या पाठात मानवाच्या आद्य अश्मयुगापासून शेतीच्या सुरुवातीपर्यंतचा प्रवास पाहतो — मध्याश्मयुग व सूक्ष्मास्त्रे, हिमयुगाचा अंत, नवाश्मयुगातील शेती व पशुपालन, जगातील नदीखोऱ्यांतील संस्कृती, भारतातील आद्य शेतकरी व स्थिर गाव-वसाहतींचे संघटन.
महत्त्वाचे मुद्दे
आद्य मानवाने (होमो हॅबिलिस) सर्वप्रथम दगडी हत्यारे बनवली; पुढे तंत्रज्ञानात हळूहळू सुधारणा झाली.
मध्याश्मयुगातील मानव लहान दगडी पाती — सूक्ष्मास्त्रे — लाकडी किंवा हाडाच्या दांड्यांवर बसवून बाण व सुरे म्हणून वापरत असे.
शेवटचे हिमयुग सुमारे १२०००–११००० वर्षांपूर्वी संपले. हिमनद्या वितळल्याने पाणी, वनस्पती व प्राणी वाढले आणि स्थिर जीवनाला मदत झाली.
नवाश्मयुग (नवे अश्मयुग) शेती व पशुपालनाने सुरू झाले — पश्चिम आशियात इ.स.पू. सुमारे १००००–८७००. सातू (बार्ली) हे मुख्य पीक; गहू व जवस.
चार नदीखोरे संस्कृती: मेसोपोटेमिया (तैग्रिस-युफ्रेटिस), इजिप्त (नाईल), चीन (ह्वांग हो — 'पिवळी नदी', 'चीनचे दुःखाश्रू'), भारतीय उपखंड (सिंधू-सरस्वती).
भारतातील आद्य शेतकरी: बलुचिस्तानातील मेहेरगढ येथे नवाश्मयुगापासून हडप्पा काळापर्यंत सलग वस्ती. इतर स्थळे: बुर्झहोम व गुफ्क्राल (काश्मीर), चोपनी मांडो, कोल्डिहवा, महागरा (विंध्य-बेलन प्रदेश), चिरांद व सेनुवार (बिहार), दक्षिण भारतातील स्थळे.
गाव-वसाहतींचे संघटन: गोल झोपड्यांची लहान गावे, मध्यभागी सामूहिक साठवणुकीची जागा — केंद्रीय नियंत्रण व सत्तेची उतरंड दिसते. पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून गावासाठी किमान सुमारे १०० लोक आवश्यक.
गावांमध्ये लांब अंतरावर वस्तूंची देवाणघेवाण सुरू झाली.
स्थिर जीवनामुळे प्रादेशिकतेची भावना (एखाद्या प्रदेशावर गटाचा नैसर्गिक हक्क) वाढली.
अतिरिक्त अन्न, कारागिरी व व्यापारातून पुढे नगरे निर्माण झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सूक्ष्मास्त्रे – मध्याश्मयुगातील अतिशय लहान दगडी पाती.
नवाश्मयुग – शेती व पशुपालनाची सुरुवात झालेला काळ.
पशुपालन – प्राणी माणसाळवून त्यांचा उपयोग करणे.
प्रादेशिकता – एखाद्या प्रदेशावर गटाचा हक्क असल्याची जाणीव.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
काळ / स्थळ
माहिती
सुमारे १२०००–११००० वर्षांपूर्वी
शेवटच्या हिमयुगाचा अंत
इ.स.पू. १००००–८७००
पश्चिम आशियात शेतीची सुरुवात
मेहेरगढ
नवाश्मयुग ते हडप्पा सलग वस्ती
बुर्झहोम
काश्मीरमधील नवाश्मयुगीन स्थळ
चिरांद
बिहारमधील नवाश्मयुगीन स्थळ
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूक्ष्मास्त्रे म्हणजे काय?
मध्याश्मयुगातील माणसाने बनवलेली अतिशय लहान दगडी पाती. ती लाकडी किंवा हाडाच्या दांड्यांवर बसवून बाण, भाले व सुरे म्हणून वापरली जात.
Q2. नवाश्मयुगाची वैशिष्ट्ये सांगा.
शेती व पशुपालनाची सुरुवात, स्थिर गाव-वसाहती, घासून गुळगुळीत केलेली दगडी हत्यारे, मातीची भांडी आणि धान्य साठवणूक.
Q3. हिमयुगाच्या अंताचा मानवी जीवनावर कोणता परिणाम झाला?
हवामान उबदार झाले, पाणी, वनस्पती व प्राणी वाढले; त्यामुळे अन्नाचा पुरवठा स्थिर झाला व माणूस एका ठिकाणी स्थायिक होऊन शेती करू लागला.
Q4. मेहेरगढचे महत्त्व काय?
बलुचिस्तानातील हे स्थळ भारतीय उपखंडातील सर्वांत जुन्या शेतकरी वस्तींपैकी एक आहे; येथे नवाश्मयुगापासून हडप्पा काळापर्यंत सलग वस्तीचे पुरावे मिळतात.
Q5. आद्य गावांचे संघटन कसे होते?
गोल झोपड्यांची लहान गावे, मध्यभागी सामूहिक धान्यसाठा व त्यावर केंद्रीय नियंत्रण, सत्तेची उतरंड आणि शेतीसाठी आवश्यक किमान लोकसंख्या.
परीक्षेसाठी टीप
नवाश्मयुगीन स्थळे व त्यांचे प्रदेश यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
This chapter explains how humans moved from hunting and gathering to farming. It describes the four great river valley civilisations, the beginning of agriculture and animal domestication in the Neolithic age, the first farming villages of India, their organisation, trade, and how villages slowly led to cities.
Key points
Early humans (Homo habilis) made the first stone tools. Later humans improved technology step by step.
Mesolithic (middle stone age) people used tiny stone blades called microliths, fixed (hafted) on wooden or bone shafts as arrows and knives.
The last Ice Age ended about 12000–11000 years ago, beginning the Holocene epoch. Melting glaciers increased water, plants and animals, which helped settled life.
Neolithic ("new stone") age began with cultivation and domestication of animals, around 10000–8700 BCE in West Asia. Barley was the main crop, with wheat and flax.
Four river valley civilisations: Mesopotamia (Tigris–Euphrates), Egypt (Nile), China (Huang He – "Yellow River", also called "China's Sorrow"), and the Indian subcontinent (Sindhu–Saraswati). Chinese villages farmed wheat, millet and rice from about 7000 BCE.
First farmers of India:Mehrgarh (Baluchistan) shows continuous occupation from the Neolithic to the Harappan age. Other Neolithic sites: Burzahom and Gufkral (Kashmir), Chopani Mando, Koldihwa and Mahagara (Vindhya–Belan region, UP), Chirand and Senuwar (Bihar, around 2000 BCE), and sites in south India.
Village organisation: small villages of round huts with common storage places in the centre — showing central control and a hierarchy of power; at least about 100 people were needed for a village fully dependent on farming.
Skilled crafts like pottery developed; Japan's Jomon culture made pottery even in the Mesolithic.
Trade and transport: exchange of goods between villages over long distances began, though wheeled transport was not yet available.
Territoriality – awareness of a group's natural right over a region — grew with settled life.
Surplus food, crafts and trade led to the beginning of urbanisation.
Important terms
Microlith – very small stone blade used in composite tools.
Neolithic age – new stone age marked by farming and polished stone tools.
Domestication – taming and rearing of animals and plants by humans.
Holocene – the present geological epoch, after the last Ice Age.
Territoriality – sense of right over a particular area.
Important dates and people
Period
Event
c. 12000–11000 years ago
End of last Ice Age; Holocene begins
10000–8700 BCE
Beginning of cultivation (West Asia)
c. 7000 BCE
Farming in Chinese villages
c. 2000 BCE
Neolithic villages in Bihar (Chirand)
5 important questions
Q1. What changes took place at the beginning of the Holocene?
Glaciers melted, rivers and seas got more water, and plants and animals for food increased. This helped people to settle down and begin farming.
Q2. What are microliths?
Tiny stone blades, as small as a fingernail, made by Mesolithic people. They were fixed on wooden or bone shafts to make arrows, spears and serrated knives.
Q3. Name the four river valley civilisations.
Mesopotamia (Tigris–Euphrates), Egypt (Nile), China (Huang He) and the Indian subcontinent (Sindhu–Saraswati).
Q4. Why is Mehrgarh important?
Mehrgarh in Baluchistan shows continuous human settlement from the Neolithic period up to the rise of the Harappan civilisation, giving evidence of the first farmers of the subcontinent.
Q5. Describe the organisation of Neolithic villages.
They were small, with permanent round huts and common storage places at the centre. This suggests central control of food production and a hierarchy of power; social rules developed too.
Exam tip
Remember regional Neolithic sites in pairs (Kashmir: Burzahom–Gufkral; Bihar: Chirand–Senuwar) for fill-in-the-blank questions.
भारतातील आद्य नगरे म्हणजे हडप्पा संस्कृती. या पाठात तिचा शोध, विस्तार, नगररचना, उत्पादन व व्यापार, नगरे व गावे यांचे संबंध आणि ऱ्हासाची कारणे अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
हडप्पा संस्कृतीची २००० हून अधिक स्थळे ज्ञात आहेत; अनेक स्थळे सरस्वती नदीच्या खोऱ्यात — भारतात तिला घग्गर व पाकिस्तानात हाकरा म्हणतात.
हडप्पापूर्व नवाश्मयुगीन संस्कृती: तोगाव, रावी (हाकरा). प्रारंभिक हडप्पा टप्पा इ.स.पू. सुमारे ३३०० पासून; नागरी टप्पा साधारण इ.स.पू. २६००–१९००.
शोध: चार्ल्स मॅसनने १८२९ मध्ये हडप्पाचा उल्लेख केला; भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे पहिले महासंचालक अलेक्झांडर कनिंगहॅम (१८७२–७३). हडप्पाचे उत्खनन १९२१ व मोहेंजोदडोचे १९२१–२२ (राखालदास बॅनर्जी). मॉर्टिमर व्हीलर (१९४६).
लोथल (गुजरात, भोगावो नदी) — एस. आर. राव (१९५५–६०); येथे गोदी सापडली. इतर स्थळे: कालीबंगन, धोलावीरा, राखीगढी, बनावली.
वैशिष्ट्ये: नियोजित नगरे — तटबंदीयुक्त बालेकिल्ला व नागरवस्ती; काटकोनात छेदणारे सरळ रस्ते; भाजलेल्या विटांची घरे; झाकलेली गटारे; मोहेंजोदडोचे महास्नानगृह; धान्यकोठारे; प्रमाणित वजने-मापे; मुद्रा व अद्याप न उलगडलेली लिपी.
