वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन Organisation of Commerce and Management

थोडक्यात सारांश

माणसाच्या कृती दोन प्रकारच्या असतात — आर्थिक कृती (पैसे मिळवण्यासाठी) आणि आर्थिकेतर कृती (प्रेम, सेवा, धर्म किंवा देशप्रेमासाठी). या प्रकरणात आर्थिक कृती — व्यवसाय, पेशा व नोकरी, व्यवसायाची उद्दिष्टे, व्यवसायातील नफ्याचे महत्त्व आणि व्यावसायिक कृतींचे उद्योग, वाणिज्य व व्यावसायिक सेवा असे वर्गीकरण यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• आर्थिकेतर कृती : प्रेम, जिव्हाळा, धर्म, देशप्रेम किंवा समाजसेवेसाठी केलेल्या, पैशासाठी नाही. उदा. आईने मुलीसाठी शिवलेला ड्रेस.
• आर्थिक कृती : उदरनिर्वाहासाठी केलेल्या — व्यवसाय, पेशा, नोकरी. उदा. शिंप्याने पैसे घेऊन शिवलेला ड्रेस.
• व्यवसाय : नफा मिळवण्यासाठी वस्तू व सेवांचे नियमितपणे उत्पादन किंवा खरेदी-विक्री. वैशिष्ट्ये : आर्थिक कृती, वस्तू-सेवांचा विनिमय, व्यवहारात सातत्य, नफा हेतू, अनिश्चित परतावा, जोखीम.
• पेशा : विशेष ज्ञान व कौशल्य, व्यावसायिक संस्थेचे सदस्यत्व, आचारसंहिता, मोबदला म्हणून शुल्क. उदा. डॉक्टर, वकील, सनदी लेखापाल.
• नोकरी : सेवा करारानुसार दुसऱ्यासाठी काम करून पगार किंवा मजुरी मिळवणे.
• व्यवसायाची उद्दिष्टे : आर्थिक (नफा, ग्राहक निर्माण करणे, नवोपक्रम), सामाजिक (योग्य किमतीत दर्जेदार वस्तू, योग्य वेतन, रोजगार, प्रदूषण टाळणे), मानवी (कर्मचाऱ्यांचे कल्याण, कामाचे समाधान), राष्ट्रीय (स्वावलंबन, संतुलित प्रादेशिक विकास).
• नफा हा जोखमीचा मोबदला; व्यवसायाचे अस्तित्व, वाढ, विस्तार, प्रतिष्ठा व कार्यक्षमतेसाठी आवश्यक.
• उद्योग वस्तूंची निर्मिती करतो : प्राथमिक (उत्खनन – खाणकाम, मासेमारी; जननिक – कुक्कुटपालन, रोपवाटिका; शेती), द्वितीयक (निर्मिती व बांधकाम), तृतीयक (सेवा).
• वाणिज्य उत्पादक व ग्राहक यांच्यातील अंतर दूर करते : व्यापार (अंतर्गत व आंतरराष्ट्रीय) आणि व्यापाराला सहाय्यभूत सेवा (वाहतूक, बँकिंग, विमा, वखार, जाहिरात, दळणवळण) — स्थळ, वित्त, जोखीम, काळ व माहिती यांतील अडथळे दूर करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• व्यवसाय – जोखीम पत्करून नफ्यासाठी केलेली आर्थिक कृती.
• पेशा – विशेष ज्ञान व व्यावसायिक संस्थेचे सदस्यत्व लागणारा व्यवसाय.
• व्यापाराला सहाय्यभूत सेवा – व्यापार सुरळीत करणाऱ्या सेवा.
• पुनर्निर्यात व्यापार – पुन्हा निर्यात करण्यासाठी केलेली आयात.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. आर्थिक व आर्थिकेतर कृती यांतील फरक उदाहरणासह सांगा.

आर्थिक कृती पैसे मिळवण्यासाठी केली जाते (शिंप्याने शिवलेला ड्रेस). आर्थिकेतर कृती प्रेम किंवा सेवेसाठी केली जाते (आईने शिवलेला ड्रेस).

Q2. पेशा म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

विशेष ज्ञान, कौशल्य व व्यावसायिक संस्थेचे सदस्यत्व आवश्यक असलेली, शुल्क घेऊन सेवा देणारी आर्थिक कृती. उदा. डॉक्टर, वकील.

Q3. व्यवसायाची उद्दिष्टे स्पष्ट करा.

आर्थिक – नफा, ग्राहक निर्मिती, नवोपक्रम; सामाजिक – दर्जेदार वस्तू, योग्य वेतन, पर्यावरण संरक्षण; मानवी – कर्मचारी कल्याण; राष्ट्रीय – स्वावलंबन, प्रादेशिक समतोल.

Q4. व्यवसायातील नफ्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.

व्यवसायाचे अस्तित्व टिकवणे; वाढ व विस्तारासाठी निधी; जोखमीचा मोबदला; कार्यक्षमतेचे मापन; प्रतिष्ठा व पत वाढणे.

Q5. उद्योगाचे प्रकार उदाहरणांसह लिहा.

प्राथमिक – उत्खनन (खाणकाम), जननिक (रोपवाटिका); द्वितीयक – निर्मिती (साखर कारखाना), बांधकाम; तृतीयक – वाहतूक, बँकिंग, पर्यटन.

