इतिहास पुराव्यांच्या आधारे लिहिला जातो. ज्या गोष्टींतून भूतकाळाची माहिती मिळते त्यांना इतिहासाची साधने म्हणतात. या पाठात इतिहासाची जुळणी, भौतिक, लिखित व मौखिक साधने, प्राचीन भारताच्या इतिहासाचे स्रोत आणि महाराष्ट्रातील वस्तुसंग्रहालये व वारसास्थळे यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
इतिहासाची जुळणी म्हणजे तुकड्यांचे कोडे जुळवण्यासारखे काम. नाणी, शिलालेख, चित्रे, भांडी हे त्या कोड्याचे तुकडे असतात.
साधनांचे प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक असे वर्गीकरण केले जाते.
प्राथमिक साधने त्या काळातीलच असतात: शिलालेख, ताम्रपट, नाणी, भूर्जपत्रे, करारपत्रे, जुन्या वास्तू, मंदिरे, शस्त्रे.
दुय्यम साधने प्राथमिक साधनांच्या अभ्यासातून तयार होतात: इतिहासविषयक पुस्तके, लेख, संशोधनपर निबंध, विश्वकोश, माहितीपट.
मौखिक साधनांत माहिती तोंडी स्वरूपात पिढ्यान्‌पिढ्या जतन होते: लोककथा, लोकगीते, ओवी, पोवाडा, भारूड, लावणी, कीर्तन, वीरगाथा.
भौतिक साधने म्हणजे उत्खननात सापडलेल्या वस्तू, वास्तू, नाणी, अवशेष.
लिखित साधने म्हणजे शिलालेख, ताम्रपट, ग्रंथ, हस्तलिखिते, परकीय प्रवाशांची वर्णने.
साधनांची विश्वासार्हता तपासूनच इतिहास लिहिला जातो.
वस्तुसंग्रहालये आणि वारसास्थळे इतिहासाचे जतन करतात; उदा. मुंबईचे छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तुसंग्रहालय, अजिंठा-वेरूळ लेणी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
इतिहासाची साधने – भूतकाळाची माहिती देणारे पुरावे.
शिलालेख – दगडावर कोरलेला लेख.
ताम्रपट – तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेला लेख.
उत्खनन – जमिनीखालील अवशेष शोधण्यासाठी केलेले खोदकाम.
वारसास्थळ – जतन करण्याजोगे ऐतिहासिक स्थळ.
महत्त्वाची माहिती
साधनाचा प्रकार
उदाहरणे
प्राथमिक
शिलालेख, नाणी, ताम्रपट
दुय्यम
पुस्तके, विश्वकोश, माहितीपट
मौखिक
पोवाडा, ओवी, लोककथा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. इतिहासाची साधने म्हणजे काय?
ज्या गोष्टींच्या आधारे भूतकाळाचे पुरावे मिळतात त्यांना इतिहासाची साधने म्हणतात.
Q2. प्राथमिक साधनांची दोन उदाहरणे द्या.
शिलालेख आणि नाणी.
Q3. मौखिक साधने म्हणजे काय?
तोंडी स्वरूपात पिढ्यान्‌पिढ्या जतन झालेली माहिती; उदा. पोवाडा, ओवी, लोककथा.
Q4. दुय्यम साधने कशी तयार होतात?
प्राथमिक साधनांचा अभ्यास करून लिहिलेली पुस्तके, लेख, निबंध म्हणजे दुय्यम साधने.
Q5. वस्तुसंग्रहालयांचे महत्त्व काय?
ते ऐतिहासिक वस्तूंचे जतन करतात आणि लोकांना इतिहास प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी देतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्राथमिक, दुय्यम आणि मौखिक साधनांची प्रत्येकी तीन उदाहरणे पाठ करा.
लिखित पुरावे नसलेल्या काळाला प्रागैतिहासिक काळ म्हणतात. या पाठात प्राचीन भारताची भौगोलिक पार्श्वभूमी, अश्मयुगाचे टप्पे, ताम्रपाषाणयुग आणि महाराष्ट्रातील उत्खनन स्थळे यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रदेशातील पर्वत, नद्या, हवामान, जमीन व साधनसंपत्ती यांवर मानवाची जीवनपद्धती अवलंबून असते.
हिमालय उत्तरेकडील गोठवणाऱ्या थंडीपासून व वाऱ्यांपासून रक्षण करतो.
नद्यांनी आणलेल्या गाळाच्या सुपीक जमिनीत शेतीचा विकास झाला. गंगा-यमुनेचा दुआब आणि दख्खनच्या पठारावरील काळी जमीन शेतीला अनुकूल ठरली.
प्रागैतिहासिक काळाची माहिती दगडी हत्यारे, हाडे, गुहाचित्रे यांसारख्या भौतिक साधनांतून मिळते.
पुराश्मयुगात मानव भटके जीवन जगत, शिकार करत व अन्न गोळा करत असे.
मध्याश्मयुगात लहान, धारदार हत्यारे (सूक्ष्मास्त्रे) वापरली जाऊ लागली.
नवाश्मयुगात शेती व पशुपालन सुरू झाले; मानव स्थिर जीवन जगू लागला. घासून गुळगुळीत केलेली दगडी हत्यारे वापरली.
ताम्रपाषाणयुगात दगडी हत्यारांसोबत तांब्याच्या वस्तू वापरल्या गेल्या.
महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती गोदावरी, कृष्णा, भीमा नद्यांच्या खोऱ्यांत होत्या.
महत्त्वाची उत्खनन स्थळे: इनामगाव, नेवासे, दायमाबाद, जोर्वे, चांदोली.
मध्य प्रदेशातील भीमबेटका येथे प्रागैतिहासिक गुहाचित्रे आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रागैतिहासिक काळ – लिखित पुरावे नसलेला काळ.
ताम्रपाषाणयुग – दगड व तांबे दोन्ही वापरण्याचा काळ.
सूक्ष्मास्त्रे – मध्याश्मयुगातील लहान दगडी हत्यारे.
उत्खनन स्थळ – जेथे खोदकामातून प्राचीन अवशेष मिळाले असे ठिकाण.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणयुगीन स्थळे: इनामगाव, नेवासे, दायमाबाद, जोर्वे, चांदोली.
भीमबेटका (मध्य प्रदेश) – गुहाचित्रे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रागैतिहासिक काळ म्हणजे काय?
ज्या काळासाठी लिखित पुरावे उपलब्ध नाहीत तो काळ.
