भूगोल हे पृथ्वीचे वर्णन करणारे शास्त्र आहे. या पाठात भूगोलाचा अर्थ, त्याच्या मुख्य शाखा आणि भौगोलिक माहिती गोळा करण्याचे प्राथमिक व दुय्यम स्रोत यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भूगोलाला इंग्रजीत 'Geography' म्हणतात. हा शब्द ग्रीक भाषेतील 'Geographia' या शब्दावरून आला आहे.
'Geo' म्हणजे पृथ्वी आणि 'graphia' म्हणजे वर्णन. म्हणून भूगोल म्हणजे पृथ्वीचे वर्णन करणारे शास्त्र.
भूगोलात प्राकृतिक (नैसर्गिक) घटक आणि मानवी घटक तसेच त्यांच्यातील परस्परसंबंध यांचा अभ्यास होतो.
भूगोलाच्या दोन मुख्य शाखा: प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल.
हवामान, पिके, प्रवास, नकाशे, पाणी, वस्ती – भूगोल आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग आहे.
प्राथमिक स्रोत: प्रत्यक्ष निरीक्षणातून स्वतः गोळा केलेली मूळ माहिती. उदा. क्षेत्रभेट, सर्वेक्षण, मुलाखत, मोजमाप.
दुय्यम स्रोत: इतरांनी आधीच गोळा करून प्रक्रिया केलेली माहिती. उदा. पाठ्यपुस्तके, नकाशे, गॅझेटियर, संशोधन नियतकालिके, वर्तमानपत्रे, प्रवासवर्णने, इंटरनेट.
प्राथमिक माहिती नवी व अधिक विश्वासार्ह असते पण तिला वेळ लागतो; दुय्यम माहिती सहज मिळते पण जुनी असू शकते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भूगोल – पृथ्वीचे वर्णन करणारे शास्त्र.
प्राकृतिक भूगोल – भूमी, पाणी, हवा, हवामान, वनस्पती व प्राणी यांचा अभ्यास.
मानवी भूगोल – लोकसंख्या, वस्ती, व्यवसाय आणि निसर्गाशी मानवाचा संबंध यांचा अभ्यास.
प्राथमिक स्रोत – स्वतः गोळा केलेली मूळ माहिती.
दुय्यम स्रोत – इतरांनी गोळा केलेली माहिती.
महत्त्वाची माहिती
प्राथमिक स्रोत
दुय्यम स्रोत
क्षेत्रभेट
पाठ्यपुस्तक
सर्वेक्षण
नकाशा, गॅझेटियर
मुलाखत
वर्तमानपत्र, नियतकालिक
निरीक्षण
इंटरनेट, प्रवासवर्णन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'Geo' आणि 'graphia' या शब्दांचा अर्थ काय?
'Geo' म्हणजे पृथ्वी आणि 'graphia' म्हणजे वर्णन.
Q2. भूगोलाच्या दोन मुख्य शाखा कोणत्या?
प्राकृतिक भूगोल आणि मानवी भूगोल.
Q3. प्राथमिक स्रोत म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
प्रत्यक्ष निरीक्षणातून स्वतः गोळा केलेली मूळ माहिती; उदा. क्षेत्रभेट, सर्वेक्षण.
Q4. पाठ्यपुस्तक हा प्राथमिक की दुय्यम स्रोत आहे?
दुय्यम स्रोत.
Q5. दुय्यम माहितीचा एक फायदा व एक मर्यादा लिहा.
फायदा – सहज उपलब्ध असते. मर्यादा – ती जुनी असू शकते.
परीक्षेसाठी टीप
प्राथमिक आणि दुय्यम स्रोतांची प्रत्येकी तीन उदाहरणे पाठ करा.
Read in English
Quick summary
Geography is the science that describes the earth. This chapter explains the meaning of geography, its two main branches, and the primary and secondary sources used to collect geographic information.
Key points
The word 'Geography' comes from the Greek word 'Geographia': 'Geo' means the earth and 'graphia' means description.
So geography is the science that describes the earth.
Geography studies physical (natural) components and human (man-made) components and how they affect each other.
The two main branches are Physical Geography and Human Geography.
Geography is part of our daily life: weather, crops, travel, maps, water and settlements.
Data for geography is collected from two types of sources.
Primary sources give original, first-hand data collected by actual observation: field visits, surveys, interviews, measurements.
Secondary sources give data already collected and processed by others: textbooks, maps, gazetteers, research journals, magazines, newspapers, travelogues, internet.
Primary data is new and more reliable but takes time; secondary data is easily available but may be outdated.
Important terms
Geography (भूगोल) – the science that describes the earth.
Physical geography – study of land, water, air, climate, plants and animals.
Human geography – study of people, settlements, occupations and their relation with nature.
Primary source – first-hand data collected by oneself.
Secondary source – data already collected by someone else.
Key facts
Primary sources
Secondary sources
Field visit
Textbook
Survey
Map, gazetteer
Interview
Newspaper, journal
Observation
Internet, travelogue
5 important questions
Q1. What is the meaning of 'Geo' and 'graphia'?
'Geo' means the earth and 'graphia' means description.
Q2. Name the two main branches of geography.
Physical geography and human geography.
Q3. What is a primary source? Give two examples.
A source of original data collected by oneself, like a field visit or a survey.
Q4. Is a textbook a primary or secondary source?
A secondary source.
Q5. Write one merit and one limitation of secondary data.
Merit: easily available. Limitation: it may be outdated.
Exam tip
Learn three examples each of primary and secondary sources.
प्राचीन भारतीयांना पृथ्वी, आकाश, ऋतू आणि कालगणनेचे सखोल ज्ञान होते. या पाठात प्राचीन ग्रंथांतील पृथ्वीविषयक कल्पना, सप्तद्वीप, ग्रहणे, कालमापन आणि ऋतुचक्र यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
वराहमिहिर, कौटिल्य, कालिदास यांसारख्या प्राचीन विद्वानांनी पृथ्वी व निसर्गाविषयी लेखन केले.
वेदांमध्ये पृथ्वीला 'पृथ्वी' किंवा 'धरणी' म्हटले आहे. समुद्राच्या उत्तरेकडील आणि हिमालयाच्या दक्षिणेकडील भूमीला 'भारत' म्हणतात (विष्णुपुराण).
प्राचीन भारतीयांना पृथ्वीच्या गोल आकाराची कल्पना होती. पृथ्वीचा व्यास सुमारे १३,००० किमी असावा, असा उल्लेख आढळतो.