परीक्षेसाठी टीप

व्यवसाय, पेशा व नोकरी यांचा फरक तक्त्याच्या स्वरूपात लिहा — 'फरक स्पष्ट करा' प्रश्नात पूर्ण गुण मिळतात.

थोडक्यात सारांश

पैशाच्या मोबदल्यात वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री करणे आणि त्यांची मालकी एकाकडून दुसऱ्याकडे हस्तांतरित करणे म्हणजे व्यापार. या प्रकरणात अंतर्गत व्यापार (घाऊक व किरकोळ, किरकोळ व्यापाराचे प्रकार) आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार (आयात, निर्यात, पुनर्निर्यात व्यापार) तसेच आयात व निर्यात प्रक्रियेचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अंतर्गत व्यापार : देशाच्या सीमेत खरेदी-विक्री; जकात / सीमाशुल्क औपचारिकता नाहीत; देशाच्या चलनात व्यवहार.
• घाऊक व्यापार : उत्पादकाकडून मोठ्या प्रमाणात खरेदी करून किरकोळ व्यापाऱ्यांना लहान प्रमाणात विक्री. उत्पादकांना सेवा : मोठ्या मागण्या, साठवण, वित्तपुरवठा, जोखीम स्वीकारणे, बाजाराची माहिती. किरकोळ व्यापाऱ्यांना सेवा : उधारी, विविधता, साठवण, तत्पर पुरवठा.
• किरकोळ व्यापार : थेट ग्राहकांना लहान प्रमाणात विक्री. प्रकार : फिरते किरकोळ व्यापारी (फेरीवाले, रस्त्यावरील विक्रेते, आठवडी बाजारातील विक्रेते) आणि स्थिर दुकानदार (सर्वसाधारण दुकाने, विशेष वस्तूंची दुकाने, विभागीय भांडार, साखळी / बहुशाखीय दुकाने, मॉल, सुपर मार्केट, टपाल विक्री व ई-किरकोळ विक्री).
• आंतरराष्ट्रीय व्यापार : दोन देशांमधील व्यापार. प्रकार : आयात व्यापार, निर्यात व्यापार, पुनर्निर्यात व्यापार (पुन्हा निर्यात करण्यासाठी आयात).
• निर्यात प्रक्रिया (मुख्य टप्पे) : चौकशी व मागणी मिळवणे, आयात-निर्यात संकेतांक (IEC) / परवाना, पतपत्र (Letter of Credit), माल तयार करणे / खरेदी, जहाजपूर्व तपासणी, सीमाशुल्क मंजुरी, जहाजात जागा आरक्षण (शिपिंग ऑर्डर), माल चढवणे व जहाज अधिकाऱ्याची पावती (Mate's receipt), जहाजी बिल्टी (Bill of Lading), बीजक व कागदपत्रे बँकेमार्फत पाठवणे, पैसे मिळवणे.
• आयात प्रक्रिया : व्यापार चौकशी, आयात परवाना / IEC, परकीय चलनाची व्यवस्था, मागणी (इंडेंट) पाठवणे, पतपत्र, माल रवाना झाल्याची सूचना, कागदपत्रे स्वीकारणे, सीमाशुल्क मंजुरी (Bill of Entry), माल ताब्यात घेणे, पैसे देणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• घाऊक व्यापारी – उत्पादक व किरकोळ व्यापारी यांच्यातील दुवा.
• किरकोळ व्यापारी – वितरण साखळीतील शेवटचा दुवा.
• पतपत्र – निर्यातदाराला पैसे देण्याची आयातदाराच्या बँकेने दिलेली हमी.
• जहाजी बिल्टी – मालाची पोच देणारा जहाज कंपनीचा दस्तऐवज; मालकी हक्काचा पुरावा.
• पुनर्निर्यात – आयात केलेला माल पुन्हा दुसऱ्या देशात निर्यात करणे.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पुनर्निर्यात व्यापार म्हणजे काय?

एखाद्या देशाकडून माल आयात करून तो पुन्हा दुसऱ्या देशाला निर्यात करणे म्हणजे पुनर्निर्यात व्यापार.

Q2. घाऊक व्यापाऱ्याच्या उत्पादकांना असणाऱ्या सेवा लिहा.

मोठ्या मागण्या देणे; साठवण; वित्तपुरवठा; जोखीम स्वीकारणे; बाजाराची माहिती देणे.

Q3. फिरते किरकोळ व्यापारी व स्थिर दुकानदार यांतील फरक स्पष्ट करा.

फिरते व्यापारी कायम जागा नसताना फिरून विक्री करतात, भांडवल कमी, वस्तू मर्यादित. स्थिर दुकानदार कायम जागेत विक्री करतात, भांडवल जास्त, वस्तूंची विविधता व उधारीची सोय.

Q4. निर्यात प्रक्रियेचे टप्पे थोडक्यात लिहा.

चौकशी व मागणी; IEC व परवाना; पतपत्र; माल तयार करणे; तपासणी; सीमाशुल्क मंजुरी; जहाजात चढवणे व पावती; जहाजी बिल्टी; कागदपत्रे बँकेमार्फत; पैसे मिळवणे.

Q5. घाऊक व किरकोळ व्यापार यांतील फरक सांगा.

प्रमाण, खरेदीदार, भांडवल व किंमत या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.

परीक्षेसाठी टीप

आयात व निर्यात प्रक्रियेचे टप्पे क्रमाने लिहा; प्रत्येक टप्प्यातील दस्तऐवजाचे नाव (पतपत्र, जहाजी बिल्टी) लिहिल्यास जादा गुण मिळतात.