Q2. भारतातील कोणते प्रदेश शेतीला सर्वाधिक अनुकूल ठरले?
गंगा-यमुनेचा दुआब, मध्य भारतातील पठार आणि दख्खनची काळी जमीन.
Q3. नवाश्मयुगाची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
शेती व पशुपालनाची सुरुवात आणि स्थिर गाव-वसाहती.
Q4. ताम्रपाषाणयुग असे नाव का पडले?
या काळात दगडी हत्यारांबरोबर तांब्याच्या वस्तूही वापरल्या जात होत्या.
Q5. महाराष्ट्रातील दोन ताम्रपाषाणयुगीन स्थळांची नावे लिहा.
इनामगाव आणि दायमाबाद.
परीक्षेसाठी टीप
महाराष्ट्रातील उत्खनन स्थळे नकाशावर दाखवण्याचा सराव करा.
हडप्पा संस्कृतीनंतर भारतात वैदिक संस्कृती विकसित झाली. तिची माहिती वेदांसारख्या वैदिक वाङ्मयातून मिळते. या पाठात वैदिक वाङ्मय आणि वैदिक काळातील कुटुंब, समाज, अर्थव्यवस्था, धर्म व राज्यव्यवस्था यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
वैदिक संस्कृतीची माहिती देणारे मुख्य साधन म्हणजे वैदिक वाङ्मय. ते संस्कृत भाषेत आहे.
चार वेद: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. ऋग्वेद सर्वांत प्राचीन आहे.
ऋग्वेदात देवतांच्या स्तुतीची सूक्ते (ऋचा) आहेत; यजुर्वेदात यज्ञविधी; सामवेदात गायनासाठी ऋचा; अथर्ववेदात दैनंदिन जीवन, औषधी व उपचार यांची माहिती.
वेदांबरोबर ब्राह्मणग्रंथ, आरण्यके आणि उपनिषदे हेही वैदिक वाङ्मयाचा भाग आहेत. उपनिषदांत तत्त्वज्ञान आहे.
वेद अनेक पिढ्या मौखिक परंपरेने, पाठांतराने जतन केले गेले; म्हणून त्यांना 'श्रुती' म्हणतात.
कुटुंबपद्धती पितृसत्ताक होती. घरातील कर्त्या पुरुषाला 'गृहपती' म्हणत. स्त्रियांना शिक्षण व यज्ञात सहभाग होता; लोपामुद्रा, गार्गी, मैत्रेयी या विदुषी होत्या.
शेती व पशुपालन हे मुख्य व्यवसाय होते. गाय हे संपत्तीचे महत्त्वाचे साधन होते. सुतार, लोहार, कुंभार, विणकर असे कारागीर होते.
निसर्गातील शक्तींना देवता मानून त्यांची पूजा केली जाई: इंद्र, अग्नी, वरुण, सूर्य. यज्ञ हा उपासनेचा महत्त्वाचा भाग होता.
अनेक कुटुंबांचा 'ग्राम', ग्रामांचा 'विश' आणि विशांचा 'जन' बनत असे. जनाचा प्रमुख 'राजा' असे.
'सभा' आणि 'समिती' या लोकांच्या सभा राजाला कारभारात सल्ला देत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वैदिक वाङ्मय – वेद, ब्राह्मणग्रंथ, आरण्यके व उपनिषदे.
श्रुती – ऐकून पाठांतराने जतन केलेले ज्ञान.
गृहपती – कुटुंबप्रमुख.
सभा, समिती – राजाला सल्ला देणाऱ्या लोकसभा.
यज्ञ – अग्नीत आहुती देऊन केलेली उपासना.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
लोपामुद्रा, गार्गी, मैत्रेयी – वैदिक काळातील विदुषी.
ग्राम → विश → जन → राजा अशी रचना.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चार वेदांची नावे लिहा.
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद.
Q2. वेदांना 'श्रुती' का म्हणतात?
ते ऐकून आणि पाठांतर करून पिढ्यान्‌पिढ्या जतन केले गेले.
Q3. वैदिक काळातील दोन विदुषींची नावे लिहा.
गार्गी आणि मैत्रेयी.
Q4. वैदिक लोक कोणत्या देवतांची पूजा करत?
इंद्र, अग्नी, वरुण, सूर्य अशा निसर्गशक्तींची.
Q5. सभा आणि समिती यांचे कार्य काय होते?
राजाला राज्यकारभारात सल्ला देणे.
परीक्षेसाठी टीप
चार वेद आणि प्रत्येकाचा विषय तक्त्यात लिहून पाठ करा.
भारत हा धार्मिक विविधतेचा देश आहे. प्राचीन काळापासून येथे अनेक धर्मांचा उगम आणि प्रसार झाला. या पाठात वैदिक, जैन, बौद्ध, ज्यू, ख्रिश्चन, इस्लाम आणि पारशी धर्मांच्या मुख्य शिकवणींची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतात सत्याचा पाठपुरावा आणि सहिष्णुता यांना नेहमी महत्त्व दिले गेले.
वैदिक धर्म श्रुती (वेद), स्मृती आणि पुराणांवर आधारित आहे. यज्ञ, उपासना आणि उपनिषदांतील तत्त्वज्ञान हा त्याचा भाग.
जैन धर्म: २४ तीर्थंकर. पहिले ऋषभनाथ आणि चोविसावे वर्धमान महावीर. पंचमहाव्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह आणि ब्रह्मचर्य. 'त्रिरत्ने' – सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य.
बौद्ध धर्म: गौतम बुद्धांनी स्थापन केला. त्यांना बोधगया येथे ज्ञानप्राप्ती झाली. चार आर्यसत्ये आणि अष्टांगिक मार्ग ही शिकवण. मध्यम मार्ग, अहिंसा, करुणा यांवर भर.
बुद्धांनी पहिला उपदेश सारनाथ येथे केला; त्याला 'धम्मचक्रप्रवर्तन' म्हणतात. त्यांनी लोकभाषा पाली व अर्धमागधीत उपदेश केला.
ज्यू धर्म: एकच ईश्वर (याहवे) मानतो. ज्यू लोक भारतात पश्चिम किनाऱ्यावर, केरळ व कोकणात आले; महाराष्ट्रातील 'बेने इस्राएल' समाज.
ख्रिश्चन धर्म: येशू ख्रिस्तांनी प्रेम, क्षमा आणि सेवा यांची शिकवण दिली. पवित्र ग्रंथ बायबल. भारतात संत थॉमस यांनी केरळमध्ये प्रसार केला अशी परंपरा आहे.
