थोडक्यात सारांश
माणसाला विश्वाबद्दल आणि स्वतःबद्दल नेहमीच कुतूहल वाटत आले आहे. या पहिल्या प्रकरणात त्या कुतूहलातून मिथके, धर्म, तत्त्वज्ञान, विज्ञान आणि कला कशी निर्माण झाली, तत्त्वज्ञान कशाचा अभ्यास करते, विज्ञानापेक्षा ते कसे वेगळे आहे, तत्त्वज्ञानाच्या पद्धती (विश्लेषण, संवाद, वाद, खंडन-मंडन, द्वंद्वविकास, संशय पद्धती), ‘Philosophy’, ‘तत्त्वज्ञान’ आणि ‘दर्शन’ या शब्दांचे अर्थ आणि तत्त्वज्ञानाचे मूल्य सांगितले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- ‘हे काय आहे? असे का होते?’ हे कुतूहल माणसाचा स्वभाव आहे. त्याला मिळालेली उत्तरे अनेक रूपांत आली: मिथके, धर्म, तत्त्वज्ञान, विज्ञान आणि कला.
- मिथकांनी निसर्गाचे स्पष्टीकरण कथांतून दिले – शेळ्यांच्या रथातून फिरत गडगडाट करणाऱ्या थॉरची कथा आणि ऋग्वेदातील इंद्र-वृत्र कथा. दोन्हींत पाण्याचे महत्त्व दिसते. निसर्गाचे नियम घालणारा कोणीतरी आहे, या कल्पनेतून ईश्वराची कल्पना पुढे आली.
- तत्त्वज्ञान प्रश्नांची उत्तरे बुद्धीच्या आधारे शोधते. सुरुवातीच्या तत्त्वज्ञांनी विश्वाचे मूलतत्त्व शोधले (थेल्स – पाणी, अॅनॅक्झिमिनीस – हवा).
- तत्त्वज्ञान आणि विज्ञान सारखे प्रश्न विचारतात, पण तत्त्वज्ञान फक्त बुद्धीवर अवलंबून असते, तर विज्ञान उपकरणे आणि तंत्रज्ञानाचीही मदत घेते. म्हणून तत्त्वज्ञानाला सर्व शास्त्रांची जननी म्हणतात.
- विज्ञान तथ्यांचा (‘काय आहे’) विचार करते; तत्त्वज्ञान मूल्यांचाही (‘कसे असावे’) विचार करते. इंद्रधनुष्य का दिसते हे विज्ञान सांगते; ‘सौंदर्य म्हणजे काय?’ हे तत्त्वज्ञान विचारते. माणूस खोटे का बोलतो हे मानसशास्त्र सांगते; खोटे बोलणे योग्य की अयोग्य हे तत्त्वज्ञान ठरवते.
- तत्त्वज्ञान चार संबंधांचा अभ्यास करते: माणूस–निसर्ग, व्यक्ती–समाज, माणसाचा स्वतःशी संबंध आणि (असलाच तर) इंद्रियातीत अस्तित्वाशी संबंध.
- तीन मुख्य प्रश्न: आहे काय? कळते कसे? करायचे काय?
- चिकित्सक परीक्षण हा तत्त्वज्ञानाच्या पद्धतीचा गाभा आहे.
- विश्लेषण पद्धती: एखाद्या संकल्पनेचे (उदा. लोकशाही) घटक आणि त्यांचे परस्परसंबंध तपासणे. सॉक्रेटिसने अचूक व्याख्यांसाठी ही पद्धत वापरली; विसाव्या शतकातील ‘विश्लेषणवादी तत्त्वज्ञान’ विश्लेषण हेच तत्त्वज्ञानाचे एकमेव कार्य मानते.
- संवाद पद्धती: सॉक्रेटिस (जन्म अथेन्स, इ.स.पू. ४७०; ‘पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञानाचे जनक’) लोकांना ‘न्याय म्हणजे काय?’ असे प्रश्न विचारत असे. त्याचे वचन – ‘परीक्षण न केलेले जीवन जगण्यायोग्य नसते.’ भारतीय उदाहरणे: छांदोग्य उपनिषदातील उद्दालक-श्वेतकेतू संवाद (पाण्यातील मीठ, ‘तत्त्वमसि’), बृहदारण्यक उपनिषदातील मैत्रेयी-याज्ञवल्क्य संवाद आणि ‘मिलिंदपञ्ह’.
- वाद पद्धती: वादसभेत वादी आपला पक्ष मांडतो, प्रतिवादी त्याचे खंडन करून आपले मत मांडतो, प्राश्निक प्रश्न विचारतात आणि सभापती सभेचे कामकाज पाहतो; शेवटी जे ठरते तो सिद्धांत. ‘वादे वादे जायते तत्त्वबोधः।’ जिंकण्यासाठीची चर्चा म्हणजे जल्प; स्वतःचे मत न मांडता फक्त खंडन म्हणजे वितंड.