थोडक्यात सारांश

भारतासारख्या जास्त लोकसंख्येच्या व कमी भांडवलाच्या देशात लघुउद्योग कमी भांडवलात मोठ्या प्रमाणावर रोजगार निर्माण करतात. या प्रकरणात लघुउद्योगाचा अर्थ, व्याख्या (MSMED कायदा, २००६), महत्त्व, फायदे, लघुउद्योगांसमोरील आव्हाने आणि लघुउद्योग उभारणीचे टप्पे यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लघुउद्योगांचे वर्गीकरण सूक्ष्म, लघु व मध्यम उपक्रम विकास कायदा (MSMED Act), २००६ नुसार यंत्रसामग्री / उपकरणांमधील गुंतवणुकीवर होते (तक्ता पहा).
• महत्त्व : कमी भांडवलात जास्त रोजगार, संतुलित प्रादेशिक विकास, स्थानिक साधनसंपत्ती व कौशल्यांचा वापर, उत्पन्नाचे समान वाटप, निर्यात व राष्ट्रीय उत्पन्नात भर, उद्योजकतेला चालना, मोठ्या उद्योगांना पूरक (सहायक) उद्योग.
• फायदे : सुरू करणे सोपे, जलद निर्णय, ग्राहकांशी वैयक्तिक संपर्क, लवचिकता, कमी उपरिव्यय, कमी जोखीम.
• आव्हाने : वित्तपुरवठ्याचा अभाव, कच्च्या मालाची टंचाई, जुने तंत्रज्ञान, विपणनाच्या समस्या, मोठ्या उद्योगांशी स्पर्धा, कुशल कामगारांचा अभाव, पायाभूत सुविधांच्या समस्या, थकीत देणी, शासकीय प्रक्रिया व कागदपत्रे.
• उभारणीचे टप्पे : (१) वस्तू / सेवेची निवड; (२) मालकी प्रकार ठरवणे; (३) जागेची निवड; (४) बाजार पाहणी व प्रकल्प अहवाल; (५) वित्ताची व्यवस्था; (६) नोंदणी व परवाने (उद्योग आधार / उद्यम नोंदणी, GST); (७) जमीन, इमारत, यंत्रसामग्री; (८) कर्मचारी भरती; (९) कच्चा माल मिळवणे; (१०) उत्पादन व विपणन सुरू करणे.
• सरकार जिल्हा उद्योग केंद्र, खादी व ग्रामोद्योग मंडळ यांच्यामार्फत प्रशिक्षण, आर्थिक मदत व मार्गदर्शन देते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• MSME – सूक्ष्म, लघु व मध्यम उपक्रम.
• सहायक (पूरक) उद्योग – मोठ्या उद्योगांना सुटे भाग पुरवणारा लघुउद्योग.
• प्रकल्प अहवाल – प्रस्तावित उद्योगाचा सविस्तर आराखडा.
• खेळते भांडवल – दैनंदिन कामकाजासाठी लागणारा निधी.

नमुने व सूत्रे

MSMED कायदा, २००६ नुसार मर्यादा (पाठ्यपुस्तकानुसार) :

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लघुउद्योग म्हणजे काय?

MSMED कायदा २००६ नुसार ठरलेल्या मर्यादेत यंत्रसामग्री / उपकरणांमध्ये गुंतवणूक असलेले, कमी भांडवलात चालणारे उद्योग म्हणजे लघुउद्योग.

Q2. सूक्ष्म उत्पादन उपक्रमाची गुंतवणूक मर्यादा किती?

यंत्रसामग्रीत ₹२५ लाखांपर्यंत गुंतवणूक (पाठ्यपुस्तकानुसार).

Q3. भारतीय अर्थव्यवस्थेतील लघुउद्योगांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

कमी भांडवलात जास्त रोजगार; संतुलित प्रादेशिक विकास; स्थानिक साधनांचा वापर; उत्पन्नाचे समान वाटप; निर्यातीत भर; उद्योजकता वाढ; मोठ्या उद्योगांना पूरक.

Q4. लघुउद्योगांसमोरील आव्हाने लिहा.

वित्ताचा अभाव; कच्चा माल; जुने तंत्रज्ञान; विपणन; मोठ्या उद्योगांशी स्पर्धा; कुशल कामगारांचा अभाव; थकीत देणी; शासकीय प्रक्रिया.

Q5. लघुउद्योग उभारणीचे टप्पे स्पष्ट करा.

वस्तू निवड → मालकी प्रकार → जागा → बाजार पाहणी व प्रकल्प अहवाल → वित्त → नोंदणी व परवाने → जमीन, इमारत, यंत्रे → कर्मचारी → कच्चा माल → उत्पादन व विपणन.

परीक्षेसाठी टीप

MSMED तक्ता (उत्पादन व सेवा) अचूक लिहा — लघु उत्तरांत त्यावर थेट प्रश्न येतो.