इस्लाम धर्म: प्रेषित मुहम्मद पैगंबरांनी शिकवण दिली; अल्लाह एकच ईश्वर; पवित्र ग्रंथ कुराण. भारतात अरब व्यापाऱ्यांमार्फत केरळ किनाऱ्यावर पोहोचला.
पारशी (झरतुष्ट्री) धर्म: झरतुष्ट्र यांची शिकवण – चांगले विचार, चांगले शब्द, चांगली कृती. अग्नीला पवित्र मानतात. पारशी लोक इराणमधून गुजरातमध्ये आले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तीर्थंकर – जैन धर्मातील मार्गदर्शक महापुरुष.
पंचमहाव्रते – जैन धर्मातील पाच व्रते.
अष्टांगिक मार्ग – बुद्धांनी सांगितलेला आठ अंगांचा मार्ग.
सहिष्णुता – दुसऱ्यांच्या विचारांचा आदर करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
धर्म
संस्थापक / मार्गदर्शक
ग्रंथ / शिकवण
जैन
वर्धमान महावीर
पंचमहाव्रते
बौद्ध
गौतम बुद्ध
चार आर्यसत्ये
ख्रिश्चन
येशू ख्रिस्त
बायबल
इस्लाम
मुहम्मद पैगंबर
कुराण
पारशी
झरतुष्ट्र
अवेस्ता
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जैन धर्माची पंचमहाव्रते कोणती?
अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह आणि ब्रह्मचर्य.
Q2. गौतम बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती कोठे झाली?
बोधगया येथे.
Q3. 'धम्मचक्रप्रवर्तन' म्हणजे काय?
बुद्धांनी सारनाथ येथे दिलेला पहिला उपदेश.
Q4. पारशी धर्माची तीन तत्त्वे कोणती?
चांगले विचार, चांगले शब्द आणि चांगली कृती.
Q5. भारतात इस्लाम धर्म प्रथम कसा पोहोचला?
अरब व्यापाऱ्यांमार्फत केरळच्या किनाऱ्यावर.
परीक्षेसाठी टीप
धर्म, संस्थापक आणि मुख्य शिकवण यांचा तक्ता तयार करून सराव करा.
उत्तर-वैदिक काळात स्थिर गाव-वसाहतींतून जनपदे निर्माण झाली; पुढे मोठी जनपदे महाजनपदे बनली. या पाठात जनपद, सोळा महाजनपदे, गणराज्ये आणि मगध राज्याचा उदय यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
साधारणपणे इ.स.पू. १००० ते इ.स.पू. ६०० हा उत्तर-वैदिक कालखंड मानला जातो.
या काळात लोक अधिक स्थिर झाले. 'जन' ज्या प्रदेशात स्थायिक झाले त्या प्रदेशाला 'जनपद' म्हणू लागले.
काही जनपदांनी शेजारची जनपदे जिंकून आपला विस्तार केला; अशा मोठ्या राज्यांना 'महाजनपद' म्हणतात.
बौद्ध ग्रंथांत सोळा महाजनपदांचा उल्लेख आहे. उदा. मगध, कोसल, वत्स, अवंती, काशी, वज्जी, मल्ल, कुरु, पांचाल, गांधार.
दक्षिणेत गोदावरी काठी असलेले 'अश्मक' (अस्सक) हे एकमेव महाजनपद होते; त्याचा भाग आजच्या महाराष्ट्रात होता.
काही राज्यांत राजा नसून लोकप्रतिनिधींची सभा कारभार चालवत असे; त्यांना 'गणराज्य' किंवा संघराज्य म्हणतात. उदा. वज्जी (लिच्छवी), शाक्य, मल्ल.
गणराज्यांत निर्णय चर्चेने व बहुमताने होत.
महाजनपदांमध्ये सत्तेसाठी स्पर्धा होती. त्यात मगध सर्वांत बलशाली ठरले.
मगधाच्या उदयाची कारणे: सुपीक जमीन, जंगलातील हत्ती व लाकूड, लोखंडाच्या खाणी, गंगा नदीतून व्यापार आणि बिंबिसार, अजातशत्रू यांसारखे पराक्रमी राजे.
मगधाची राजधानी आधी राजगृह आणि नंतर पाटलिपुत्र होती. नंद घराण्याने मगधाचे साम्राज्य वाढवले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
जनपद – 'जन' स्थायिक झालेला प्रदेश.
महाजनपद – विस्तारलेले मोठे जनपद.
गणराज्य – लोकप्रतिनिधींच्या सभेने चालवलेले राज्य.
साम्राज्य – अनेक राज्यांवर सत्ता असलेले मोठे राज्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स.पू. १००० ते ६०० – उत्तर-वैदिक काळ.
बिंबिसार, अजातशत्रू – मगधाचे राजे.
अश्मक – दक्षिणेतील एकमेव महाजनपद.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जनपद म्हणजे काय?
'जन' म्हणजे लोकांचा समूह ज्या प्रदेशात स्थायिक झाला तो प्रदेश म्हणजे जनपद.
Q2. बौद्ध ग्रंथांत किती महाजनपदांचा उल्लेख आहे?
सोळा महाजनपदांचा.
Q3. दक्षिण भारतातील एकमेव महाजनपद कोणते?
गोदावरी काठचे अश्मक.
Q4. गणराज्याचा कारभार कसा चालत असे?
लोकप्रतिनिधींची सभा चर्चा करून बहुमताने निर्णय घेत असे.
Q5. मगध राज्य बलशाली होण्याची दोन कारणे लिहा.
सुपीक जमीन व लोखंडाच्या खाणी, तसेच बिंबिसार-अजातशत्रू यांसारखे पराक्रमी राजे.
परीक्षेसाठी टीप
अश्मक महाजनपद महाराष्ट्राशी जोडलेले आहे – हा मुद्दा हमखास विचारला जातो.
चंद्रगुप्त मौर्याने मगधात मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली. सम्राट अशोकाने कलिंग युद्धानंतर धम्माचा मार्ग स्वीकारला. या पाठात मौर्य साम्राज्याची स्थापना, सम्राट अशोक, मौर्य राज्यव्यवस्था आणि कला, स्थापत्य व लोकजीवन यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मगधाचा नंद राजा धनानंद याच्याविषयी लोकांमध्ये असंतोष होता. चंद्रगुप्ताने आर्य चाणक्यांच्या मदतीने त्याचा पराभव केला.
