणी कामगारांच्या कुटुंबाचे कष्टमय जीवन दाखवते. शंकर व तारा हे ऊसतोडणी कामगार; त्यांची मुले वसंत आणि मीरा यांचे शिक्षण कामामुळे अर्धवट सुटते. रस्त्यावर सापडलेल्या कागदावरचे 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' हे वाक्य वाचून वसंताच्या मनातील शिक्षणाची तीव्र ओढ जागी होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : दत्तात्रय विरकर (जन्म १९६५); 'वाटणी', 'तोडणी' या कथांतून ऊसतोडणी कामगारांचे वास्तव.
गाव सोडून ऊसतोडणीसाठी कुटुंबे दुसऱ्या गावी जातात; मराठी शाळेजवळच्या मोकळ्या जागेत कोपी उभारतात.
शंकर-तारा उसावर घाव घालतात; मीरा व वसंत मोळ्या बांधून सडकेला आणतात.
वसंत वडिलांना 'मला शाळेत कधी पाठवणार?' असे विचारतो; शंकर त्याला गप्प करतो.
उसाच्या पाचटाने वसंतच्या अंगावर ओरखडे पडलेले असतात.
तारेला मुलांचे शिक्षण अर्धवट राहण्याची भीती वाटते.
मीराचे शिक्षण कसेबसे आठवीपर्यंत झाले होते.
सडकेवर सापडलेल्या कागदावर 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' (अंधारातून प्रकाशाकडे) असे लिहिलेले असते.
मीरा अर्थ सांगते — शिकलो तर उजेड, नाहीतर अंधार. वसंत 'काही झाले तरी मी शिकणार' असा निश्चय करतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कोपी – ऊसतोडणी कामगारांची तात्पुरती झोपडी.
फड / थळ – ऊसतोडणीची जागा.
पाचट – उसाची वाळलेली पाने.
मोळी – बांधलेला भारा.
हबकून जाणे – घाबरून जाणे (वाक्प्रचार).
आबाळ होणे – हाल होणे, दुर्लक्ष होणे (वाक्प्रचार).
हातभार लावणे – मदत करणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
गटात न बसणारा शब्द : श्रीमंत, धनवान, लखपती, गरीब; रात्र, निशा, यामिनी, प्रभात.
बोलीभाषा : कथेत ग्रामीण बोली आहे — साळा (शाळा), कवा (केव्हा), मपली (माझी), व्हईल (होईल).
महाराष्ट्रात 'दर बारा कोसांवर भाषा बदलते' — अहिराणी, वऱ्हाडी, मालवणी, कोल्हापुरी अशा बोली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शंकर व तारा कोणते काम करत होते?
शंकर व तारा ऊसतोडणी कामगार होते; ते उसावर घाव घालून ऊस तोडत.
Q2. कृती करा : 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' याचा अर्थ लिहा.
अंधारातून प्रकाशाकडे (उजेडाकडे) ने.
Q3. वसंतच्या मनात शिक्षणाविषयी उलघाल का होत होती?
त्याचे शिक्षण कामामुळे तुटले होते. शाळेजवळ राहूनही त्याला शाळेत जाता येत नव्हते. उसाच्या पाचटाने अंग ओरखडले जात होते. त्यामुळे शिकण्याची ओढ वाढत होती.
Q4. ऊसतोडणी कामगारांच्या मुलांच्या समस्या लिहा.
सतत स्थलांतर, त्यामुळे शिक्षण अर्धवट.
लहान वयात कामाला हातभार लावावा लागतो.
अंगमेहनत, जखमा, अपुरी झोप.
आरोग्य व खाण्यापिण्याची आबाळ.
Q5. वसंतसारख्या मुलांच्या शिक्षणासाठी काय करता येईल? (स्वमत)
त्यांच्यासाठी साखरशाळा, हंगामी वसतिगृहे, शाळा बदलल्यावरही प्रवेश देणारी सोय करता येईल. गावातील लोकांनी व शिक्षकांनी पालकांना शिक्षणाचे महत्त्व समजावून सांगावे.
परीक्षेसाठी टीप
कथेतील बोलीतील शब्दांची प्रमाण रूपे आणि 'तमसो मा ज्योतिर्गमय'चा अर्थ नक्की लक्षात ठेवा.
'श्रावणमास' ही बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोमरे) यांची प्रसिद्ध निसर्गकविता आहे. श्रावण महिन्यातील ऊन-पावसाचा खेळ, इंद्रधनुष्य, सायंकाळचे पिवळे ऊन, हिरवीगार कुरणे, पक्ष्यांचे थवे, फुलांचे सौंदर्य आणि सणांचा आनंद यांचे अतिशय सुंदर, चित्रमय वर्णन कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : बालकवी — मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी.
श्रावणात मनात हर्ष असतो आणि चोहीकडे हिरवळ दाटलेली असते.
क्षणात पावसाची सर येते, क्षणात पुन्हा ऊन पडते — ऊन-पावसाचा खेळ.
'भांड्यांच्या दुनियेत' हा संवादरूप पाठ आहे. सुट्टीत आजोळी आलेली अरुण, आदिती, माधव ही मुले कोठीच्या खोलीत जाते, पाटा-वरवंटा, काठवट अशी जुनी भांडी पाहतात आणि ती भांडी जणू बोलू लागतात. माणसाच्या प्रगतीबरोबर मातीची, दगडाची, तांबे-पितळेची, लोखंडाची आणि आता स्टील-ॲल्युमिनियमची भांडी कशी आली, याचा इतिहास भांडीच मुलांना सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लपाछपी खेळताना आदितीला कोठीच्या खोलीत जाते दिसते; ती प्रथमच जाते पाहत असते.
जाते म्हणते — आता माझा उपयोग फक्त लग्नातील हळद दळण्यासाठी होतो; मिक्सर हे नवे 'सगेसोयरे' स्वयंपाकघरात विराजमान झाले.
माणूस शेती करू लागला, स्थिर झाला, तेव्हा अन्न शिजवण्यासाठी व साठवण्यासाठी भांड्यांची गरज वाटली.
सुरुवातीला मातीपासून मडकी, ताटल्या, वाडगे, पराती, रांजण, घडे बनवले.
आजही मातीच्या माठातील थंड पाणी आणि मडक्यातील दही वापरले जाते.
धातूंचा शोध लागल्यावर तांबे, पितळ, कासे, लोखंड यांची भांडी (हंडा, कळशी, घंगाळ, कढई, तवा, पळी) आली; पितळेच्या भांड्यांना कल्हई करतात.
आता स्टील, ॲल्युमिनियम, काचेची भांडी जास्त वापरली जातात.
भांडी आपल्या संस्कृतीचा व इतिहासाचा भाग आहेत; ती जपावीत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कोठी – धान्य, सामान ठेवण्याची खोली.
जाते – दळण्याचे दगडी साधन.
काठवट – पीठ मळण्याचे लाकडी पसरट भांडे.
कल्हई – पितळेच्या भांड्यांना आतून कथलाचा थर देणे.
नित्योपयोगी – रोज उपयोगी पडणारे.
विराजमान होणे – मानाच्या जागी बसणे (वाक्प्रचार).
सगेसोयरे – नातेवाईक.
