MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

समाजशास्त्र Sociology

१२ वी कला · ६ पाठ · ६ पाठांच्या नोट्स तयार

📄 १२ वी बोर्ड प्रश्नपत्रिका (HSC) 2008–2026 – PDF डाउनलोड करा

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

पाठ

  1. 1भारतीय समाजाचा परिचयIntroduction to Indian Societyनोट्स
  2. 2भारतीय समाजाचे वर्गीकरणSegments of Indian Societyनोट्स
  3. 3भारतीय समाजातील विविधता आणि एकताDiversity and Unity in Indian Societyनोट्स
  4. 4भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रियाProcesses of Social Change in Indiaनोट्स
  5. 5भारतातील सामाजिक चळवळीSocial Movements in Indiaनोट्स
  6. 6भारतातील सामाजिक समस्याSocial Problems in Indiaनोट्स

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 1

भारतीय समाजाचा परिचय

Introduction to Indian Society

थोडक्यात सारांश

हा पाठ भारतीय समाज काळाच्या ओघात कसा घडत गेला याचे चित्र देतो. अभ्यासासाठी तीन कालखंड घेतले आहेत – प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारत, वसाहतकालीन भारत आणि स्वातंत्र्योत्तर भारत. प्रत्येक काळात धर्म, स्त्रियांचे स्थान, शिक्षण, समाजजीवन आणि नागरीकरण यांत कोणते बदल झाले ते आपण पाहतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्राचीन समाज समजून घेण्याचे स्रोत: पुरातनवस्तू (हत्यारे, भांडी, नाणी, शिल्पे, दफनस्थळे) आणि लिखित पुरावे (प्रवासवर्णने, चरित्रे, राजाज्ञा, दरबारी दप्तरे).
  • कालरेषा (साधारण): हडप्पा संस्कृती इ.स.पू. २६००–१५०० → वेदकालीन भारत इ.स.पू. १५००–५०० → दुसरे नागरीकरण इ.स.पू. ५००–२०० → अभिजात काळ इ.स.पू. २०० ते इ.स. ६५० → मध्ययुगीन भारत इ.स. ६५०–१५००.
  • हिंदू आचारपद्धती कर्मसिद्धान्तावर (कार्यकारणपरंपरेचा सिद्धान्त) आधारलेली आहे – "करावे तसे भरावे".
  • चार पुरुषार्थ: धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष.
  • वर्णव्यवस्था पुढे जन्माधारित जातीव्यवस्थेत कठोर झाली; शूद्रांना सर्वांत खालचे स्थान दिले गेले.
  • कर्मकांडाला आव्हान देणारे धर्म: जैन धर्म (वर्धमान महावीर; दिगंबर व श्वेतांबर पंथ) आणि बौद्ध धर्म (गौतम बुद्ध; चार आर्यसत्ये, अष्टांगिक मार्ग; हीनयान, महायान, पुढे वज्रयान). चार्वाक, आजीविक हे इतर विचारप्रवाह.
  • वैदिक काळातील विदुषी: गार्गी, लोपामुद्रा, घोषा. नालंदा व तक्षशिला ही प्रसिद्ध विद्याकेंद्रे होती.
  • बाहेरून आलेले धर्म: ख्रिश्चन (सेंट थॉमस, मलबार), ज्यू (कोची), पारशी (झोरास्ट्रियन) आणि इस्लाम. दिल्ली सुलतानशाही इ.स. १२०६–१५२६.
  • शीख धर्म – गुरु नानक (१४६९–१५३९); लंगर हे समतेचे प्रतीक.
  • महाराष्ट्रात १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वरांपासून भक्ती चळवळ सुरू झाली; नामदेव, एकनाथ, तुकाराम यांनी कर्मकांड व जातिभेदावर टीका केली.
  • वसाहतकाळ: पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच व ब्रिटिश आले. ब्रिटिशांनी नवी प्रशासनव्यवस्था, धर्मनिरपेक्ष न्यायव्यवस्था, इंग्रजी शिक्षण, रेल्वे, छापखाना आणि समाजसुधारणांना मदत करणारे कायदे आणले.
  • स्वातंत्र्योत्तर भारत संविधानाच्या मार्गदर्शनाने चालतो – बुद्धिनिष्ठता, समानता, सामाजिक न्याय, धर्मनिरपेक्षता ही मूल्ये. अनेक सामाजिक कायदे झाले आणि शिक्षणाचा मोठा विस्तार झाला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • पुरातनवस्तू – प्राचीन संस्कृतीची ओळख करून देणाऱ्या मानवनिर्मित वस्तू.
  • पुरुषार्थ – हिंदू विचारातील जीवनाची चार उद्दिष्टे.
  • कर्मसिद्धान्त – कृती आणि तिचे फळ यांचा संबंध सांगणारा सिद्धान्त.
  • जाती – जन्मावर आधारित सामाजिक गट.
  • लंगर – शीख धर्मातील सर्वांसाठी खुले सामूहिक भोजनालय.
  • समूहविशिष्ट वर्णन (Ethnography) – एखाद्या समूहाच्या जीवनाचे प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित वर्णन.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

काळ / वर्षघटना
इ.स.पू. २६००–१५००हडप्पा संस्कृती
इ.स.पू. १५००–५००वेदकालीन भारत
इ.स. १२०६–१५२६दिल्ली सुलतानशाही
१३ वे शतकमहाराष्ट्रातील भक्ती चळवळ (संत ज्ञानेश्वर)
१४६९–१५३९गुरु नानक
१९५५अस्पृश्यता (गुन्हे) कायदा; १९७६ मध्ये PCR कायदा
१९६१हुंडा प्रतिबंधक कायदा
२००५कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा (DV Act)
२०१२POCSO कायदा

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. चार पुरुषार्थ स्पष्ट करा.

धर्म – फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य करणे; अर्थ – योग्य मार्गाने संपत्ती मिळवणे; काम – इच्छांची योग्य मार्गाने पूर्ती; मोक्ष – जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती.

Q2. महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळीचे योगदान लिहा.

संत ज्ञानेश्वरांनी १३ व्या शतकात सुरुवात केली; नामदेव, एकनाथ, तुकाराम यांनी ती पुढे नेली. कर्मकांडापेक्षा भक्तीला महत्त्व दिले, संस्कृतऐवजी मराठीचा वापर केला आणि जातिभेदाला विरोध केला.

Q3. संकल्पना स्पष्ट करा – लंगर.

लंगर हे शीख गुरूंनी सुरू केलेले मोफत सामूहिक भोजनालय आहे. जात, धर्म, लिंग, दर्जा न पाहता सर्वजण एकत्र बसून जेवतात. म्हणून लंगर समता आणि सेवाभावाचे प्रतीक आहे.

Q4. ब्रिटिश राजवटीचा भारतीय समाजावर झालेला परिणाम स्पष्ट करा.

आधुनिक प्रशासन व नागरी सेवा, धर्मनिरपेक्ष न्यायव्यवस्था, इंग्रजी शिक्षण, छापखाना व वृत्तपत्रे, रेल्वे आणि समाजसुधारणांना पूरक कायदे आले. मात्र त्याच वेळी भारताचे आर्थिक शोषणही झाले.

Q5. स्वातंत्र्योत्तर काळातील कोणतेही चार सामाजिक कायदे लिहा.

विशेष विवाह कायदा (१९५४), हुंडा प्रतिबंधक कायदा (१९६१), कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा (२००५), POCSO कायदा (२०१२).

परीक्षेसाठी टीप

समाजशास्त्राच्या पेपरमध्ये "उदाहरणासह स्पष्ट करा" आणि "फरक स्पष्ट करा" असे प्रश्न येतात – प्रत्येक संकल्पनेसोबत एक भारतीय उदाहरण लिहा.

Read in English

Quick summary

This chapter gives a broad picture of how Indian society developed over time. It looks at three periods — ancient and medieval India, the colonial period and post-independent India — and the religious, social, economic and cultural forces that shaped our society in each.