इ.स.पू. ३२१ मध्ये चंद्रगुप्ताने मगध जिंकून मौर्य साम्राज्याची स्थापना केली. पुढे अवंती, सौराष्ट्र आणि वायव्येकडील प्रदेश जिंकले.
चाणक्यांनी (कौटिल्य) 'अर्थशास्त्र' हा राज्यकारभारावरील ग्रंथ लिहिला.
ग्रीक राजदूत मेगॅस्थिनीसने 'इंडिका' ग्रंथात मौर्यकालीन भारताचे वर्णन केले.
चंद्रगुप्तानंतर बिंदुसार आणि नंतर सम्राट अशोक गादीवर आले.
अशोकाने कलिंग जिंकले; पण युद्धातील प्रचंड हिंसाचार पाहून त्याने युद्ध सोडून 'धम्मविजयाचा' मार्ग स्वीकारला आणि बौद्ध धर्माचा प्रसार केला.
अशोकाने आपले संदेश शिलालेख व स्तंभलेखांवर कोरले; ते बहुतेक ब्राह्मी लिपीत आहेत.
राज्यव्यवस्था: राजा सर्वोच्च; मंत्रिपरिषद सल्ला देई; साम्राज्य प्रांतांत विभागलेले होते; राजधानी पाटलिपुत्र.
सारनाथ येथील अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा ही भारताची राजमुद्रा आहे आणि अशोकचक्र राष्ट्रध्वजावर आहे.
मौर्यकाळात शिल्पकला विकसित झाली: स्तंभ, सांची स्तूप, बाराबर गुहा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
साम्राज्य – अनेक प्रदेशांवर एका सत्तेचे राज्य.
धम्म – अशोकाने सांगितलेली नैतिक आचरणाची शिकवण.
स्तूप – बौद्ध धर्मातील अर्धगोलाकार पवित्र वास्तू.
अर्थशास्त्र – चाणक्यांचा राज्यशास्त्रावरील ग्रंथ.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स.पू. ३२१ – चंद्रगुप्त मौर्याने मगध जिंकले.
चाणक्य (कौटिल्य) – 'अर्थशास्त्र'.
मेगॅस्थिनीस – 'इंडिका'.
सम्राट अशोक – कलिंग युद्ध, धम्मप्रसार.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मौर्य साम्राज्याची स्थापना कोणी व केव्हा केली?
चंद्रगुप्त मौर्याने इ.स.पू. ३२१ मध्ये.
Q2. 'अर्थशास्त्र' ग्रंथ कोणी लिहिला?
आर्य चाणक्य (कौटिल्य) यांनी.
Q3. कलिंग युद्धानंतर अशोकात कोणता बदल झाला?
युद्धातील हिंसाचार पाहून त्याने युद्ध सोडले आणि धम्माचा, अहिंसेचा मार्ग स्वीकारला.
Q4. भारताची राजमुद्रा कोठून घेतली आहे?
सारनाथ येथील अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रेवरून.
Q5. मौर्यकालीन स्थापत्याची दोन उदाहरणे लिहा.
अशोकस्तंभ आणि सांची येथील स्तूप.
परीक्षेसाठी टीप
चंद्रगुप्त → बिंदुसार → अशोक हा क्रम आणि ग्रंथ-लेखक जोड्या लक्षात ठेवा.
प्राचीन भारतातील व महाराष्ट्रातील राज्ये व राजघराणी
Kingdoms and Dynasties in Ancient India and Maharashtra
थोडक्यात सारांश
मौर्य साम्राज्यानंतर भारतात अनेक राजघराणी उदयास आली. या पाठात शुंग, काण्व, इंडो-ग्रीक, शक, सातवाहन, कुशाण, गुप्त आणि वर्धन घराण्यांची माहिती आहे; महाराष्ट्रासाठी सातवाहन घराणे विशेष महत्त्वाचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याचा सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने शुंग घराणे स्थापन केले. त्यानंतर काण्व घराणे आले.
वायव्य भारतात इंडो-ग्रीक (यवन) राजे राज्य करत; राजा मिनँडर (मिलिंद) प्रसिद्ध. त्यांच्या नाण्यांवर राजांची चित्रे असत.
शक राज्यकर्ते मध्य आशियातून आले; त्यांनी पश्चिम भारतात राज्य केले.
सातवाहन घराण्याचे राज्य महाराष्ट्रात होते; राजधानी प्रतिष्ठान (आजचे पैठण). संस्थापक सिमुक.
गौतमीपुत्र सातकर्णी हा पराक्रमी सातवाहन राजा; त्याने शकांचा पराभव केला.
राजा हाल याने प्राकृत भाषेत 'गाथासप्तशती' संकलित केली.
सातवाहन काळात व्यापार भरभराटीला आला; पैठण, तेर, नाशिक, कल्याण ही केंद्रे. कार्ले, नाशिक येथील लेणी याच काळातील.
कुशाण राजा कनिष्क याने बौद्ध धर्माला आश्रय दिला. गांधार शिल्पशैली विकसित झाली.
गुप्त घराणे: चंद्रगुप्त पहिला, समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त दुसरा (विक्रमादित्य). कला, साहित्य व विज्ञानाची प्रगती झाल्याने हा काळ 'सुवर्णयुग' म्हणून ओळखला जातो. कालिदास, आर्यभट याच काळातील.
गुप्तांचे वाकाटकांशी (विदर्भ) विवाहसंबंध होते.
वर्धन घराण्यातील सम्राट हर्षवर्धन प्रसिद्ध; चिनी प्रवासी ह्युएन त्संग त्याच्या काळात भारतात आला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
राजघराणे – एकाच वंशातील राजांची परंपरा.
प्रतिष्ठान – सातवाहनांची राजधानी (पैठण).
गांधार शैली – भारतीय व ग्रीक कलेचा संगम असलेली शिल्पशैली.
सुवर्णयुग – सर्वांगीण प्रगतीचा काळ.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
घराणे
प्रसिद्ध राजा
शुंग
पुष्यमित्र शुंग
सातवाहन
गौतमीपुत्र सातकर्णी, हाल
कुशाण
कनिष्क
गुप्त
समुद्रगुप्त, चंद्रगुप्त दुसरा
वर्धन
हर्षवर्धन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सातवाहनांची राजधानी कोणती होती?
प्रतिष्ठान, म्हणजे आजचे पैठण.
Q2. 'गाथासप्तशती' कोणी संकलित केली?