प्राचीन ग्रंथांत पृथ्वीचे वर्णन 'सप्तद्वीप' असे आहे: जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर. मध्यभागी मेरू पर्वत.
जांभळाच्या झाडांच्या विपुलतेमुळे जंबुद्वीप हे नाव पडले; त्याचा बहुतेक भाग आशिया खंडात असून त्यात भारतवर्ष येतो.
चंद्रग्रहणाच्या वेळी पृथ्वीची गोलाकार सावली चंद्रावर पडते; यावरून पृथ्वी गोल आहे हे समजले. भारतीय ग्रहणांच्या वेळा अचूक सांगू शकत.
प्राचीन खगोलशास्त्रज्ञांनी उज्जयिनी (उज्जैन) हे पृथ्वीचे मध्यवर्ती ठिकाण मानले आणि मूळ रेखावृत्ताची संकल्पना प्रथम मांडली.
घटिका, दिवस, पक्ष, मास, वर्ष ही कालमापनाची एकके वापरली जात; अनेक ठिकाणी सूर्यघड्याळे उभारली होती.
ऋग्वेदात वर्षाचे सहा ऋतू आणि बारा महिने असे वर्णन आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
द्वीप – बेट किंवा मोठा भूभाग.
सप्तद्वीप – प्राचीन ग्रंथांतील सात द्वीपे.
ग्रहण – सूर्य किंवा चंद्राचा प्रकाश झाकला जाणे.
मूळ रेखावृत्त – कालगणनेसाठी आधार मानलेली रेषा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वराहमिहिर, कौटिल्य, कालिदास – भूगोलविषयक लेखन करणारे प्राचीन विद्वान.
उज्जयिनी (उज्जैन) – कालगणनेचे प्राचीन मध्यवर्ती ठिकाण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सप्तद्वीपांची नावे लिहा.
जंबू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर.
Q2. जंबुद्वीपाला हे नाव का पडले?
तेथे जांभळाची झाडे विपुल प्रमाणात होती.
Q3. चंद्रग्रहणात चंद्रावर कोणाची सावली पडते?
पृथ्वीची.
Q4. प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रज्ञांनी कोणते ठिकाण पृथ्वीचे मध्यवर्ती ठिकाण मानले?
उज्जयिनी (उज्जैन).
Q5. ऋग्वेदात किती ऋतूंचा उल्लेख आहे?
सहा ऋतू आणि बारा महिने.
परीक्षेसाठी टीप
सप्तद्वीप आणि सहा ऋतूंची संकल्पना-चित्रे तयार करून सराव करा.
Read in English
Quick summary
Ancient Indians had deep knowledge of the earth, the sky, seasons and time. This chapter describes ideas of the universe and earth in ancient Indian texts, the seven dweepas (Saptadweep), eclipses, time measurement and the seasonal cycle.
Key points
Ancient Indian scholars like Varahamihira, Kautilya and Kalidasa wrote about the earth and nature.
In the Vedas the earth is called 'Pruthvi' or 'Dharani'. The land north of the ocean and south of the Himalayas is called 'Bharat' (Vishnu Purana).
Ancient Indians knew the earth is round. It was mentioned that its diameter could be about 13,000 km.
The earth was described as 'Saptadweep' — seven dweepas: Jambu, Plaksh, Shalmali, Kush, Kraunch, Shak and Pushkar. Meru Parvat was at the centre.
Jambudweep, named after its many jamun trees, lies mostly in Asia and includes Bharatvarsh.
In a lunar eclipse, the round shadow of the earth falls on the moon. This showed the earth is round. Indians could predict eclipses accurately.
Ancient astronomers treated Ujjain (Ujjayani) as the central point of the earth and gave the idea of a base longitude for time calculation.
Time units like ghatika, day, paksha, month and year were used; sundials were set up in many places.
The Rigveda describes six seasons (ritus) and twelve months in a year.
Important terms
Dweep – island or large landmass.
Saptadweep – the seven dweepas of ancient texts.
Eclipse (ग्रहण) – blocking of light of the sun or moon.
Base longitude – reference line for time calculation.
Important dates and people
Varahamihira, Kautilya, Kalidasa – ancient thinkers who wrote on geography.
Ujjain – ancient central point for time calculation.
5 important questions
Q1. Name the seven dweepas.
Jambu, Plaksh, Shalmali, Kush, Kraunch, Shak and Pushkar.
Q2. Why was Jambudweep given that name?
Because there was an abundance of jamun trees there.
Q3. In a lunar eclipse, whose shadow falls on the moon?
The earth's shadow.
Q4. Which place did ancient Indian astronomers take as the central point of the earth?
Ujjain (Ujjayani).
Q5. How many seasons are mentioned in the Rigveda?
Six seasons (ritus) and twelve months.
Exam tip
Practise the concept map of the seven dweepas and the six seasons.
पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणाचे अचूक स्थान शोधण्यासाठी अक्षवृत्ते आणि रेखावृत्ते यांचे काल्पनिक जाळे वापरले जाते. या पाठात कोनीय अंतर, अक्षवृत्ते, रेखावृत्ते, महत्त्वाची वृत्ते आणि भौगोलिक निर्देशांक यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ठिकाणाचे स्थान पृथ्वीच्या केंद्रापासूनच्या कोनीय अंतराने ठरवले जाते.
विषुववृत्ताच्या उत्तरेस किंवा दक्षिणेस समान कोनीय अंतरावरील ठिकाणे जोडणाऱ्या काल्पनिक वर्तुळांना अक्षवृत्ते म्हणतात. ती एकमेकांना समांतर असतात.
विषुववृत्त (०°) हे सर्वांत मोठे अक्षवृत्त आहे; त्याला बृहत्‌वृत्त म्हणतात. ते पृथ्वीचे उत्तर व दक्षिण गोलार्ध असे दोन समान भाग करते.
१° अंतराने एकूण १८१ अक्षवृत्ते काढता येतात (९० उत्तर + ९० दक्षिण + विषुववृत्त). लगतच्या दोन अक्षवृत्तांतील अंतर सुमारे १११ किमी असते.
ध्रुवांकडे अक्षवृत्ते लहान होत जातात; ध्रुव (९०° उ., ९०° द.) हे बिंदू आहेत.
उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव यांना जोडणाऱ्या अर्धवर्तुळांना रेखावृत्ते म्हणतात. सर्व रेखावृत्ते ध्रुवांवर एकत्र येतात; ती समांतर नसतात.