थोडक्यात सारांश

व्यवसाय कोण मालकीने चालवतो यावरून व्यवसाय संघटनांचे प्रकार पडतात. या प्रकरणात खाजगी क्षेत्रातील संघटना — एकल व्यापारी संघटना, भागीदारी संस्था, एकत्र हिंदू कुटुंब पद्धती व्यवसाय, सहकारी संस्था आणि संयुक्त भांडवली संस्था (कंपनी) — यांचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, गुण व दोष यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• खाजगी क्षेत्र : व्यक्ती किंवा व्यक्तींच्या समूहाच्या मालकीचे व नियंत्रणाखालील व्यवसाय; नफा हा मुख्य हेतू.
• एकल व्यापारी संघटना : एकाच व्यक्तीची मालकी, व्यवस्थापन व नियंत्रण. वैशिष्ट्ये : एकमेव मालकी, अमर्यादित दायित्व, सर्व नफा मालकाला, स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व नाही, स्थापना व समाप्ती सोपी, गुप्तता. गुण : सोपी स्थापना, जलद निर्णय, प्रत्यक्ष प्रेरणा. दोष : मर्यादित भांडवल व कौशल्य, अमर्यादित दायित्व, सातत्याचा अभाव.
• भागीदारी (भारतीय भागीदारी कायदा, १९३२) : सर्वांनी किंवा सर्वांच्या वतीने कोणीही चालवलेल्या व्यवसायाचा नफा वाटून घेण्याचा करार केलेल्या व्यक्तींमधील संबंध. वैशिष्ट्ये : करार, किमान २ भागीदार (कमाल संख्या कायद्याने मर्यादित), अमर्यादित दायित्व, परस्पर प्रतिनिधित्व, नफ्याचे वाटप, हिस्सा हस्तांतरणावर बंधन.
• भागीदारांचे प्रकार : सक्रिय, निष्क्रिय (सुप्त), नामधारी, प्रतिबंधाने भागीदार, गुप्त, अज्ञान (फक्त लाभासाठी), फक्त नफ्यातील भागीदार. भागीदारीचे प्रकार : ऐच्छिक भागीदारी, विशिष्ट भागीदारी, मर्यादित दायित्व भागीदारी (LLP).
• एकत्र हिंदू कुटुंब पद्धती व्यवसाय : हिंदू कायद्यानुसार; सदस्यत्व जन्माने; कर्ता (सहसा ज्येष्ठ सदस्य) व्यवस्थापन करतो; कर्त्याचे दायित्व अमर्यादित, इतर सह-भागीदारांचे (सहदायकांचे) मर्यादित. पद्धती : मिताक्षरा व दायभाग.
• सहकारी संस्था : परस्पर हितासाठी स्वेच्छेने एकत्र आलेल्या व्यक्तींची संस्था. वैशिष्ट्ये : खुले सभासदत्व, लोकशाही व्यवस्थापन (एक सभासद, एक मत), सेवा हेतू, मर्यादित दायित्व, शासकीय नियंत्रण, वाढाव्याचे वाटप. प्रकार : ग्राहक, उत्पादक, विपणन, पतपुरवठा, गृहनिर्माण, सहकारी शेती संस्था.
• संयुक्त भांडवली संस्था (कंपनी) : कायद्याने निर्माण केलेली कृत्रिम व्यक्ती; स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, अखंड अस्तित्व, सामायिक मुद्रा, मर्यादित दायित्व, भागांचे हस्तांतरण, मालकी व व्यवस्थापनाचे विभाजन. प्रकार : खाजगी, सार्वजनिक, एक व्यक्ती कंपनी, सरकारी कंपनी इ.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अमर्यादित दायित्व – व्यवसायाची देणी फेडण्यासाठी मालकाची खाजगी मालमत्ताही वापरली जाऊ शकते.
• परस्पर प्रतिनिधित्व – प्रत्येक भागीदार संस्थेचा व इतर भागीदारांचा प्रतिनिधी.
• कर्ता – एकत्र हिंदू कुटुंब व्यवसायाचा व्यवस्थापक.
• अखंड अस्तित्व – सभासद बदलले तरी कंपनी चालू राहते.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अमर्यादित दायित्व म्हणजे काय?

व्यवसायाची देणी व्यवसायाच्या मालमत्तेतून फिटली नाहीत तर मालकाच्या खाजगी मालमत्तेतून ती फेडावी लागतात — याला अमर्यादित दायित्व म्हणतात.

Q2. कर्ता कोण असतो?

एकत्र हिंदू कुटुंब व्यवसायाचे व्यवस्थापन करणारा, सहसा कुटुंबातील ज्येष्ठ सदस्य; त्याचे दायित्व अमर्यादित असते.

Q3. एकल व्यापारी संघटनेचे गुण व दोष लिहा.

गुण : सोपी स्थापना, जलद निर्णय, गुप्तता, प्रत्यक्ष प्रेरणा, ग्राहकांशी जवळचा संबंध. दोष : मर्यादित भांडवल, मर्यादित कौशल्य, अमर्यादित दायित्व, सातत्याचा अभाव.

Q4. सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

स्वेच्छा व खुले सभासदत्व; एक सभासद एक मत; सेवा हेतू; मर्यादित दायित्व; शासकीय नियंत्रण व नोंदणी; वाढाव्याचे वाटप.

Q5. कंपनीची वैशिष्ट्ये लिहा.

कृत्रिम व्यक्ती; स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व; अखंड अस्तित्व; सामायिक मुद्रा; मर्यादित दायित्व; भागांचे हस्तांतरण; मालकी व व्यवस्थापनाचे विभाजन.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक संघटनेची ३-४ ठळक वैशिष्ट्ये व एक उदाहरण लक्षात ठेवा; 'फरक स्पष्ट करा' साठी वरील तक्ता उपयोगी.