भाषाभ्यास
संवादलेखन : पात्राचे नाव, अपूर्णविराम (:) आणि त्याचे बोलणे; कंसात कृतीची सूचना — उदा. (जाते कोठीतल्या इतर भांड्यांना उद्देशून बोलते.)
वाक्प्रचार : अविभाज्य अंग (कधीही वेगळे न करता येणारा भाग), विराजमान होणे.
चेतनगुणोक्ती : पाठात निर्जीव भांडी बोलतात, हसतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आदितीने कोठीच्या खोलीत काय पाहिले?
आदितीने कोठीच्या खोलीत कोपऱ्यात ठेवलेले जाते पाहिले. तिने ते पहिल्यांदाच पाहिले होते.
Q2. कृती करा : मातीपासून बनवलेली चार भांडी लिहा.
मडकी, रांजण, घडे, पराती (तसेच ताटल्या, वाडगे).
Q3. माणसाला भांड्यांची गरज केव्हा व का भासली?
माणूस शेती करू लागला आणि एका जागी स्थिर जीवन जगू लागला. तेव्हा अन्न शिजवण्यासाठी आणि साठवण्यासाठी त्याला भांड्यांची गरज भासली.
Q4. भांड्यांच्या बदलत्या स्वरूपाचा क्रम लिहा.
माती व दगड (मडकी, पाटा-वरवंटा, उखळ).
तांबे, पितळ, कासे (हंडा, कळशी, घंगाळ).
लोखंड (कढई, तवा).
स्टील, ॲल्युमिनियम, काच व विजेवरची उपकरणे (मिक्सर).
Q5. जुनी भांडी जपून ठेवावीत का? तुमचे मत लिहा.
हो. जुनी भांडी आपल्या आजी-आजोबांच्या जीवनाची, संस्कृतीची आठवण करून देतात. माठ, मातीची भांडी आरोग्यालाही चांगली असतात. म्हणून ती जपावीत आणि शक्य तिथे वापरावीत.
परीक्षेसाठी टीप
भांड्यांची नावे धातूनुसार गटात लिहिण्याचा सराव करा; संवादलेखनाचा नमुना लक्षात ठेवा.
या पाठात महान क्रांतिकारक आणि आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे कृषितज्ज्ञ डॉ. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे (भाऊ) यांचा परिचय आहे. 'गदर क्रांतीचे प्रणेते ते मेक्सिकोतील शेतीतले जादूगार' असा त्यांचा विस्मयकारी जीवनप्रवास पाठात मांडला आहे. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढा आणि शेतकऱ्यांच्या उन्नतीसाठी संशोधन ही त्यांच्या जीवनाची दोन वैशिष्ट्ये होती.
महत्त्वाचे मुद्दे
लहानपणी आजोबांकडून स्वातंत्र्यलढ्याच्या कथा ऐकल्याने भाऊंच्या मनात इंग्रजांविरुद्ध तीव्र असंतोष निर्माण झाला.
मित्रांसोबत बंद खोलीत इंग्रजांना देशाबाहेर घालवण्याचे डावपेच आखले जात.
ते लोकमान्य टिळकांना भेटायला पुण्याला गेले व त्यांच्या सहवासात राहिले.
टिळकांच्या सल्ल्याने आधुनिक लष्करी शिक्षणासाठी १९०६ साली त्यांनी मायदेश सोडला.
अमेरिकेतील 'सान राफाएल' येथील लष्करी ॲकॅडमीत शिकले; १९१० साली 'टमाल पेस मिलिटरी ॲकॅडमी'चा डिप्लोमा मिळाला.
अमेरिकेत ते गदर चळवळीत (परदेशातील भारतीयांची क्रांतिकारी चळवळ) सक्रिय होते.
भारतीय बहुजन समाज शेतकऱ्यांचा असल्याने शेती सुधारली तरच खरी उन्नती होईल, असा त्यांचा विश्वास होता; म्हणून त्यांनी कृषिशास्त्रात शिक्षण घेतले.
मेक्सिकन सरकारच्या शेतीसुधार मंडळाने त्यांना आमंत्रण दिले; मेक्सिकोत त्यांनी शेतीसंशोधन करून शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले.
त्यांच्या संशोधनामुळे मेक्सिकोत त्यांना 'शेतीतले जादूगार' म्हणून ओळख मिळाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
क्रांतिकारक – मोठ्या बदलासाठी (स्वातंत्र्यासाठी) लढणारा.
कृषितज्ज्ञ – शेतीशास्त्रातील तज्ज्ञ.
खलबते – गुप्त चर्चा.
पर्वणी – दुर्मीळ संधी.
प्रणेता – सुरुवात करणारा, मार्गदर्शक.
पराकाष्ठा करणे – अतोनात प्रयत्न करणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
व्यक्तिचित्रण : एखाद्या थोर व्यक्तीचे बालपण, कार्य, गुण यांचे क्रमाने वर्णन.
सामान्यनाम व विशेषनाम : 'मेक्सिको', 'खानखोजे' ही विशेषनामे; 'देश', 'शेतकरी' ही सामान्यनामे.
Q3. भाऊंनी कृषिशास्त्राचे शिक्षण घेण्याचे का ठरवले?
भारतीय बहुजन समाज शेतकरी आहे; शेती सुधारली तरच त्यांची खरी उन्नती व आर्थिक स्वातंत्र्य मिळेल असे त्यांना वाटत होते. शेतीच्या निमित्ताने बहुजन समाजात क्रांतीचा प्रचार करता येईल, असाही विचार होता.
Q4. डॉ. खानखोजे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे पैलू लिहा.
तीव्र देशभक्ती व क्रांतिकारी वृत्ती.
शिस्त, अभ्यासातील प्रगती, शरीरचापल्य.
शेतकऱ्यांविषयी कळकळ.
संशोधक वृत्ती — मेक्सिकोतील शेतीसुधारणा.
Q5. डॉ. खानखोजे यांच्या जीवनातून तुम्हांला कोणती प्रेरणा मिळते?
देशासाठी मोठे ध्येय ठेवावे, त्यासाठी सतत शिकत राहावे आणि आपले ज्ञान लोकांच्या भल्यासाठी वापरावे, ही प्रेरणा मिळते.
परीक्षेसाठी टीप
१९०६ व १९१० ही वर्षे, टिळकांचा सल्ला आणि 'मेक्सिकोतील शेतीतले जादूगार' ही ओळख लक्षात ठेवा.
मृणालिनी कानिटकर-जोशी यांच्या या कवितेत मराठी भाषेविषयीचे प्रेम, अभिमान आणि कृतज्ञता व्यक्त झाली आहे. कवयित्री मराठीला 'आई' मानतात. मराठीचा प्रत्येक शब्द मौल्यवान आहे, अनेक बोलींनी ती सजली आहे आणि तिचे अमृत चाखणारा भाग्यवान आहे, असे त्या सांगतात. तिची थोरवी दूरदेशीही पोहोचली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : मृणालिनी कानिटकर-जोशी.
'माझी भाषा माझी आई' — भाषा भावनांना अर्थ देते; तिच्या ऋणात राहावे, उतराई होऊ नये.
मराठीच्या प्रत्येक शब्दाला रत्न-कांचनाचे (रत्न व सोने) मोल आहे.
ती कधी तापलेल्या लोखंडासारखी कणखर, तर कधी चांदण्यासारखी शीतल असते.