- खंडन-मंडन पद्धती: विरोधी मत आधी नीट मांडणे (पूर्वपक्ष), त्याचे खंडन करणे आणि उत्तरपक्षात स्वतःचे मत सिद्ध करणे (मंडन).
- द्वंद्वविकास पद्धती (पाश्चात्त्य): दोन विरोधी मतांच्या संघर्षातून तिसरे, अधिक विकसित मत निर्माण होते.
- संशय पद्धती: देकार्तने संशयवादाच्या काळात प्रत्येक गोष्टीवर संशय घेतला आणि ‘मी विचार करतो, म्हणून मी आहे’ (Cogito, ergo sum) या निःसंशय सत्यापर्यंत पोहोचला.
- ‘Philosophy’ = Philo (प्रेम) + Sophia (शहाणपण): शहाणपणाचे प्रेम. शहाणपण म्हणजे केवळ बुद्धी किंवा ज्ञान नव्हे; त्यात नैतिक जाणीवही असते. तत्त्वज्ञान म्हणजे तत्त्वाचे ज्ञान; भारतीय परंपरेतील प्रत्येक प्रणालीला दर्शन म्हणतात – जीवनाचे सर्वांगीण आकलन.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- सारतत्त्व – एकाच प्रकारच्या सर्व वस्तूंमध्ये समान असलेला गुण (वृक्षत्व).
- वाद / जल्प / वितंड – सत्यशोधनासाठी चर्चा / जिंकण्यासाठी चर्चा / केवळ खंडन.
- पूर्वपक्ष – आधी मांडलेले विरोधी मत.
- सिद्धांत – चर्चेतून निघालेला अंतिम निष्कर्ष.
- संशयवाद – निश्चित ज्ञान शक्य नाही असे मानणारा विचार.
महत्त्वाची माहिती
| पद्धती | कोणाशी संबंधित |
|---|---|
| विश्लेषण पद्धती | सॉक्रेटिस; विश्लेषणवादी तत्त्वज्ञान |
| संवाद पद्धती | सॉक्रेटिस; उपनिषदे; मिलिंदपञ्ह |
| वाद, खंडन-मंडन | भारतीय परंपरा |
| द्वंद्वविकास पद्धती | पाश्चात्त्य परंपरा |
| संशय पद्धती | रेने देकार्त |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ‘Philosophy’ या शब्दाचा व्युत्पत्तीनुसार अर्थ काय?
ग्रीक भाषेतील Philo म्हणजे प्रेम आणि Sophia म्हणजे शहाणपण. म्हणून Philosophy म्हणजे शहाणपणाचे प्रेम.
Q2. वाद आणि जल्प यांतील फरक सांगा.
सत्य शोधण्यासाठी केलेली चर्चा म्हणजे वाद. केवळ जिंकण्याच्या उद्देशाने केलेली स्पर्धात्मक चर्चा म्हणजे जल्प.
Q3. तत्त्वज्ञान आणि विज्ञान यांतील फरक स्पष्ट करा.
दोन्हींचा उगम कुतूहलात आहे. विज्ञान तथ्यांचा अभ्यास करते आणि बुद्धीसोबत निरीक्षण, प्रयोग व उपकरणे वापरते. तत्त्वज्ञान फक्त बुद्धीचा वापर करते आणि मूल्ये, संकल्पना, ज्ञानाचे स्वरूप, सौंदर्य, योग्य-अयोग्य असे प्रश्नही तपासते, जे विज्ञान सोडवू शकत नाही.
Q4. वाद पद्धती स्पष्ट करा.
विषय निवडला जाई. वादी आपला पक्ष मांडे, प्रतिवादी प्रतियुक्तिवाद करून आपले मत मांडे, प्राश्निक प्रश्न विचारत आणि सभापती कामकाजावर देखरेख ठेवत. दुसऱ्याचे मत पटल्यास ते प्रामाणिकपणे मान्य केले जाई. शेवटी निघालेला निष्कर्ष म्हणजे सिद्धांत.
Q5. देकार्तची संशय पद्धती स्पष्ट करा.
संशयवादाच्या काळात देकार्तने ज्या ज्या गोष्टींवर संशय घेता येईल, त्या सर्वांवर, अगदी इंद्रियांवरही, संशय घेतला. पण आपण संशय घेत आहोत, म्हणजे विचार करत आहोत, यावर संशय घेता येत नाही. म्हणून तो ‘मी विचार करतो, म्हणून मी आहे’ या निश्चित सत्यापर्यंत पोहोचला. येथे संशय हे साधन आहे, नकारात्मक गोष्ट नाही.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक पद्धती तिच्या तत्त्वज्ञाशी किंवा ग्रंथाशी जोडून लक्षात ठेवा; ‘जोड्या लावा’ आणि ‘रिकाम्या जागा’ प्रश्न या प्रकरणातून नेहमी येतात.