थोडक्यात सारांश

सरकार (केंद्र, राज्य किंवा स्थानिक संस्था) मालकी, व्यवस्थापन व नियंत्रण असलेले उपक्रम सार्वजनिक क्षेत्र बनवतात. या प्रकरणात सार्वजनिक क्षेत्राचा अर्थ, विभागीय आस्थापना, वैधानिक महामंडळ, सरकारी कंपनी आणि बहुराष्ट्रीय कंपनी यांची वैशिष्ट्ये, गुण व दोष यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सार्वजनिक क्षेत्र : जनसेवेसाठी सरकारच्या मालकीचे, व्यवस्थापनाखालील व नियंत्रणाखालील उपक्रम.
• विभागीय आस्थापना : मंत्रालयाचा एक विभाग म्हणून चालवलेला उपक्रम — उदा. टपाल खाते, भारतीय रेल्वे, संरक्षण उद्योग. वैशिष्ट्ये : सरकारी अधिकाऱ्यांकडून व्यवस्थापन, मंत्री संसदेला जबाबदार, वार्षिक अर्थसंकल्पातून निधी, उत्पन्न सरकारी तिजोरीत, सरकारी लेखा व लेखापरीक्षण, स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व नाही.
• गुण : थेट नियंत्रण, संरक्षणविषयक गुप्तता, सरकारला उत्पन्न, सार्वजनिक उत्तरदायित्व. दोष : लालफीत व दिरंगाई, लवचिकतेचा अभाव, पुढाकाराचा अभाव, वारंवार बदल्या, राजकीय हस्तक्षेप.
• वैधानिक महामंडळ : संसद किंवा विधिमंडळाच्या विशेष कायद्याने स्थापन — उदा. LIC, RBI, महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ. वैशिष्ट्ये : स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, स्वतःचा निधी, व्यवस्थापनात स्वायत्तता, सेवा हेतू, विधिमंडळाला जबाबदार, कर्मचारी शासकीय सेवक नाहीत.
• गुण : स्वायत्तता व लवचिकता, जलद निर्णय, व्यावसायिक व्यवस्थापन. दोष : स्वायत्तता असूनही राजकीय हस्तक्षेप, मक्तेदारीमुळे अकार्यक्षमता, नफ्याच्या प्रेरणेचा अभाव.
• सरकारी कंपनी : कंपनी कायदा, २०१३ नुसार नोंदलेली, ज्यात भरणा झालेल्या भांडवलापैकी किमान ५१% भाग केंद्र / राज्य सरकारकडे. उदा. SAIL, BHEL, HAL. वैशिष्ट्ये : स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, संचालक मंडळाकडून व्यवस्थापन, स्वतःचा निधी.
• बहुराष्ट्रीय कंपनी (MNC) : एका देशात मुख्यालय व अनेक देशांत कामकाज — उदा. युनिलिव्हर, कोका-कोला, मायक्रोसॉफ्ट. वैशिष्ट्ये : प्रचंड आकार, जागतिक कामकाज, मुख्यालयातून केंद्रीकृत नियंत्रण, प्रगत तंत्रज्ञान, नामांकित ब्रँड, आक्रमक विपणन.
• MNC गुण : विदेशी भांडवल, तंत्रज्ञान, रोजगार, निर्यात, दर्जेदार वस्तू. दोष : नफा देशाबाहेर, स्थानिक उद्योगांची हानी, साधनसंपत्तीचे शोषण, धोरणांत हस्तक्षेप.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सार्वजनिक क्षेत्र – सरकारच्या मालकीचे उपक्रम.
• विशेष कायदा – एखादे महामंडळ स्थापन करण्यासाठी केलेला कायदा.
• स्वायत्तता – स्वतःचा कारभार स्वतः चालवण्याचे स्वातंत्र्य.
• धारक (पालक) कंपनी – इतर (उपकंपन्यांवर) नियंत्रण ठेवणारी कंपनी.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. वैधानिक महामंडळ म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

संसद किंवा राज्य विधिमंडळाच्या विशेष कायद्याने स्थापन झालेला स्वायत्त सार्वजनिक उपक्रम. उदा. LIC, RBI.

Q2. सरकारी कंपनी म्हणजे काय?

कंपनी कायदा २०१३ नुसार नोंदलेली कंपनी, जिच्या भरणा भांडवलापैकी किमान ५१% भाग सरकारकडे असतात. उदा. SAIL.

Q3. विभागीय आस्थापनेची वैशिष्ट्ये लिहा.

मंत्रालयाचा भाग; सरकारी अधिकाऱ्यांचे व्यवस्थापन; अर्थसंकल्पातून निधी; उत्पन्न तिजोरीत; स्वतंत्र अस्तित्व नाही; मंत्री संसदेला जबाबदार.

Q4. बहुराष्ट्रीय कंपनीचे गुण व दोष स्पष्ट करा.

गुण : विदेशी भांडवल, आधुनिक तंत्रज्ञान, रोजगार, दर्जेदार वस्तू, निर्यात वाढ. दोष : नफा परदेशी जातो, स्थानिक उद्योग मागे पडतात, साधनसंपत्तीचे शोषण, धोरणांवर प्रभाव.

Q5. विभागीय आस्थापना व वैधानिक महामंडळ यांतील फरक सांगा.