Key points

  • Timeline: Harappan Civilisation (2600–1500 BCE) → Vedic period (1500–500 BCE: Early Vedic c. 1500–1000 BCE, Later Vedic c. 1000–500 BCE) → second urbanisation (500–200 BCE) → classical period (200 BCE–650 CE) → medieval period (650–1500 CE).
  • Hindu life ideals: the four Purusharthas — Dharma (duty and righteousness), Artha (wealth through right means), Kama (desires/pleasure through right path), Moksha (liberation). The Law of Karma is the law of cause and effect.
  • The varna system became rigid as jati — status assigned by birth; later the Shudras were pushed to the lowest position.
  • Jainism (Vardhaman Mahavir) and Buddhism (Gautama Buddha; Four Noble Truths and Eightfold Path) challenged ritualism. Jain sects: Digambara, Shvetambara; Buddhist: Hinayana, Mahayana, later Vajrayana. Charvaka and Ajivika were other schools.
  • Women scholars of the Vedic age: Gargi, Lopamudra, Ghosha. Nalanda and Takshashila were great centres of learning.
  • Other religions came from outside: Christianity (St Thomas, 1st century CE, Malabar), Judaism (Kochi), Zoroastrians (Parsis), Islam (from the 8th century CE). The Delhi Sultanate ruled for about 320 years (1206–1526 CE). Madrasas taught both religious and practical subjects.
  • Sikhism was founded by Guru Nanak (1469–1539); the langar (community kitchen) symbolises equality.
  • Bhakti movement in Maharashtra began in the 13th century with Sant Dnyaneshwar; Namdev and others criticised outward rituals and caste pride.
  • Colonial period: Portuguese (16th century), then Dutch, British and French. The British brought a new administration (civil services), a secular judiciary, English education, railways, press, and laws that helped social reform; Christianity in the Anglican tradition spread.
  • Post-independent India is guided by the Constitution. Important social laws: Special Marriage Act (1954), Hindu Code Bill (1955), Untouchability Offences Act (1955; PCR Act 1976), Dowry Prohibition Act (1961), Child Labour Act (1986), Domestic Violence Act (2005), POCSO (2012), Transgender Persons Act (2019).
  • Education expanded greatly — anganwadis, schools, universities, IITs, IIMs and online learning.

Important terms

  • Purusharthas – four aims of life in Hindu thought.
  • Karma – law of action and its result (cause and effect).
  • Jati – caste group based on birth.
  • Langar – free community kitchen in Sikhism, open to all.
  • Bhakti – devotion to God, rejecting ritual and caste discrimination.

Important dates and people

Period / YearEvent
2600–1500 BCEHarappan Civilisation
1500–500 BCEVedic period
1206–1526 CEDelhi Sultanate
13th century CEBhakti movement in Maharashtra (Dnyaneshwar)
1469–1539Guru Nanak
1961Dowry Prohibition Act
2019Transgender Persons Act

5 important questions

Q1. Explain the four Purusharthas.

Dharma – doing one's duty righteously without expecting reward; Artha – earning wealth through honest hard work; Kama – fulfilling desires in a righteous way; Moksha – liberation from the cycle of birth and death.

Q2. What was the contribution of the Bhakti movement in Maharashtra?

Begun by Sant Dnyaneshwar in the 13th century and carried on by Namdev, Eknath, Tukaram and others, it stressed devotion over ritual, used Marathi instead of Sanskrit, and opposed caste discrimination.

Q3. Explain the significance of the langar in Sikhism.

The langar is a free community kitchen started by the Sikh Gurus. Everyone sits and eats together irrespective of caste, religion, gender or status, so it is a symbol of equality and charity.

Q4. How did British rule affect Indian society?

It introduced modern administration and civil services, a secular judiciary, English education, the press and railways, and laws that supported social reform; but it also caused economic exploitation.

Q5. Name any four social laws passed after independence.

Special Marriage Act 1954; Dowry Prohibition Act 1961; Protection of Women from Domestic Violence Act 2005; POCSO Act 2012.

Exam tip

The sociology paper has "explain with example" and "differentiate" questions — always add one Indian example to every concept.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
भारतीय समाजाचे वर्गीकरण →

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 2

भारतीय समाजाचे वर्गीकरण

Segments of Indian Society

थोडक्यात सारांश

भारतीय समाजाचा अभ्यास सोयीसाठी तीन विभागांत केला जातो – आदिवासी (आदिम) समुदाय, ग्रामीण समुदाय आणि नागरी समुदाय. या पाठात प्रत्येक समुदायाचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, त्यांच्यासमोरील समस्या आणि शासनाने केलेले विकासाचे प्रयत्न यांचा अभ्यास केला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जमात – आंद्रे बेतेई यांच्या मते, स्पष्ट भाषिक सीमा आणि सामान्यतः निश्चित राजकीय व सांस्कृतिक सीमा असलेला समाज. संविधानात त्यांना अनुसूचित जमाती म्हटले आहे (अनुच्छेद ३४२ अन्वये यादी). 'जमात' व 'अनुसूचित जमाती' या संज्ञा परस्परपूरक आहेत.
  • एल. पी. विद्यार्थी (१९७७) यांनी भारतीय आदिवासींची पाच भौगोलिक विभागांत विभागणी केली – उदा. मध्य भारत (गोंड, संथाल, मुंडा), पश्चिम भारत (भिल्ल, कातकरी, वारली), दक्षिण भारत, बेटे इत्यादी.
  • आदिवासी समाजाची वैशिष्ट्ये: भौगोलिक अलगता (डोंगर-जंगलातील पाडे), साधी अर्थव्यवस्था (अन्नसंकलन, शिकार, स्थलांतरित शेती), स्वतःची बोली, समूहाची तीव्र ओळख, अंतर्विवाह, निसर्गपूजा व भूतप्रेतांवरील श्रद्धा, समतावादी जीवन.
  • आदिवासींच्या समस्या: जंगल व जमिनीपासून अलगता (सावकार, जमीनदार, धरणे व उद्योगांमुळे), दारिद्र्य व कर्जबाजारीपणा, कुपोषण व आरोग्याच्या समस्या, निरक्षरता, संस्कृतीचा ऱ्हास.
  • संवैधानिक संरक्षण: अनुच्छेद १५(४), १६(४), ४६ (दुर्बल घटकांच्या, विशेषतः अनुसूचित जाती-जमातींच्या शैक्षणिक व आर्थिक हितसंवर्धन), २४४ (अनुसूचित क्षेत्रांचे प्रशासन), विधिमंडळ व नोकऱ्यांत आरक्षण, आदिवासी कार्य मंत्रालय.
  • ग्रामीण समुदाय: शेतीवर आधारित, लहान आकाराचा, कायम वस्ती असलेला समुदाय. २०११ च्या जनगणनेनुसार ६८.८४% भारतीय ग्रामीण भागात राहतात (सुमारे ६.४ लाख खेडी).
  • ग्रामीण वैशिष्ट्ये: शेती हा मुख्य व्यवसाय, एकत्र कुटुंब, कुटुंबवाद, जात व बलुतेदारी संबंध, अनौपचारिक सामाजिक नियंत्रण, पितृसत्ता, साधे जीवन.
  • ग्रामीण विकास: समुदाय विकास कार्यक्रम (१९५२), पंचायतराज, एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम, मनरेगा इत्यादी.
  • नागरी समुदाय: लुईस वर्थ यांच्या मते शहर म्हणजे सामाजिक वैविध्य असलेल्या लोकांची तुलनेने मोठी, दाट लोकसंख्येची आणि कायमस्वरूपी वसाहत. २०११ मध्ये ३१.१६% लोक शहरात राहत होते.
  • नागरी वैशिष्ट्ये: विषमजिनसीपणा (विविधता), मोठा आकार व घनता, दुय्यम संबंध, व्यवसायांची विविधता, विभक्त कुटुंबे, व्यक्तिवाद, औपचारिक नियंत्रण.
  • नागरी समस्या: घरांची टंचाई व झोपडपट्ट्या, पाणी व स्वच्छता, वाहतूक, प्रदूषण, बेरोजगारी, गुन्हेगारी. योजना: स्मार्ट सिटी मिशन, अमृत, प्रधानमंत्री आवास योजना, स्वच्छ भारत मिशन.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • अंतर्विवाह – आपल्याच गटात विवाह करणे.
  • भूतप्रेतांवरील श्रद्धा (animism) – निसर्गातील वस्तूंमध्ये आत्मा असतो अशी श्रद्धा.
  • जमिनीपासून अलगता – आदिवासींची जमीन बाहेरच्या लोकांकडे किंवा शासनाकडे जाणे.
  • कुटुंबवाद – कुटुंबाला सर्वांत जास्त महत्त्व देणारी वृत्ती.
  • झोपडपट्टी – मूलभूत सुविधा नसलेली दाट, अनधिकृत वस्ती.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

वर्ष / व्यक्तीमाहिती
१९५२समुदाय विकास कार्यक्रम
१९७७एल. पी. विद्यार्थी यांचे आदिवासींचे वर्गीकरण
२०११६८.८४% ग्रामीण, ३१.१६% नागरी लोकसंख्या
लुईस वर्थशहराची व्याख्या
आंद्रे बेतेईजमातीची व्याख्या

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. आदिवासी समाजाची वैशिष्ट्ये लिहा.