सातवाहन राजा हाल याने.
Q3. गुप्त काळाला सुवर्णयुग का म्हणतात?
या काळात कला, साहित्य, विज्ञान आणि व्यापार यांची मोठी प्रगती झाली.
Q4. कोणत्या कुशाण राजाने बौद्ध धर्माला आश्रय दिला?
कनिष्क.
Q5. हर्षवर्धनाच्या काळात कोणता चिनी प्रवासी भारतात आला?
ह्युएन त्संग.
परीक्षेसाठी टीप
घराणे आणि त्याचा प्रसिद्ध राजा अशा जोड्या तक्त्यात लिहून पाठ करा.
प्राचीन भारताने कला, साहित्य, विज्ञान, वैद्यक, व्यापार आणि शिक्षण या क्षेत्रांत मोठा सांस्कृतिक वारसा निर्माण केला. या पाठात सांस्कृतिक जीवन, व्यापार व आर्थिक जीवन, वैद्यकशास्त्र, महाराष्ट्राची संमिश्र संस्कृती आणि प्राचीन शिक्षण पद्धती यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्राचीन भारतात संस्कृत, प्राकृत, पाली भाषांत साहित्य निर्माण झाले. रामायण, महाभारत ही महाकाव्ये आणि कालिदासांची नाटके प्रसिद्ध आहेत.
स्थापत्य व शिल्पकला: स्तूप, लेणी, मंदिरे. अजिंठा येथील भित्तिचित्रे आणि वेरूळची लेणी जगप्रसिद्ध आहेत.
गणित व खगोलशास्त्र: शून्य व दशमान पद्धतीचा वापर; आर्यभट, वराहमिहिर हे थोर विद्वान.
व्यापार: कापड, मसाले, मौल्यवान रत्ने यांचा देशांतर्गत व परदेशांशी व्यापार चाले. कारागिरांच्या व व्यापाऱ्यांच्या संघटनांना 'श्रेणी' म्हणत.
नाण्यांचा वापर वाढल्याने व्यापार सोपा झाला.
वैद्यकशास्त्र: आयुर्वेदाची परंपरा. चरकांनी 'चरकसंहिता' आणि सुश्रुतांनी शस्त्रक्रियेवर 'सुश्रुतसंहिता' लिहिली.
महाराष्ट्राची संस्कृती संमिश्र आहे: विविध धर्म, भाषा, लोककला आणि परंपरा येथे एकत्र नांदल्या. लेणी, सण-उत्सव व लोकगीते यांत हे दिसते.
शिक्षण: गुरुकुल पद्धती, जेथे विद्यार्थी गुरूंच्या आश्रमात राहून शिकत.
तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशीला ही प्रसिद्ध विद्यापीठे होती; तेथे परदेशांतूनही विद्यार्थी येत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सांस्कृतिक वारसा – पूर्वजांकडून मिळालेली कला, ज्ञान व परंपरा.
श्रेणी – कारागिरांच्या व व्यापाऱ्यांच्या संघटना.
आयुर्वेद – भारतीय पारंपरिक वैद्यकशास्त्र.
गुरुकुल – गुरूंच्या आश्रमातील शिक्षण पद्धती.
संमिश्र संस्कृती – अनेक परंपरांच्या मिलाफाने बनलेली संस्कृती.
प्राचीन भारताचे इराण (पर्शिया), ग्रीस, रोम आणि शेजारील देशांशी व्यापारी व सांस्कृतिक संबंध होते. या पाठात पर्शियन संस्कृतीशी संपर्क, ग्रीक-रोमन संस्कृतींचा प्रभाव आणि भारत व शेजारील देश यांतील देवाणघेवाण सांगितली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
इराणी (पर्शियन) साम्राज्याने भारताच्या वायव्य भागावर काही काळ सत्ता गाजवली. त्यामुळे दोन्ही संस्कृतींचा संपर्क आला.
पर्सिपोलीस येथील स्तंभ आणि अशोकस्तंभ यांत साम्य दिसते; मौर्य कलेवर पर्शियन कलेचा प्रभाव जाणवतो.
इराणी प्रभावातून खरोष्ठी लिपी वायव्य भारतात वापरली गेली.
इ.स.पू. ३२६ मध्ये ग्रीक सम्राट अलेक्झांडर (सिकंदर) भारताच्या वायव्य सीमेपर्यंत आला.
ग्रीक संपर्कामुळे नाण्यांवर राजाचे चित्र कोरण्याची पद्धत, खगोलशास्त्रातील देवाणघेवाण आणि गांधार शिल्पशैली विकसित झाली.
रोमशी मोठा सागरी व्यापार चाले. भारतातून मसाले (मिरी), मलमल, हस्तिदंत, रत्ने रोमला जात. भारतात अनेक रोमन नाणी सापडली आहेत.
भारत व रोम यांच्यातील व्यापारात पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे (उदा. सोपारा, कल्याण) महत्त्वाची होती.
रेशीम मार्गाने भारत, चीन आणि मध्य आशिया जोडले गेले.
बौद्ध धर्म श्रीलंका, चीन, जपान, आग्नेय आशियात पोहोचला. अशोकाने आपला मुलगा महेंद्र व मुलगी संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले.
फाहियान, ह्युएन त्संग यांसारखे चिनी प्रवासी भारतात शिकण्यासाठी आले.
आग्नेय आशियात (कंबोडिया, इंडोनेशिया) भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव दिसतो; अंकोरवाट मंदिर हे उदाहरण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सांस्कृतिक देवाणघेवाण – विचार, कला, परंपरा यांची परस्पर देवाणघेवाण.
रेशीम मार्ग – चीनला पश्चिमेशी जोडणारा प्राचीन व्यापारी मार्ग.
खरोष्ठी – वायव्य भारतात वापरली गेलेली प्राचीन लिपी.
बंदर – जहाजे थांबणारे व्यापारी ठिकाण.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स.पू. ३२६ – अलेक्झांडरचे भारतावर आक्रमण.
महेंद्र व संघमित्रा – श्रीलंकेत बौद्ध धर्माचा प्रसार.
फाहियान, ह्युएन त्संग – चिनी प्रवासी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मौर्य कलेवर कोणत्या संस्कृतीचा प्रभाव दिसतो?
पर्शियन (इराणी) संस्कृतीचा; पर्सिपोलीसचे स्तंभ व अशोकस्तंभ यांत साम्य आहे.
Q2. ग्रीक संपर्काचे भारतावर कोणते परिणाम झाले?