रानवाऱ्याच्या गंधात भिजलेली मराठी अनेक बोली लेवून सजली आहे.
मराठीचे अमृत प्राशन करणारा भाग्यवंत आहे.
मराठीची ओवी दूरदेशीही ऐकू येते — मराठीची थोरवी सर्वत्र पोहोचली आहे.
अशोक मानकर यांची ही विनोदी कथा आहे. मडकी विकणारा सदा आपला मुलगा गजानन बाजारात येण्याचा हट्ट करतो म्हणून त्याला 'गचकअंधारी' नावाच्या काल्पनिक भयंकर जनावराची भीती दाखवतो. त्याच रात्री वादळी पावसातून वाचण्यासाठी एक वाघ सदाच्या घरामागे आसरा घेतो आणि हे बोलणे ऐकून घाबरतो. अंधारात सदा वाघालाच गाढव समजून त्याच्या पाठीवर बसतो आणि दोघांचीही घाबरगुंडी उडते.
महत्त्वाचे मुद्दे
सदा व सखू यांचा मडकी-गाडगी बनवण्याचा धंदा; सदा गाढवावर मडकी लादून बाजारात नेई.
गज्या (गजानन) बाजारात येण्यासाठी सतत हट्ट करायचा.
सदा त्याला 'गचकअंधारी वाघा-सिंहालाही एका घासात खाते' असे सांगून घाबरवतो; गज्या घरीच थांबतो.
रात्रीच्या वादळी पावसात, गारपिटीत सापडलेला वाघ गावात शिरून सदाच्या घराच्या मागच्या भिंतीजवळ उभा असतो.
'गचकअंधारी' हे नाव ऐकून वाघ मनातून घाबरतो — आपल्यापेक्षा भयंकर कोणीतरी आहे असे त्याला वाटते.
पहाटे उजेडात पिवळा रंग, काळे पट्टे दिसल्यावर सदाला कळते की तो वाघावर बसला आहे.
वडाच्या झाडाखालून जाताना सदा पारंब्या धरून झाडावर चढतो आणि वाघ जीव मुठीत धरून पळून जातो.
कथेत वऱ्हाडी बोलीतील संवाद आहेत (मैत नै, मले, तुमाले).
महत्त्वाच्या संज्ञा
गचकअंधारी – सदाने कल्पनेतून तयार केलेले भयंकर जनावर.
पंचक्रोशी – आसपासची गावे.
गिल्ला करणे – गोंगाट करणे.
मेटाकुटीला येणे – अगदी थकून जाणे (वाक्प्रचार).
घाबरगुंडी उडणे – खूप घाबरणे (वाक्प्रचार).
शंकेची पाल चुकचुकणे – मनात शंका येणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
शब्दयोगी अव्यय : जे शब्द नामांना किंवा सर्वनामांना जोडून येतात आणि त्यांचा वाक्यातील दुसऱ्या शब्दांशी संबंध दाखवतात. उदा. शाळेबाहेर, फाटकासमोर, रस्त्यावर, मुलांसाठी.
सुभाष किन्होळकर यांच्या या पाठात लेखक थंडीच्या तडाख्यात सापडलेल्या एका गोंडस कुत्र्याच्या पिलाला घरी आणतात आणि त्याला पाळतात. 'डांग्या' नावाच्या या कुत्र्याची स्वामिभक्ती, रुबाबदार दिसणे, ऐटीत वागणे आणि त्याचा कुटुंबाशी जुळलेला जिव्हाळा लेखकाने रोचक प्रसंगांतून मांडला आहे. माणूस आणि प्राणी यांच्यात रक्ताचे नसले तरी प्रेमाचे नाते निर्माण होते — हेच 'नात्याबाहेरचं नातं'.
महत्त्वाचे मुद्दे
थंडीच्या रात्री झाडाच्या बुंध्याजवळ वळवळणारे काहीतरी लेखकाला दिसते — एक इवलेसे कुत्र्याचे पिलू.
थंडीने कुडकुडणाऱ्या पिलाविषयी लेखकाच्या मनात कणव निर्माण होते; ते त्याला घरी आणतात.
पिलाचे नाव 'डांग्या' ठेवले जाते; घरातील सर्वांना तो लळा लावतो.
मोठा झाल्यावर डांग्या रुबाबदार, ऐटदार दिसू लागतो.
घराची राखण, मालकाविषयी निष्ठा — स्वामिभक्ती हा त्याचा मोठा गुण.
त्याच्या खोड्या, ऐट आणि समजूतदारपणाचे प्रसंग कुटुंबाच्या आठवणीत राहतात.
प्राण्यांवर प्रेम केले तर ते निःस्वार्थ प्रेम परत देतात, हा संदेश.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हुडहुडी – थंडीने येणारी कापरी.
कणव – दया, करुणा.
स्वामिभक्ती – मालकाविषयी निष्ठा.
रुखरुख – मनाला लागलेली हुरहुर.
नखशिखान्त – पायाच्या नखांपासून डोक्यापर्यंत.
आपादमस्तक – पायापासून डोक्यापर्यंत.
काळजात धस्स होणे – भीतीने धक्का बसणे (वाक्प्रचार).
तसेच : 'तो आरशासमोर उभा होता' (शब्दयोगी) / 'मित्र समोर उभा होता' (क्रियाविशेषण); 'डोंगरावर गवत' (शब्दयोगी) / 'ताईने वर पाहिले' (क्रियाविशेषण).
विरुद्धार्थी शब्द : थंड × गरम/उष्ण, मान × अपमान/अवमान, स्वदेश × विदेश/परदेश, आरंभ × शेवट/अखेर, शांत × बोलका/बडबड्या.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखकाने कुत्र्याचे पिलू घरी का आणले?
थंडीच्या तडाख्यात ते इवलेसे पिलू कुडकुडत होते. त्याला पाहून लेखकाच्या मनात कणव निर्माण झाली, म्हणून त्यांनी ते घरी आणले.
Q2. कृती करा : डांग्याचे दोन गुणविशेष लिहा.
स्वामिभक्ती आणि रुबाबदार, ऐटदार वागणे.
Q3. पाठाचे शीर्षक 'नात्याबाहेरचं नातं' समर्पक आहे का? स्पष्ट करा.
हो. डांग्या लेखकाच्या कुटुंबाचा रक्ताचा नातेवाईक नव्हता, तरी त्याच्याशी घरच्यांचे प्रेमाचे, जिव्हाळ्याचे नाते जुळले. असे नात्याबाहेरचे पण खरे नाते पाठात दिसते, म्हणून शीर्षक समर्पक आहे.
Q4. अधोरेखित शब्दाचा प्रकार ओळखा : (अ) मी समोर पाहिले. (आ) घरासमोर बाग आहे.
(अ) क्रियाविशेषण अव्यय (स्वतंत्र आला).
(आ) शब्दयोगी अव्यय (शब्दाला जोडून आला).
Q5. प्राण्यांशी आपण कसे वागावे? (स्वमत)
प्राण्यांना त्रास देऊ नये. जखमी किंवा भुकेल्या प्राण्यांना अन्न-पाणी द्यावे, गरज असल्यास पशुवैद्यकाकडे न्यावे. पाळीव प्राण्याची नीट काळजी घ्यावी, कारण तेही आपल्यावर निःस्वार्थ प्रेम करतात.