भौगोलिक अलगता, जंगलावर आधारित साधी अर्थव्यवस्था, स्वतःची बोली, समूहाची तीव्र ओळख, अंतर्विवाह, निसर्गपूजा आणि समतावादी सामूहिक जीवन.

Q2. आदिवासींची जमिनीपासून अलगता ही समस्या स्पष्ट करा.

आदिवासी जंगल व जमिनीवर जगतात. ब्रिटिश काळापासून सावकार, जमीनदार, व्यापारी यांनी त्यांच्या जमिनी बळकावल्या; नंतर धरणे, खाणी व उद्योगांसाठी शासनानेही जमिनी संपादित केल्या. त्यामुळे त्यांची उपजीविका आणि संस्कृती धोक्यात आली.

Q3. ग्रामीण आणि नागरी समुदाय यांतील फरक स्पष्ट करा.

ग्रामीण: लहान, एकजिनसी, शेतीप्रधान, एकत्र कुटुंब, अनौपचारिक नियंत्रण, प्राथमिक संबंध. नागरी: मोठा, दाट, विषमजिनसी, विविध व्यवसाय, विभक्त कुटुंब, औपचारिक नियंत्रण, दुय्यम संबंध.

Q4. नागरी समुदायाच्या समस्या लिहा.

गर्दी व झोपडपट्ट्या, घरे, पाणी व वीज यांची टंचाई, वाहतूक कोंडी, प्रदूषण, स्थलांतरितांतील बेरोजगारी, गुन्हेगारी आणि भिक्षेकरी.

Q5. आदिवासींसाठी असलेल्या कोणत्याही दोन संवैधानिक तरतुदी लिहा.

अनुच्छेद ४६ – राज्याने अनुसूचित जमातींचे शैक्षणिक व आर्थिक हित जपावे आणि त्यांचे शोषणापासून संरक्षण करावे. अनुच्छेद १५(४) – मागास वर्गांच्या प्रगतीसाठी विशेष तरतुदी करण्याची परवानगी.

परीक्षेसाठी टीप

बेतेई (जमात) आणि लुईस वर्थ (शहर) यांच्या व्याख्या अर्थासह पाठ करा – दीर्घोत्तरी उत्तराची सुरुवात त्यांनी करता येते.

Read in English

Quick summary

Indian society can be studied in three broad segments: the tribal, the rural and the urban community. This chapter explains the meaning and characteristics of each, the problems they face, and the efforts made by the government for their development.

Key points

  • Tribe: Andre Béteille defines it as a society with a clear linguistic boundary and generally a well-defined political and cultural boundary. The Constitution calls them Scheduled Tribes (Article 366(25), listed under Article 342).
  • L. P. Vidyarthi (1977) gave a five-fold geographical classification of Indian tribes (e.g. Himalayan region, central India — Gond, Bhil; south India; islands — Jarawa, Sentinelese).
  • Characteristics of tribes: geographical isolation (living in "padas" in forests and hills), simple economy (gathering, hunting, shifting cultivation), strong sense of identity (Warli, Gond, Naga, Khasi), endogamy, own dialect, simple religion (animism, nature and tiger-god worship, sacred groves), egalitarian life.
  • Tribal problems: alienation from forest land (began in British times; moneylenders, zamindars, dams and industries), poverty and indebtedness, malnutrition, illiteracy, health problems, loss of culture.
  • Constitutional safeguards: Articles 14, 15(4), 16(4), 46 (promote educational and economic interests of weaker sections, especially SCs and STs), 244 (administration of scheduled areas), reservation in legislatures and jobs; Tribal Advisory Councils; Ministry of Tribal Affairs.
  • Rural community: a group of about 5000 people (Census 2011 sense) depending mainly on agriculture, permanently living in an area. 68.84% of Indians lived in rural areas (2011).
  • Rural characteristics: community living, small size, agriculture-based economy, "familism" (Sorokin and Zimmerman), joint family, caste and jajmani ties, informal social control, patriarchy and lower status of women, simple life.
  • Rural development: Community Development Programme (1952), Panchayati Raj (1957 idea), IRDP (1979), MGNREGA and other schemes.
  • Urban community: Louis Wirth called the city a relatively large, dense and permanent settlement of socially heterogeneous people. 31.16% of Indians lived in urban areas (2011); over 50% are expected by 2030.
  • Urban characteristics: heterogeneity, large size and density, secondary relationships, occupational variety, nuclear families, individualism, class consciousness, formal social control.
  • Urban problems: housing shortage and slums, water and sanitation, traffic, pollution, unemployment, crime and beggary. Schemes: Smart Cities Mission, AMRUT, PM Awas Yojana (Urban).

Important terms

  • Endogamy – marrying within one's own group.
  • Animism – belief that natural objects and non-living things have spirits; worship of them.
  • Land alienation – loss of tribal land to outsiders or the State.
  • Familism – the family as the main unit of social life and responsibility.
  • Heterogeneity – mixture of people of different backgrounds.

Important dates and people

Year / PersonFact
1952Community Development Programme
1977Vidyarthi's classification of tribes
1979IRDP replaces CDP
201168.84% rural, 31.16% urban
Louis WirthDefinition of the city
Andre BéteilleDefinition of tribe

5 important questions

Q1. State the characteristics of the tribal community.

Geographical isolation, simple economy based on forest produce and shifting cultivation, strong sense of identity, endogamous marriage, own language/dialect, simple religion (animism), and close community life.

Q2. Explain the problem of land alienation among tribals.

Tribals depend on forest land. Since British times, moneylenders, zamindars and traders took their land, and later dams, mines and industries displaced them. Losing land destroyed their livelihood and culture.

Q3. Differentiate between rural and urban community.

Rural: small, homogeneous, agriculture-based, joint families, informal control, close primary relations. Urban: large, dense, heterogeneous, varied occupations, nuclear families, formal control, secondary relations.

Q4. What are the problems of urban areas?

Overcrowding and slums, shortage of housing, water and electricity, traffic and pollution, unemployment among migrants, crime and beggary.

Q5. Write any two constitutional provisions for tribals.

Article 46 directs the State to promote the educational and economic interests of STs and protect them from exploitation. Article 15(4) allows special provisions for the advancement of backward classes including STs.

Exam tip

Learn two definitions (Béteille for tribe, Wirth for city) word-perfect in meaning — they often start a long answer.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भारतीय समाजाचा परिचयभारतीय समाजातील विविधता आणि एकता →