नाण्यांवर राजाचे चित्र, खगोलशास्त्रातील देवाणघेवाण आणि गांधार शिल्पशैली.
Q3. भारतातून रोमला कोणत्या वस्तू जात?
मिरीसारखे मसाले, मलमल, हस्तिदंत आणि रत्ने.
Q4. अशोकाने बौद्ध धर्मप्रसारासाठी श्रीलंकेत कोणाला पाठवले?
मुलगा महेंद्र आणि मुलगी संघमित्रा.
Q5. रेशीम मार्गाचे महत्त्व काय?
त्याने भारत, चीन आणि मध्य आशिया व्यापार व संस्कृतीने जोडले.
परीक्षेसाठी टीप
देश आणि भारताशी त्याचा संबंध (रोम – व्यापार, श्रीलंका – बौद्ध धर्म) असा तक्ता तयार करा.
माणूस समाजात राहतो आणि समाजाशिवाय त्याचे जीवन अपूर्ण आहे. या पाठात समाजाचा अर्थ व गरज, सामाजिक संस्था व त्यांची कार्ये, सामाजिक विविधता आणि सांस्कृतिक विविधता यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
उत्क्रांतीच्या काळात मानव समूहाने राहू लागला, कारण एकत्र कष्ट केल्याने सर्वांचे जगणे सुकर होते हे त्याला समजले.
एकमेकांशी संबंध असलेल्या, एकत्र राहणाऱ्या लोकांच्या समूहाला समाज म्हणतात.
माणूस हा समाजशील प्राणी आहे. अन्न, निवारा, सुरक्षितता, प्रेम आणि शिक्षण या गरजा समाजातच पूर्ण होतात.
समाजातील परस्परसहकार्य आणि परस्परावलंबन महत्त्वाचे आहे.
सामाजिक संस्था: कुटुंब, शाळा, धार्मिक संस्था, आर्थिक संस्था, शासन.
कुटुंब ही समाजाची पहिली व मूलभूत संस्था आहे. मुलांवर संस्कार करणे, सुरक्षितता देणे हे तिचे कार्य.
शाळा ज्ञान, कौशल्ये आणि मूल्ये देते.
भारतात भाषा, धर्म, प्रदेश, व्यवसाय यांत विविधता आहे; ही सामाजिक विविधता.
सण, उत्सव, पोशाख, आहार, कला, संगीत यांतील विविधता ही सांस्कृतिक विविधता.
'विविधतेत एकता' हे भारताचे वैशिष्ट्य आहे. विविधतेचा आदर, सहिष्णुता आणि बंधुभाव यांमुळे समाज एकसंध राहतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
समाज – परस्परसंबंध असलेल्या लोकांचा समूह.
सामाजिक संस्था – समाजाच्या गरजा पूर्ण करणाऱ्या संघटित व्यवस्था.
परस्परावलंबन – एकमेकांवर अवलंबून असणे.
सांस्कृतिक विविधता – सण, भाषा, कला, आहार यांतील वेगळेपण.
सहिष्णुता – वेगळ्या विचारांचा आदर.
महत्त्वाची माहिती
सामाजिक संस्था
मुख्य कार्य
कुटुंब
संस्कार, प्रेम, सुरक्षितता
शाळा
शिक्षण, मूल्ये
शासन
कायदा, सुव्यवस्था
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समाज म्हणजे काय?
एकमेकांशी संबंध असलेल्या आणि एकत्र राहणाऱ्या लोकांचा समूह म्हणजे समाज.
Q2. माणसाला समाजाची गरज का असते?
अन्न, निवारा, सुरक्षितता, प्रेम व शिक्षण यांसारख्या गरजा समाजातच पूर्ण होतात.
Q3. कुटुंबाची दोन कार्ये लिहा.
मुलांवर संस्कार करणे आणि सदस्यांना सुरक्षितता देणे.
Q4. सांस्कृतिक विविधतेची दोन उदाहरणे द्या.
विविध सण-उत्सव आणि वेगवेगळे पोशाख व आहार.
Q5. 'विविधतेत एकता' म्हणजे काय?
भाषा, धर्म, संस्कृती वेगळ्या असूनही भारतातील लोक एक राष्ट्र म्हणून एकत्र राहतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक सामाजिक संस्थेचे एक कार्य उदाहरणासह लिहिण्याचा सराव करा.
देशाचा कारभार ज्या मूलभूत नियमांनुसार चालतो त्यांच्या लिखित संग्रहाला संविधान म्हणतात. या पाठात संविधानाचा अर्थ, गरज व महत्त्व, भारतीय संविधान निर्मितीची प्रक्रिया आणि संविधान सभेचे कामकाज यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संविधान म्हणजे देशाचा कारभार चालवण्यासाठी केलेल्या मूलभूत नियमांचा व कायद्यांचा संग्रह.
संविधान शासनाची रचना, अधिकार आणि नागरिकांचे हक्क व कर्तव्ये ठरवते; सत्तेच्या गैरवापराला आळा घालते.
भारताला १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले. देशाचे संविधान तयार करण्यासाठी संविधान सभा स्थापन झाली.
संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे अध्यक्ष होते.
पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी १३ डिसेंबर १९४६ रोजी उद्दिष्टांचा ठराव मांडला.
मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते; म्हणून त्यांना 'भारतीय संविधानाचे शिल्पकार' म्हणतात.
संविधान सभेत विविध प्रदेश, धर्म आणि समाजघटकांचे प्रतिनिधी होते; काही महिला सदस्यही होत्या.
संविधान तयार होण्यास सुमारे २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस लागले.
२६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधान स्वीकारले गेले (संविधान दिन).
२६ जानेवारी १९५० पासून संविधान अमलात आले; म्हणून हा दिवस 'गणराज्य दिन' म्हणून साजरा होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संविधान – देशाच्या कारभाराचे मूलभूत नियम.
संविधान सभा – संविधान तयार करणारी सभा.
मसुदा समिती – संविधानाचा मसुदा लिहिणारी समिती.
गणराज्य – जनतेने निवडलेला प्रमुख असलेले राज्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
९ डिसेंबर १९४६ – संविधान सभेची पहिली बैठक.
२६ नोव्हेंबर १९४९ – संविधान स्वीकारले (संविधान दिन).
२६ जानेवारी १९५० – संविधान अमलात (गणराज्य दिन).