स्थापना, कायदेशीर अस्तित्व, निधी व स्वायत्तता या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक प्रकाराचे एक भारतीय उदाहरण (रेल्वे, LIC, SAIL, कोका-कोला) लक्षात ठेवा — 'उदाहरण द्या' प्रश्न हमखास.

थोडक्यात सारांश

वित्त ही व्यवसायाची जीवनवाहिनी आहे. लघुउद्योग, ग्रामीण उद्योग आणि गरीब लोकांना पैसा, प्रशिक्षण व मार्गदर्शन देणाऱ्या अनेक संस्था आहेत. या प्रकरणात सिडबी (SIDBI), नाबार्ड (NABARD), खादी व ग्रामोद्योग आयोग (KVIC), महिला स्वयं सहायता गट (SHG) आणि जागतिक बँक यांची ओळख व वैशिष्ट्ये यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सिडबी (भारतीय लघुउद्योग विकास बँक) : सिडबी कायदा, १९८८ अंतर्गत २ एप्रिल १९९० रोजी स्थापना; सुरुवातीला IDBI ची उपकंपनी. सूक्ष्म, लघु व मध्यम उपक्रमांच्या (MSME) प्रोत्साहन, वित्तपुरवठा व विकासासाठी प्रमुख संस्था; थेट कर्ज, पुनर्वित्त आणि जोखीम (व्हेंचर) भांडवल पुरवते.
• नाबार्ड (राष्ट्रीय कृषी व ग्रामीण विकास बँक) : नाबार्ड कायदा, १९८१ अंतर्गत १२ जुलै १९८२ रोजी स्थापना; कृषी व ग्रामीण विकासासाठी सर्वोच्च वित्तसंस्था; सहकारी बँका व प्रादेशिक ग्रामीण बँकांना पुनर्वित्त; त्यांची तपासणी; ग्रामीण पायाभूत सुविधा व स्वयं सहायता गट-बँक जोडणीला मदत.
• KVIC (खादी व ग्रामोद्योग आयोग) : १९५३ मध्ये अखिल भारतीय खादी व ग्रामोद्योग मंडळ; KVIC कायदा, १९५६ अंतर्गत आयोग एप्रिल १९५७ मध्ये स्थापन. खादी व ग्रामोद्योगांचे नियोजन, प्रोत्साहन; वित्त, प्रशिक्षण, कच्चा माल व विपणनासाठी मदत; ग्रामीण रोजगारनिर्मिती.
• स्वयं सहायता गट (SHG) : समान परिस्थितीतील १० ते २० व्यक्तींचा (बहुधा महिलांचा) गट; नियमित बचत करून सामायिक निधी तयार करतो व सदस्यांना तारणाशिवाय कर्ज देतो. 'एकमेकां साहाय्य करू' व 'एकी हेच बळ' हे तत्त्व. भारतात १९८५ मध्ये MYRADA संस्थेच्या पत व्यवस्थापन गटांतून सुरुवात; रिझर्व्ह बँकेने पर्यायी पतपुरवठा पद्धत म्हणून मान्यता दिली.
• SHG वैशिष्ट्ये : स्वेच्छा, लहान आकार, नियमित बचत, अंतर्गत कर्जवाटप, सामूहिक निर्णय, बँकेशी जोडणी, महिला सक्षमीकरण.
• जागतिक बँक : विकसनशील देशांना वित्त, सल्ला व संशोधन देणारी आंतरराष्ट्रीय संस्था; नेहमीच्या अर्थाने बँक नव्हे. मुख्य घटक : IBRD (आंतरराष्ट्रीय पुनर्रचना व विकास बँक) आणि IDA (आंतरराष्ट्रीय विकास संघटना). कार्ये : विकासासाठी दीर्घकालीन कर्ज, पायाभूत सुविधा, दारिद्र्य निर्मूलन, तांत्रिक मदत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पुनर्वित्त – कर्ज देणाऱ्या बँकांना पुन्हा निधी पुरवणे.
• जोखीम भांडवल (Venture capital) – नव्या, जोखमीच्या उद्योगांना दिलेले भांडवल.
• तारणमुक्त कर्ज – काहीही गहाण न ठेवता दिलेले कर्ज.
• सर्वोच्च संस्था – एखाद्या क्षेत्रातील सर्वांत वरची संस्था.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. स्वयं सहायता गट म्हणजे काय?

समान परिस्थितीतील १० ते २० व्यक्तींचा स्वेच्छेने बनलेला गट, जो नियमित बचत करून सदस्यांना तारणाशिवाय छोटी कर्जे देतो.

Q2. सिडबीची स्थापना केव्हा झाली?

सिडबी कायदा १९८८ अंतर्गत २ एप्रिल १९९० रोजी.

Q3. नाबार्डची कार्ये स्पष्ट करा.

कृषी व ग्रामीण विकासासाठी पतपुरवठा; सहकारी व प्रादेशिक ग्रामीण बँकांना पुनर्वित्त; त्यांची तपासणी; ग्रामीण पायाभूत सुविधा निधी; SHG-बँक जोडणी; संशोधन व प्रशिक्षण.

Q4. स्वयं सहायता गटाची वैशिष्ट्ये लिहा.

स्वेच्छा सदस्यत्व; लहान गट; नियमित बचत; सदस्यांना अंतर्गत कर्ज; सामूहिक निर्णय; बँकेशी जोडणी; महिला सक्षमीकरण.

Q5. KVIC ची कार्ये लिहा.