ग्रीनिच (लंडनजवळ) येथून जाणारे ०° रेखावृत्त म्हणजे मूळ रेखावृत्त. ०° व १८०° रेखावृत्ते मिळून पृथ्वीचे पूर्व व पश्चिम गोलार्ध होतात.
एखाद्या ठिकाणाचे अक्षांश व रेखांश एकत्र लिहिणे म्हणजे त्याचे भौगोलिक निर्देशांक.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अक्षवृत्त – विषुववृत्ताला समांतर काल्पनिक वर्तुळ.
रेखावृत्त – ध्रुवांना जोडणारे अर्धवर्तुळ.
विषुववृत्त – ०° अक्षवृत्त, बृहत्‌वृत्त.
मूळ रेखावृत्त – ग्रीनिचवरून जाणारे ०° रेखावृत्त.
निर्देशांक – ठिकाणाचे अक्षांश व रेखांश.
महत्त्वाची माहिती
वृत्त
मूल्य
विषुववृत्त
०°
कर्कवृत्त
२३°३०′ उ.
मकरवृत्त
२३°३०′ द.
आर्क्टिक वृत्त
६६°३०′ उ.
अंटार्क्टिक वृत्त
६६°३०′ द.
मूळ रेखावृत्त
०° (ग्रीनिच)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अक्षवृत्त म्हणजे काय?
विषुववृत्ताच्या उत्तरेस किंवा दक्षिणेस समान कोनीय अंतरावरील ठिकाणे जोडणारे काल्पनिक वर्तुळ.
Q2. विषुववृत्ताला बृहत्‌वृत्त का म्हणतात?
ते सर्वांत मोठे अक्षवृत्त असून पृथ्वीचे दोन समान गोलार्ध करते.
Q3. १° अंतराने किती अक्षवृत्ते काढता येतात?
१८१.
Q4. सर्व रेखावृत्ते कोठे एकत्र येतात?
उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव येथे.
Q5. मूळ रेखावृत्त कोणते?
ग्रीनिचवरून जाणारे ०° रेखावृत्त.
परीक्षेसाठी टीप
कर्कवृत्त, मकरवृत्त आणि ध्रुववृत्तांची मूल्ये पाठ करा; जोड्या लावा प्रश्नांत ती येतात.
Read in English
Quick summary
To find the exact location of any place on the earth, we use an imaginary grid of latitudes and longitudes. This chapter explains angular distance, latitudes, longitudes, important parallels and how coordinates give location.
Key points
The location of a place is found by its angular distance from the earth's centre.
Latitudes are imaginary circles joining places at the same angular distance north or south of the equator. They are parallel to each other.
The equator (0°) is the longest latitude, called the Great Circle. It divides the earth into the northern and southern hemispheres.
181 latitudes can be drawn at 1° intervals (90 N + 90 S + equator). The distance between two consecutive latitudes is about 111 km everywhere.
Latitudes become smaller towards the poles. The poles (90° N, 90° S) are points.
Important latitudes: Tropic of Cancer 23°30′ N, Tropic of Capricorn 23°30′ S, Arctic Circle 66°30′ N, Antarctic Circle 66°30′ S.
Longitudes are semicircles joining the North and South Poles. All meet at the poles; they are not parallel.
0° longitude passes through Greenwich (near London); it is the prime (base) meridian. 0° and 180° together divide the earth into eastern and western hemispheres.
A place's coordinates are its latitude and longitude written together.
Important terms
Latitude (अक्षवृत्त) – circle parallel to the equator.
Longitude (रेखावृत्त) – semicircle from pole to pole.
Equator – 0° latitude, the Great Circle.
Prime meridian – 0° longitude through Greenwich.
Coordinates – latitude and longitude of a place.
Key facts
Line
Value
Equator
0°
Tropic of Cancer
23°30′ N
Tropic of Capricorn
23°30′ S
Arctic Circle
66°30′ N
Antarctic Circle
66°30′ S
Prime meridian
0° (Greenwich)
5 important questions
Q1. What is a latitude?
An imaginary circle joining places at the same angular distance north or south of the equator.
Q2. Why is the equator called the Great Circle?
It is the longest latitude and divides the earth into two equal hemispheres.
Q3. How many latitudes can be drawn at 1° interval?
181.
Q4. Where do all longitudes meet?
At the North Pole and the South Pole.
Q5. Which longitude is the base (prime) meridian?
0° longitude passing through Greenwich.
Exam tip
Memorise the values of the tropics and polar circles; matching questions are common.
भूगोल प्रत्यक्ष कृतीतून शिकला जातो. या पाठात नकाशावाचन – नकाशाचे प्रकार, प्रमाण, सूची आणि अक्षवृत्त-रेखावृत्तांचे जाळे – तसेच पर्जन्य व तापमानाचे आलेख काढणे आणि क्षेत्रभेटीतून शिकणे यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भूगोल शिकण्यासाठी पृथ्वीगोल, नकाशे, तापमापी, पर्जन्यमापक, होकायंत्र अशी साधने वापरली जातात.
पृथ्वीचा किंवा तिच्या एखाद्या भागाचा प्रमाणानुसार सपाट पृष्ठभागावर काढलेला आराखडा म्हणजे नकाशा.
नकाशांचे प्रकार: प्राकृतिक नकाशे (पर्वत, पठारे, मैदाने, नद्या), राजकीय नकाशे (देश, राज्ये, सीमा) आणि विषयानुरूप नकाशे (मृदा, वनस्पती, हवामान, वाहतूक, पर्यटन).
नकाशाचे घटक: शीर्षक, दिशा (उत्तर दिशादर्शक), प्रमाण, सूची आणि अक्षवृत्त-रेखावृत्तांचे जाळे.
प्रमाणाचे तीन प्रकार: शाब्दिक प्रमाण (१ सेमी = १ किमी), अंकात्मक प्रमाण (१ : १०००००) आणि रेषात्मक (आलेखीय) प्रमाण.
सूची नकाशातील चिन्हे व रंग यांचा अर्थ सांगते: गाव, रस्ता, लोहमार्ग, नदी, राष्ट्रीय महामार्ग इ.
अक्षवृत्ते व रेखावृत्ते जेथे छेदतात त्या बिंदूंच्या साहाय्याने ठिकाणाचे अचूक स्थान शोधता येते.
स्तंभालेख राशींची तुलना दाखवतो (उदा. पर्जन्य); रेषालेख काळानुसार होणारा बदल दाखवतो (उदा. तापमान).