तटबंदीयुक्त नगरे प्राचीन भारतीय 'पुर' संकल्पनेशी जुळतात.
उत्पादन व व्यापार: अर्धमौल्यवान दगडांचे मणी, शंखाच्या वस्तू, तांबे व कांस्य वस्तू, मातीची भांडी; मेसोपोटेमियाशी (अक्कादियन साम्राज्य, इ.स.पू. २३३४) व्यापार.
नगरे अन्नासाठी गावांवर अवलंबून; नगरे, शहरे व गावे यांचे जाळे होते.
ऱ्हास (इ.स.पू. १९०० पासून): सरस्वती नदी आटणे, हवामान बदल व कमी पाऊस, पूर, मेसोपोटेमियाशी व्यापार घटणे. लोक लहान गावांत गेले व ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती उदयाला आल्या.
आर्यांनी इ.स.पू. १५०० च्या सुमारास येऊन नगरे नष्ट केली ही जुनी कल्पना आता गंभीरपणे प्रश्नांकित केली जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बालेकिल्ला – नगरातील उंचावरील तटबंदीयुक्त भाग.
नागरवस्ती – सर्वसामान्य लोकांची खालची वस्ती.
मुद्रा – चिन्हे व लिपी कोरलेले शिक्के.
गोदी – जहाजे थांबवण्याची व माल चढवण्या-उतरवण्याची जागा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष / व्यक्ती
घटना
१८२९
चार्ल्स मॅसनचा उल्लेख
१९२१
हडप्पाचे उत्खनन
१९२१–२२
मोहेंजोदडो (राखालदास बॅनर्जी)
१९५५–६०
लोथल (एस. आर. राव)
इ.स.पू. २६००–१९००
नागरी हडप्पा टप्पा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. हडप्पा नगररचनेची वैशिष्ट्ये लिहा.
बालेकिल्ला व नागरवस्ती अशी विभागणी, काटकोनात छेदणारे रस्ते, भाजलेल्या विटांची घरे, झाकलेली गटारे, महास्नानगृह व धान्यकोठारे.
Q2. लोथलचे महत्त्व सांगा.
गुजरातमधील या स्थळी गोदी सापडली; त्यावरून हडप्पा लोकांचा सागरी व्यापार व मेसोपोटेमियाशी संबंध स्पष्ट होतो.
Q3. हडप्पा संस्कृतीच्या ऱ्हासाची कारणे लिहा.
सरस्वती नदी आटणे, हवामान बदल व कमी पाऊस, पूर, मेसोपोटेमियाशी व्यापार घटणे; परिणामी लोक लहान गावांत स्थलांतरित झाले.
Q4. हडप्पा लोकांचा व्यापार कसा होता?
मणी, शंख, तांबे-कांस्याच्या वस्तू यांचा देशांतर्गत व मेसोपोटेमियाशी व्यापार होत असे; प्रमाणित वजने-मापे व मुद्रा व्यापारासाठी वापरल्या जात.
Q5. हडप्पा संस्कृतीच्या शोधात कोणाचे योगदान आहे?
चार्ल्स मॅसन, अलेक्झांडर कनिंगहॅम, राखालदास बॅनर्जी (मोहेंजोदडो), मॉर्टिमर व्हीलर व एस. आर. राव (लोथल).
परीक्षेसाठी टीप
हडप्पा स्थळे व ती सध्या कोणत्या राज्यात/देशात आहेत याचा तक्ता करा.
Read in English
Quick summary
The Harappan civilisation was India's first urban civilisation. This chapter explains its discovery, its features such as town planning and drainage, the relations between its cities, its crafts, trade and administration, and the reasons for its decline.
Key points
More than 2000 Harappan sites are known, many in the basin of the Saraswati river, now called Ghaggar in India and Hakra in Pakistan.
Pre-Harappan Neolithic cultures include the Togao and Ravi (Hakra) cultures. The Early Harappan phase began around 3300 BCE; the mature (urban) phase was around 2600–1900 BCE.
Discovery: Charles Masson first wrote about Harappa (1829); Alexander Cunningham, first Director General of the Archaeological Survey of India, worked there in 1872–73. Excavation of Harappa began in 1921 and of Mohenjodaro in 1921–22 (Rakhaldas Banerjee). Mortimer Wheeler excavated in 1946.
Lothal (Gujarat, on the Bhogavo river) was excavated in 1955–60 by S. R. Rao; it had a dockyard. Other sites: Kalibangan, Dholavira, Rakhigarhi, Banawali.
Features: planned cities with a fortified citadel and a lower town; straight streets crossing at right angles; burnt-brick houses; covered drains; the Great Bath at Mohenjodaro; granaries; standard weights and measures; seals with a script that is still not deciphered.
Cities were fortified, matching the ancient Indian idea of a "pura".
Production and trade: beads of semi-precious stones, shell, copper and bronze objects, pottery; trade with Mesopotamia (Akkadian empire, founded 2334 BCE); outposts in Gujarat helped trade.
Cities depended on villages for food; there was a network between cities, towns and villages.
Decline (from about 1900 BCE): drying up of the Saraswati, climate change and less rainfall, floods, decline in trade with Mesopotamia. People moved to smaller villages, leading to Chalcolithic cultures.
The old idea that Vedic Aryans arrived about 1500 BCE and destroyed the cities is now seriously questioned.
Important terms
Citadel – raised, fortified part of a city for important buildings.
Great Bath – large public water tank at Mohenjodaro.
Seal – carved stone stamp with signs and animal figures, used in trade.
Ziggurat – stepped temple of Mesopotamia.
Dockyard – place where ships are built or loaded (Lothal).
Important dates and people
Year
Event
c. 3300 BCE
Early Harappan settlements
1829
Charles Masson visits Harappa
1872–73
Cunningham at Harappa
1921
Excavation at Harappa begins
1921–22
Mohenjodaro excavated (R. D. Banerjee)
1955–60
Lothal excavated (S. R. Rao)
c. 1900 BCE
Decline of cities
5 important questions
Q1. Describe the town planning of Harappan cities.
Cities had a fortified citadel and lower town, straight streets crossing at right angles, burnt-brick houses with wells and bathrooms, and an underground covered drainage system. Public buildings like the Great Bath and granaries show planning.
Q2. Why is Lothal important?
Lothal in Gujarat had a dockyard, showing that Harappans traded by sea. It was also a centre of bead-making and trade with other regions.
Q3. What do we learn from Harappan seals?
Seals carry animal figures and a script, and were used in trade to mark goods. They show trade links (some found in Mesopotamia), religious beliefs and art.
Q4. Give the reasons for the decline of the Harappan cities.
Drying of the Saraswati river, change in climate and rainfall, floods, decline in trade with Mesopotamia and pressure on resources made people leave cities for villages.
Q5. Who was the first Director General of the Archaeological Survey of India?
Sir Alexander Cunningham. He conducted excavations at Harappa in 1872–73.
Exam tip
Learn site → state/river → special feature (e.g. Lothal – Bhogavo – dockyard); such tables answer many objective questions.
हडप्पा नगरांच्या ऱ्हासानंतर भारतात तांबे व दगड यांचा वापर करणाऱ्या गाव-वसाहती निर्माण झाल्या. या पाठात राजस्थान, मध्य प्रदेश, गुजरात व महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृती आणि महापाषाणयुग यांचा अभ्यास करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
ताम्रपाषाणयुग = तांबे + दगड. या संस्कृतींत दगडी पात्यांसोबत तांब्याची हत्यारे वापरली जात; नागरी हडप्पा काळासारखी नगररचना नव्हती.
राजस्थान: आहाड किंवा बनास संस्कृती (बनासची उपनदी आहाड); खेत्रीच्या तांब्याच्या खाणींजवळ गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृती.
मध्य प्रदेश:कायथा संस्कृती (उज्जैनजवळ, छोटी काली सिंध नदी); माळवा संस्कृती (इ.स.पू. १८००–१२००).
गुजरात: हडप्पा टप्प्यांसोबतच ताम्रपाषाणयुगीन वसाहती; प्रभास (दक्षिण) व रंगपूर (ईशान्य) संस्कृती; कच्छ-सौराष्ट्रातील गावे इ.स.पू. १९०० पर्यंत ओस पडली.
महाराष्ट्र:दायमाबाद येथे उत्तर हडप्पापूर्वी सावळदा संस्कृती (इ.स.पू. २०००–१८००). नंतर माळवा लोक (सुमारे इ.स.पू. १६००) — त्यांनी महाराष्ट्रातील पहिली कायमस्वरूपी शेतकरी गावे वसवली — आणि नंतर जोर्वे संस्कृती.
इनामगाव (पुणे जिल्हा) कालक्रम: माळवा संस्कृती इ.स.पू. १६००–१४००; पूर्व जोर्वे इ.स.पू. १४००–१०००; उत्तर जोर्वे इ.स.पू. १०००–७००. इतर जोर्वे स्थळे: नेवासे, दायमाबाद, चांदोली.
महापाषाणयुग: मोठमोठ्या शिळांनी बांधलेली दफन स्मारके — शिलावर्तुळे, शिलाछत्रे, पेटिकाकार दफने — यांना महापाषाण म्हणतात. भारतातील बहुतेक इ.स.पू. १५००–५०० या काळातील; विदर्भात (नागपूरजवळ जुनापाणी) साधारण इ.स.पू. १०००–४००. महापाषाणयुगीन लोक लोखंडी हत्यारे व काळी-तांबडी भांडी वापरत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
ताम्रपाषाणयुग – तांबे व दगडी हत्यारे दोन्ही वापरणारा काळ.
महापाषाण – दफनावर उभारलेले मोठ्या शिळांचे स्मारक.
कुंभदफन – मृतदेहाचे अवशेष मडक्यात ठेवून केलेले दफन.
काळी-तांबडी भांडी – आतून काळी व बाहेरून तांबडी अशी मातीची भांडी.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
संस्कृती
काळ (इ.स.पू.)
सावळदा
२०००–१८००
माळवा (इनामगाव)
१६००–१४००
पूर्व जोर्वे
१४००–१०००
उत्तर जोर्वे
१०००–७००
महापाषाण (विदर्भ)
साधारण १०००–४००
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ताम्रपाषाणयुग म्हणजे काय?
तांबे व दगड या दोन्हींची हत्यारे वापरणारा काळ. हडप्पा नगरांच्या ऱ्हासानंतर भारतात अशा शेतकरी गाव-वसाहती निर्माण झाल्या.
Q2. इनामगाव येथील वसाहतींचा कालक्रम लिहा.
माळवा संस्कृती इ.स.पू. १६००–१४००, पूर्व जोर्वे इ.स.पू. १४००–१००० आणि उत्तर जोर्वे इ.स.पू. १०००–७००.