परीक्षेसाठी टीप
एकच शब्द (पूर्वी, समोर, वर) शब्दयोगी व क्रियाविशेषण अव्यय म्हणून कसा येतो याची दोन वाक्ये तयार ठेवा.
'गोमू माहेरला जाते' हे ग. दि. माडगूळकर यांचे लोकप्रिय कोळीगीत आहे. गोमू आपल्या पतीसोबत (घोवासोबत) होडीतून माहेरी — कोकणात — जात आहे. ती नाखव्याला (नावाड्याला) आपल्या घोवाला कोकणचे सौंदर्य दाखवायला सांगते. निळी खाडी, हिरवी झाडी, अबोलीची फुले, उंच माड आणि साधी-भोळी कोकणची माणसे यांचे सुंदर वर्णन गीतात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : ग. दि. माडगूळकर (गदिमा) — 'आधुनिक वाल्मीकी' म्हणून ओळखले जाणारे गीतकार.
प्रकार : कोळीगीत (लोकगीताच्या चालीवरील गीत).
धृपद : गोमू माहेरला जाते, नाखवा, तिच्या घोवाला कोकण दाखवा.
कोकणची निळीनिळी खाडी, दोन्ही तीरांवर हिरवीगार झाडी.
भगव्या अबोलीच्या फुलांचे ताटवे.
कोकणची माणसे साधीभोळी; त्यांच्या काळजात जणू शहाळ्यातील गोड पाणी भरलेले.
उंच माडांची उंची जवळून मोजून दाखवा, असे गोमू म्हणते.
नाखव्याने खोड्या सोडून शीड उभारावे, होडी झपाट्याने न्यावी, अशी विनंती.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नाखवा – होडी चालवणारा, नावाडी.
घोव – नवरा (कोळी बोली).
खाडी – समुद्राचे जमिनीत शिरलेले पाणी.
माड – नारळाचे झाड.
शहाळे – कोवळा नारळ.
शीड – होडीला वाऱ्याने पुढे नेणारे कापड.
गलबत – मोठी होडी, जहाज.
झणी – लगेच.
भाषाभ्यास
उभयान्वयी अव्यय : दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणारे अव्यय. उदा. आणि, व, शिवाय, पण, की, कारण, म्हणून, तर.
उदा. 'कांदे, बटाटे व लसूण घे.' 'लसूण घेऊ की आले घेऊ?' 'लवकर आवर, कारण पाऊस सुरू होईल.'
पु. ल. देशपांडे यांच्या या प्रवासवर्णनपर पाठात इंडोनेशियातील बाली बेट आणि तेथील निसर्गसृष्टी यांचे नयनरम्य वर्णन आहे. इंडोनेशिया म्हणजे समुद्रात रत्नजडित कंठा फेकून द्यावा तसा पाचूच्या बेटांचा पुंजका आहे, आणि त्यातील बाली हे विशेष सुंदर बेट. तेथील हिरवीगार भातशेती, देवळे, कलाप्रेमी व हसतमुख लोक यांचे चित्र लेखकाने आपल्या खास शैलीत रंगवले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : पु. ल. देशपांडे (१९१९–२०००) — विनोदी लेखक, नाटककार; 'बटाट्याची चाळ', 'असा मी असा मी', 'व्यक्ती आणि वल्ली', 'ती फुलराणी'.
इंडोनेशिया हा हजारो बेटांचा देश; लेखक त्याला 'पाचूच्या बेटांचा पुंजका' म्हणतात.
बाली बेटाला 'टुरिस्टांचा स्वर्ग' म्हटले जाते.
बालीतील हिरवीगार भातखाचरे, नारळी-पोफळीची झाडे, किर्र जंगल यांचे वर्णन.
तेथील लोकांच्या जीवनात नृत्य, संगीत, चित्र-शिल्पकला यांना मोठे स्थान आहे.
बालीत अनेक देवळे आहेत; तेथील संस्कृतीवर भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव दिसतो.
साधी, अश्राप (निष्पाप) माणसे, त्यांचे उत्सव आणि पाहुणचार लेखकाला भावतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रवासवर्णन – प्रवासात पाहिलेल्या स्थळांचे अनुभवपूर्ण वर्णन.
पाचू – हिरव्या रंगाचे रत्न.
पुंजका – समूह.
नयनरम्य – डोळ्यांना सुंदर दिसणारे.
अश्राप – गरीब, निष्पाप.
भाट – स्तुतिगीते गाणारे.
उभयता – दोघे.
यत्किंचितही – अगदी थोडेसुद्धा.
भाषाभ्यास
केवलप्रयोगी अव्यय (उद्गारवाचक शब्द) : मनातील आनंद, दुःख, आश्चर्य, कौतुक, तिरस्कार अशा भावना उत्स्फूर्तपणे व्यक्त करणारे शब्द. उदा. शाब्बास! अरेरे! बापरे! अहाहा! अबब! छे! वा!
अनेकार्थी शब्द : अभंग (संतांचा काव्यप्रकार / न भंगणारा), बोट (हाताचे बोट / नाव-जहाज).
उपमा/उत्प्रेक्षा : 'समुद्रात रत्नजडित कंठा फेकून द्यावा तसा' — बेटांच्या समूहाचे सुंदर वर्णन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखकाने इंडोनेशियाचे वर्णन कसे केले आहे?
समुद्रात रत्नजडित कंठा फेकून द्यावा, तसा पाचूच्या बेटांचा पुंजका म्हणजे इंडोनेशिया, असे लेखकाने वर्णन केले आहे.
Q2. कृती करा : बाली बेटाला कोणते विशेषण दिले आहे?
टुरिस्टांचा (पर्यटकांचा) स्वर्ग.
Q3. बालीतील लोकांची कोणती वैशिष्ट्ये लेखकाला जाणवली?
तेथील लोक साधे, अश्राप, हसतमुख आणि कलाप्रेमी आहेत. नृत्य, संगीत, उत्सव यांत ते रमतात आणि पाहुण्यांचे आपुलकीने स्वागत करतात.
सुधा मूर्ती यांच्या या हृदयस्पर्शी पाठात शेख महंमद या छोट्या वही-विक्रेत्याच्या प्रामाणिकपणाची आणि माणुसकीची कथा आहे. अत्यंत गरीब परिस्थिती असूनही शेख समाधानी, कष्टाळू आणि संकोची स्वभावाचा आहे. त्याची विधवा बहीण झुबेदा हिला कर्करोग होतो, तेव्हाही तो मदत मागत नाही, फक्त वह्यांचे पैसे आगाऊ मागतो. पुढे झुबेदाचे निधन होते; शेख तिची लहान मुलगी तबस्सुम हिला घेऊन लेखिकेला 'सलाम' करायला येतो. संकटातही दुसऱ्या गरजूंचा विचार करणाऱ्या शेखच्या माणुसकीने लेखिका भारावून जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : सुधा मूर्ती — लेखिका व समाजसेविका; त्यांच्या फाउंडेशनमार्फत गरजूंना मदत.
दरवर्षी जूनमध्ये लेखिका शेख महंमदकडून झोपडपट्टीतील मुलांना वाटण्यासाठी मोठ्या संख्येने वह्या घेत.
शेखचे भाड्याच्या जागेत छोटे दुकान; तो संकोची, प्रामाणिक होता.