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 3

भारतीय समाजातील विविधता आणि एकता

Diversity and Unity in Indian Society

थोडक्यात सारांश

"विविधतेत एकता" हे भारताचे वैशिष्ट्य आहे. या पाठात वंश, धर्म, भाषा, प्रदेश, जात, जमात आणि लिंगभाव यांमधील विविधता, भारतीयांना जोडणारे एकतेचे बंध आणि जातीयवाद, संप्रदायवाद, प्रादेशिकवाद, भाषावाद, आर्थिक विषमता यांसारखी राष्ट्रीय एकतेसमोरील आव्हाने यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विविधतेत एकता – अनेक भेद असूनही एकत्वाची, आपलेपणाची भावना.
  • वांशिक विविधता: वेगवेगळ्या काळात झालेल्या स्थलांतरांमुळे भारतीय लोक अनेक वंशगटांचे मिश्रण आहेत; "शुद्ध" वंश असा नाही.
  • धार्मिक विविधता: हिंदू, इस्लाम, ख्रिश्चन, शीख, बौद्ध, जैन, पारशी, ज्यू आणि आदिवासी धर्म. भारत हे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र आहे.
  • भाषिक विविधता: १९५६ मध्ये भाषावार प्रांतरचना झाली. काही भाषांना अभिजात भाषेचा दर्जा मिळाला आहे.
  • प्रादेशिक विविधता: एका राज्यातही अनेक प्रादेशिक ओळखी असतात – उदा. महाराष्ट्रात कोकण, विदर्भ, खानदेश, मराठवाडा.
  • जातीय विविधता: वर्ण व जाती; खेड्यातील जजमानी (बलुतेदारी) पद्धत – जजमान आणि सेवा देणाऱ्या जाती यांचा परस्पर देवाणघेवाणीचा संबंध.
  • लिंग आणि लिंगभाव: 'लिंग' (sex) हे जैविक, तर 'लिंगभाव' (gender) हे समाजाने घडवलेले असते. सर्वोच्च न्यायालयाने ६ सप्टेंबर २०१८ रोजी समलैंगिकता गुन्हा ठरवणारे कलम रद्द केले; २०१९ मध्ये तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्कांचे संरक्षण) कायदा झाला.
  • एकतेचे बंध: भौगोलिक एकता, राजकीय एकता, एक संविधान व कायद्याचे राज्य, धार्मिक सहिष्णुता, सण-उत्सवांची देवाणघेवाण, त्रिभाषा सूत्र, राष्ट्रीय प्रतीके, खेळ व प्रसारमाध्यमे.
  • जातीयवाद – राष्ट्रापेक्षा स्वतःच्या जातीशी अधिक निष्ठा.
  • संप्रदायवाद – राष्ट्रापेक्षा स्वतःच्या धर्माशी अधिक निष्ठा.
  • प्रादेशिकवाद – राष्ट्रापेक्षा स्वतःच्या प्रदेशाला अधिक महत्त्व.
  • भाषावाद – भाषेच्या आधारावर होणारे संघर्ष.
  • आर्थिक विषमता – संपत्ती व साधने काही लोकांच्या हातात केंद्रित होणे.
  • राष्ट्रीय एकतेसमोरील आव्हाने:

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • विविधता – वंश, धर्म, भाषा, संस्कृती यांमधील भेद.
  • जजमानी पद्धत – खेड्यातील जातींमधील सेवा आणि मोबदल्याची पारंपरिक व्यवस्था.
  • लिंगभाव – स्त्री-पुरुषांच्या भूमिका ज्या समाज ठरवतो.
  • धर्मनिरपेक्षता – राज्याचा कोणताही अधिकृत धर्म नसणे व सर्व धर्मांना समान वागणूक.
  • भाषावाद – भाषेच्या आधारावर गटांमधील तणाव.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

वर्षघटना
१९५६भाषावार प्रांतरचना
१९६१मुख्यमंत्र्यांच्या परिषदेत त्रिभाषा सूत्र
१९६४–६६कोठारी आयोग
६ सप्टेंबर २०१८समलैंगिकता गुन्ह्याच्या कक्षेबाहेर
२०१९तृतीयपंथी व्यक्ती (हक्कांचे संरक्षण) कायदा

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विविधतेत एकता ही संकल्पना स्पष्ट करा.

वंश, धर्म, भाषा, प्रदेश, जात यांत मोठे भेद असूनही भारतीयांमध्ये एकाच राष्ट्राचे असल्याची भावना आहे. संविधान, समान इतिहास आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांमुळे ही एकता टिकून आहे.

Q2. जातीयवाद आणि संप्रदायवाद यांतील फरक स्पष्ट करा.

जातीयवाद म्हणजे राष्ट्रापेक्षा जातीशी निष्ठा; त्यातून जातिसंघर्ष व जातीवर आधारित राजकारण होते. संप्रदायवाद म्हणजे राष्ट्रापेक्षा धर्माशी निष्ठा; त्यातून धार्मिक तणाव आणि दंगली होतात.

Q3. त्रिभाषा सूत्र म्हणजे काय?

१९६१ च्या मुख्यमंत्र्यांच्या परिषदेत ठरलेले व कोठारी आयोगाने शिफारस केलेले सूत्र – विद्यार्थ्यांनी मातृभाषा/प्रादेशिक भाषा, हिंदी आणि इंग्रजी (हिंदी भाषिक राज्यांत अन्य एक भारतीय भाषा) अशा तीन भाषा शिकाव्यात.

Q4. लिंग आणि लिंगभाव यांतील फरक सांगा.

लिंग हे शरीररचनेवर आधारित जैविक भेद दर्शवते. लिंगभाव म्हणजे स्त्री-पुरुषांनी कसे वागावे याबद्दल समाजाने ठरवलेल्या भूमिका; त्या सामाजिकीकरणातून शिकल्या जातात आणि बदलू शकतात.

Q5. सण-उत्सव राष्ट्रीय एकात्मतेला कसे पोषक ठरतात?

दिवाळी, ईद, नाताळ, पोंगल, बैसाखी, गणेशोत्सव विविध समाजांचे लोक एकत्र साजरे करतात. आनंद वाटून घेतल्याने मैत्री, सहिष्णुता आणि "आपण" ही भावना वाढते.

परीक्षेसाठी टीप

"संकल्पना स्पष्ट करा" या प्रश्नात व्याख्या, एक भारतीय उदाहरण आणि समाजावर होणारा परिणाम असे तीन भाग लिहा.

Read in English

Quick summary

India is famous for "unity in diversity". This chapter describes the forms of diversity in Indian society — race, religion, language, region, caste, tribe and gender — the bonds that unite Indians, and the challenges to national unity such as casteism, communalism, regionalism, linguism and economic inequality.

Key points

  • Unity in diversity = a feeling of togetherness or oneness in spite of great differences.
  • Racial diversity: due to migrations over time, Indians are a mixture of many racial groups; there are no "pure" races.
  • Religious diversity: Hinduism, Islam, Christianity, Sikhism, Buddhism, Jainism, Zoroastrianism, Judaism and tribal religions; India is a secular state.
  • Linguistic diversity: states were reorganised on a linguistic basis in 1956. 2011 Census: Hindi 57.1%, English 10.6%, Bengali 8.9%, Marathi 8.2%. Several languages have classical status (over 1000 years of history).
  • Regional diversity: layered identities (e.g. Konkan, Vidarbha, Khandesh, Marathwada within Maharashtra); the North-East "seven sisters".
  • Caste diversity: varna and jati; the jajmani system linked the patron (jajman, often a landlord) with service castes (kamin). Scheduled Caste status is limited to Hindus, Sikhs and Buddhists (1950 order, amended 1990); ST persons may follow any religion.
  • Gender diversity: gender roles are created by social conditioning. The Supreme Court decriminalised homosexuality on 6 September 2018; the Transgender Persons (Protection of Rights) Act was passed in 2019.
  • Bonds of unity: geographical unity, political unity (efforts since Ashoka, Harshavardhan), rule of law under one Constitution, religious tolerance and shared festivals (Pongal, Baisakhi, Ganpati, Durga Puja, Moharram), cultural exchange, the Three Language Formula (Chief Ministers' conference 1961; Kothari Commission 1964–66), common national symbols, sports and media.
  • Casteism – loyalty to one's caste before the nation.
  • Communalism – loyalty to one's religion before the nation.
  • Regionalism – loyalty to one's state/region before the nation.
  • Linguism – conflict based on language.
  • Economic inequality – a few control most resources.
  • Challenges to national unity:

Important terms

  • Diversity – differences among people in race, religion, language, culture etc.
  • Jajmani system – traditional exchange of services between castes in villages.
  • Heteronormativity – the belief that only heterosexual relations are normal.
  • Secularism – the State has no official religion and treats all equally.
  • Linguism – conflict between groups based on language.

Important dates and people

YearEvent
1956Linguistic reorganisation of states
1961Three Language Formula devised
1964–66Kothari Commission
6 Sep 2018Homosexuality decriminalised
2019Transgender Persons Act

5 important questions

Q1. Explain the concept of unity in diversity.

It means that in spite of differences in race, religion, language, region and caste, Indians share a feeling of oneness and belonging to one nation, held together by the Constitution, shared culture and history.

Q2. Differentiate between casteism and communalism.

Casteism is loyalty to one's caste above the nation, leading to caste-based conflict and politics. Communalism is loyalty to one's religion above the nation, leading to religious conflict and riots.

Q3. What is the Three Language Formula?

Devised at the Chief Ministers' conference in 1961 and recommended by the Kothari Commission, it says students should learn three languages: the regional language/mother tongue, Hindi, and English (or another modern Indian language in Hindi areas).

Q4. Differentiate between regionalism and linguism.