Q3. जोर्वे संस्कृतीची वैशिष्ट्ये सांगा.
शेती व पशुपालन, रंगीत मातीची भांडी, कुडाच्या भिंतींची घरे, तांब्याच्या वस्तू आणि घराच्या जमिनीखाली कुंभात दफन. नेवासे, दायमाबाद, इनामगाव, चांदोली ही प्रमुख स्थळे.
Q4. महापाषाण म्हणजे काय?
मृतांच्या दफनावर मोठमोठ्या शिळा वापरून उभारलेली स्मारके — शिलावर्तुळे, शिलाछत्रे इत्यादी. विदर्भात जुनापाणी येथे अशी स्मारके आढळतात.
Q5. राजस्थानातील ताम्रपाषाणयुगीन संस्कृतींची नावे लिहा.
आहाड किंवा बनास संस्कृती आणि खेत्रीच्या तांब्याच्या खाणींजवळील गणेश्वर-जोधपुरा संस्कृती.
परीक्षेसाठी टीप
महाराष्ट्रातील संस्कृतींचा क्रम लक्षात ठेवा: सावळदा → उत्तर हडप्पा → माळवा → जोर्वे.
Read in English
Quick summary
After the Harappan cities declined, people lived in farming villages that used both copper and stone tools. This chapter studies these Chalcolithic cultures across India, especially in Maharashtra (Savalda, Malwa, Jorwe), and the Megalithic period with its stone burial monuments.
Key points
Chalcolithic = copper + stone. These cultures used copper tools along with stone blades. They lacked the town planning of the mature Harappan period.
Rajasthan: Ahar or Banas culture (on the Ahar, a tributary of the Banas); Ganeshwar–Jodhpura culture near the copper mines of Khetri.
Madhya Pradesh:Kayatha culture (near Ujjain, on the Chhoti Kali Sindh); Malwa culture (1800–1200 BCE).
Gujarat: chalcolithic settlements ran alongside Harappan phases; Prabhas culture (south) and Rangpur culture (north-east); Kutch–Saurashtra villages were abandoned by 1900 BCE.
Maharashtra:Savalda culture (2000–1800 BCE) came before the Late Harappans at Daimabad. Then came the Malwa people (around 1600 BCE) — they founded the first permanent farming villages in Maharashtra — followed by the Jorwe culture.
Inamgaon (Pune district) chronology: Malwa culture 1600–1400 BCE; Early Jorwe 1400–1000 BCE; Late Jorwe 1000–700 BCE. Other Jorwe sites: Nevasa, Daimabad, Chandoli.
Life in these villages: farming of wheat, barley, jowar, pulses; painted pottery (black-on-red); houses of wattle and daub; burials under house floors, sometimes in urns; copper objects.
Megalithic period: burial monuments made of huge stone slabs — stone circles, dolmens, cists — called megaliths. Most in India date to 1500–500 BCE; in Vidarbha (e.g. Junapani near Nagpur) they are dated to about 1000–400 BCE. Megalithic people used iron tools and black-and-red pottery.
Important terms
Chalcolithic – period using both copper and stone tools.
Megalith – monument made of large stones, usually over a burial.
Urn burial – burial of remains in a pot, often under the floor.
Black-and-red ware – pottery with black inside and red outside.
Important dates and people
Culture
Period
Savalda
2000–1800 BCE
Malwa (Madhya Pradesh)
1800–1200 BCE
Malwa at Inamgaon
1600–1400 BCE
Early Jorwe
1400–1000 BCE
Late Jorwe
1000–700 BCE
Megaliths in India
1500–500 BCE
5 important questions
Q1. What is meant by Chalcolithic culture?
A culture in which people used copper tools along with stone tools. In India these farming cultures developed after the decline of the Harappan cities.
Q2. Who established the first permanent farming villages in Maharashtra?
The people of the Malwa culture, who reached Maharashtra around 1600 BCE.
Q3. Write about the cultural sequence at Inamgaon.
Inamgaon near Pune shows Malwa culture (1600–1400 BCE), Early Jorwe (1400–1000 BCE) and Late Jorwe (1000–700 BCE) — a long record of chalcolithic farming life.
Q4. Name two chalcolithic cultures of Rajasthan.
Ahar or Banas culture, and Ganeshwar–Jodhpura culture near the Khetri copper mines.
Q5. What are megaliths?
Burial monuments built with huge stone slabs, such as stone circles. In India most date between 1500 and 500 BCE; many are found in Vidarbha and south India.
Exam tip
Inamgaon and Daimabad are Maharashtra's key sites — expect a question on them.
वैदिक वाङ्मय हा वैदिक काळाच्या इतिहासाचा मुख्य स्रोत आहे. या पाठात चार वेद, वैदिक भाषा व तुलनात्मक भाषाशास्त्र, सप्तसिंधू प्रदेश, ऋग्वेदकालीन समाज, अर्थव्यवस्था, धर्म, राजकीय व्यवस्था आणि उत्तर वैदिक काळातील बदल अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
'विद्' म्हणजे जाणणे; वेद म्हणजे ज्ञान. चार वेद: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद. ऋग्वेदातील पद्यांना ऋचा म्हणतात.
ऋग्वेदाची रचना भारतात साधारणपणे इ.स.पू. १५०० च्या सुमारास झाली असे मानले जाते. वैदिक वाङ्मयात संहिता, ब्राह्मणे, आरण्यके व उपनिषदे.
१५८३ मध्ये इटालियन व्यापारी फिलिपो सासेट्टी याला संस्कृत व लॅटिन यांतील साम्य जाणवले. सर विल्यम जोन्स यांनी १७८४ मध्ये एशियाटिक सोसायटी ऑफ बेंगाल स्थापन केली; तुलनात्मक भाषाशास्त्र विकसित झाले.
सप्तसिंधू — सात नद्यांचा प्रदेश: सरस्वती, सिंधू आणि पंजाबच्या पाच नद्या — शतद्रू (सतलज), विपाशा (बियास), असिक्नी (चिनाब), परुष्णी (रावी), वितस्ता (झेलम).
ऋग्वेदकालीन समाज: कुल, विश व जन अशी रचना. ऋग्वेदात दाशराज्ञ युद्धाचा उल्लेख.
अर्थव्यवस्था: पशुपालन व शेती; 'उर्वरा' = नांगरलेली सुपीक जमीन; पूषन हा पशूंचा रक्षक देव. कारागीर: रथकार, तक्षन (सुतार), वाय (विणकर), कर्मार (धातुकाम), चर्मन्न (चर्मकार). शंभर वल्ह्यांच्या नौकांचा ('अरित्र') व 'अनस्' (गाडी) यांचा उल्लेख.
धर्म: इंद्र, अग्नी, वरुण, सूर्य, अश्विनीकुमार या निसर्गदेवतांची उपासना; यज्ञ.
राजकीय व्यवस्था: राजन्‌ला सभा व समिती मदत करत.
वर्णव्यवस्था: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र; ऋग्वेदकाळाच्या अखेरीस प्रस्थापित व पुढे कठोर झाली.
उत्तर वैदिक काळ (इ.स.पू. सुमारे १०००–६००): शेती गंगेच्या मैदानाकडे विस्तारली, लोखंडाचा वापर सुरू, राजसत्ता बळकट, जनपदे निर्माण झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वेद – पवित्र ज्ञान; भारतातील सर्वांत प्राचीन ग्रंथ.
पशुपालन हा मुख्य व्यवसाय, सोबत शेती; गाय हे संपत्तीचे माप. रथकार, सुतार, विणकर, धातुकाम करणारे कारागीर होते; नौका व गाड्यांचा वापर होत असे.
Q4. सभा व समिती यांची भूमिका काय होती?
या लोकांच्या सभा होत्या; त्या राजाला कारभारात सल्ला देत व महत्त्वाचे निर्णय घेत, त्यामुळे राजसत्तेवर नियंत्रण राहत असे.
Q5. उत्तर वैदिक काळात कोणते बदल झाले?
शेती गंगेच्या मैदानाकडे विस्तारली, लोखंडाचा वापर सुरू झाला, राजसत्ता बळकट झाली, वर्णव्यवस्था कठोर झाली आणि जनपदे निर्माण झाली.
परीक्षेसाठी टीप
सप्तसिंधूतील नद्यांची प्राचीन व आधुनिक नावे जोड्या लावण्यासाठी पाठ करा.
Read in English
Quick summary
The Vedic period gets its name from the Vedas, the oldest literature of India. This chapter introduces Vedic literature, the region where Vedic culture grew, and life in the Early Vedic and Later Vedic periods — society, economy, religion and polity.
Key points
"Vid" means to know; Veda means knowledge. There are four Vedas: Rigveda, Yajurveda, Samaveda, Atharvaveda. Verses of the Rigveda are called richa.
It is generally agreed that the Rigveda was composed in India around 1500 BCE. Vedic literature includes Samhitas, Brahmanas, Aranyakas and Upanishads.
In 1583 the Italian merchant Filippo Sassetti noticed similarities between Sanskrit and Latin. Sir William Jones founded the Asiatic Society of Bengal in 1784; comparative study of languages (philology) developed.
Saptasindhu – the land of seven rivers: Saraswati, Sindhu and the five rivers of Punjab — Shatadru (Sutlej), Vipasha (Beas), Asikni (Chenab), Parushni (Ravi), Vitasta (Jhelum).
Early Vedic society: organised in families (kula), clans and tribes (jana). The Rigveda mentions the Dasharajnya Yuddha (battle of ten kings).
Economy: cattle-rearing and farming; "urvara" = ploughed cultivable land; Pushan protected animals. Craftsmen: rathakara (chariot maker), takshan (carpenter), vayya (weaver), karmar (metal worker), charmanna (leather worker). Boats with a hundred oars ("aritra") are mentioned; carts were called "anas".
Polity: the chief (rajan) was assisted by assemblies called sabha and samiti.
Varna system: Brahmana, Kshatriya, Vaishya, Shudra; it became established by the end of the Early Vedic period and rigid later.
Later Vedic period (about 1000–600 BCE): settled agriculture expanded towards the Ganga plains, iron came into use, kingship became stronger, and territorial states called janapadas formed.
Important terms
Veda – sacred knowledge; the oldest Indian texts.
Saptasindhu – land of seven rivers in north-west India.
Sabha and Samiti – Vedic assemblies that advised the rajan.
Varna – division of society into four classes.
Janapada – territorial state of the later Vedic period.
Important dates and people
Year / Person
Event
c. 1500 BCE
Rigveda composed
c. 1000–600 BCE
Later Vedic period
1583
Filippo Sassetti notes Sanskrit–Latin similarity
1784
Asiatic Society of Bengal – Sir William Jones
5 important questions
Q1. What is meant by Saptasindhu?