डॉ. राजेंद्र प्रसाद – संविधान सभेचे अध्यक्ष; डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – मसुदा समितीचे अध्यक्ष.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संविधान म्हणजे काय?
देशाचा कारभार चालवण्यासाठी केलेल्या मूलभूत नियमांचा लिखित संग्रह.
Q2. संविधान सभेचे अध्यक्ष कोण होते?
डॉ. राजेंद्र प्रसाद.
Q3. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना संविधानाचे शिल्पकार का म्हणतात?
ते मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते आणि संविधान तयार करण्यात त्यांचे मोलाचे योगदान होते.
Q4. २६ जानेवारी हा गणराज्य दिन म्हणून का साजरा करतात?
२६ जानेवारी १९५० रोजी भारताचे संविधान अमलात आले.
Q5. संविधानाची गरज का असते?
शासनाची रचना व अधिकार ठरवण्यासाठी, नागरिकांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी आणि सत्तेच्या गैरवापराला आळा घालण्यासाठी.
परीक्षेसाठी टीप
संविधानाशी संबंधित तीन महत्त्वाच्या तारखा अचूक लक्षात ठेवा.
नागरिकशास्त्र ३: भारतीय संविधानाची प्रास्ताविका आणि वैशिष्ट्ये
Civics 3: The Preamble and Features of the Indian Constitution
थोडक्यात सारांश
प्रास्ताविका म्हणजे भारतीय संविधानाची प्रस्तावना. तीत संविधानाचे तत्त्वज्ञान आणि उद्दिष्टे थोडक्यात सांगितली आहेत. या पाठात प्रास्ताविका, संविधानानुसार भारताचे स्वरूप, संविधानाची उद्दिष्टे आणि वैशिष्ट्ये यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रास्ताविकेची सुरुवात 'आम्ही भारताचे लोक' या शब्दांनी होते; म्हणजे सत्ता जनतेच्या हाती आहे.
पंडित नेहरूंनी १३ डिसेंबर १९४६ रोजी मांडलेला उद्दिष्टांचा ठराव प्रास्ताविकेचा आधार ठरला.
भारताचे स्वरूप: सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही गणराज्य.
सार्वभौम – देश अंतर्गत व परराष्ट्र निर्णय स्वतः घेतो.
समाजवादी – आर्थिक विषमता कमी करण्याचे ध्येय.
धर्मनिरपेक्ष – राज्याचा कोणताही अधिकृत धर्म नाही; सर्व धर्मांना समान वागणूक.
लोकशाही – लोकांनी निवडलेल्या प्रतिनिधींचे शासन.
गणराज्य – राष्ट्रप्रमुख (राष्ट्रपती) निवडून आलेला असतो, वंशपरंपरेने नाही.
संविधानाची उद्दिष्टे: न्याय (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय), स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता; राष्ट्राची एकता व एकात्मता.
संविधानाची वैशिष्ट्ये: जगातील सर्वांत मोठे लिखित संविधान, मूलभूत हक्क, मूलभूत कर्तव्ये, संघराज्य पद्धती, संसदीय शासनपद्धती, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था आणि प्रौढ मताधिकार (१८ वर्षांवरील सर्व नागरिकांना मतदानाचा हक्क).
गाव, तालुका आणि जिल्हा पातळीवरील कारभार स्थानिक लोकांच्या प्रतिनिधींमार्फत चालतो. या पाठात ग्रामीण स्थानिक शासनसंस्थांची रचना – ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद – आणि त्यांची कार्ये सांगितली आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
'खरा भारत गावांमध्ये वसलेला आहे' – महात्मा गांधी.
ग्रामीण स्थानिक शासनाची त्रिस्तरीय रचना: गाव – ग्रामपंचायत, तालुका – पंचायत समिती, जिल्हा – जिल्हा परिषद. याला पंचायतराज म्हणतात.
२२ डिसेंबर १९९२ रोजी झालेल्या ७३ व्या घटनादुरुस्तीमुळे पंचायतराज संस्थांना संविधानिक दर्जा मिळाला.
ग्रामपंचायतीचे सदस्य गावातील प्रौढ मतदार निवडतात; कार्यकाळ ५ वर्षे. प्रमुख सरपंच व त्याच्या गैरहजेरीत उपसरपंच.
महाराष्ट्रात ग्रामपंचायतीत महिला प्रतिनिधींसाठी ५० टक्के जागा राखीव असतात.
गावातील सर्व प्रौढ मतदारांची सभा म्हणजे ग्रामसभा; तिचा अध्यक्ष सरपंच असतो.
ग्रामसेवक हा ग्रामपंचायतीचा प्रशासकीय प्रमुख. २३ सप्टेंबर २०२४ च्या शासन निर्णयानुसार या पदाचे नाव 'ग्रामपंचायत अधिकारी' असे झाले आहे.
शहरांचा कारभार शहरी स्थानिक शासनसंस्था पाहतात. शहराच्या लोकसंख्येनुसार नगरपंचायत, नगरपरिषद किंवा महानगरपालिका स्थापन होते; लष्करी छावणीच्या भागासाठी कटक मंडळ असते. या पाठात त्यांची रचना, कार्ये आणि उत्पन्नाचे स्रोत सांगितले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
शहरी स्थानिक शासनसंस्थांच्या स्थापनेत लोकसंख्या ही मुख्य अट असते.
नगरपंचायत: ११,००० ते २५,००० लोकसंख्येच्या शहरांत. प्रमुख – अध्यक्ष; प्रशासकीय प्रमुख – मुख्याधिकारी.
नगरपरिषद: नगरपंचायतीपेक्षा मोठ्या आणि ३ लाखांपेक्षा कमी लोकसंख्येच्या शहरांत. प्रमुख – नगराध्यक्ष; प्रशासकीय प्रमुख – मुख्याधिकारी.
महानगरपालिका: ३ लाख व त्यापेक्षा जास्त लोकसंख्येच्या शहरांत. महाराष्ट्रात एकूण २९ महानगरपालिका आहेत.
महापौर हा शहराचा प्रथम नागरिक; तो नगरसेवकांमधून निवडला जातो आणि सभेचे अध्यक्षपद भूषवतो.
महानगरपालिका आयुक्त हा राज्य शासनाने नियुक्त केलेला सनदी अधिकारी असतो; तो प्रशासनाचा प्रमुख असतो.
सदस्यांचा (नगरसेवकांचा) कार्यकाळ ५ वर्षे असतो; दर पाच वर्षांनी निवडणूक घेणे बंधनकारक आहे.