Regionalism is placing one's region or state above the nation, often demanding special benefits or a new state. Linguism is conflict based on language, e.g. hostility towards speakers of another language.

Q5. How do festivals promote national integration?

Festivals like Diwali, Eid, Christmas, Pongal, Baisakhi and Ganeshotsav are celebrated together by people of different communities. Sharing joys builds friendship, tolerance and a sense of "we".

Exam tip

For "explain the concept with example", give the definition, one Indian example and one effect on society.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भारतीय समाजाचे वर्गीकरणभारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रिया →

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 4

भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रिया

Processes of Social Change in India

थोडक्यात सारांश

समाज सतत बदलत असतो. या पाठात भारतातील समाज परिवर्तनाच्या पाच प्रमुख प्रक्रिया अभ्यासल्या आहेत – औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, आधुनिकीकरण, जागतिकीकरण आणि अंकीकृतकरण. प्रत्येक प्रक्रियेचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि भारतीय समाजावर झालेले परिणाम समजून घ्यायचे आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • औद्योगिकीकरण – घरगुती हस्तउत्पादनाकडून कारखान्यातील यंत्रांद्वारे मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाकडे होणारा बदल. बी. कुप्पुस्वामी: वीज, वाफ यांसारख्या अजैविक शक्तींचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन व जलद वाहतूक.
  • औद्योगिकीकरणाची वैशिष्ट्ये: उद्योगांची वाढ, यांत्रिकीकरण, मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन, तांत्रिक शिक्षणाचा विस्तार, श्रमविभाजन व विशेषीकरण, कामगार वर्गाचा उदय, कामगारांमध्ये परकेपणाची भावना.
  • शहरीकरण – ग्रामीण भागातून शहरांकडे लोकांचे स्थलांतर. मार्विन ओल्सेन: विखुरलेल्या ग्रामीण भागातील लोक शहरांकडे आकृष्ट होणे आणि शहरी समाजात मिसळून जाणे.
  • शहरीकरणाची वैशिष्ट्ये: शहरांकडे स्थलांतर, लोकसंख्या व घनतेत वाढ, व्यवसायांतील बदल, विभक्त कुटुंबे, दुय्यम संबंध, औपचारिक नियंत्रण. लुईस वर्थ यांनी 'शहरीवाद' (urbanism) ही जीवनपद्धती म्हटले.
  • आधुनिकीकरण – ही संज्ञा प्रथम डॅनियल लर्नर यांनी वापरली: कमी विकसित समाजांनी विकसित समाजांची वैशिष्ट्ये आत्मसात करण्याची प्रक्रिया.
  • आधुनिकीकरणाची वैशिष्ट्ये: बुद्धिनिष्ठ व वैज्ञानिक दृष्टिकोन, तंत्रज्ञानाचा वापर, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, शिक्षणाचा प्रसार, चिकित्सक वृत्ती.
  • जागतिकीकरण – रॉबर्टसन: जग अधिकाधिक जवळ येणे आणि आपण सर्व एक आहोत याची तीव्र जाणीव. भारतात १९९१ मध्ये डॉ. मनमोहनसिंग अर्थमंत्री असताना नवीन आर्थिक धोरण – LPG (उदारीकरण, खासगीकरण, जागतिकीकरण).
  • जागतिकीकरणाची वैशिष्ट्ये: 'हस्तक्षेप न करणे' (laissez faire) हे तत्त्व, खुला व्यापार, परकीय भांडवल, ज्ञान व तंत्रज्ञानाची देवाणघेवाण, बहुराष्ट्रीय कंपन्या, बाह्यस्रोतांचा वापर (outsourcing).
  • अंकीकृतकरण (डिजिटायझेशन) – माहितीचे संगणकीय प्रणालींमध्ये रूपांतर करून ती विविध कामांसाठी वापरणे. वैशिष्ट्ये: संगणकीकरण, सतत बदल, वेग आणि अचूकता, सर्जनशीलता (कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अनुकृती), ग्राहकाला महत्त्व (ऑनलाईन कर भरणा, दाखले, ऑनलाईन प्रवेश).
  • परिणाम: नवे व्यवसाय व मध्यमवर्गाचा उदय, एकत्र कुटुंब व जातिनियम सैल होणे, शिक्षण व गतिशीलता वाढणे, स्त्रियांचा घराबाहेर रोजगार; पण झोपडपट्ट्या, प्रदूषण, विषमता, अकुशलांची बेरोजगारी, पारंपरिक कारागिरीचा ऱ्हास आणि अंकीय दरी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • यांत्रिकीकरण – उत्पादनात यंत्रांचा वापर.
  • श्रमविभाजन – काम लहान, विशेष भागांत विभागणे.
  • उदारीकरण – अर्थव्यवस्था खासगी उद्योजकांसाठी खुली करणे, नियंत्रणे कमी करणे.
  • बाह्यस्रोतांचा वापर (outsourcing) – काम बाहेरील संस्थेकडून करून घेणे, उदा. बीपीओ.
  • अंकीय दरी – डिजिटल तंत्रज्ञान असणारे आणि नसणारे यांच्यातील अंतर.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

विचारवंत / वर्षसंकल्पना
बी. कुप्पुस्वामी, फेअरचाईल्डऔद्योगिकीकरणाची व्याख्या
मार्विन ओल्सेनशहरीकरणाची व्याख्या
डॅनियल लर्नर'आधुनिकीकरण' संज्ञा प्रथम वापरली
रॉबर्टसनजागतिकीकरणाची व्याख्या
१९९१भारतात नवीन आर्थिक धोरण (LPG)

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. औद्योगिकीकरणाची वैशिष्ट्ये लिहा.

कारखाने व उद्योगांची वाढ, यांत्रिकीकरण, स्वस्त वस्तूंचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन, श्रमविभाजन व विशेषीकरण, तांत्रिक शिक्षणाचा विस्तार, कामगार वर्गाचा उदय आणि परकेपणाची भावना.

Q2. आधुनिकीकरणाची व्याख्या देऊन वैशिष्ट्ये सांगा.

डॅनियल लर्नर: कमी विकसित समाजांनी विकसित समाजांची वैशिष्ट्ये आत्मसात करण्याची प्रक्रिया. वैशिष्ट्ये: वैज्ञानिक व बुद्धिनिष्ठ विचार, तंत्रज्ञान, धर्मनिरपेक्षता, लोकशाही, शिक्षण आणि चिकित्सक वृत्ती.

Q3. जागतिकीकरण म्हणजे काय? भारतीय समाजावरील दोन परिणाम लिहा.

जग अधिकाधिक जवळ येऊन एकाच जागतिक समाजात सामावण्याची प्रक्रिया म्हणजे जागतिकीकरण. परिणाम: माहिती तंत्रज्ञान व सेवा क्षेत्रात नवे रोजगार आणि जागतिक संस्कृतीशी संपर्क; पण लघुउद्योगांसमोर स्पर्धा आणि चंगळवाद वाढणे.

Q4. अंकीकृतकरणाची कोणतीही तीन वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

संगणकीकरण – कामे संगणकाद्वारे होतात; वेग आणि अचूकता – माहितीचे विश्लेषण जलद व अचूक; ग्राहकाला महत्त्व – ऑनलाईन कर भरणा, दाखले, अकरावीचे ऑनलाईन प्रवेश यांसारख्या सेवा घरबसल्या मिळतात.

Q5. शहरीकरणाचा कुटुंबावर काय परिणाम झाला?

एकत्र कुटुंबाऐवजी विभक्त कुटुंबे वाढली, व्यक्तीला महत्त्व आले, स्त्रिया घराबाहेर नोकरी करू लागल्या आणि कुटुंबाचे सदस्यांवरील नियंत्रण कमी झाले.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक प्रक्रियेसाठी एक व्याख्या आणि ४–५ वैशिष्ट्ये याच क्रमाने पाठ करा; दीर्घोत्तरी उत्तर नीटनेटके होते.

Read in English

Quick summary

Society keeps changing. This chapter explains five major processes of social change in India — industrialisation, urbanisation, modernisation, globalisation and digitalisation — their meanings, definitions, characteristics and their impact on Indian society.