The region of seven rivers — Saraswati (east), Sindhu (west) and the five rivers of Punjab: Sutlej, Beas, Chenab, Ravi and Jhelum — where Early Vedic culture grew.
Q2. Describe the economic life of the Early Vedic people.
They reared cattle and practised agriculture with ploughs. Craftsmen like carpenters, chariot-makers, weavers, metal-workers and leather-workers existed. They used carts and boats for transport.
Q3. What were the sabha and samiti?
They were assemblies at the top of decision-making in the Vedic period. They advised the rajan and took part in important decisions.
Q4. How did the Later Vedic period differ from the Early Vedic period?
In the Later Vedic period agriculture spread to the Ganga plains, iron tools were used, kings became more powerful, the varna system became rigid and territorial states (janapadas) formed.
Q5. Why is Sir William Jones remembered?
He founded the Asiatic Society of Bengal in 1784, which encouraged the study of Indian languages, literature and history, and of the link between Sanskrit and European languages.
Exam tip
Learn the Vedic names of the Punjab rivers with their modern names — a favourite matching question.
वैदिक काळातील 'जन' एका प्रदेशात स्थायिक झाल्यावर 'जनपद' निर्माण झाली. या पाठात जनपदांची निर्मिती, राजसत्ताक व गणसत्ताक राज्ये, गणसंघांचे प्रकार आणि गणराज्यांची प्रशासनव्यवस्था अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन — नातेसंबंध असलेल्या कुटुंबांची जमात; तिच्या वस्तीला ग्राम म्हणत. सुरुवातीला जनांच्या सीमा निश्चित नव्हत्या.
पिढ्यान्‌पिढ्या एका प्रदेशात स्थायिक झाल्यावर जनाचे जनपद — प्रदेश असलेले राज्य — झाले. कुळे एकत्र आली; उदा. भरत व कुरू एकत्र आले.
जनपदाचा प्रमुख राजन्. सभा व समिती वैदिक काळाच्या सुरुवातीपासून सर्वोच्च संस्था होत्या.
प्रत्येक जनपदात स्वतःच्या प्रदेशाची जाणीव (प्रादेशिकता) व स्वायत्त प्रशासन विकसित झाले.
बहुतेक जनपदे राजसत्ताक होती; काही गणसत्ताक होती. ग्रंथांत राज्य, स्वराज्य, भौज्य, वैराज्य, साम्राज्य असे प्रकार; उत्तर कुरू व उत्तर मद्र ही 'वैराज्य' — राजाऐवजी सामूहिक शासन.
गण = समान दर्जाच्या सदस्यांचा शासक गट; संघ = अनेक कुळे किंवा जनपदे एकत्र येऊन तयार झालेले राज्य. इ.स.पू. ६ व्या शतकापर्यंत अनेक संघराज्ये अस्तित्वात होती.
तीन प्रकार: (१) एका कुळाचे गणराज्य (मालव, शिबी); (२) अनेक कुळांचे गणराज्य — उदा. आठ कुळांचा वज्जी गणसंघ (वज्जी, लिच्छवी, ज्ञातृक, विदेह; लिच्छवी सर्वाधिक प्रभावी); (३) अनेक गणराज्यांचे संघराज्य (यौधेय-क्षुद्रक).
आयुधजीवी संघ युद्धावर उपजीविका करत (त्रिगर्त, यौधेय, मालव, क्षुद्रक). वार्ता-शस्त्रोपजीवी संघ व्यापार, शेती, पशुपालन व युद्ध यांवर (कंबोज, सुराष्ट्र). 'वार्ता' = व्यापार-उदीम.
प्रशासन: निवडलेले प्रतिनिधी (गणमुख्य) मिळून गणपरिषद; तिच्या प्रमुखाला अध्यक्ष किंवा राजा म्हणत. निर्णय चर्चा व मतदानाने होत.
जन पिढ्यान्‌पिढ्या एकाच प्रदेशात स्थायिक झाल्याने त्या प्रदेशावर हक्काची भावना निर्माण झाली; कुळे एकत्र आली व निश्चित प्रदेश आणि प्रशासन असलेली जनपदे बनली.
Q2. वज्जी गणसंघाविषयी लिहा.
आठ कुळांचा हा गणसंघ होता; त्यात वज्जी, लिच्छवी, ज्ञातृक व विदेह ही कुळे होती. लिच्छवी सर्वांत प्रभावी होते.
Q3. गणराज्यांचे प्रशासन कसे चालत असे?
निवडलेले गणमुख्य मिळून गणपरिषद बनत असे; तिचा प्रमुख अध्यक्ष किंवा राजा असे. निर्णय चर्चा करून मतदानाने घेतले जात.
Q4. आयुधजीवी व वार्ता-शस्त्रोपजीवी संघ यांतील फरक सांगा.
आयुधजीवी संघ केवळ युद्धावर उपजीविका करत (उदा. यौधेय). वार्ता-शस्त्रोपजीवी संघ व्यापार, शेती, पशुपालन तसेच युद्ध यांवर उपजीविका करत (उदा. कंबोज).
Q5. वैराज्य म्हणजे काय?
राजा नसलेली, सर्व लोकांनी सामूहिकपणे चालवलेली शासनव्यवस्था; उत्तर कुरू व उत्तर मद्र ही वैराज्ये होती.
परीक्षेसाठी टीप
गणसंघांचे तीन प्रकार उदाहरणांसह लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
Over time, Vedic tribes (janas) settled in fixed territories, which became janapadas — the first well-established states of ancient India. This chapter explains how janapadas formed, how they expanded, and the republics or federations of states (ganarajyas and sanghas) that existed beside monarchies.
Key points
Jana – a tribe of related families; its settlement was called grama. At first the boundaries of a jana were not fixed.
When generations settled in one region, the jana became a janapada — a state with territory. Clans merged; for example, the Bharatas merged with the Kurus.
The chief of a janapada was the rajan. The sabha and samiti were the highest assemblies from the start of the Vedic period.
Territoriality and autonomy: each janapada developed a sense of its own territory and independent administration.
Most janapadas were monarchies, but some were oligarchies / republics. Texts mention types like rajya, svarajya, bhaujya, vairajya, samrajya; Uttar Kuru and Uttar Madra were "vairajya" — ruled collectively, not by a king.
Gana = ruling group of members of equal status; sangha = a state formed by several kulas or janapadas coming together. By the 6th century BCE many sangharajyas existed.
Three types of federations: (1) a ganarajya of one kula (Malava, Shibi); (2) a ganarajya of several kulas — e.g. the Vajji ganasangha of eight kulas (Vajji, Lichchhavi, Jnatrika, Videha; the Lichchhavis were most influential); (3) a sangharajya of several ganarajyas (Yaudheya–Kshudraka).
Ayudhajivi sanghas lived by warfare (Trigarta, Yaudheya, Malava, Kshudraka). Varta–shastropajivi sanghas lived by trade, farming, cattle-rearing and war (Kamboja, Surashtra). "Varta" = trade and commerce.
Administration: elected representatives (ganamukhya) formed the assembly (ganaparishad); its head was called adhyaksha or raja. Decisions were taken by discussion and voting.
Important terms
Jana – tribe.
Janapada – territorial state.
Ganarajya / Ganasangha – republic or oligarchy ruled by a group of equals.
Ganamukhya – elected representative in a ganasangha.
Ayudhajivi – living by the profession of arms.
Important dates and people
Period
Development
Early Vedic
Janas with sabha and samiti
Later Vedic (c. 1000–600 BCE)
Janapadas formed
6th century BCE
Many sangharajyas (republics)
5 important questions
Q1. How did janas become janapadas?
As tribes settled permanently in one region over generations and practised agriculture, they developed definite territories and administration. Such territorial states were called janapadas.
Q2. What is meant by ganasangha?
A state not ruled by a single monarch but collectively by a group of members of equal status (gana), sometimes formed by several clans or states joining together (sangha).
Q3. Describe the Vajji ganasangha.
It was a federation of eight clans including the Vajjis, Lichchhavis, Jnatrikas and Videhas. The Lichchhavis were the most influential. It was governed by an assembly of representatives.
Q4. Distinguish between ayudhajivi and varta-shastropajivi sanghas.
Ayudhajivi sanghas (like Trigarta, Yaudheya) lived mainly by warfare. Varta-shastropajivi sanghas (like Kamboja, Surashtra) lived by trade, farming and animal husbandry as well as war.
Q5. How was a ganasangha administered?
Each region elected a ganamukhya. All ganamukhyas formed the ganaparishad, headed by an adhyaksha or raja. Decisions were taken collectively in the assembly.
Exam tip
Remember the three types of federations with one example each — a frequent short-answer question.
हडप्पा नगरांनंतर भारतात पुन्हा नगरे उदयाला आली; याला दुसरे नागरीकरण म्हणतात. या पाठात सोळा महाजनपदे, महाराष्ट्रातील अश्मक महाजनपद, अर्थव्यवस्था व श्रेणी, प्रशासन, उपनिषदे आणि जैन व बौद्ध धर्म अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
इ.स.पू. सुमारे १००० पर्यंत निश्चित सीमा व प्रशासन असलेली जनपदे निर्माण झाली. पुढे वायव्येपासून मगधापर्यंत सोळा महाजनपदे उदयाला आली. या काळातील नगरांच्या वाढीला दुसरे नागरीकरण म्हणतात (पहिले हडप्पा).
उदा. मगध (पहिली राजधानी गिरिव्रज/राजगृह), कोसल, वत्स, अवंती, काशी, कुरू, पांचाल, गांधार, कंबोज, अंग, वज्जी, मल्ल, अश्मक इत्यादी.
अश्मक (अस्सक) — आजचा महाराष्ट्र; दक्षिणापथातील एकमेव महाजनपद, गोदावरीच्या काठी, अवंतीला लागून. अस्सक जातक, चुल्लकलिंग जातक यांत त्याच्या राजांचा उल्लेख.
अर्थव्यवस्था: नगरे, नाणी, व्यापारी मार्ग व श्रेणी. कारागिरांच्या श्रेणीचा प्रमुख — ज्येष्ठक; व्यापाऱ्यांच्या श्रेणीचा प्रमुख — श्रेष्ठी (सेट्ठी). मजुरी घेणारे — कर्मकार; विनामोबदला — दास.
प्रशासन: राजे, मंत्री, अधिकारी, सैन्य व करव्यवस्था; गणराज्यांत सभा.
तत्त्वज्ञान: कर्मकांडांवर प्रश्न उपस्थित होऊन उपनिषदे रचली गेली; परिव्राजक / श्रमण नवे विचार मांडत.