एकदा मिळालेली मिठाई तो स्वतः न खाता घरच्या मुलांसाठी नेतो — कुटुंबाविषयी प्रेम.
त्याची बहीण झुबेदा विधवा असून त्यांच्याकडेच राहते; ती व शेखची बायको शिवणकाम करतात.
'आम्ही समाधानी आहोत' हे त्याचे उत्तर लेखिकेच्या मनाला भिडते.
झुबेदाला कर्करोग झाल्यावर शेख फक्त वह्यांचा चेक आगाऊ मागतो; तो पैसे मागत नाही.
ऑपरेशनसाठी शेखने घरातील दागिने विकले आणि बँकेचे कर्ज घेतले; मदत का मागितली नाही, असे विचारल्यावर तो म्हणतो — आमच्याहून गरीब लोकांना तुमच्या मदतीची जास्त गरज आहे.
लेखिका कागदपत्रे तपासून रुग्णालयाच्या खर्चासाठी मदतीचा चेक देतात.
दुर्दैवाने झुबेदाचे निधन होते; शेख तिची लहान मुलगी तबस्सुम हिला घेऊन येतो आणि ती लेखिकेला 'सलाम' करते.
झुबेदाने लेखिकेसाठी पाठवलेले पाकीट लेखिका 'हे तबस्सुमसाठी' म्हणून परत करतात.
माणुसकीला शिक्षण, भाषा, जात, धर्म यांचे बंधन नसते; हृदयात करुणा लागते — 'सलाम-नमस्ते' हे त्याचे प्रतीक.
महत्त्वाच्या संज्ञा
किरकोळ विक्री – थोड्या प्रमाणात विक्री.
संकोची – लाजाळू, भिडस्त.
ॲडव्हान्स – आगाऊ रक्कम.
समाधान – मनाची तृप्ती.
कृतज्ञता – केलेल्या उपकारांची जाणीव.
पदरात पाडून घेणे – मिळवून घेणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
इंग्रजी शब्दांसाठी मराठी शब्द : ऑफिस – कार्यालय, चेक – धनादेश, हॉस्पिटल – रुग्णालय, ॲडव्हान्स – आगाऊ रक्कम, ऑपरेशन – शस्त्रक्रिया, कॅन्सर – कर्करोग.
वाक्प्रचार : मनाला स्पर्श करणे (भावना जाग्या होणे), धावपळ करणे (खूप प्रयत्न करणे).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखिका शेख महंमदकडून वह्या का विकत घेत?
झोपडपट्टीतील शाळकरी मुलांना वाटण्यासाठी लेखिका दरवर्षी जूनमध्ये शेखकडून मोठ्या संख्येने वह्या घेत.
'अनाम वीरा...' ही कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांची कविता देशाच्या सीमेवर शत्रूशी लढताना प्राणार्पण करणाऱ्या ज्ञात-अज्ञात सैनिकांना अभिवादन करते. ज्या अनाम वीराचा मृत्यू झाला, तिथे कोणी स्मारक बांधले नाही, दिवा लावला नाही; तरी त्याचे बलिदान व्यर्थ नाही. देशाच्या स्वातंत्र्याच्या, वैभवाच्या रूपाने ते सफल झाले आहे, असे कवी सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : कुसुमाग्रज — ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त श्रेष्ठ कवी; त्यांचा जन्मदिवस (२७ फेब्रुवारी) 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो.
अनाम वीराचा जीवनान्त झाला तिथे स्मारकाचा स्तंभ नाही, वात पेटली नाही.
देशाच्या आकाशात युद्धाच्या ज्वाला धगधगत असताना तो संसार सोडून लढायला गेला.
संध्याकाळच्या रेषा अंधारात लोपतात तसा तो शांतपणे, भय किंवा आशा न बाळगता मरणात विलीन झाला.
लोकांच्या भक्तीचे भाव त्याच्यावर उधाणले नाहीत; इतिहासात (रियासतीत) त्याचे नाव नोंदले गेले नाही.
तरीही देशाचे स्वातंत्र्य व वैभव हे त्याच्याच बलिदानामुळे आहे — 'सफल जाहले तुझेच हे रे तुझेच बलिदान'.
कवितेत सैनिकांविषयी कृतज्ञता, आदर आणि करुणा आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अनाम – ज्याचे नाव माहीत नाही असा.
जीवनान्त – मृत्यू.
स्तंभ – स्मारकाचा खांब.
समर – युद्ध.
तम – अंधार.
विलीन होणे – एकरूप होणे, नाहीसे होणे.
रियासत – इतिहास (राज्यकारभाराचा).
बलिदान – प्राणांचे अर्पण.
भाषाभ्यास
वाक्य : संपूर्ण अर्थ व्यक्त करणारा शब्दसमूह.
उद्देश्य : ज्याच्याविषयी सांगितले जाते ते; विधेय : त्याच्याविषयी जे सांगितले जाते ते.
उदा. 'त्याचा मोठा मुलगा दररोज आगगाडीने मुंबईला जातो.' — उद्देश्य : मुलगा; उद्देश्य विस्तार : त्याचा, मोठा; विधेय : जातो; विधेय विस्तार : दररोज, आगगाडीने, मुंबईला.
देशाच्या सीमेवर शत्रूशी लढताना प्राण गमावलेल्या, ज्याचे नाव कोणाला माहीत नाही अशा सैनिकाला.
Q2. कृती करा : 'स्तंभ तिथे ना कुणी बांधला, पेटली न वात' — कवीने असे का म्हटले असावे?
त्या सैनिकाचे बलिदान लोकांना कळले नाही; त्याच्या स्मरणार्थ स्मारक उभारले गेले नाही किंवा दिवाही लावला गेला नाही, ही खंत कवी व्यक्त करतात.
Q3. 'सफल जाहले तुझेच हे रे तुझेच बलिदान' — अर्थ लिहा.
अनाम वीराचे नाव इतिहासात नसले, तरी त्याच्या बलिदानामुळेच देश सुरक्षित व स्वतंत्र आहे. आज देशाला लाभलेले वैभव हे त्याच्याच त्यागाचे फळ आहे, म्हणून त्याचे बलिदान सफल झाले आहे.
Q4. कवितेतून व्यक्त होणाऱ्या भावना लिहा.
सैनिकांविषयी आदर व कृतज्ञता.
त्यांच्या बलिदानाची दखल न घेतल्याची खंत.
त्यागाचा गौरव.
देशभक्तीची प्रेरणा.
Q5. उद्देश्य व विधेय ओळखा : 'शूर सैनिक सीमेवर लढतात.'
उद्देश्य : सैनिक (विस्तार : शूर); विधेय : लढतात (विस्तार : सीमेवर).
परीक्षेसाठी टीप
'स्तंभ', 'वात', 'रियासत' यांचे अर्थ आणि उद्देश्य-विधेय विस्ताराचा तक्ता भरण्याचा सराव करा.