Key points

  • Industrialisation – shift from handmade goods at home to machine-made goods in factories. Characteristics: growth of industries, mechanisation, mass production, growth of technical and professional education, division of labour and specialisation, new working class, and workers' feeling of alienation.
  • Urbanisation – movement of people from agricultural communities to larger communities centred on government, trade and manufacture (Thomas Warren). Marvin Olsen: it is an inward flow of many people from scattered rural areas to urban communities.
  • Characteristics of urbanisation: migration to cities, growth of population and density, occupational change, nuclear families, secondary relationships, formal social control. Louis Wirth called it "urbanism as a way of life".
  • Modernisation – Daniel Lerner: the process by which less developed societies acquire the characteristics of more developed ones. Rustow and Ward: application of modern science to human affairs. Alatas: introducing modern scientific knowledge for a better life as accepted by that society.
  • Characteristics of modernisation: rational and scientific outlook, technological advancement, secularism, democracy, education, critical thinking.
  • Globalisation – Albrow and King: all processes by which the peoples of the world are incorporated into a single world society. Roland Robertson also defined it as compression of the world. In India it got a push in 1991 with the New Economic Policy (liberalisation, privatisation, globalisation – LPG).
  • Digitalisation – Brennen and Kreiss: restructuring of social life around digital communication and media. Gartner: using digital technology to change a business model. Characteristics: computerisation, frequent change, speed and accuracy, connectivity, creativity (e.g. AI, simulators), online services such as FYJC online admission.
  • Impact on Indian society: new occupations and middle class, weakening of joint family and caste rules in cities, more mobility and education, women's work outside home; but also slums, pollution, inequality, unemployment for unskilled, loss of traditional crafts, and digital divide. These processes have not spread evenly across the country.

Important terms

  • Mechanisation – use of machines in production.
  • Division of labour – dividing work into specialised tasks.
  • Alienation – workers feeling cut off from their work and its product.
  • Liberalisation – opening the economy to private players and reducing controls.
  • Digital divide – gap between those who have and do not have access to digital technology.

Important dates and people

Thinker / YearIdea
Thomas WarrenDefinition of urbanisation
Marvin OlsenUrbanisation as inward flow to cities
Daniel LernerDefinition of modernisation
Albrow and KingDefinition of globalisation
Brennen and KreissDefinition of digitalisation
1991New Economic Policy in India

5 important questions

Q1. State the characteristics of industrialisation.

Growth of factories, mechanisation, mass production of cheaper goods, division of labour and specialisation, growth of technical education, emergence of a working class, and alienation of workers.

Q2. Define modernisation and give its features.

Daniel Lerner: the process by which less developed societies acquire the features of developed societies. Features: scientific and rational thinking, use of technology, secularism, democracy, spread of education and critical thinking.

Q3. What is globalisation? State two effects on Indian society.

Globalisation is the process by which people of the world are joined into one world society. Effects: new jobs in IT and services and greater exposure to world culture; but also competition for small industries and consumerism.

Q4. Explain any three characteristics of digitalisation.

Computerisation of work; speed and accuracy in data handling; frequent change in business models; it also spurs creativity and innovation, e.g. artificial intelligence and flight simulators.

Q5. What is the impact of urbanisation on family?

Joint families give way to nuclear families, the individual becomes more important, women work outside the home, and family control over members becomes weaker.

Exam tip

Each process has one definition and 4–5 characteristics — learn them in that order to write neat long answers.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भारतीय समाजातील विविधता आणि एकताभारतातील सामाजिक चळवळी →

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 5

भारतातील सामाजिक चळवळी

Social Movements in India

थोडक्यात सारांश

सामाजिक चळवळ म्हणजे समाजात बदल घडवून आणण्यासाठी किंवा बदलाला विरोध करण्यासाठी लोकांनी सातत्याने केलेला सामूहिक प्रयत्न. या पाठात सामाजिक चळवळींचा अर्थ, प्रकार, वैशिष्ट्ये, कारणे आणि भारतातील स्त्री चळवळ, कामगार चळवळ, शेतकरी चळवळ व पर्यावरण चळवळ यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • व्याख्या: टर्नर व किलियन – बदलाला चालना देण्यासाठी किंवा प्रतिकार करण्यासाठी सातत्याने कार्यरत सामूहिक घटक; हर्बर्ट ब्लूमर – सामाजिक नवनिर्मितीसाठी कार्यरत सामूहिक गट; सिडनी टॅरो – सामायिक हेतू व ऐक्यासह सत्तेला दिलेले सातत्यपूर्ण आव्हान.
  • डेव्हिड ॲबरले यांचे चार प्रकार (लक्ष्यगट व बदलाची व्याप्ती या निकषांवर): पर्यायी, सुधारात्मक, मुक्तिदायी आणि क्रांतिकारक सामाजिक चळवळी.
  • ब्लूमर यांचे तीन प्रकार: सर्वसाधारण, विशिष्ट आणि अभिव्यक्तीत्मक सामाजिक चळवळी.
  • वैशिष्ट्ये: सामूहिक स्वरूप, समान उद्दिष्ट, विचारप्रणाली, संघटन व नेतृत्व, सातत्य, बदल घडवणे किंवा रोखणे.
  • कारणे: सांस्कृतिक दरी (मूल्यांतील वेगवान बदल), सामाजिक विघटन, सामाजिक अन्याय व वंचितता.
  • स्त्री चळवळ: विधवा पुनर्विवाह कायदा (१८५६), संमतीवय कायदा (१८९१), अखिल भारतीय महिला परिषद (१९२६), स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभाग, आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष १९७५, 'टुवर्ड्स इक्वॅलिटी' अहवाल (१९७४), विशाखा मार्गदर्शक तत्त्वे (१९९७).
  • कामगार चळवळ: शापूरजी बंगाली यांच्या प्रयत्नांतून १८८१ चा पहिला कारखाना कायदा; नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्या अध्यक्षतेखाली बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन (२३ सप्टेंबर १८८४) ही देशातील पहिली कामगार संघटना; पुढे आयटक (१९२०), कामगार संघटना कायदा (१९२६), इंटक (१९४७).
  • शेतकरी चळवळ: जमीन महसूल, जमीनदार व सावकारांविरुद्ध उठाव; बार्डोली सत्याग्रह (१९२८); अखिल भारतीय किसान सभा (१९३६); अलीकडील प्रश्न – कर्जबाजारीपणा, आत्महत्या; किसान लाँग मार्च, मुंबई (मार्च २०१८).
  • पर्यावरण चळवळ: गाडगीळ व गुहा – नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर, पर्यावरणाचा ऱ्हास थांबवणे किंवा जतन यासाठी जाणीवपूर्वक केलेली संघटित सामाजिक प्रक्रिया. उदा. चिपको, अप्पिको, नर्मदा बचाव आंदोलन, सायलेंट व्हॅली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • सामाजिक चळवळ – सामाजिक बदलासाठी किंवा विरोधासाठी सातत्यपूर्ण संघटित सामूहिक प्रयत्न.
  • कामगार संघटना – कामगारांच्या हक्कांच्या रक्षणासाठी स्थापन झालेली संघटना.
  • सांस्कृतिक दरी – अपेक्षित आणि स्वीकृत मूल्यांमधील वाढते अंतर.
  • पर्यावरणवाद – पर्यावरणाचे संरक्षण व सुधारणा यांविषयीची जाणीव.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

वर्षघटना
१८८१पहिला कारखाना कायदा
१८८४बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन (ना. मे. लोखंडे)
१९२०आयटक (AITUC)
१९२६कामगार संघटना कायदा; अखिल भारतीय महिला परिषद
१९३६अखिल भारतीय किसान सभा
१९७५आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष
२०१८किसान लाँग मार्च, मुंबई

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सामाजिक चळवळींची वैशिष्ट्ये लिहा.

अनेक लोकांची सामूहिक कृती, समान उद्दिष्ट, विचारप्रणाली, संघटन व नेतृत्व, दीर्घकाळ सातत्य आणि बदल घडवणे किंवा त्याला विरोध करणे.

Q2. ॲबरले यांचे सामाजिक चळवळींचे वर्गीकरण स्पष्ट करा.

पर्यायी – काही व्यक्तींमध्ये मर्यादित बदल; मुक्तिदायी – व्यक्तीमध्ये संपूर्ण बदल; सुधारात्मक – समाजात मर्यादित बदल; क्रांतिकारक – संपूर्ण समाजात आमूलाग्र बदल.

Q3. कामगार चळवळीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर टीप लिहा.