जैन धर्म: वर्धमान महावीर — २४ वे तीर्थंकर (पहिले ऋषभनाथ). पंचमहाव्रते: अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह, ब्रह्मचर्य. त्रिरत्ने: सम्यक दर्शन, सम्यक ज्ञान, सम्यक चारित्र्य.
बौद्ध धर्म: सिद्धार्थ गौतम बुद्ध झाले (तथागत, शाक्यमुनी). सारनाथ येथील पहिल्या प्रवचनाला धम्मचक्कपवत्तन म्हणतात. चार आर्यसत्ये, अष्टांगिक मार्ग; त्रिशरण — बुद्ध, धम्म, संघ. त्यांनी भिक्खू संघ स्थापन केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
महाजनपद – मोठे व शक्तिशाली जनपद.
श्रेणी – कारागीर किंवा व्यापाऱ्यांची संघटना.
श्रमण / परिव्राजक – घरदार सोडून फिरणारे संन्यासी विचारवंत.
पंचमहाव्रते – जैन धर्मातील पाच मुख्य व्रते.
धम्मचक्कपवत्तन – बुद्धांचे सारनाथ येथील पहिले प्रवचन.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
व्यक्ती / स्थळ
माहिती
राजगृह
मगधाची पहिली राजधानी
अश्मक
दक्षिणापथातील एकमेव महाजनपद
ऋषभनाथ
पहिले तीर्थंकर
वर्धमान महावीर
२४ वे तीर्थंकर
सारनाथ
बुद्धांचे पहिले प्रवचन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दुसरे नागरीकरण म्हणजे काय?
हडप्पा नगरांच्या ऱ्हासानंतर इ.स.पू. ६ व्या शतकाच्या सुमारास गंगेच्या खोऱ्यात व इतरत्र नगरे, व्यापार व नाणी पुन्हा विकसित झाली; यालाच दुसरे नागरीकरण म्हणतात.
Q2. अश्मक महाजनपदाचे महत्त्व सांगा.
अश्मक हे गोदावरीकाठचे, आजच्या महाराष्ट्रातील महाजनपद होते. सोळा महाजनपदांपैकी दक्षिणापथातील ते एकमेव होते.
Q3. श्रेणी म्हणजे काय?
कारागीर किंवा व्यापाऱ्यांच्या संघटना. कारागिरांच्या श्रेणीचा प्रमुख ज्येष्ठक व व्यापाऱ्यांच्या श्रेणीचा प्रमुख श्रेष्ठी असे. श्रेणी उत्पादनाचे दर्जा व किंमत ठरवत.
Q4. जैन धर्माची पंचमहाव्रते लिहा.
अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (संग्रह न करणे) व ब्रह्मचर्य.
Q5. बौद्ध धर्मातील त्रिशरण म्हणजे काय?
बुद्ध, धम्म व संघ या तिघांना शरण जाणे — बौद्ध धर्म स्वीकारताना घेतली जाणारी प्रतिज्ञा.
परीक्षेसाठी टीप
जैन व बौद्ध धर्मांची तुलना (संस्थापक, शिकवण, संघ) तक्त्यात करा.
Read in English
Quick summary
Around the 6th century BCE, sixteen large states called mahajanapadas arose across north India, with new cities, trade and guilds — the "Second Urbanisation". This chapter covers the mahajanapadas, Ashmaka (in Maharashtra), administration, the new philosophies, and the rise of Jainism and Buddhism.
Key points
Janapadas with fixed borders and administration had formed by about 1000 BCE. Later sixteen mahajanapadas arose from the north-west to Magadha. The growth of cities in this period is called the Second Urbanisation (the first was Harappan).
Examples: Magadha (first capital Girivraja/Rajagriha), Kosala, Vatsa, Avanti, Kashi, Kuru, Panchala, Gandhara, Kamboja, Anga, Vajji (confederation of eight clans), Malla, Ashmaka etc.
Ashmaka (Assaka) – identified with present-day Maharashtra; the only mahajanapada in Dakshinapatha (south), on the banks of the Godavari, next to Avanti. Jataka stories (Assaka Jataka, Chulla Kalinga Jataka) mention its kings.
Economy: cities, coins, trade routes, and guilds (shrenis). Head of an artisans' guild – jyeshthaka; head of a merchants' guild – shreshthi (setthi). Paid workers – karmakara; unpaid – dasa.
Administration: kings with ministers, officials, army and revenue systems; republics had assemblies.
Philosophy: questioning of rituals led to the Upanishads; wandering ascetics (parivrajakas / shramanas) taught new ideas.
Jainism: Vardhaman Mahavira, 24th tirthankara (Rishabhanath was the first). Five great vows (Panchamahavratas): non-violence, truth, non-stealing, non-possession, celibacy. Triratna: right faith, right knowledge, right conduct. He founded the Jaina Sangha.
Buddhism: Siddhartha Gautama became the Buddha (also Tathagata, Shakyamuni). His first sermon at Sarnath is called Dhammachakkapavattana. Four Noble Truths, Eightfold Path; Trisarana — refuge in Buddha, Dhamma, Sangha. He founded the Bhikkhu Sangha.
Important terms
Mahajanapada – large state formed from janapadas.
Second Urbanisation – rise of cities in the Ganga plains in the 6th century BCE.
Shreni (guild) – association of artisans or traders.
Shramana – wandering ascetic teacher.
Triratna – three jewels of Jainism.
Important dates and people
Period / Person
Fact
c. 1000 BCE
Janapadas with borders established
6th century BCE
Sixteen mahajanapadas
Mahavira
24th tirthankara, Jaina Sangha
Gautama Buddha
First sermon at Sarnath; Bhikkhu Sangha
5 important questions
Q1. What is meant by Second Urbanisation?
After the decline of Harappan cities, new cities developed in the Ganga plains with the rise of mahajanapadas around the 6th century BCE, with trade, coins and guilds. This is called the Second Urbanisation.
Q2. Write a note on Ashmaka mahajanapada.
Ashmaka was located on the banks of the Godavari in present-day Maharashtra. It was the only mahajanapada in Dakshinapatha and bordered Avanti. Jataka stories mention its kings.
Q3. What were guilds? Name their heads.
Guilds (shrenis) were associations of artisans or merchants that regulated work and trade. The head of an artisans' guild was jyeshthaka; of a merchants' guild, shreshthi.
Q4. State the teachings of Mahavira.
He taught the five great vows — non-violence, truth, non-stealing, non-possession and celibacy — and the Triratna: right faith, right knowledge and right conduct.
Q5. What is meant by Dhammachakkapavattana?
It is the first sermon given by the Buddha at Sarnath, which "set the wheel of Dhamma in motion". He explained the Four Noble Truths and the Eightfold Path.
Exam tip
Keep Jainism and Buddhism in a comparison table — founder, teachings, sangha, key terms.
इराणी (पर्शियन) साम्राज्याचा भारताच्या वायव्य भागाशी घनिष्ठ संबंध होता. या पाठात हखामनी साम्राज्य, त्याचा भारतावरील प्रभाव, तक्षशिला, अलेक्झांडरची स्वारी आणि त्यानंतर चंद्रगुप्त मौर्याचा उदय अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
इराणी साम्राज्याची सुरुवात पार्स प्रदेशात झाली म्हणून त्याला पर्शियन साम्राज्य म्हणतात.
हखामनी (अकेमेनिड) घराण्याचा सायरस दुसरा (महान सायरस) याने ते स्थापन केले. दरायस पहिला याने सुसा ही राजधानी केली व अपादान नावाचा अनेक स्तंभांचा सभामंडप बांधला; राजमार्गाने साम्राज्याचे दूरचे भाग जोडले.
पर्शियन व ग्रीक यांच्यात युद्धे झाली (उदा. मॅरेथॉनची लढाई); पुढे तह झाला.
हखामनी व भारत: वायव्येकडील लहान राज्ये जिंकून त्यांनी पंजाबपर्यंत विस्तार केला; गांधार व सिंधू प्रदेश हे पर्शियन प्रांत होते.
दरायसने पाठवलेल्या स्कायलॅक्सने सिंधू नदीचा शोध घेतला; त्याचे प्रवासवर्णन ग्रीकांसाठी भारताविषयीचा पहिला स्रोत ठरले.
प्रभाव: पर्शियन नाणी — सोन्याचे डारिक व चांदीचे सिग्लोस; वायव्येत अरेमाइक लिपीपासून विकसित खरोष्ठी लिपी; मौर्य कला व प्रशासनावर प्रभाव (स्तंभ, शिलालेख); व्यापारवाढ.
तक्षशिला: गांधारातील विद्या व व्यापाराचे मोठे केंद्र; ग्रीक इतिहासकारांनी तिला समृद्ध व सुव्यवस्थित म्हटले.
मॅसिडोनियाच्या अलेक्झांडरने (इ.स.पू. सुमारे ३२७–३२६) वायव्य भारतावर स्वारी केली. झेलम (हायडास्पिस) नदीकाठी पोरस राजाशी लढाई केली. थकलेल्या सैन्याने पुढे जाण्यास नकार दिल्याने तो परतला व लवकरच (इ.स.पू. ३२३) मरण पावला.
त्यानंतर चंद्रगुप्त मौर्याने बिहारपासून अफगाणिस्तानपर्यंत विशाल साम्राज्य उभारले व उत्तरापथ महामार्ग विकसित केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हखामनी साम्राज्य – सायरसने स्थापन केलेले पर्शियन साम्राज्य.
खरोष्ठी – उजवीकडून डावीकडे लिहिली जाणारी वायव्य भारतातील लिपी.
Q1. पर्शियन साम्राज्याचा भारतावर कोणता प्रभाव पडला?
डारिक व सिग्लोस नाणी, खरोष्ठी लिपी, मौर्य स्तंभ व शिलालेखांवर प्रभाव, प्रशासकीय कल्पना आणि वायव्य भारतातील व्यापारवाढ.
Q2. तक्षशिलेचे महत्त्व सांगा.
गांधारातील तक्षशिला हे विद्या व व्यापाराचे मोठे केंद्र होते. देशोदेशीचे विद्यार्थी येथे शिकायला येत; ग्रीक इतिहासकारांनी तिच्या समृद्धीचे वर्णन केले आहे.
Q3. अलेक्झांडरच्या स्वारीचे परिणाम लिहा.
भारत व ग्रीस यांच्यात संपर्क व व्यापार वाढला, नवे मार्ग ज्ञात झाले, आणि वायव्येतील लहान राज्ये दुर्बल झाल्याने चंद्रगुप्त मौर्याला साम्राज्य उभारणे सोपे गेले.
Q4. अलेक्झांडर भारतातून का परतला?
दीर्घ मोहिमांनी थकलेल्या, घराची ओढ लागलेल्या सैन्याने बियास नदीपलीकडे जाण्यास नकार दिला; म्हणून त्याला परतावे लागले.