'कवितेची ओळख' ही शारदा दराडे यांची विनोदी एकांकिका आहे. शाळेत बाईंनी 'काव्यप्रतिभा वाढवण्यासाठी तुम्ही केलेले प्रयत्न' हा प्रकल्प दिल्यामुळे सुधीर विचारात पडतो. त्याला मदत करण्यासाठी आजोबा ठरवतात की आजपासून घरातील सर्वांनी कवितेतच (यमक जुळवून) बोलायचे. आजी, आजोबा, आई, बाबा, ताई सगळेच रोजच्या कामांबद्दल यमकात बोलू लागतात आणि त्यातून गंमत निर्माण होते. सुधीर ही संभाषणे कागदावर उतरवतो आणि त्याचा प्रकल्प पूर्ण होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : शारदा दराडे (जन्म १९७९) — बुलडाणा जिल्ह्यात प्राथमिक शिक्षिका.
सुधीर शाळेतून आल्यावर गप्प असतो; प्रकल्पामुळे त्याला 'ताण' आलेला असतो.
आजी समजावते — कविता करण्याची व समजून घेण्याची शक्ती वाढवणे म्हणजे काव्यप्रतिभा वाढवणे.
आजोबांची युक्ती : सर्वांनी कवितेत संभाषण करायचे; सुधीर ते लिहून घेईल.
आजी सांजवात लावून 'शुभंकरोती' म्हणते आणि कांद्याच्या पातीच्या भाजीविषयी यमकात बोलते.
गुरू ठाकूर यांची 'असे जगावे' ही प्रेरणादायी कविता आयुष्य कसे जगावे याचा संदेश देते. आव्हानांना निर्भयपणे सामोरे जावे, नशिबाच्या गुलामीत न राहता स्वप्ने पाहावीत, यश मिळाले तरी पाय जमिनीवर ठेवावेत, दुसऱ्यासाठी मनापासून देण्याची वृत्ती ठेवावी आणि शेवटपर्यंत हसतमुखाने जगावे, असे कवी सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : गुरू ठाकूर — प्रसिद्ध कवी, गीतकार, पटकथाकार.
ज्याची इच्छा दांडगी असते, त्याला सत्तर (अनेक) मार्ग मिळतात.
आकाश कवेत घेताना (मोठे यश मिळवताना) पाय जमिनीवर असावेत — नम्रता.
दुसऱ्याला काळीज काढून द्यावे — निःस्वार्थ प्रेम.
शेवटचा निरोप देताना ओठांवर हसू असावे आणि जगाला गहिवर यावा, असे जीवन जगावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
छाताड – छाती.
आव्हान – संकट, कसोटी.
गुलामी – दास्य, पारतंत्र्य.
दांडगी इच्छा – प्रबळ इच्छा.
अंबर – आकाश.
गहिवर – भावना दाटून येणे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : नजर रोखणे (निर्भयपणे पाहणे), पाय जमिनीवर असणे (वास्तवाचे भान ठेवणे), गगन ठेंगणे होणे (खूप आनंद होणे), कवेत अंबर घेणे (अशक्य गोष्ट शक्य करणे), काळीज काढून देणे (प्रिय गोष्ट दुसऱ्याला देणे).
मारुती चितमपल्ली यांच्या या पाठात एका जमिनीतील बिळात राहणाऱ्या कोळिणीचे (दार असलेल्या बिळात राहणाऱ्या कोळ्याचे) निरीक्षण आहे. कोळीण आपले सावज कसे पकडते आणि आपल्या घराचे दार बंद होऊन आपण असुरक्षित होऊ नये म्हणून कोणती काळजी घेते, याचे चित्तवेधक वर्णन लेखकाने केले आहे. रात्रीच्या वेळी तिचे छायाचित्र घेण्यासाठी लेखकाने केलेली प्रतीक्षा व सूक्ष्म निरीक्षण पाठात दिसते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : मारुती चितमपल्ली — अरण्यवाचक, पक्षितज्ज्ञ, वन्यजीव अभ्यासक; 'रानवाटा', 'पक्षी जाय दिगंतरा', 'जंगलाचं देणं' इत्यादी पुस्तके.
ही कोळीण जमिनीत बीळ करून राहते; बिळाच्या तोंडाला झाकणासारखे घट्ट दार असते.
दार बंद असले की बीळ ओळखू येत नाही; ते जणू जमिनीचाच भाग वाटते.
लेखकाने चाकूच्या पात्याने दार उघडून पाहिले; पाते काढताक्षणी दार घट्ट बंद झाले.
रात्री कोळीण सावज पकडण्यासाठी कार्यरत असते, म्हणून लेखक थंडीत दगडावर बसून वाट पाहतात.
कोळीण दाराआड दबा धरून बसते; जमिनीतून पावलांची कंपने ओळखून सावजाची चाहूल घेते आणि ते उंबरठ्याजवळ आल्यावर झडप घालून आत ओढते.
ती बीळ सोडून सावजाचा पाठलाग करत नाही, कारण मागे दार बंद झाले तर ते तिला पुन्हा उघडता येणार नाही.
दार बंद होऊन आपण बाहेर अडकू नये, यासाठी ती दाराची काळजी घेते — कारण दार बंद होणे म्हणजे तिचा मृत्यू.
निसर्गातील लहान जीवांची कौशल्ये पाहून आपण थक्क होतो, हा पाठाचा भाव.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सावज – शिकार.
चित्तवेधक – मन वेधून घेणारे.
निरीक्षण – बारकाईने पाहणे.
दवारलेले – दवाने ओले झालेले.
गारठणे – थंडीने कुडकुडणे.
दबा धरणे – लपून वाट पाहणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
वाक्याचे प्रकार (रचनेवरून) :
केवलवाक्य : एकच उद्देश्य व एकच विधेय. उदा. 'ती रोज सकाळी लवकर उठते.'
मिश्रवाक्य : एक मुख्य वाक्य व त्यावर अवलंबून गौणवाक्य; जोडणारे शब्द — की, म्हणून, कारण, जर-तर, जेव्हा-तेव्हा. उदा. 'पावसाळा आला, की मी गावाला जाईन.'
संयुक्तवाक्य : दोन किंवा अधिक स्वतंत्र मुख्य वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने (आणि, व, पण, किंवा) जोडलेली. उदा. 'मी अभ्यास केला आणि खेळायला गेलो.'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोळिणीच्या घराचे वैशिष्ट्य काय?
ती जमिनीत बीळ करून राहते आणि बिळाच्या तोंडाला घट्ट बसणारे झाकणासारखे दार असते.
Q2. कृती करा : लेखकाने रात्री वाट का पाहिली?
कोळीण रात्रीच्या वेळी सावज पकडण्यासाठी कार्यरत असते; त्या वेळी तिचे छायाचित्र घ्यायचे होते, म्हणून.
Q3. 'दार बंद होणं म्हणजे तिचा मृत्यूच' असे का म्हटले आहे?
कोळीण बाहेर असताना दार बंद झाले तर ती आपल्या सुरक्षित घरात परत जाऊ शकणार नाही आणि शत्रूंच्या हाती सापडेल. म्हणून दार उघडे राहील याची ती काळजी घेते.
Q4. लेखकाच्या निरीक्षणातून त्यांचे कोणते गुण दिसतात?
अपार संयम व चिकाटी.
निसर्गाविषयी प्रेम व कुतूहल.
बारकाईने निरीक्षण.
थंडी, अंधार सहन करण्याची तयारी.
Q5. वाक्यप्रकार ओळखा : 'मी शाळेत गेलो, पण शाळा बंद होती.' 'जर पाऊस पडला, तर पीक येईल.'
पहिले — संयुक्तवाक्य; दुसरे — मिश्रवाक्य.