सुरुवातीला कामगारांचे विरोध विखुरलेले होते. शापूरजी बंगाली यांच्या प्रयत्नांमुळे १८८१ चा कारखाना कायदा झाला. ना. मे. लोखंडे यांनी १८८४ मध्ये बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन ही पहिली कामगार संघटना स्थापन केली व गिरणी कामगारांचे प्रश्न मांडले.

Q4. ब्रिटिश काळात शेतकऱ्यांनी आंदोलने का केली?

जास्त जमीन महसूल, जमीनदार व सावकारांचे शोषण, जमिनी गमावणे, दुष्काळ आणि कर्जबाजारीपणा यांमुळे असंतोष वाढला; त्यातून बार्डोली सत्याग्रह आणि किसान सभा उदयास आली.

Q5. पर्यावरण चळवळ म्हणजे काय?

गाडगीळ व गुहा यांच्या मते नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर, पर्यावरणाचा ऱ्हास थांबवणे किंवा जतन यासाठी संघटित सामाजिक प्रक्रिया म्हणजे पर्यावरण चळवळ. उदा. चिपको आंदोलन, नर्मदा बचाव आंदोलन.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक चळवळ टप्प्यांनुसार लक्षात ठेवा – प्रत्येक टप्प्यासाठी एक महत्त्वाचे वर्ष आणि एक नेता.

Read in English

Quick summary

A social movement is a collective, continuing effort by people to bring about or resist change in society. This chapter explains the meaning, types, characteristics and causes of social movements, and then studies four important movements in India: the women's, workers', farmers' and environmental movements.

Key points

  • The term "social movement" was introduced by German sociologist Lorenz von Stein (1850).
  • Definitions: Turner and Killian – a collectivity acting with some continuity to promote or resist change; Herbert Blumer – collective enterprises to establish a new order of life; Sidney Tarrow – collective challenges to authority by people with common purposes and solidarity.
  • David Aberle's four types: alternative, redemptive, reformative and revolutionary social movements (based on who is to be changed and how much change).
  • Characteristics: collective action, common goal, ideology, organisation and leadership, continuity, aim to bring or resist change.
  • Causes: cultural drift (change in values), social disorganisation, social injustice and deprivation.
  • Social reform background: Brahmo Samaj (1828), sati abolished (1829), Satyashodhak Samaj (1873), Arya Samaj (1875).
  • Women's movement: laws like Widow Remarriage Act (1856), Age of Consent Act (1891); All India Women's Conference (1926); women in the freedom struggle (Sarojini Naidu, Aruna Asaf Ali); International Women's Year 1975 and Decade 1975–85; "Towards Equality" report (1974); decisive cases: Mathura (1972), Roop Kanwar (1987), Nirbhaya (2012); Vishaka guidelines (1997) against workplace sexual harassment.
  • Workers' movement – four stages: (1) emergence 1850–1918 — Shapurji Bengalee's protest (1875) led to the first Factories Act (1881); N. M. Lokhande's Bombay Mill Hands Association (1884); (2) pressure groups 1918–1947 — AITUC (1920), Indian Trade Unions Act (1926); (3) INTUC phase 1948–60 — INTUC (1947), HMS (1948), Industrial Disputes Act (1947); (4) consolidation and diversification after 1960 — party-based unions like CITU.
  • Farmers' movement: early agitations (1857–1921) against revenue system, zamindars and moneylenders; Bardoli Satyagraha (1928); All India Kisan Sabha (1936); Swami Sahajanand Saraswati; recent issues — debts, suicides; Kisan Long March to Azad Maidan, Mumbai (March 2018).
  • Environmental movement: Gadgil and Guha define it as organised activity for sustainable use of resources and stopping environmental damage. Earth Day (22 April, from 1970); Stockholm Conference (1972); Indian movements like Chipko, Appiko, Narmada Bachao Andolan, Silent Valley.

Important terms

  • Social movement – organised, continuing collective effort for or against social change.
  • Trade union – organisation of workers to protect their rights.
  • Cultural drift – gradual change in values and norms that clashes with old norms.
  • Environmentalism – concern for protecting and improving the environment.

Important dates and people

YearEvent
1850Lorenz von Stein uses the term "social movement"
1881First Factories Act
1884Bombay Mill Hands Association
1926Trade Unions Act; AIWC
1936All India Kisan Sabha
1975International Women's Year
2018Kisan Long March, Mumbai

5 important questions

Q1. State the characteristics of social movements.

Collective action by many people, a shared goal, an ideology, organisation and leadership, continuity over time, and an aim to bring about or resist change.

Q2. Explain Aberle's classification of social movements.

Alternative movements seek limited change in some individuals; redemptive seek total change in individuals; reformative seek limited change in society; revolutionary seek complete change in society.

Q3. Write a note on the early phase of the workers' movement.

From 1850 to 1918 workers protested in isolated, unplanned ways. Shapurji Bengalee's efforts led to the Factories Act of 1881, and N. M. Lokhande started the Bombay Mill Hands Association in 1884, the first workers' organisation in India.

Q4. Why did farmers agitate during British rule?

Heavy land revenue, exploitation by zamindars and moneylenders, loss of land, famines and debt caused deep discontent, leading to agitations like Bardoli and the formation of the All India Kisan Sabha.

Q5. What is the environmental movement?

Gadgil and Guha define it as organised social activity aimed at sustainable use of natural resources, halting environmental degradation or restoring the environment. Examples: Chipko, Narmada Bachao Andolan.

Exam tip

Learn each movement as phases with one key year and one key leader for each phase.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भारतातील समाज परिवर्तनाच्या प्रक्रियाभारतातील सामाजिक समस्या →

१२ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 6

भारतातील सामाजिक समस्या

Social Problems in India

थोडक्यात सारांश

समाजातील अनेक लोकांना हानिकारक वाटणारी आणि ज्या स्थितीत सामूहिक प्रयत्नांनी बदल व्हावा असे वाटते, ती सामाजिक समस्या होय. या पाठात सामाजिक समस्येचा अर्थ व स्वरूप आणि भारतातील पाच समस्या – वृद्धांच्या समस्या, बेरोजगारी, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या, घरगुती हिंसाचार आणि व्यसन (मादक पदार्थ, आंतरजाल, भ्रमणध्वनी) – यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • फुलर आणि मायर्स तसेच ब्रूम आणि सेल्झनिक यांनी सामाजिक समस्येच्या व्याख्या दिल्या आहेत – सामाजिक संकेतांच्या विरोधात जाणारी आणि अनेक लोकांच्या आशा-आकांक्षांना धोका निर्माण करणारी स्थिती.
  • स्वरूप: अनेक लोकांवर परिणाम, अनिष्ट मानली जाते, सामाजिक कारणे असतात, सामूहिक प्रयत्नांची गरज, समस्या एकमेकांशी जोडलेल्या असतात. वैयक्तिक समस्या आणि सामाजिक समस्या यांत फरक आहे.
  • वृद्धत्व: बायरेन आणि रेनर – वयानुसार शरीरात होणारे बदल. स्ट्रेहलर यांनी वृद्धत्वाची चार वैशिष्ट्ये सांगितली – सार्वत्रिक, आंतरिक, प्रगतिशील (हळूहळू वाढणारे) आणि हानिकारक.
  • वृद्धांच्या समस्या: आरोग्य (कंपवात, स्मृतिभ्रंश इ.), एकाकीपणा, आर्थिक परावलंबित्व, दुर्लक्ष व अत्याचार, निवृत्तीनंतर भूमिका व दर्जा कमी होणे. उपाय: राष्ट्रीय वृद्ध धोरण (जानेवारी १९९९), आई-वडील व ज्येष्ठ नागरिक निर्वाह व कल्याण कायदा (२००७), वृद्धाश्रम, स्वयंसेवी संस्था.
  • बेरोजगारी: काम करण्याची इच्छा व क्षमता असूनही काम न मिळणे. प्रकार: हंगामी, छुपी, सुशिक्षित, तांत्रिक, संरचनात्मक. उपाय: व्यावसायिक प्रशिक्षण (राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०), मनरेगा, प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना, स्टार्टअप इंडिया, स्वयंरोजगार.
  • शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या – कारणे: दुष्काळ किंवा अवकाळी पावसामुळे पीक बुडणे, खासगी सावकारांचे कर्ज, शेतमालाला कमी भाव, बियाणे-खतांचा वाढता खर्च, लहान जमीनधारणा, सिंचनाचा अभाव. उपाय: कर्जमाफी, पीकविमा, सिंचन, हमीभाव, समुपदेशन.
  • घरगुती हिंसाचार – कुटुंबातील व्यक्तींनी केलेला शारीरिक, मानसिक, भावनिक, वाचिक किंवा आर्थिक छळ. मूळ कारण पितृसत्ता व असमान सत्तासंबंध. अनेक घटनांची नोंदच होत नाही. कायदा: कौटुंबिक हिंसाचारापासून स्त्रियांचे संरक्षण कायदा, २००५.
  • व्यसन: तंबाखू (निकोटिन मेंदूवर परिणाम करते), मद्य, अमली पदार्थ यांवर शारीरिक-मानसिक अवलंबित्व. 'धूम्रपान निषिद्ध' कायद्याने (२००८) सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपानावर बंदी; १८ वर्षांखालील व्यक्तींना तंबाखू उत्पादने विकण्यास बंदी.
  • आंतरजाल व भ्रमणध्वनी व्यसन: इंटरनेट, समाजमाध्यमे, खेळ यांचा अनियंत्रित वापर – अभ्यास, झोप, आरोग्य आणि नातेसंबंधांवर वाईट परिणाम.
  • व्यसनाची कारणे: मित्रांचा दबाव, ताण, कुतूहल, सहज उपलब्धता, कौटुंबिक समस्या. उपाय: व्यसनमुक्ती केंद्रे, समुपदेशन, कुटुंबाचा आधार.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • सामाजिक समस्या – अनेकांना हानिकारक वाटणारी आणि बदलावी अशी सामाजिक स्थिती.
  • छुपी बेरोजगारी – गरजेपेक्षा जास्त लोक एकाच कामात; काहींचा उत्पादनात वाटा शून्य.
  • पितृसत्ता – कुटुंब व समाजात पुरुषांचे वर्चस्व असलेली व्यवस्था.
  • व्यसनाधीनता – एखाद्या पदार्थावर किंवा सवयीवर नियंत्रण गमावून अवलंबून राहणे.
  • स्मृतिभ्रंश (Alzheimer's) – वृद्धांमध्ये आढळणारा स्मृती कमी होण्याचा आजार.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