उत्पन्नाचे स्रोत: मालमत्ता कर, पाणीपट्टी अशी प्रत्यक्ष करआकारणी आणि राज्य शासनाकडून मिळणारे अनुदान.
कटक मंडळ: लष्करी छावणीत राहणाऱ्या सैनिकांना व नागरिकांना सेवा पुरवते. कटक मंडळांची स्थापना १९२४ मध्ये झाली; ती भारत सरकारच्या संरक्षण खात्याच्या नियंत्रणाखाली असतात. उदा. पुणे, कामठी (नागपूर).
महत्त्वाच्या संज्ञा
नगरसेवक – शहरी स्थानिक संस्थेचा निवडून आलेला सदस्य.
महापौर – महानगरपालिकेचा प्रमुख, शहराचा प्रथम नागरिक.
आयुक्त – महानगरपालिकेचा प्रशासकीय प्रमुख.
मुख्याधिकारी – नगरपरिषद/नगरपंचायतीचा प्रशासकीय प्रमुख.
कटक मंडळ – लष्करी छावणी भागाचा कारभार पाहणारी संस्था.
महत्त्वाची माहिती
संस्था
लोकसंख्या
प्रमुख
प्रशासकीय प्रमुख
नगरपंचायत
११,००० ते २५,०००
अध्यक्ष
मुख्याधिकारी
नगरपरिषद
३ लाखांपेक्षा कमी
नगराध्यक्ष
मुख्याधिकारी
महानगरपालिका
३ लाख व अधिक
महापौर
आयुक्त
कटक मंडळ
लष्करी छावणी
अध्यक्ष
कार्यकारी अधिकारी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. महानगरपालिका कोणत्या शहरांमध्ये स्थापन केली जाते?
३ लाख व त्यापेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या शहरांमध्ये.
Q2. शहराचा प्रथम नागरिक कोणाला म्हणतात?
महापौराला.
Q3. महानगरपालिका आयुक्ताची नियुक्ती कोण करते?
राज्य शासन.
Q4. महानगरपालिकेची तीन कार्ये लिहा.
पाणीपुरवठा, कचरा व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक आरोग्य.
Q5. कटक मंडळ म्हणजे काय?
लष्करी छावणीत राहणाऱ्या सैनिकांना व नागरिकांना सेवा पुरवणारी, संरक्षण खात्याच्या नियंत्रणाखालील संस्था.
परीक्षेसाठी टीप
चारही संस्थांचा तक्ता (लोकसंख्या, प्रमुख, प्रशासकीय प्रमुख) पाठ करा.
अनेक जिल्हे मिळून राज्य बनते. जिल्ह्याचा कारभार सुरळीत चालवण्यासाठी जिल्हा प्रशासन असते. या पाठात जिल्हा प्रशासनाची ओळख, महसूल प्रशासन, पोलीस प्रशासन आणि न्याय प्रशासन यांची रचना व कार्ये सांगितली आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
जिल्हाधिकारी हा जिल्ह्याच्या प्रशासनाचा प्रमुख असतो. तो भारतीय प्रशासकीय सेवेतील (IAS) अधिकारी असतो. तोच जिल्हा दंडाधिकारीही असतो.
महसूल प्रशासनात जिल्हाधिकारी, उपजिल्हाधिकारी, उपविभागीय अधिकारी, तहसीलदार, नायब तहसीलदार, मंडल अधिकारी आणि ग्राम महसूल अधिकारी (तलाठी) यांचा समावेश असतो.
महसूल प्रशासनाची कार्ये: जमीन महसूल गोळा करणे, जमिनीच्या नोंदी ठेवणे (सातबारा उतारा), कायदा व सुव्यवस्था राखणे, निवडणुका घेणे, नैसर्गिक आपत्तीत मदत करणे.
तहसीलदार तालुक्याचा महसूल प्रमुख असतो.
जिल्हा पोलीस प्रशासनाचा प्रमुख पोलीस अधीक्षक असतो. त्याच्या अधिपत्याखाली पोलीस ठाणी असतात.
पोलिसांची कार्ये: कायदा व सुव्यवस्था राखणे, गुन्हे रोखणे व तपास करणे, वाहतूक नियंत्रण, नागरिकांचे संरक्षण.
मोठ्या शहरांत पोलीस आयुक्तालय असते.
जिल्हा न्यायाधीश हे जिल्हा पातळीवरील प्रमुख न्यायिक अधिकारी असतात. जिल्हा व सत्र न्यायालयात दिवाणी आणि फौजदारी खटले चालतात.
दिवाणी खटले म्हणजे जमीन, मालमत्ता, करार यांसंबंधीचे वाद; फौजदारी खटले म्हणजे चोरी, मारामारी यांसारखे गुन्हे.
तालुका पातळीवरही न्यायालये असतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
जिल्हाधिकारी – जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख.
महसूल – शासनाला जमीन व करांतून मिळणारे उत्पन्न.
ग्राम महसूल अधिकारी (तलाठी) – गाव पातळीवरील महसूल अधिकारी.
पोलीस अधीक्षक – जिल्हा पोलीस प्रमुख.
दिवाणी / फौजदारी खटला – मालमत्तेचे वाद / गुन्हेगारी प्रकरणे.
महत्त्वाची माहिती
प्रशासन
प्रमुख
महसूल
जिल्हाधिकारी
पोलीस
पोलीस अधीक्षक
न्याय
जिल्हा न्यायाधीश
तालुका महसूल
तहसीलदार
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जिल्हा प्रशासनाचा प्रमुख कोण असतो?
जिल्हाधिकारी.
Q2. महसूल प्रशासनाची तीन कार्ये लिहा.
जमीन महसूल गोळा करणे, जमिनीच्या नोंदी ठेवणे आणि नैसर्गिक आपत्तीत मदत करणे.
Q3. जिल्हा पोलीस प्रशासनाचा प्रमुख कोण?
पोलीस अधीक्षक.
Q4. दिवाणी आणि फौजदारी खटल्यांतील फरक सांगा.
दिवाणी खटले जमीन, मालमत्ता, करार यांच्या वादांचे; फौजदारी खटले चोरी, मारामारी यांसारख्या गुन्ह्यांचे असतात.
Q5. तलाठ्याचे नवीन पदनाम काय आहे?
ग्राम महसूल अधिकारी.
परीक्षेसाठी टीप
महसूल, पोलीस व न्याय प्रशासनाचे प्रमुख आणि एक-एक कार्य तक्त्यात लिहा.