Q5. स्कायलॅक्स कोण होता?
पर्शियन सम्राट दरायसने सिंधू नदीचा शोध घेण्यासाठी पाठवलेला ग्रीक खलाशी. त्याचे प्रवासवर्णन ग्रीकांना भारताविषयी माहिती देणारा पहिला स्रोत ठरले.
परीक्षेसाठी टीप
व्यक्ती – कार्य अशा जोड्या (सायरस, दरायस, स्कायलॅक्स, अलेक्झांडर, पोरस) लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
This chapter explains the ancient links between the Indian subcontinent and Iran (Persia). It covers the Achaemenid (Persian) empire, its rule over north-western India and its political and cultural impact, the famous city of Taxila, and Alexander's invasion.
Key points
The Iranian empire is called the Persian empire because it began in the Pars region.
It was founded by Cyrus II (Cyrus the Great) of the Achaemenid dynasty. Darius I made Susa the capital and built the many-pillared hall called Apadana; the Royal Road linked distant parts of the empire.
The Persians fought the Greeks (e.g. Battle of Marathon); later a treaty was signed between the Greek confederacy and the Achaemenids.
Achaemenids in India: they conquered small kingdoms in the north-west and expanded up to Punjab (Gandhara and the Sindhu region were Persian provinces).
Scylax, sent by Darius, explored the Sindhu river; his log, the Periplus of Scylax, was the first source about India for the Greeks. He was the first Ionian Greek to step on Indian land.
Impact: Persian coins — gold daric and silver siglos; the Kharoshthi script (developed from Aramaic) in the north-west; influence on Mauryan art and administration (pillars, edicts); growth of trade.
Taxila (Takshashila): a great centre of learning and trade in Gandhara. Greek historians called it prosperous, crowded and well administered. Chandragupta Maurya later made it a regional capital.
Alexander of Macedonia ("Alexander" = protector) invaded north-western India (about 327–326 BCE), conquering kingdoms from Afghanistan to Sindh–Punjab. He fought King Porus on the Jhelum (Hydaspes). His tired army refused to go further, and he returned; he died soon after (323 BCE).
After his death, Chandragupta Maurya quickly built a vast empire from Bihar to Afghanistan and developed the Uttarapatha highway (today's Grand Trunk Road), starting from the port of Tamralipti (Tamluk) in Bengal.
Important terms
Achaemenid – the ruling dynasty of the first Persian empire.
Periplus – a sailor's logbook/guide of a sea voyage.
Daric / Siglos – gold / silver coins of the Persian empire.
Kharoshthi – a script written right to left, used in north-west India.
Uttarapatha – ancient northern trade route (Grand Trunk Road).
Important dates and people
Person / Year
Fact
Cyrus II
Founder of Achaemenid empire
Darius I
Expanded empire up to Punjab; sent Scylax
c. 327–326 BCE
Alexander's invasion
323 BCE
Death of Alexander
Chandragupta Maurya
Built empire from Bihar to Afghanistan
5 important questions
Q1. Why was the Iranian empire called the Persian empire?
Because it originated in the Pars region of Iran.
Q2. What was the Periplus of Scylax?
The logbook of Scylax's voyage down the Sindhu river, made for the Persian emperor. It was the first source of information about the Indian subcontinent for the Greeks.
Q3. State the political and cultural impact of Persian rule on India.
Persian coins (daric and siglos) were used; the Kharoshthi script developed; trade with West Asia grew; and Persian ideas influenced Mauryan pillars, inscriptions and administration.
Q4. Write a note on Taxila.
Taxila in Gandhara was a famous centre of learning and trade, described by Greek historians as prosperous and well administered. Chandragupta Maurya made it a regional capital.
Q5. What were the results of Alexander's invasion?
Contacts between India and the Greek world increased, new routes opened, and the small kingdoms of the north-west were weakened, which helped Chandragupta Maurya to unite north India.
Exam tip
Questions on "who/what was known as" are common here — learn the special names: Apadana, Royal Road, Periplus, daric, siglos.
मगधाच्या उदयापासून मौर्य साम्राज्यापर्यंतचा प्रवास या पाठात आहे — हर्यंक व नंद घराणी, चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य, सम्राट अशोक व त्याचा धम्म, महाराष्ट्रातील मौर्य सत्ता आणि मौर्य प्रशासन, कला व व्यापार.
महत्त्वाचे मुद्दे
चक्रवर्ती — ज्याचा रथ चारही दिशांना अडथळ्याविना जाऊ शकतो असा सम्राट. चंद्रगुप्त मौर्य पहिला चक्रवर्ती सम्राट मानला जातो.
हर्यंक घराणे (इ.स.पू. ६ वे शतक):बिंबिसाराने कोसल, लिच्छवी, विदेह, मद्र यांच्याशी विवाहसंबंध जोडले व गिरिव्रज किल्ल्याच्या पायथ्याशी राजगृह वसवले. अजातशत्रूने मगधाचा विस्तार केला; पाटलीग्राम पुढे पाटलीपुत्र झाले.
नंद घराणे:महापद्मनंदाने साम्राज्य वाढवले; त्याला भारताचा पहिला महान सम्राट म्हणतात. नंदांकडे प्रचंड सैन्य होते.
मौर्य साम्राज्य:चंद्रगुप्त मौर्यानेचाणक्य (कौटिल्य) — अर्थशास्त्राचे लेखक — यांच्या मदतीने नंदांचा पराभव केला. हे भारतातील पहिले सुसंघटित, केंद्रीकृत साम्राज्य. बिंदुसाराने ते टिकवले.
अशोक इ.स.पू. २६८ मध्ये राज्याभिषिक्त; स्वतःला 'देवानंपिय पियदसि' म्हणवत. कलिंग युद्धातील रक्तपात पाहून त्याने दिग्विजय सोडून धम्मविजयाचा मार्ग स्वीकारला.
अशोकाने बौद्ध धर्म स्वीकारला पण लोकांवर लादला नाही. पुत्र महेंद्र व कन्या संघमित्रा यांना श्रीलंकेत पाठवले.
बहुतेक शिलालेख ब्राह्मी लिपीत; जेम्स प्रिन्सेपने १८३७ मध्ये ती वाचली.
महाराष्ट्र: मौर्य सत्ता महाराष्ट्रात (इ.स.पू. ३२१–१८१). सोपारा येथे भगवानलाल इंद्रजी यांनी स्तूप ('बुरुड राजाचा कोट') उत्खनित केला व अशोकाच्या आठव्या शिलालेखाचे तुकडे सापडले; नववा भुईगाव येथे. सोपारा व चौल ही व्यापारी व बौद्ध केंद्रे.
प्रशासन: मंत्रिपरिषद, अधिकारी, प्रांतांवर राजपुत्र, गुप्तहेर व्यवस्था; कर व व्यापारावर नियंत्रण.
युद्धातील प्रचंड रक्तपात पाहून अशोकाला पश्चात्ताप झाला; त्याने युद्धाचा मार्ग सोडून धम्मविजयाचे धोरण स्वीकारले व प्रजेच्या कल्याणासाठी कार्य केले.
Q2. अशोकाच्या धम्माची तत्त्वे सांगा.
आईवडील व गुरुजनांचा आदर, सर्व प्राण्यांविषयी दया, सत्य, सहिष्णुता, सर्व पंथांचा आदर आणि कर्मकांडांपेक्षा नैतिक आचरणाला महत्त्व.
Q3. महाराष्ट्रात मौर्य सत्तेचे कोणते पुरावे मिळतात?
सोपारा येथे अशोकाच्या आठव्या शिलालेखाचे तुकडे व स्तूप, भुईगाव येथे नववा शिलालेख; सोपारा व चौल ही मौर्यकालीन व्यापारी व बौद्ध केंद्रे होती.
Q4. चाणक्यांचे योगदान काय?
चंद्रगुप्त मौर्याला नंदांचा पराभव करून साम्राज्य स्थापण्यास मदत केली आणि राज्यकारभारावरील 'अर्थशास्त्र' हा ग्रंथ लिहिला.
Q5. मौर्य साम्राज्य हे पहिले केंद्रीकृत साम्राज्य का मानले जाते?
संपूर्ण साम्राज्यावर सम्राटाचे थेट नियंत्रण, मंत्रिपरिषद, प्रांतीय अधिकारी, गुप्तहेर व्यवस्था, एकसमान कर व कायदे यांमुळे.
परीक्षेसाठी टीप
अशोकाविषयीचे प्रश्न हमखास येतात — कलिंग, धम्म, शिलालेख, श्रीलंका प्रसार यांवर टिपा तयार ठेवा.
Read in English
Quick summary
Magadha became the first empire of India. This chapter traces its rise under the Haryanka and Nanda dynasties, the founding of the Mauryan empire by Chandragupta Maurya, Emperor Ashoka and his dhamma, and Mauryan administration, trade, art and society, including Mauryan presence in Maharashtra.
Key points
Chakravarti – a ruler whose chariot could move in all four directions unopposed. Chandragupta Maurya is regarded as the first Chakravarti emperor.
Haryanka dynasty (6th century BCE):Bimbisara, first well-known king, used marriage alliances (Kosala, Lichchhavi, Videha, Madra) and founded Rajagriha at the foot of Girivraja fort. Ajatashatru expanded Magadha; Pataligrama later became Pataliputra.
Nanda dynasty:Mahapadmananda seized the throne; he expanded the empire and is called the first great emperor of India. The Nandas had a huge army (2,00,000 infantry, 60,000 cavalry, 6000 elephants, 2000 chariots).
Mauryan empire:Chandragupta Maurya defeated the Nandas with the help of Chanakya (Kautilya), author of the Arthashastra. It was the first well-organised, strongly controlled empire in India. Bindusara kept it intact.
Ashoka was crowned in 268 BCE; he called himself "Devanampiya Piyadasi". After conquering Kalinga, he was shocked by the bloodshed, gave up war (digvijaya) and followed dhamma (dhammavijaya).
Ashoka accepted Buddhism but did not force it on people. He sent monks abroad, including his son Mahendra and daughter Sanghamitra to Sri Lanka.
Most of his edicts are in Brahmi script, deciphered by James Prinsep in 1837.
Maharashtra: Mauryan rule reached Maharashtra (321–181 BCE). At Sopara, Bhagwanlal Indraji excavated a stupa ("Buruda Rajacha Kot") and found fragments of Ashoka's 8th rock edict; the 9th was found at Bhuigaon. Sopara and Chaul were trade and Buddhist centres.
Administration: a council of ministers (mantriparishad), officers called amatyas, provinces under princes, efficient revenue, spies and army.
Art: pillars with shining Mauryan polish (e.g. the Sarnath lion capital), stupas. Entertainment included chariot races, wrestling, dance and music.