वर्षमाहिती
१९९९वृद्ध व्यक्तींसाठी राष्ट्रीय धोरण
२००५कौटुंबिक हिंसाचार प्रतिबंधक कायदा
२००७आई-वडील व ज्येष्ठ नागरिक निर्वाह व कल्याण कायदा
२००८सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान बंदी
२०२०राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सामाजिक समस्येचे स्वरूप स्पष्ट करा.

सामाजिक समस्या अनेक लोकांवर परिणाम करते, ती अनिष्ट मानली जाते, तिची कारणे समाजात असतात, ती सोडवण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न लागतात आणि एक समस्या दुसऱ्या समस्येशी जोडलेली असते.

Q2. वृद्धांना भेडसावणाऱ्या समस्या लिहा.

आजारपण व दीर्घकालीन व्याधी, आर्थिक परावलंबित्व, एकाकीपणा, कुटुंबाकडून दुर्लक्ष किंवा छळ, निवृत्तीनंतर भूमिका व सामाजिक दर्जा कमी होणे.

Q3. शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांची कारणे लिहा.

दुष्काळ किंवा अवकाळी पावसामुळे पीक बुडणे, सावकारांचे मोठे कर्ज, शेतमालाला कमी भाव, बियाणे व खतांचा वाढता खर्च, लहान शेती आणि सिंचनाचा अभाव.

Q4. आंतरजाल व्यसन आणि त्याचे परिणाम स्पष्ट करा.

इंटरनेट, समाजमाध्यमे किंवा ऑनलाईन खेळ यांचा अनियंत्रित, सक्तीचा वापर म्हणजे आंतरजाल व्यसन. परिणाम: अभ्यासात लक्ष न लागणे, झोपेच्या तक्रारी, डोळ्यांवर ताण, कुटुंबापासून दुरावा आणि चिंता.

Q5. बेरोजगारी कमी करण्यासाठी उपाय सुचवा.

शाळेपासून व्यावसायिक शिक्षण (NEP २०२०), कौशल्य विकास (प्रधानमंत्री कौशल विकास योजना), स्टार्टअप व स्वयंरोजगाराला प्रोत्साहन, मनरेगासारख्या ग्रामीण रोजगार योजना, लघुउद्योगांची वाढ.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक सामाजिक समस्येसाठी अर्थ – कारणे – परिणाम – उपाय अशी चार भागांची मांडणी करा; प्रत्येक दीर्घोत्तरी प्रश्नाला ती लागू पडते.

Read in English

Quick summary

A social problem is a condition that many people see as harmful and as a departure from cherished social norms, and which they feel must be solved collectively. This chapter discusses the meaning and nature of social problems and five important problems in India: ageing, unemployment, farmers' suicide, domestic violence and addiction (substance, internet, mobile).

Key points

  • Fuller and Myers: a social problem is "a condition which is defined by a considerable number of persons as a deviation from some social norms which they cherish".
  • Nature: affects many people, is seen as undesirable, has social causes, needs collective action, and problems are interrelated.
  • Ageing: regular changes in a person with advancing age (Birren and Renner). Problems of the aged: health, loneliness, financial dependence, neglect and abuse, loss of role. National Policy on Older Persons (January 1999); Maintenance and Welfare of Parents and Senior Citizens Act (2007); NGOs like HelpAge India and Harmony India.
  • Unemployment: a person in the productive age group (15–59 years, Census) who is willing and able to work but gets no job. Unemployment in FY 2018 was 6.1%. Types: seasonal, disguised, educated, technological, structural. Remedies: vocational training (stressed in NEP 2020), self-employment, start-ups — MGNREGS, PM Kaushal Vikas Yojana (2015), Startup India (2016).
  • Farmers' suicide: causes — crop failure due to drought or unseasonal rain, debt to private moneylenders, low prices for produce, rising input costs, small landholdings, lack of irrigation. Measures — loan waivers, crop insurance, irrigation, MSP, counselling.
  • Domestic violence – abuse within the family: physical, emotional, sexual, economic. Rooted in patriarchy and unequal power. Law: Protection of Women from Domestic Violence Act, 2005; women police cells and helplines.
  • Addiction: (a) substance addiction — physical and biological dependence on a chemical (tobacco, alcohol, drugs) with withdrawal symptoms when stopped; smoking in public places is banned (2008); (b) internet and mobile addiction — compulsive use harming studies, sleep, health and relationships.
  • Causes of addiction: peer pressure, stress, curiosity, easy availability, family problems. Consequences: health damage, crime, family breakdown, financial loss. Help: de-addiction centres, Alcoholics Anonymous, counselling.

Important terms

  • Social problem – a harmful social condition that many people want changed.
  • Disguised unemployment – more people working than needed, so some add nothing to output.
  • Patriarchy – male-dominated power system in family and society.
  • Withdrawal symptoms – unpleasant effects when an addict stops using a substance.
  • Heteronormativity – expectation that everyone must fit into only male/female roles.

Important dates and people

YearFact
1999National Policy on Older Persons
2005Domestic Violence Act
2008Ban on smoking in public places
2015PM Kaushal Vikas Yojana
2016Startup India
2020National Education Policy

5 important questions

Q1. Define a social problem and state its characteristics.

Fuller and Myers: a condition defined by many people as a deviation from cherished social norms. Characteristics: affects many people, considered harmful, has social causes, requires collective solutions, and is linked to other problems.

Q2. What are the problems faced by the aged?

Poor health and chronic illness, financial dependence, loneliness and isolation, neglect or abuse by family, loss of social role and status after retirement.

Q3. State the causes of farmers' suicide.

Crop failure from drought or untimely rain, heavy debts to private moneylenders, low prices for produce, high costs of seeds and fertilisers, small landholdings and lack of irrigation.

Q4. Explain internet addiction and its effects.

Internet addiction is compulsive, uncontrolled use of the internet, social media or games. It leads to poor concentration and studies, sleep problems, eye strain, isolation from family and anxiety.

Q5. Suggest measures to reduce unemployment.

Vocational training in schools (NEP 2020), skill development (PMKVY), support for start-ups and self-employment, rural employment schemes like MGNREGS, and growth of small industries.

Exam tip

For each social problem prepare: meaning, causes, effects, remedies — this four-part plan fits every long answer.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भारतातील सामाजिक चळवळी