क्षेत्रभेटीतून प्रत्यक्ष अनुभवातून ज्ञान मिळते; निरीक्षणे नोंदवून अहवाल लिहावा.
प्रमाण – नकाशावरील अंतर व प्रत्यक्ष अंतर यांचे गुणोत्तर.
सूची – नकाशातील चिन्हांचे स्पष्टीकरण.
विषयानुरूप नकाशा – एका विशिष्ट विषयावरील नकाशा.
क्षेत्रभेट – प्रत्यक्ष ठिकाणी जाऊन केलेला अभ्यास.
महत्त्वाची माहिती
प्रमाणाचा प्रकार
उदाहरण
शाब्दिक
१ सेमी = १० किमी
अंकात्मक
१ : १००००००
रेषात्मक
प्रमाणपट्टी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नकाशांचे तीन प्रकार कोणते?
प्राकृतिक, राजकीय आणि विषयानुरूप नकाशे.
Q2. नकाशा प्रमाणाचे तीन प्रकार लिहा.
शाब्दिक, अंकात्मक आणि रेषात्मक प्रमाण.
Q3. १ सेमी = १० किमी हे अंकात्मक प्रमाणात रूपांतरित करा.
१० किमी = १०,००,००० सेमी. म्हणून १ : १००००००.
Q4. दिवसानुसार तापमानातील बदल कोणत्या आलेखाने दाखवतात?
रेषालेखाने.
Q5. नकाशातील सूचीचा उपयोग काय?
नकाशात वापरलेली चिन्हे, खुणा आणि रंग यांचा अर्थ समजतो.
परीक्षेसाठी टीप
शाब्दिक व अंकात्मक प्रमाणांचे परस्पर रूपांतर करण्याचा सराव करा.
Read in English
Quick summary
Geography is learnt by doing. This chapter teaches how to read maps — their types, scale, legend and grid of latitudes and longitudes — how to draw simple graphs of rainfall and temperature, and how to learn through a field visit.
Key points
Instruments used in geography: globe, maps, thermometer, rain gauge, compass and more.
A map is a drawing of the earth or a part of it on a flat surface, made to a scale.
Types of maps: physical maps (mountains, plateaus, plains, rivers), political maps (countries, states, boundaries) and thematic maps (soils, vegetation, climate, transport, tourism).
Parts of a map: title, direction (north arrow), scale, legend (key) and the grid of latitudes and longitudes.
Three types of map scale: verbal (1 cm = 1 km), numerical (1 : 100000) and graphical (scale bar).
The legend explains signs and colours used: village, road, railway line, river, national highway, etc.
The points where latitudes and longitudes cross are graticule locations; they help find exact places.
Bar graphs compare quantities (rainfall); line graphs show change over time (temperature).
A field visit gives knowledge through actual experience; note observations, collect information and write a report.
Important terms
Map (नकाशा) – a drawing of an area on a flat surface to scale.
Scale (प्रमाण) – ratio between map distance and real distance.
Legend / Key (सूची) – explanation of map signs.
Thematic map – a map on one theme.
Field visit (क्षेत्रभेट) – visiting a place to study it directly.
Key facts
Scale type
Example
Verbal
1 cm = 10 km
Numerical
1 : 1000000
Graphical
Scale bar
5 important questions
Q1. Name the three types of maps.
Physical, political and thematic maps.
Q2. What are the three types of map scale?
Verbal scale, numerical scale and graphical scale.
Q3. Convert 1 cm = 10 km into a numerical scale.
10 km = 10,00,000 cm. So 1 : 1000000.
Q4. Which graph shows temperature changes over days?
A line graph.
Q5. What is the use of a legend on a map?
It explains the signs, symbols and colours used on the map.
Exam tip
Practise converting between verbal and numerical scales.
पृथ्वीची चार आवरणे आहेत: शिलावरण, जलावरण, वातावरण आणि जीवावरण. या पाठात शिलावरण (भूभाग) आणि पृथ्वीचे अंतरंग – भूकवच, प्रावरण आणि गाभा – यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वीची चार आवरणे: शिलावरण (जमीन), जलावरण (पाणी), वातावरण (हवा) आणि जीवावरण (सजीव).
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे ७१% भाग पाण्याने आणि २९% भाग जमिनीने व्यापलेला आहे.
पृथ्वीच्या कठीण बाह्य भागाला शिलावरण म्हणतात. ते विविध प्रकारचे खडक व खनिजे यांनी बनलेले आहे. त्याची जाडी सुमारे १०० ते १५० किमी असून ती सर्वत्र सारखी नाही.
पृथ्वीची त्रिज्या सुमारे ६४०० किमी आहे. भूकंपलहरी आणि ज्वालामुखीतून बाहेर पडणारे पदार्थ यांच्या अभ्यासातून अंतरंगाची माहिती मिळते.
खोलीनुसार तापमान वाढते; साधारणपणे दर ३२ मीटरला सुमारे १° से.
भूकवच: सर्वांत वरचा घन थर. खंडीय भूकवच सिलिका व ॲल्युमिनियमचे (सियाल) आणि महासागरीय भूकवच सिलिका व मॅग्नेशियमचे (सायमा) बनलेले आहे.
प्रावरण: भूकवचाखाली सुमारे २९०० किमी खोलीपर्यंत; अर्धद्रवरूप; सिलिका, मॅग्नेशियम व लोह यांचे बनलेले.
गाभा: केंद्रभाग; निकेल व लोह या जड मूलद्रव्यांचा बनलेला, म्हणून 'निफे'. बाह्य गाभा द्रवरूप तर आंतरगाभा घनरूप आहे.
बाह्य गाभ्यातील द्रवरूप धातूंच्या हालचालींमुळे पृथ्वीला चुंबकत्व प्राप्त होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शिलावरण – पृथ्वीचा घन खडकाळ बाह्य भाग.
भूकवच – सर्वांत वरचा थर.
प्रावरण – भूकवच आणि गाभा यांच्यामधील थर.
गाभा – पृथ्वीचा केंद्रभाग.
सियाल, सायमा, निफे – प्रत्येक थरातील मुख्य मूलद्रव्यांवरून दिलेली नावे.
महत्त्वाची माहिती
थर
मुख्य मूलद्रव्ये
अवस्था
खंडीय भूकवच
Si + Al (सियाल)
घन
महासागरीय भूकवच
Si + Mg (सायमा)
घन
प्रावरण
Si, Mg, Fe
अर्धद्रव
गाभा
Ni + Fe (निफे)
बाह्य द्रव, आंतर घन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा किती भाग जमीन व किती भाग पाणी आहे?