परीक्षेसाठी टीप
केवल, मिश्र, संयुक्त वाक्यांतील जोडशब्द (की, जर-तर / आणि, पण) ही ओळखण्याची सोपी खूण आहे.
सुनंदा भावसार यांच्या या कवितेत मानवी जीवनातील पाण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. आभाळातून पडणारा पावसाचा प्रत्येक थेंब मोत्यासारखा बहुमोल आहे. याच 'आभाळातील मोत्यां'मुळे मातीत धान्याचे 'मोती' पिकतात. माणूस मात्र नाण्यांचा संचय करतो, पण पाण्याचा संचय करत नाही. तहान भागवायला सोन्याचा घोट कामी येत नाही, म्हणून पाण्याचा संचय कर, असा संदेश कवयित्री देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : सुनंदा भावसार (जन्म १९५९); पर्यावरणविषयक कविता; 'पर्यावरण गीत गंगा' हा काव्यसंग्रह.
धृपद : आभाळातील बहुमोलाचा थेंब आज हा पाण्याचा.
पावसाच्या सरींतून थेंब मोत्यांसारखे सरसर येतात; जणू कोणी परी माळ ओवते आणि ती निसटून जाते.
या मोत्यांचा (पाण्याचा) संचय कर, हा तुझ्या जगण्याचा प्रश्न आहे.
'वदनी कवळ घेता...' हा पाठ अन्नाचे महत्त्व आणि अन्नाची नासाडी टाळण्याचा संदेश देतो. नववर्षाचा वेगळा संकल्प सांगता न आल्याने नाराज झालेली श्रुती मावशीकडच्या वाढदिवसाला जाते आणि ताटात घेतलेले अन्न न खाता टाकून देते. आई-बाबा तिला समजावतात की अन्न वाया गेले की त्यामागचे शेतकऱ्याचे कष्ट, पाणी, वीज, पैसा हे सगळेच वाया जाते. शेवटी श्रुती 'अन्न वाया घालवणार नाही' असा संकल्प करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पाठाची सुरुवात 'मुखी घास घेता करावा विचार, कशासाठी हे अन्न मी सेविणार' या श्लोकाने होते.
समारंभांत पदार्थांची रेलचेल असते; आग्रहामुळे ताटात अन्न शिल्लक राहते.
३१ डिसेंबरला श्रुतीला वर्गात नववर्षाचा वेगळा संकल्प सांगता आला नाही.
मावशीकडे गुलाबजाम, केक, कचोरी, पुलाव असा बेत होता; श्रुतीने एकच गुलाबजाम खाऊन डिश बेसिनमध्ये ठेवली.
आई रागावली; बाबांनी अन्नामागचे कष्ट व खर्च समजावून सांगितले.
अन्न वाया जाते तेव्हा अन्नाबरोबर पाणी, ऊर्जा, श्रम, पैसा या अनेक घटकांचाही अपव्यय होतो.
जगात अनेक लोकांना पोटभर अन्नही मिळत नाही.
श्रुतीला अनोखा संकल्प मिळतो — अन्नाची नासाडी न करणे आणि इतरांनाही तसे सांगणे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वदन – मुख, तोंड.
कवळ – घास.
मिष्टान्न – गोड पदार्थ.
रेलचेल – भरपूर प्रमाण.
अपव्यय – नासाडी.
संकल्प – दृढ निश्चय.
खट्टू होणे – नाराज होणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
शुद्धलेखनाचा नियम : शब्दाचे शेवटचे अक्षर दीर्घ स्वरान्त (काना, मात्रा, दीर्घ वेलांटी, उकार) असेल, तर उपान्त्य (शेवटून दुसऱ्या) अक्षरातील इकार-उकार ऱ्हस्व लिहावा.
'धोंडा' ही डॉ. संजय ढोले यांची काल्पनिक विज्ञानकथा आहे. चौकस आणि जिज्ञासू राजूला दगड जमवण्याचा छंद असतो. एके दिवशी त्याला एक विचित्र दगड सापडतो — तो उड्या मारतो, रात्री चमकतो, हालचाल करतो आणि त्यातून लहान दगड तयार होतो. शास्त्रज्ञांच्या संशोधनातून कळते की हे परग्रहावरील बुद्धिमान सजीव होते आणि ते सजीव-निर्जीव सर्व गिळंकृत करू शकत होते. राजूच्या सतर्कतेमुळे पृथ्वीवरील मोठे संकट टळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : डॉ. संजय ढोले — विज्ञानकथा लेखक.
राजू चौकस, जिज्ञासू; सतत प्रश्न विचारणारा मुलगा.
गुळगुळीत दिसणारा पण स्पर्शाला खरखरीत दगड फेकल्यावर घरंगळत न जाता उड्या मारत दूर जातो.
रात्री तो धोंडा प्रकाशमय दिसतो, हालचाल करतो आणि दुसरा लहान धोंडा निर्माण करतो.
पाटीलसर राजू व त्याच्या बाबांना शास्त्रज्ञ डॉ. अनिल घोटे यांच्याकडे नेतात.
डॉ. घोटे, डॉ. कसबे व डॉ. पंडित संशोधन करतात.
हे धोंडे परग्रहावरील सजीव होते; ते दगडांसकट सर्व काही खाऊन वाढत व प्रजनन करत.
असेच धोंडे अमेरिकेतही सापडल्याची बातमी होती.
शास्त्रज्ञ धोंड्यांचा नायनाट करतात; अरिष्ट टळल्याचे श्रेय राजूला देतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विज्ञानकथा – विज्ञानावर आधारित काल्पनिक कथा.
जिज्ञासू – जाणून घेण्याची इच्छा असलेला.
परग्रह – पृथ्वीशिवाय दुसरा ग्रह.
गिळंकृत करणे – गिळून टाकणे.
नायनाट – पूर्ण नाश.
अरिष्ट – संकट.
घालमेल होणे – मन अस्वस्थ होणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
शुद्धलेखनाचा नियम : शब्दाच्या शेवटच्या अक्षराला काना, मात्रा, वेलांटी, उकार नसेल (अकारान्त असेल), तर उपान्त्य अक्षरातील इकार-उकार दीर्घ लिहावा.
दिसायला गुळगुळीत पण स्पर्शाला खरखरीत; उड्या मारत दूर जाणारा; रात्री प्रकाशमय; हालचाल करणारा; नवे धोंडे निर्माण करणारा.
Q3. शास्त्रज्ञांनी धोंड्यांबद्दल कोणती माहिती दिली?
ते परग्रहावरील, माणसापेक्षा बुद्धिमान सजीव होते. ते सजीव आणि दगडांसारख्या निर्जीव वस्तूही खाऊन जगत व वेगाने नवे धोंडे निर्माण करत. त्यांचा नाश केला नसता तर मानवजात धोक्यात आली असती.
Q4. 'अरिष्ट टळल्याचे श्रेय राजूलाच आहे' — स्पष्ट करा.
राजूने विचित्र दगडाचे निरीक्षण केले.
घाबरून न लपवता त्याने ते मोठ्यांना सांगितले.
त्याच्यामुळे शास्त्रज्ञांना संशोधनाची संधी मिळली.
वेळीच नायनाट झाल्याने पृथ्वी वाचली.