खादी व ग्रामोद्योगांचे नियोजन व प्रोत्साहन; कारागिरांना वित्त व प्रशिक्षण; कच्चा माल व साधने पुरवणे; विपणनास मदत; ग्रामीण रोजगारनिर्मिती.

परीक्षेसाठी टीप

संस्थांच्या स्थापनेच्या तारखा तक्त्यातून नीट पाठ करा — 'जोड्या लावा' व 'रिकाम्या जागा' प्रश्नांत त्या येतात.

थोडक्यात सारांश

माणसाप्रमाणेच व्यवसायही एकटा काम करू शकत नाही; त्याच्या सभोवतालचे घटक त्याच्या यशावर परिणाम करतात. या घटकांना व्यावसायिक पर्यावरण म्हणतात. या प्रकरणात व्यावसायिक पर्यावरणाचा अर्थ, व्याख्या, महत्त्व, पैलू / घटक, नवीन आर्थिक धोरण (१९९१) आणि त्याचे उद्योग व व्यवसायावरील परिणाम यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• व्यावसायिक पर्यावरण = व्यवसायाच्या कामकाजावर परिणाम करणारे सर्व अंतर्गत व बाह्य घटक व शक्ती.
• महत्त्व : संधी व धोके ओळखणे, नियोजन व धोरण ठरवण्यास मदत, बदलांशी जुळवून घेणे, कार्यक्षमता वाढवणे, प्रतिमा उंचावणे, साधनसंपत्ती मिळवणे, समस्यांची आगाऊ सूचना.
• अंतर्गत (नियंत्रणक्षम) घटक : संस्थापक / उच्च व्यवस्थापनाची मूल्यव्यवस्था, ध्येय व उद्दिष्टे, व्यवस्थापन रचना, अंतर्गत सत्तासंबंध, मनुष्यबळ, कंपनीची प्रतिमा व ब्रँड, भौतिक साधने व तंत्रज्ञान, वित्त.
• बाह्य (अनियंत्रणक्षम) घटक :
• आर्थिक – आर्थिक धोरणे, वृद्धी, उत्पन्न, चलनवाढ, व्याजदर.
• राजकीय – सरकारची स्थिरता, विधिमंडळ, कार्यकारी मंडळ, न्यायमंडळ.
• कायदेशीर – कंपनी कायदा, ग्राहक संरक्षण कायदा, GST.
• सामाजिक-सांस्कृतिक – चालीरीती, मूल्ये, सण, जीवनशैली, शिक्षण.
• तंत्रज्ञानविषयक – नवीन यंत्रे, संगणक, ई-व्यवसाय.
• नैसर्गिक – हवामान, नैसर्गिक साधने, पर्यावरणविषयक नियम (उदा. प्लॅस्टिक पिशवी बंदी).
• जागतिक – आंतरराष्ट्रीय व्यापार, परकीय स्पर्धा.
• नवीन आर्थिक धोरण, १९९१ : उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण (LPG) — परवाना पद्धतीत शिथिलता, सार्वजनिक क्षेत्राची मर्यादित भूमिका, निर्गुंतवणूक, विदेशी गुंतवणूक, आयात शुल्कात घट.
• परिणाम : स्पर्धा वाढली, ग्राहकांना अधिक पर्याय, तंत्रज्ञानात वेगाने बदल, मनुष्यबळ विकासाची गरज, बाजाराभिमुखता, सार्वजनिक क्षेत्रावर दबाव, ग्राहक अधिक जागरूक, विदेशी सहयोग, जलद वृद्धी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अंतर्गत पर्यावरण – व्यवसायाच्या नियंत्रणातील घटक.
• बाह्य पर्यावरण – व्यवसायाच्या नियंत्रणाबाहेरील घटक.
• उदारीकरण – अनावश्यक सरकारी नियंत्रणे कमी करणे.
• निर्गुंतवणूक – सार्वजनिक उपक्रमांतील सरकारी भाग विकणे.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. व्यावसायिक पर्यावरण म्हणजे काय?

व्यवसायाच्या कामकाजावर व यशावर परिणाम करणाऱ्या सर्व अंतर्गत व बाह्य घटकांची एकूण बेरीज म्हणजे व्यावसायिक पर्यावरण.

Q2. नैसर्गिक पर्यावरणाचे एक उदाहरण द्या.

प्लॅस्टिक कॅरी बॅग बंदीमुळे दुकानदारांना कापडी किंवा कागदी पिशव्या वापराव्या लागतात.

Q3. व्यावसायिक पर्यावरणाचे महत्त्व स्पष्ट करा.

संधी व धोके ओळखणे; नियोजनास मदत; बदलांशी जुळवून घेणे; कार्यक्षमता वाढ; प्रतिमा उंचावणे; साधने मिळवणे; आगाऊ सावधगिरी.

Q4. बाह्य पर्यावरणाचे घटक स्पष्ट करा.

आर्थिक, राजकीय, कायदेशीर, सामाजिक-सांस्कृतिक, तंत्रज्ञानविषयक, नैसर्गिक व जागतिक घटक — प्रत्येकाचे एक उदाहरण लिहा.

Q5. नवीन आर्थिक धोरणाचे व्यवसायावरील परिणाम लिहा.