जमीन सुमारे २९% आणि पाणी सुमारे ७१%.
Q2. शास्त्रज्ञांना पृथ्वीच्या अंतरंगाची माहिती कशी मिळते?
भूकंपलहरी आणि ज्वालामुखीतून बाहेर पडणाऱ्या पदार्थांच्या अभ्यासातून.
Q3. खंडीय भूकवचाला 'सियाल' का म्हणतात?
ते मुख्यतः सिलिका (Si) आणि ॲल्युमिनियम (Al) यांचे बनलेले आहे.
Q4. गाभ्याला 'निफे' का म्हणतात?
तो निकेल (Ni) आणि लोह (Fe) या जड मूलद्रव्यांचा बनलेला आहे.
Q5. पृथ्वीला चुंबकत्व कशामुळे मिळते?
बाह्य गाभ्यातील द्रवरूप धातूंच्या हालचालींमुळे.
परीक्षेसाठी टीप
भूकवच, प्रावरण, बाह्य गाभा व आंतरगाभा दाखवणारी पृथ्वीच्या अंतरंगाची आकृती काढून नावे द्या.
Read in English
Quick summary
The earth has four spheres: lithosphere, hydrosphere, atmosphere and biosphere. This chapter focuses on the lithosphere (landmass) and the interior of the earth — crust, mantle and core.
Key points
The four spheres: lithosphere (land), hydrosphere (water), atmosphere (air), biosphere (life).
About 71% of the earth's surface is water and 29% is land.
The hard outer part of the earth is the lithosphere. It is made of many kinds of rocks and minerals. Its thickness is about 100 to 150 km, not the same everywhere.
The earth's radius is about 6400 km. Scientists learn about its interior by studying earthquake waves and volcanic material.
Temperature rises by about 1 °C for every 32 metres of depth.
Crust: the uppermost solid layer. Continental crust is made of silica and aluminium (SiAl); oceanic crust of silica and magnesium (SiMa).
Mantle: below the crust, up to about 2900 km deep; semi-fluid, made of silica, magnesium and iron.
Core: the centre, made of heavy nickel and iron, so called NiFe. The outer core is liquid; the inner core is solid. Movement in the liquid outer core causes the earth's magnetism.
Important terms
Lithosphere (शिलावरण) – the solid rocky outer part of the earth.
Crust (भूकवच) – the uppermost layer.
Mantle (प्रावरण) – middle layer between crust and core.
Core (गाभा) – the central part of the earth.
SiAl, SiMa, NiFe – names from main elements of each layer.
Key facts
Layer
Main elements
State
Continental crust
Si + Al (SiAl)
Solid
Oceanic crust
Si + Mg (SiMa)
Solid
Mantle
Si, Mg, Fe
Semi-fluid
Core
Ni + Fe (NiFe)
Outer liquid, inner solid
5 important questions
Q1. What percentage of the earth's surface is land and water?
Land about 29%, water about 71%.
Q2. How do scientists know about the earth's interior?
By studying earthquake waves and material thrown out by volcanoes.
Q3. Why is the continental crust called SiAl?
It is mainly made of silica (Si) and aluminium (Al).
Q4. Why is the core called NiFe?
It is made of heavy elements nickel (Ni) and iron (Fe).
Q5. What causes the earth's magnetism?
Movement of liquid metals in the outer core.
Exam tip
Draw and label a cross-section of the earth showing crust, mantle, outer core and inner core.
पृथ्वीभोवती असलेल्या हवेच्या आवरणाला वातावरण म्हणतात. या पाठात वातावरणाचे घटक (वायू, बाष्प, धूलिकण), वातावरणाचे थर, ओझोन थर आणि वातावरणातील घटनांचा मानवी जीवनावर होणारा परिणाम यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वीभोवतीचे हवेचे आवरण म्हणजे वातावरण. ते सुमारे १००० किमी उंचीपर्यंत पसरलेले असून त्याला निश्चित बाह्य सीमा नाही.
वायू: नायट्रोजन सुमारे ७८%, ऑक्सिजन सुमारे २१%; उरलेल्या १% मध्ये ऑरगॉन (०.९३%), कार्बन डायऑक्साइड (०.०४%), निऑन, हेलियम, हायड्रोजन इत्यादी.
बाष्प म्हणजे पाण्याचे वायुरूप. त्यामुळे ढग, पाऊस, हिमवर्षाव, गारा आणि धुके होतात.
धूलिकण (मातीचे कण, परागकण, क्षार, धूर) हे सूक्ष्म घन कण आहेत. त्यांच्याभोवती बाष्पाचे सांद्रीभवन होऊन ढग तयार होतात.
बाह्यांबर: अतिशय विरळ हवा, हायड्रोजन व हेलियमचे प्रमाण जास्त; कृत्रिम उपग्रह येथे फिरतात.
अतिवृष्टी, वादळे, उष्णतेच्या लाटा, वीज, गारपीट यांमुळे मानवी जीवन विस्कळीत होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वातावरण – पृथ्वीभोवतीचे हवेचे आवरण.
ओझोन थर – अतिनील किरण शोषणारा थर.
बाष्प – पाण्याचे वायुरूप.
अतिनील किरण – सूर्याचे घातक किरण.
महत्त्वाची माहिती
थर
उंची (साधारण)
वैशिष्ट्य
तपांबर
०–१० किमी
हवामान, ढग, पाऊस
स्थितांबर
१०–६० किमी
ओझोन थर, विमाने
मध्यांबर
६०–१०० किमी
सर्वांत थंड, उल्का जळतात
दलांबर
१००–४०० किमी
रेडिओ लहरी परावर्तन
बाह्यांबर
त्यापलीकडे
कृत्रिम उपग्रह
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वातावरणातील दोन मुख्य वायू कोणते?
नायट्रोजन (सुमारे ७८%) आणि ऑक्सिजन (सुमारे २१%).
Q2. ओझोन थर महत्त्वाचा का आहे?
तो सूर्याचे अतिनील किरण शोषून सजीवांचे त्वचेचा कर्करोग व डोळ्यांच्या विकारांपासून रक्षण करतो.
Q3. हवामानविषयक घटना कोणत्या थरात घडतात?
तपांबरात.
Q4. रेडिओ प्रसारणासाठी कोणता थर उपयुक्त आहे?