Q5. शुद्ध शब्द लिहा : (जमिन/जमीन), (माणुस/माणूस), (कठिण/कठीण).
जमीन, माणूस, कठीण — शेवटचे अक्षर अकारान्त असल्याने उपान्त्य दीर्घ.
परीक्षेसाठी टीप
'अकारान्त शेवट → उपान्त्य दीर्घ' आणि 'दीर्घ स्वरान्त शेवट → उपान्त्य ऱ्हस्व' हे दोन नियम एकत्र लक्षात ठेवा.
'विचारधन' या पाठात नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांचे विद्यार्थ्यांसाठीचे विचार दिले आहेत. विद्यार्थी हे राष्ट्राचे भावी आधारस्तंभ आहेत; त्यांनी स्वतंत्र विचार करायला शिकावे, पण इतरांच्या विचारस्वातंत्र्याचा आदर करावा, आणि मनाचा समतोल नेहमी राखावा. समतेचे तत्त्व आचरणात आणणारी माणसे वाढल्याशिवाय देशाचा उद्धार होणार नाही, असे ते सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
गोपाळ कृष्ण गोखले — लोकमान्य टिळकांचे समकालीन; उदारमतवादी नेते म्हणून प्रसिद्ध.
त्यांनी विधायक कार्य करणाऱ्या अनेक संस्थांना चालना दिली; 'सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी' (भारत सेवक समाज) ही संस्था स्थापन केली.
विद्यार्थी हे राष्ट्राचे भावी आधारस्तंभ.
पहिली गोष्ट : गतानुगतिक (आंधळे अनुकरण करणारी) वृत्ती सोडून स्वतंत्र विचार करावा.
पण आपल्याला जसा विचारस्वातंत्र्याचा हक्क आहे, तसा तो इतरांनाही आहे.
दुसरी गोष्ट : मनाचा समतोल राखावा; तो ढळल्यामुळेच जगात मोठे अनर्थ घडले.
भावनांच्या आहारी न जाता, पटलेली गोष्ट धैर्याने आचरणात आणणारी माणसेच स्वराज्य टिकवू शकतील.
समता आचरणात आणणारी, भेदाभेद न मानणारी माणसे वाढली तरच देशाचा उद्धार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आधारस्तंभ – आधार देणारा खांब; महत्त्वाचा आधार.
गतानुगतिक – मागच्यांचे डोळे झाकून अनुकरण करणारा.
समतोल – संतुलन.
अनर्थ – मोठे नुकसान, संकट.
उद्धार – प्रगती, कल्याण.
भेदाभेद – जात, धर्म इत्यादींवरून भेद करणे.
भावनांच्या आहारी जाणे – भावनांनी वाहून जाणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
विरुद्धार्थी शब्द : स्वतंत्र × परतंत्र, समता × विषमता, उद्धार × अधःपात, धैर्य × भीरुता.
सामासिक शब्द : आधारस्तंभ (आधाराचा स्तंभ — तत्पुरुष), भेदाभेद (भेद आणि अभेद — द्वंद्व).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. गोखले यांनी विद्यार्थ्यांना कोणत्या दोन गोष्टी ध्यानात ठेवायला सांगितल्या?
गतानुगतिक वृत्ती सोडून स्वतंत्र विचार करणे.
मनाचा समतोल राखणे.
Q2. कृती करा : गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी स्थापन केलेली संस्था लिहा.
सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी (भारत सेवक समाज).
Q3. मनाचा समतोल राखणे का आवश्यक आहे?
समतोल ढळला की माणूस भावनांच्या आहारी जाऊन चुकीचे निर्णय घेतो. त्यामुळे मोठे अनर्थ घडतात. समतोल राखणारी व्यक्तीच योग्य गोष्ट धैर्याने करू शकते.
Q4. गोखले यांच्या मते देशाचा उद्धार कसा होईल?
स्वतंत्र विचार करणारे, इतरांचा आदर करणारे नागरिक.
मनाचा समतोल राखणारी माणसे.
समतेचे तत्त्व आचरणात आणणारे.
भेदाभेद न मानणारे लोक मोठ्या प्रमाणात हवेत.
Q5. 'स्वतंत्र विचार' म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
कोणतीही गोष्ट डोळे झाकून न स्वीकारता तिचा विचार करून स्वतःचे मत ठरवणे. उदा. एखादी अंधश्रद्धा सर्वजण पाळतात म्हणून न पाळता तिच्यामागचे कारण शोधणे.
परीक्षेसाठी टीप
'विद्यार्थी — राष्ट्राचे भावी आधारस्तंभ' हे विचार आणि दोन गोष्टी नक्की लक्षात ठेवा.
या संतवाणीत दोन अभंग आहेत. संत नरहरी सोनार यांच्या अभंगात आषाढी-कार्तिकी वारी करून नित्यनेमाने पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनाला जाणाऱ्या वारकऱ्यांचे आणि तेथील भक्तिमय वातावरणाचे वर्णन आहे. संत कान्होपात्रा यांच्या अभंगात पंढरपूर हेच आपले माहेर असून पांडुरंग आपले आईवडील आहेत; त्यांच्या दर्शनाने मनातील चिंता, व्यथा दूर होतात, असा भाव आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत नरहरी सोनार : महाराष्ट्रातील थोर संतकवी; व्यवसायाने सोनार.
पंढरी नगरीचे दैवत श्रीहरी (विठ्ठल); वारकरी व्रतनेमाने वारीला जातात.
आषाढी व कार्तिकी या मोठ्या पर्वांना तेथे भजनाचा गजर होतो.
साधुसंत पताका घेऊन येतात; मुखी नामामृताचा उच्चार असतो.
आनंदाचा गोपाळकाला होतो; नरहरींच्या हृदयात विठ्ठल बिंबतो.
संत कान्होपात्रा : महाराष्ट्रातील थोर संतकवयित्री.
'माझे माहेर पंढरी' — भीमा नदीच्या तीरावर सुखाने राहते.
पंढरपुरात माय-बाप (विठ्ठल-रखुमाई) आहेत; त्यांच्या दर्शनाने ताप हरतो.
विटेवर शोभणाऱ्या पांडुरंगाला पाहून कान्होपात्रा तृप्त होतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वारकरी – नियमाने पंढरपूरची वारी करणारा भक्त.
व्रतनेम – नियमाचे पालन.
पर्व – पवित्र सण, उत्सव.
पताका – भगवा झेंडा.
नामामृत – देवाच्या नावाचे अमृत.
गोपाळकाला – विविध पदार्थ एकत्र करून केलेला प्रसाद; आनंदोत्सव.
ताप – दुःख, क्लेश.
धाली – तृप्त झाली.
भाषाभ्यास
रूपक : 'नामामृत' (नाम हेच अमृत), 'माझे माहेर पंढरी'.
Q3. संत कान्होपात्रा पंढरपूरला 'माहेर' का म्हणतात?
माहेरी जसे आईवडिलांचे प्रेम मिळते, तसे पंढरपुरात पांडुरंग-रखुमाई हे माय-बाप आहेत. त्यांच्या दर्शनाने मनातील चिंता, दुःख दूर होते आणि सुख मिळते, म्हणून त्या पंढरपूरला माहेर म्हणतात.
Q4. नरहरी सोनारांनी वर्णन केलेले पंढरपुरातील वातावरण लिहा.