स्पर्धा वाढ; ग्राहकांना पर्याय; तांत्रिक बदल; मनुष्यबळ विकासाची गरज; बाजाराभिमुखता; सार्वजनिक क्षेत्रावर दबाव; विदेशी सहयोग.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक बाह्य घटकासाठी रोजच्या जीवनातील एक उदाहरण (GST, सण, ऑनलाइन खरेदी) लिहा — उत्तर ठोस दिसते.

थोडक्यात सारांश

घर असो वा व्यवसाय, उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी नियोजनपूर्वक काम करावे लागते — यालाच व्यवस्थापन म्हणतात. या प्रकरणात व्यवस्थापनाचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, व्यवस्थापनाचे स्तर आणि व्यवस्थापन कला, शास्त्र व पेशा म्हणून यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• व्यवस्थापन : उद्दिष्टे परिणामकारकपणे (योग्य काम करणे) व कार्यक्षमतेने (कमीत कमी खर्चात) साध्य करण्यासाठी नियोजन, संघटन, कर्मचारी भरती, मार्गदर्शन व नियंत्रण करण्याची प्रक्रिया.
• व्याख्या : मेरी पार्कर फॉलेट — इतरांकडून काम करून घेण्याची कला; हेन्री फेयॉल — व्यवस्थापन करणे म्हणजे पूर्वानुमान व नियोजन, संघटन, आदेश, समन्वय व नियंत्रण; एफ. डब्ल्यू. टेलर — नेमके काय करायचे ते जाणणे आणि ते उत्तम व स्वस्त पद्धतीने केले जाईल याची खात्री करणे.
• वैशिष्ट्ये : ध्येयाभिमुख, सार्वत्रिक, सतत चालणारी प्रक्रिया, सामूहिक कृती, गतिमान, अमूर्त, बहुआयामी, अधिकारांची व्यवस्था, कला व शास्त्र दोन्ही, समन्वय आवश्यक.
• उच्च स्तर : संचालक मंडळ, अध्यक्ष, मुख्य कार्यकारी अधिकारी, व्यवस्थापकीय संचालक. कार्ये : उद्दिष्टे व धोरणे ठरवणे, दीर्घकालीन नियोजन, एकूण नियंत्रण, कंपनीचे प्रतिनिधित्व.
• मध्यम स्तर : विभागप्रमुख (वित्त, उत्पादन, विपणन, मनुष्यबळ व्यवस्थापक). कार्ये : धोरणांचा अर्थ लावणे, विभागीय नियोजन, उच्च व निम्न स्तरांतील दुवा, पर्यवेक्षकांना प्रेरणा व मार्गदर्शन.
• निम्न (पर्यवेक्षकीय) स्तर : पर्यवेक्षक, फोरमन, विभाग अधिकारी. कार्ये : दैनंदिन कामाचे वाटप, कामगारांवर देखरेख, दर्जा व शिस्त राखणे, मध्यम स्तराला अहवाल.
• कला म्हणून : वैयक्तिक कौशल्य, सर्जनशीलता व सराव. शास्त्र म्हणून : पद्धतशीर ज्ञानसंचय, प्रयोगांवर आधारित तत्त्वे. पेशा म्हणून : विशेष ज्ञान व औपचारिक शिक्षण (MBA), व्यावसायिक संस्था, आचारसंहिता — मात्र सदस्यत्व किंवा परवाना सक्तीचा नसल्याने तो पूर्ण पेशा नाही.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• परिणामकारकता – योग्य वेळी योग्य काम पूर्ण करणे.
• कार्यक्षमता – कमीत कमी साधनांत जास्त उत्पादन.
• समन्वय – वेगवेगळ्या विभागांचे प्रयत्न एकत्र जुळवणे.
• पर्यवेक्षक – कामगारांच्या कामावर थेट देखरेख करणारा.

नमुने व सूत्रे

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. हेन्री फेयॉल यांची व्यवस्थापनाची व्याख्या लिहा.

व्यवस्थापन करणे म्हणजे पूर्वानुमान व नियोजन करणे, संघटन करणे, आदेश देणे, समन्वय साधणे आणि नियंत्रण ठेवणे.

Q2. व्यवस्थापनाचे तीन स्तर कोणते?

उच्च स्तर, मध्यम स्तर आणि निम्न (पर्यवेक्षकीय) स्तर.

Q3. व्यवस्थापनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

ध्येयाभिमुख; सार्वत्रिक; सतत प्रक्रिया; सामूहिक कृती; गतिमान; अमूर्त; बहुआयामी; कला व शास्त्र; समन्वय आवश्यक.

Q4. मध्यम स्तरावरील व्यवस्थापनाची कार्ये लिहा.

धोरणांचा अर्थ लावणे; विभागीय योजना; उच्च व निम्न स्तरांतील दुवा; कर्मचाऱ्यांची निवड व प्रशिक्षण; पर्यवेक्षकांना प्रेरणा व मार्गदर्शन; अहवाल पाठवणे.

Q5. व्यवस्थापन हा पेशा आहे का? स्पष्ट करा.

विशेष ज्ञान, औपचारिक शिक्षण, व्यावसायिक संस्था व आचारसंहिता ही पेशाची लक्षणे आहेत; पण सदस्यत्व व परवाना सक्तीचे नसल्याने व्यवस्थापन पूर्ण पेशा मानले जात नाही.

परीक्षेसाठी टीप

तीन स्तरांचे तक्ता-स्वरूप उत्तर आणि तीन व्याख्या (फॉलेट, फेयॉल, टेलर) तयार ठेवा.