दलांबर, कारण तो रेडिओ लहरी पृथ्वीकडे परावर्तित करतो.
Q5. धूलिकणांचे महत्त्व काय?
त्यांच्याभोवती बाष्पाचे सांद्रीभवन होऊन ढग व पाऊस तयार होतो.
परीक्षेसाठी टीप
वातावरणाच्या थरांचा क्रम आणि प्रत्येकाचे एक वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा; थरांची आकृती काढा.
Read in English
Quick summary
The atmosphere is the envelope of air around the earth. This chapter explains its composition (gases, water vapour, dust), its layers, the ozone layer and how weather events in the atmosphere affect human life.
Key points
The blanket of air around the earth is the atmosphere. It spreads up to about 1000 km and has no sharp outer boundary.
Gases: nitrogen about 78%, oxygen about 21%; the remaining 1% includes argon (0.93%), carbon dioxide (0.04%), neon, helium, hydrogen and others.
Water vapour is the gaseous form of water. It causes clouds, rain, snowfall, hail and fog.
Dust particles (soil, pollen, salt, smoke) are tiny solid particles. Water vapour condenses around them to form clouds.
Layers (from the ground up): troposphere (0–10 km), stratosphere (10–60 km), mesosphere (60–100 km), ionosphere (about 100–400 km) and exosphere (outermost).
Troposphere: all weather events happen here; temperature falls with height; air is densest.
Stratosphere: has the ozone layer, which absorbs the sun's harmful ultraviolet rays; useful for aeroplanes.
Mesosphere: the coldest layer; meteors burn up here.
Ionosphere: reflects radio waves back to the earth, useful for radio and TV broadcast.
Exosphere: very thin air, mostly hydrogen and helium; satellites move here.
Extreme rain, storms, heat waves, lightning and hail can disrupt human life.
Important terms
Atmosphere (वातावरण) – envelope of air around the earth.
Ozone layer – layer that absorbs ultraviolet rays.
Water vapour (बाष्प) – water in gas form.
Ultraviolet rays – harmful rays from the sun.
Key facts
Layer
Height (approx.)
Feature
Troposphere
0–10 km
Weather, clouds, rain
Stratosphere
10–60 km
Ozone layer, aeroplanes
Mesosphere
60–100 km
Coldest, meteors burn
Ionosphere
100–400 km
Reflects radio waves
Exosphere
Beyond
Satellites
5 important questions
Q1. Which are the two main gases in the atmosphere?
Nitrogen (about 78%) and oxygen (about 21%).
Q2. Why is the ozone layer important?
It absorbs the sun's ultraviolet rays and protects living things from skin cancer and eye diseases.
Q3. In which layer do weather events occur?
In the troposphere.
Q4. Which layer helps radio broadcasting?
The ionosphere, because it reflects radio waves back to the earth.
Q5. What is the importance of dust particles?
Water vapour condenses around them to form clouds and rain.
Exam tip
Learn the order of layers with one feature each; draw the layer diagram.
पृथ्वीवरील सर्व प्रकारचे पाणी मिळून जलावरण तयार होते; सजीव जेथे राहतात त्या भागाला जीवावरण म्हणतात. या पाठात पाण्याचे वितरण, महासागर, महासागर तळरचना, सागरी प्रदूषण आणि जीवावरणातील सजीवांचे वर्गीकरण यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
महासागर, समुद्र, नद्या, तलाव, भूजल, हिम व बर्फ हे सर्व जलावरणाचे भाग आहेत.
पृथ्वीवरील पाण्यापैकी सुमारे ९७% पाणी महासागरांचे खारे पाणी आहे; केवळ ३% गोडे पाणी आहे. गोड्या पाण्याचा मोठा भाग हिम व बर्फाच्या रूपात आहे; त्यानंतर भूजल.
खाऱ्या पाण्याचे क्षेत्र पाच महासागरांत विभागले आहे: पॅसिफिक (सर्वांत मोठा), अटलांटिक, हिंदी, दक्षिण (अंटार्क्टिक) आणि आर्क्टिक.
भूखंडमंच: किनाऱ्यापासून सुमारे २०० मीटर खोलीपर्यंतचा उथळ सागरतळ. येथे मासेमारी क्षेत्रे आणि खनिज तेल-नैसर्गिक वायू मिळतात; उदा. अरबी समुद्रातील 'मुंबई हाय'.
खंडान्त उतार: भूखंडमंचानंतरचा अरुंद, तीव्र उताराचा भाग (सुमारे २०० ते ३००० मीटर खोली).
रासायनिक खते, कीटकनाशके, तेलगळती, प्लॅस्टिक यांमुळे सागरी प्रदूषण होते आणि समुद्रीजीवांना धोका निर्माण होतो.
वातावरणाचा सुमारे ८ ते १० किमी उंचीपर्यंतचा थर, शिलावरणाचा सुमारे २ किमी जाडीचा भाग आणि जलावरणाचा सुमारे १०,००० मीटर खोलीपर्यंतचा भाग मिळून जीवावरण बनते.
गरजा पूर्ण करण्यासाठी वापरात येणारी प्रत्येक गोष्ट संसाधन ठरते. या पाठात संसाधनाची संकल्पना, मानव हे संसाधन, नैसर्गिक व मानवनिर्मित संसाधने, पाणी या संसाधनाचे महत्त्व आणि शेतीचे प्रकार व आधुनिक तंत्रज्ञान यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मानवाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी उपयोगात येणारी प्रत्येक गोष्ट म्हणजे संसाधन. वेळ आणि तंत्रज्ञान पदार्थांना संसाधनांत बदलू शकतात.
मानव स्वतःच सर्वांत महत्त्वाचे संसाधन आहे. शिक्षण, आरोग्य, कौशल्य यांद्वारे मानवाची क्षमता वाढवणे म्हणजे मानव संसाधन विकास.
संसाधनांचे दोन प्रकार: नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित.
नैसर्गिक संसाधने निसर्गाकडून मिळतात आणि प्रक्रिया न करता वापरली जातात: हवा, पाणी, माती, खनिजे, वने.
मानवनिर्मित संसाधने मानवाने तयार केलेली असतात: इमारती, रस्ते, यंत्रे, धरणे.
पाणी हा मानवी जीवनाचा आधार आहे. पृथ्वीवरील एकूण पाण्यापैकी फक्त सुमारे ३% गोडे पाणी आहे; म्हणून पाण्याची बचत आवश्यक. २२ मार्च हा जागतिक जल दिन.