Important terms
Chakravarti – universal emperor.
Dhamma – Ashoka's moral code of tolerance, non-violence and respect.
Edict – royal order inscribed on rocks or pillars.
Amatya – high officer/minister in Mauryan administration.
Mauryan polish – mirror-like shine on Mauryan stone sculptures.
Important dates and people
Year / Person
Fact
6th century BCE
Haryanka dynasty – Bimbisara
Mahapadmananda
Founder of Nanda dynasty
Chandragupta Maurya
Founder of Mauryan dynasty
268 BCE
Ashoka's coronation
1750
Meerut pillar rediscovered (Tieffenthaler)
1837
James Prinsep deciphers Brahmi
5 important questions
Q1. Why is the Kalinga war a turning point in Ashoka's life?
The huge loss of life in the war filled Ashoka with remorse. He gave up conquest by war and adopted dhammavijaya — spreading peace, non-violence and moral values.
Q2. What are the features of Ashoka's dhamma?
Respect for elders and teachers, kindness to all living beings, tolerance of all religions, non-violence, truthfulness and welfare of the people.
Q3. Why are Ashoka's inscriptions important?
They tell us the extent of his empire, his policies and dhamma, the spread of Buddhism to other countries, and the administration. They are mostly in Brahmi script.
Q4. Write a note on Sopara.
Sopara was a well-known port in north Konkan and a Buddhist centre. Bhagwanlal Indraji excavated its stupa and found fragments of Ashoka's 8th rock edict, showing Mauryan rule in Maharashtra.
Q5. Describe Mauryan administration.
The emperor was assisted by a council of ministers and amatyas. The empire was divided into provinces; there were departments for revenue, trade and army, and a network of spies kept the king informed.
मौर्य साम्राज्यानंतर उत्तरेत शुंग व कण्व आणि दक्षिणेत सातवाहन ही घराणी सत्तेवर आली. या पाठात शुंग, कण्व व सातवाहनांचा इतिहास, त्या काळातील व्यापार व नगरे, साहित्य, कला आणि समाजजीवन अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
शुंग साम्राज्य: शेवटच्या मौर्य राजानंतर पुष्यमित्र शुंग सत्तेवर आला. साम्राज्य मगधापासून सियालकोटपर्यंत व हिमालयापासून विदर्भापर्यंत. पाटलीपुत्र मुख्य राजधानी; विदिशा दुसरी राजधानी.
बेसनगर (विदिशा) येथील हेलिओडोरस स्तंभ दाखवतो की काही ग्रीकांनी वैष्णव धर्म स्वीकारला होता. शुंगांच्या काळात संस्कृत साहित्याला प्रोत्साहन मिळाले.
शेवटच्या शुंग राजाचा त्याच्या मंत्री वसुदेवाने वध करून कण्व घराणे स्थापन केले.
सातवाहन: मौर्यांनंतर दक्षिणेत उदय; पुराणे त्यांना आंध्र किंवा आंध्रभृत्य म्हणतात. पहिला राजा सिमुक — नाणेघाट शिलालेखात उल्लेख. राजधानी प्रतिष्ठान (पैठण), महाराष्ट्र.
महत्त्वाचे राजे: श्री सातकर्णी, हाल, गौतमीपुत्र सातकर्णी (पश्चिम भारत बळकावणाऱ्या शक क्षत्रपांचा पराभव करून मध्य भारत व राजस्थानपर्यंत सत्ता वाढवली), यज्ञश्री सातकर्णी.
व्यापार व नगरे: पैठण, तगर (तेर), नाशिक, कऱ्हाड वाढली; 'पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी' मध्ये पैठण व तेर ही दक्षिणापथातील महत्त्वाची बाजारपेठ म्हणून उल्लेख. रोमशी व्यापार भरभराटीला.
साहित्य: राजा हाल याने महाराष्ट्री प्राकृतात गाथासप्तशती संकलित केली; गुणाढ्याने पैशाची प्राकृतात बृहत्कथा लिहिली; सर्ववर्म्याने संस्कृत व्याकरण कातंत्र लिहिले.
कला: कार्ले, भाजे, नाशिक, अजिंठ्याची सुरुवातीची लेणी व चैत्य; सांची व भारहूत स्तूप.
समाज: शेती मुख्य व्यवसाय; श्रेणी प्रबळ; ग्रीक, शक इत्यादी परकीय समाजात सामावले — समाज लवचीक होता.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सातवाहन – पैठण राजधानी असलेले दख्खनमधील घराणे.
शक क्षत्रप – पश्चिम भारतातील शक प्रांताधिकारी/राज्यकर्ते.
चैत्य – बौद्ध प्रार्थनागृह.
गाथासप्तशती – हालाने संकलित केलेल्या सातशे प्राकृत गाथा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
व्यक्ती
माहिती
पुष्यमित्र शुंग
शुंग घराण्याचा संस्थापक
वसुदेव
कण्व घराण्याचा संस्थापक
सिमुक
पहिला सातवाहन राजा (नाणेघाट शिलालेख)
गौतमीपुत्र सातकर्णी
शक क्षत्रपांचा पराभव
हाल
गाथासप्तशती
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. गौतमीपुत्र सातकर्णीचे कार्य लिहा.
त्याने पश्चिम भारत बळकावणाऱ्या शक क्षत्रपांचा पराभव करून सातवाहन सत्तेचे पुनरुज्जीवन केले आणि मध्य भारत व राजस्थानपर्यंत सत्ता वाढवली.
Q2. सातवाहनकालीन व्यापाराविषयी लिहा.
पैठण, तेर, नाशिक, कऱ्हाड ही व्यापारी केंद्रे होती; रोमशी मोठा व्यापार चाले. पेरिप्लसमध्ये पैठण व तेर यांचा बाजारपेठ म्हणून उल्लेख आहे.
विदिशेजवळ बेसनगर येथील हा स्तंभ ग्रीक राजदूत हेलिओडोरसने उभारला; त्यावरून काही ग्रीकांनी वैष्णव धर्म स्वीकारला होता हे कळते.
Q5. सातवाहनकालीन कलेची उदाहरणे द्या.
कार्ले, भाजे व नाशिक येथील लेणी व चैत्य, अजिंठ्याची सुरुवातीची लेणी, सांची व भारहूत येथील स्तूप.
परीक्षेसाठी टीप
महाराष्ट्राशी संबंधित स्थळे (पैठण, नाणेघाट, कार्ले, तेर) व त्यांचे महत्त्व लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
After the decline of the Mauryas, India was divided among several powers. This chapter covers the Shunga empire in the north, the rise of the Satavahanas in the Deccan (with their capital at Paithan in Maharashtra), and the administration, literature, art and social life of this period.
Key points
Shunga empire:Pushyamitra Shunga came to the throne after the last Mauryan king. The empire stretched from Magadha to Sialkot and from the Himalayas to Vidarbha. Pataliputra was the main capital; Vidisha was a second capital.
The Heliodorus pillar at Besnagar (Vidisha) shows that some Greeks followed Vaishnavism. Sanskrit literature was encouraged under the Shungas.
The last Shunga king was killed by his minister Vasudeva, who founded the Kanva dynasty (described in Banabhatta's Harshacharita).
Satavahanas: rose in the south after the Mauryas; the Puranas call them Andhras or Andhrabhrityas. Simuka, the first king, is mentioned in the Naneghat inscription. Capital: Pratishthan (Paithan) in Maharashtra.
Important kings: Shri Satakarni, Hala, Gautamiputra Satakarni (defeated the Shaka satraps who had taken western India; extended power over central India and Rajasthan), Yajna Satakarni.
Trade and towns: Paithan, Tagar (Ter), Nashik and Karhad grew; the "Periplus of the Erythraean Sea" mentions Paithan and Ter as important market towns of Dakshinapatha. Trade with the Roman world flourished.
Literature: King Hala compiled the Gathasaptashati in Maharashtri Prakrit; Gunadhya wrote Brihatkatha in Paishachi Prakrit; Sarvavarma wrote the Sanskrit grammar Katantra.
Art: rock-cut caves and chaityas (Karle, Bhaja, Nashik, Ajanta's early caves), stupas at Sanchi and Bharhut; Persian–Greek influence of Mauryan times decreased.
Society: agriculture was the main occupation; guilds were strong; foreigners (Greeks, Shakas) were absorbed into society — society was flexible.
Important terms
Satavahana – Deccan dynasty with capital at Paithan.
Shaka satraps – rulers of Shaka origin governing western India.
Chaitya – Buddhist prayer hall.
Prakrit – common people's languages of ancient India.
Inscription – writing carved on stone or metal.
Important dates and people
Person
Fact
Pushyamitra Shunga
Founder of Shunga dynasty
Vasudeva
Founder of Kanva dynasty
Simuka
First Satavahana king (Naneghat inscription)
Gautamiputra Satakarni
Defeated the Shakas
Hala
Compiled Gathasaptashati
Gunadhya
Wrote Brihatkatha
5 important questions
Q1. Describe the extent of the Shunga empire.
It extended from Magadha in the east to Sialkot (Punjab) in the west, and from the Himalayas in the north to Vidarbha in the south, with capitals at Pataliputra and Vidisha.
Q2. Write the achievements of Gautamiputra Satakarni.
He revived Satavahana power, defeated the Shaka satraps who had occupied western India, and established control over republics in central India and Rajasthan.
Q3. Which towns developed in Maharashtra during the Satavahana period?
Pratishthan (Paithan), Tagar (Ter), Nashik and Karhatak (Karhad). Paithan and Ter are mentioned in the Periplus of the Erythraean Sea.
Q4. State the literary works of the Satavahana period.
Gathasaptashati compiled by King Hala in Maharashtri Prakrit, Brihatkatha by Gunadhya in Paishachi, and Katantra, a Sanskrit grammar by Sarvavarma.
Q5. What does the Heliodorus pillar tell us?
It was set up at Besnagar (Vidisha) by Heliodorus, a Greek envoy, in honour of Vasudeva (Vishnu). It shows that some Greeks had adopted Vaishnavism and that society absorbed foreigners.
Exam tip
The Satavahanas are Maharashtra's own dynasty — revise their capital, kings and literature carefully.
इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून इ.स. चौथ्या शतकापर्यंत मध्य आशियातून आलेल्या इंडो-ग्रीक, शक, पल्लव व कुशाण यांनी वायव्य भारतात राज्ये स्थापन केली. नंतर गुप्तांनी मोठे साम्राज्य उभारले; त्यानंतर वर्धन व काश्मीरचे कर्कोटक आले. या पाठात त्या काळातील व्यापार, नाणी, कला व इंडो-रोमन व्यापारही अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
इंडो-ग्रीक: अलेक्झांडरनंतर त्याचे प्रांताधिकारी स्वतंत्र झाले. डेमेट्रियस व युक्रेटिडस यांनी दोन शाखा स्थापन केल्या; एकूण सुमारे ४० इंडो-ग्रीक राजे. त्यांची व्यक्तिचित्रे असलेली नाणी इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन.