शेतीसाठी माती हे सर्वांत महत्त्वाचे भू-संसाधन आहे.
निर्वाह शेती (पारंपरिक): शेतकरी व त्याच्या कुटुंबाच्या गरजांसाठी केलेली शेती. तिचे प्रकार – सखोल शेती आणि स्थलांतरित शेती.
व्यापारी शेती: बाजारपेठेत विक्री करून नफा मिळवण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान व भांडवल वापरून केलेली शेती. प्रकार – विस्तृत शेती, मळ्याची शेती (चहा, कॉफी, रबर), मंडई बागायती शेती आणि फलोद्यान शेती.
उदरनिर्वाहासाठी आणि उत्पन्न मिळवण्यासाठी मानव जी कामे करतो त्यांना आर्थिक क्रिया म्हणतात. या पाठात आर्थिक क्रियांची संकल्पना आणि त्यांचे प्राथमिक, द्वितीयक व तृतीयक असे वर्गीकरण उदाहरणांसह सांगितले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'श्रमप्रतिष्ठा ही एक नैतिक जबाबदारी आहे' – प्रत्येक कामाचा आदर करावा.
उत्पन्न मिळवण्यासाठी केलेल्या कामांना आर्थिक क्रिया म्हणतात.
प्राथमिक आर्थिक क्रिया थेट निसर्गावर अवलंबून असतात: शेती, पशुपालन, मासेमारी, खाणकाम, वनांतून वस्तू गोळा करणे.
द्वितीयक आर्थिक क्रिया प्रक्रियांवर आधारित निर्मिती करतात; कच्च्या मालापासून पक्का माल तयार होतो: खाद्यपदार्थ प्रक्रिया, साखर कारखाना, दुग्धजन्य पदार्थ, हवाबंद खाद्य, बांधकाम.
उदा. उसापासून साखर कारखान्यात साखर तयार होते. प्रक्रियेमुळे वस्तूचे मूल्य वाढते; म्हणून साखर उसाच्या रसापेक्षा महाग मिळते.
तृतीयक आर्थिक क्रिया सेवा पुरवतात: वाहतूक, संदेशवहन, बँक, आरोग्य, शिक्षण, व्यापार.
तिन्ही प्रकारच्या क्रिया एकमेकांवर अवलंबून आहेत: शेतकरी ऊस पिकवतो (प्राथमिक), कारखाना साखर बनवतो (द्वितीयक), वाहतूक व दुकान ती ग्राहकापर्यंत पोहोचवतात (तृतीयक).
गाव आणि शहर यांत आर्थिक क्रियांचे स्वरूप वेगळे असते; गावात प्राथमिक क्रिया जास्त, तर शहरात द्वितीयक व तृतीयक क्रिया जास्त.
तंत्रज्ञानामुळे आर्थिक क्रियांचे स्वरूप बदलत आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आर्थिक क्रिया – उत्पन्न मिळवण्यासाठी केलेले काम.
श्रमप्रतिष्ठा – प्रत्येक श्रमाचा आदर.
कच्चा माल – प्रक्रिया करण्यापूर्वीची वस्तू (उदा. ऊस).
पक्का माल – प्रक्रिया करून तयार झालेली वस्तू (उदा. साखर).
सेवा – प्रत्यक्ष वस्तू न देता दिलेली मदत (उदा. शिक्षण).
महत्त्वाची माहिती
प्रकार
आधार
उदाहरणे
प्राथमिक
निसर्गावर अवलंबित
शेती, मासेमारी, खाणकाम
द्वितीयक
प्रक्रियांवर आधारित
साखर कारखाना, बांधकाम
तृतीयक
सेवा
बँक, वाहतूक, शिक्षण
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आर्थिक क्रिया म्हणजे काय?
उदरनिर्वाहासाठी व उत्पन्न मिळवण्यासाठी मानव करत असलेली कामे.
Q2. प्राथमिक आर्थिक क्रियांची तीन उदाहरणे द्या.
शेती, मासेमारी आणि खाणकाम.
Q3. साखर कारखाना कोणत्या प्रकारची आर्थिक क्रिया आहे? का?
द्वितीयक, कारण त्यात उसावर प्रक्रिया करून साखर तयार केली जाते.
Q4. तृतीयक आर्थिक क्रियांना सेवा क्षेत्र का म्हणतात?
त्यात वाहतूक, बँक, शिक्षण, आरोग्य अशा सेवा दिल्या जातात.
Q5. तिन्ही आर्थिक क्रिया परस्परावलंबी कशा आहेत? उदाहरण द्या.
शेतकरी ऊस पिकवतो, कारखाना साखर बनवतो आणि वाहतूक व दुकाने ती ग्राहकापर्यंत पोहोचवतात.
परीक्षेसाठी टीप
परिसरातील व्यवसायांचे प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक असे वर्गीकरण करण्याचा सराव करा.
मानव जेथे घरे बांधून कायमस्वरूपी राहतो त्या ठिकाणाला मानवी वस्ती म्हणतात. या पाठात वस्तीची संकल्पना, भटक्या जीवनाकडून स्थिर वस्तीकडे झालेला बदल, वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक आणि ग्रामीण व नागरी वस्तीतील फरक सांगितले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
पूर्वी आदिमानव अन्न, वस्त्र आणि निवारा शोधण्यासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी भटकत असे.
शेतीचा शोध लागल्यावर मानव एका ठिकाणी स्थिर झाला आणि वस्ती निर्माण झाली. पुढे व्यापार, शिक्षण, कला व संस्कृतीचा विकास झाला.
लोकसंख्या वाढल्याने वस्ती वाढत गेली आणि नागरीकरण वाढले. व्यापार, उद्योग, वाहतूक यांमुळे मूळ गावांचे शहरांत रूपांतर होते.
वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक: जलाशय (पाण्याची उपलब्धता), हवामान, मृदा, भूरचना.
सामाजिक व सांस्कृतिक घटक: आरोग्य, शिक्षण (उदा. पुणे, लातूर, कोटा), धार्मिक व ऐतिहासिक ठिकाणे.
आर्थिक घटक: व्यापार, उद्योगधंदे, वाहतूक व संदेशवहन, पर्यटन.
इतर घटक: संरक्षण/सुरक्षितता आणि शासकीय योजना.
ग्रामीण वस्ती (गाव): घरांमध्ये अंतर जास्त, लोकसंख्या कमी, सेवा-सुविधा कमी, मुख्य व्यवसाय शेती, पशुपालन, मासेमारी.
नागरी वस्ती (शहर): घरे दाटीवाटीने, लोकसंख्या जास्त, सेवा-सुविधा मुबलक, मुख्य व्यवसाय उद्योग, व्यापार व सेवा.
ग्रामीण व नागरी वस्तीतील फरक फक्त लोकसंख्येचा नसून व्यवसाय, सुविधा आणि जीवनशैलीचाही आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मानवी वस्ती – मानव कायमस्वरूपी राहतो ते ठिकाण.
ग्रामीण वस्ती – गाव; प्राथमिक व्यवसायांवर आधारित वस्ती.
नागरी वस्ती – शहर; उद्योग, व्यापार व सेवांवर आधारित वस्ती.
नागरीकरण – शहरांची व शहरी लोकसंख्येची वाढ.
उपनगर – मोठ्या शहरालगत वाढलेली वस्ती.
महत्त्वाची माहिती
घटक
ग्रामीण वस्ती
नागरी वस्ती
घरांमधील अंतर
जास्त
कमी
लोकसंख्या
कमी
जास्त
सेवा-सुविधा
कमी
मुबलक
मुख्य व्यवसाय
शेती, पशुपालन
उद्योग, व्यापार, सेवा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मानवी वस्ती म्हणजे काय?
मानव घरे बांधून कायमस्वरूपी राहतो ते ठिकाण म्हणजे मानवी वस्ती.
Q2. मानव भटके जीवन सोडून स्थिर का झाला?
शेतीचा शोध लागल्याने एका ठिकाणी राहून अन्न उत्पादन करणे शक्य झाले.
Q3. वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे दोन प्राकृतिक घटक लिहा.
पाण्याची उपलब्धता (जलाशय) आणि सुपीक मृदा.
Q4. शिक्षणामुळे विकसित झालेल्या दोन शहरांची नावे लिहा.
पुणे आणि कोटा (लातूरही).
Q5. ग्रामीण व नागरी वस्तीतील दोन फरक लिहा.
ग्रामीण वस्तीत लोकसंख्या कमी व मुख्य व्यवसाय शेती; नागरी वस्तीत लोकसंख्या जास्त व मुख्य व्यवसाय उद्योग-सेवा.
परीक्षेसाठी टीप
वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणाऱ्या घटकांचे प्राकृतिक, सामाजिक, आर्थिक असे वर्गीकरण लक्षात ठेवा.
वर्तमानातील गरजा पूर्ण करताना भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांचाही विचार करणे म्हणजे शाश्वत विकास. या पाठात विनाशी व अविनाशी घटक, शाश्वत घटकांचे (जल, जमीन, सूर्य, हवा) भारतीय समाजातील महत्त्व आणि शाश्वत विकासासाठीचे प्रयत्न यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'शाश्वत' हा शब्द संस्कृतमधून आला असून त्याचा अर्थ 'कायम टिकणारा' असा आहे.
आपण सूर्यप्रकाश, कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, हवा, पाणी, वनस्पती, प्राणी, जमीन यांचा दैनंदिन गरजांसाठी पुरेपूर वापर करतो.
विनाशी घटक (अनवीकरणीय संसाधने): वापरून संपतात आणि त्यांची पुनर्निर्मिती होत नाही किंवा फार मंद गतीने होते. उदा. खनिजे – लोह, तांबे, बॉक्साईट; इंधने – खनिज तेल, दगडी कोळसा, नैसर्गिक वायू.
पेट्रोल-डिझेलसारखी इंधने तयार होण्यास लाखो वर्षे लागतात; अतिवापरामुळे ती लवकर संपू शकतात.
अविनाशी घटक (नवीकरणीय संसाधने): कधीही संपत नाहीत किंवा लवकर पुन्हा निर्माण होतात. उदा. सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव.
जल पिण्यासाठी, स्वच्छतेसाठी, शेती, मत्स्यव्यवसाय व जलविद्युतसाठी आवश्यक आहे.
जमीन निवारा, अन्ननिर्मिती, खाणकाम व बांधकाम यांचा आधार आहे.
सूर्य उष्णता व प्रकाश देतो; सौरऊर्जेमुळे प्रदूषणमुक्त हरित ऊर्जा मिळते.
हवा श्वसनासाठी आवश्यक आहे; पवनऊर्जा मिळते.
शाश्वत विकासाची उद्दिष्टे: भूकमुक्ती व गरिबी निर्मूलन, चांगले आरोग्य, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, स्त्री-पुरुष समानता, जैवविविधता व समुद्री जीवांचे संरक्षण.
शासनाच्या योजना: स्वच्छ भारत अभियान, 'एक पेड माँ के नाम'.
'वन, जल आणि जमीन यांचे संवर्धन म्हणजेच मानवतेचे संवर्धन.'
महत्त्वाच्या संज्ञा
शाश्वत विकास – भविष्यातील गरजांचा विचार करून केलेला विकास.
विनाशी घटक – वापरून संपणारी संसाधने.
अविनाशी घटक – न संपणारी, पुन्हा निर्माण होणारी संसाधने.
हरित ऊर्जा – प्रदूषण न करणारी ऊर्जा (सौर, पवन).
संवर्धन – जतन करून योग्य वापर करणे.
महत्त्वाची माहिती
विनाशी घटक
अविनाशी घटक
खनिज तेल
सूर्यप्रकाश
दगडी कोळसा
हवा
नैसर्गिक वायू
पाणी
लोह, तांबे
वनस्पती, प्राणी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शाश्वत विकास म्हणजे काय?
वर्तमान गरजा पूर्ण करताना भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांचा विचार करून केलेला विकास.
Q2. 'शाश्वत' या शब्दाचा अर्थ काय?
कायम टिकणारा.
Q3. विनाशी घटकांची दोन उदाहरणे द्या.
खनिज तेल आणि दगडी कोळसा.
Q4. अविनाशी घटक म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
जे घटक कधीही संपत नाहीत किंवा लवकर पुन्हा निर्माण होतात; उदा. सूर्यप्रकाश, हवा.
Q5. शाश्वत विकासासाठी शासनाच्या दोन योजना लिहा.
स्वच्छ भारत अभियान आणि 'एक पेड माँ के नाम'.
परीक्षेसाठी टीप
विनाशी व अविनाशी घटकांचा तुलनात्मक तक्ता उदाहरणांसह लिहिण्याचा सराव करा.