शक:मोग (मावेस) हा भारतातील पहिला शक राजा (गांधार व पंजाब). पुढे पल्लव राजा गोंदोफर्नीस याने शकांचा पराभव केला.
कुशाण: काबूल व काश्मीरपर्यंत सत्ता. कनिष्काच्या दोन राजधान्या — पुरुषपूर (पेशावर) व मथुरा. त्याने बौद्ध धर्माला आश्रय दिला.
कला: भारतीय व ग्रीक-रोमन कलेचा संगम असलेली गांधार शैली; मथुरा शैलीही विकसित. बुद्ध, सरस्वती, विष्णू, सूर्य, शिव, कार्तिकेय यांच्या मूर्ती या काळात प्रथम घडवल्या गेल्या.
गुप्त साम्राज्य:श्रीगुप्त संस्थापक ('महाराज', मांडलिक); नंतर घटोत्कच. चंद्रगुप्त पहिला याने राज्याचे साम्राज्यात रूपांतर केले. समुद्रगुप्ताच्या विजयांचे वर्णन प्रयागप्रशस्तीत (अलाहाबाद स्तंभ); त्याने अश्वमेध यज्ञ केला. चंद्रगुप्त दुसरा याने शकांकडून माळवा, गुजरात, काठेवाड जिंकले.
गुप्त प्रशासन: प्रांत व जिल्हे; जिल्ह्याचा अधिकारी विषयपती; व्यापाऱ्यांच्या संघटना — निगम, श्रेणी, गण; प्रमाणित सुवर्णनाणी; मूर्तिकलेचा विकास.
वर्धन साम्राज्य: स्थाण्वीश्वर (ठाणेसर) येथे पुष्यभूतीने स्थापन केले; प्रभाकरवर्धनाने 'परमभट्टारक महाराजाधिराज' ही पदवी घेतली; हर्षवर्धन सर्वश्रेष्ठ. नालंदा विद्यापीठ भरभराटीला.
काश्मीरचे कर्कोटक घराणे (७ वे–९ वे शतक):ललितादित्याने (इ.स. ७२४–७६०) मार्तंड सूर्यमंदिर बांधले. कल्हणाच्या राजतरंगिणीत माहिती.
इंडो-रोमन व्यापार: 'पेरिप्लस'मध्ये भडोच, सोपारा, कल्याण बंदरांचा व पैठण, तेर येथील मालाचा उल्लेख; रोमन सुवर्णनाणी भारतात आली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
क्षत्रप – शक-कुशाण काळातील प्रांताधिकारी.
गांधार शैली – इंडो-ग्रीक मूर्तिकला.
प्रशस्ती – राजाची स्तुती करणारा लेख.
मांडलिक – मोठ्या राजाचे अधिपत्य मानणारा राजा.
विषयपती – जिल्ह्याचा (विषय) अधिकारी.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
व्यक्ती
माहिती
मोग (मावेस)
भारतातील पहिला शक राजा
कनिष्क
कुशाण सम्राट; पेशावर व मथुरा राजधान्या
श्रीगुप्त
गुप्त घराण्याचा संस्थापक
समुद्रगुप्त
प्रयागप्रशस्ती
पुष्यभूती
वर्धन घराण्याचा संस्थापक
ललितादित्य (७२४–७६०)
मार्तंड मंदिर, काश्मीर
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. इंडो-ग्रीक कोण होते?
अलेक्झांडरने वायव्य भारतात ठेवलेले ग्रीक प्रांताधिकारी पुढे स्वतंत्र राजे झाले. डेमेट्रियस व युक्रेटिडस यांनी दोन शाखा स्थापन केल्या; सुमारे ४० राजे झाले. त्यांची नाणी इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन आहेत.
Q2. कनिष्काविषयी माहिती लिहा.
कनिष्क हा सर्वश्रेष्ठ कुशाण सम्राट होता. त्याच्या साम्राज्याच्या राजधान्या पुरुषपूर (पेशावर) व मथुरा होत्या. त्याने बौद्ध धर्माला आश्रय दिला व त्याच्या काळात गांधार व मथुरा कला विकसित झाल्या.
Q3. गुप्त राज्याचे साम्राज्यात रूपांतर कसे झाले?
श्रीगुप्त व घटोत्कच मांडलिक होते. चंद्रगुप्त पहिल्याने राज्य वाढवले; समुद्रगुप्ताने अनेक राज्ये जिंकली (प्रयागप्रशस्ती); चंद्रगुप्त दुसऱ्याने शकांचा पराभव केला — त्यामुळे उत्तर भारतावर साम्राज्य निर्माण झाले.
Q4. गांधार कलाशैली म्हणजे काय?
गांधार प्रदेशात विकसित झालेली, भारतीय विषय (बुद्धमूर्ती) व ग्रीक-रोमन वैशिष्ट्ये (वास्तववादी चेहरे, कुरळे केस, वस्त्रांच्या चुण्या) यांचा संगम असलेली मूर्तिकला.
Q5. इंडो-रोमन व्यापाराविषयी टीप लिहा.
रोमन लोक भारतीय मसाले, कापड, रत्ने व हस्तिदंत खरेदी करत व सोन्याच्या नाण्यांत मोबदला देत. भडोच, सोपारा, कल्याण ही बंदरे आणि महाराष्ट्रातील पैठण, तेर ही बाजारपेठा या व्यापारात सहभागी होत्या.
परीक्षेसाठी टीप
'गुप्तकालीन मूर्तिकला' व 'इंडो-रोमन व्यापार' यांवरील टिपा वारंवार विचारल्या जातात — प्रत्येकी पाच मुद्दे तयार ठेवा.
Read in English
Quick summary
From the 2nd century BCE to the 4th century CE, tribes from Central Asia — Indo-Greeks, Shakas, Pahlavas and Kushanas — set up kingdoms in north-west India. Later the Guptas built a great empire, followed by the Vardhans and the Karkotakas of Kashmir. The chapter also covers trade, coins, art and Indo-Roman trade centres in Maharashtra.
Key points
Indo-Greeks: after Alexander's death his governors became independent. Two branches were founded by Demetrius and Eucratides; about 40 Indo-Greek kings ruled in all. They issued fine portrait coins.
Shakas:Maues (Moga) was the first Shaka king in India, ruling Gandhara and Punjab. The Pahlava king Gondophernes later defeated the Shakas.
Kushanas: ruled up to Kabul and Kashmir. Kanishka had two capitals — Purushapura (Peshawar) and Mathura. He supported Buddhism.
Art: the Gandhara style blended Indian and Greek–Roman art; the Mathura style also developed. Images of Buddha, Saraswati, Vishnu, Surya, Shiva and Kartikeya were made for the first time in this period.
Gupta empire:Srigupta founded the dynasty (a feudatory "Maharaja"), followed by Ghatotkacha. Chandragupta I turned it into an empire. Samudragupta's conquests are described in the Prayag Prashasti (Allahabad pillar); he performed the Ashvamedha. Chandragupta II took Malwa, Gujarat and Kathiawar from the Shakas.
Gupta administration: provinces and districts under officers called vishayapati; traders' bodies — nigama, shreni, gana; standardised gold coins; developed sculpture.
Vardhan empire: founded by Pushyabhuti at Sthaneshwar (Thanesar); Prabhakarvardhan took the title "Parambhattaraka Maharajadhiraja"; Harshavardhan was the greatest ruler. Nalanda University flourished, attracting students from China and elsewhere.
Karkotaka dynasty of Kashmir (7th–9th century): founded by Durlabhavardhan; Lalitaditya (724–760 CE) built the Martand Sun temple. Kalhana's Rajatarangini gives details.
Indo-Roman trade: the "Periplus of the Erythraean Sea" mentions trade through ports like Bharuch, Sopara and Kalyan, with goods from Paithan and Ter; Roman gold coins reached India.
Vishayapati – officer in charge of a district (vishaya).
Important dates and people
Person / Period
Fact
Maues (Moga)
First Shaka king in India
Kanishka
Kushana king; capitals Peshawar and Mathura
Srigupta
Founder of Gupta dynasty
Samudragupta
Prayag Prashasti
Pushyabhuti
Founder of Vardhan dynasty
Lalitaditya (724–760 CE)
Martand temple, Kashmir
5 important questions
Q1. Who were the Indo-Greeks?
Greek governors left by Alexander in the north-west who later became independent kings. Demetrius and Eucratides founded two branches; around 40 kings ruled. Their coins are an important source of history.
Q2. Write a note on Kanishka.
Kanishka was the greatest Kushana king. He ruled a large empire with capitals at Purushapura (Peshawar) and Mathura, supported Buddhism, and his period saw the growth of Gandhara and Mathura art.
Q3. How did the Gupta state become an empire?
Srigupta and Ghatotkacha were feudatories. Chandragupta I expanded the kingdom; Samudragupta conquered many states (Prayag Prashasti); Chandragupta II defeated the Shakas, creating an empire over north India.
Q4. What was the Gandhara style of art?
A style developed in the Gandhara region that combined Indian themes (Buddha images) with Greek–Roman features like realistic faces, wavy hair and draped clothes.
Q5. Write a note on Indo-Roman trade.
The Romans bought Indian spices, textiles, gems and ivory and paid in gold coins. Ports like Bharuch, Sopara and Kalyan, and market towns like Paithan and Ter in Maharashtra, were part of this trade.
Exam tip
Short notes on "Gupta sculpture" and "Indo-Roman trade" are frequent — prepare 5 points each.
या पाठात दक्षिण भारत व दख्खनमधील महत्त्वाच्या राजसत्ता — संगमकालीन चोल, चेर, पांड्य, तसेच वाकाटक, चालुक्य, पल्लव, राष्ट्रकूट, शिलाहार, यादव व गोंड — आणि त्यांची प्रशासनव्यवस्था, व्यापार, समाज, साहित्य, कला व स्थापत्य अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्राचीन तमिळ संगम साहित्य हे सुरुवातीच्या दक्षिण भारतीय इतिहासाचे मुख्य साधन.
चोल: इ.स. पहिल्या शतकापासून राज्य; प्रदेशाला चोलमंडलम (कोरोमंडल) म्हणत. राजा करिकाल याने अकरा लहान राज्ये एकत्र केली व चेर-पांड्यांचा पराभव केला.
वाकाटक: सातवाहनांच्या ऱ्हासानंतर (इ.स. ३ रे शतक) विंध्यशक्तीने स्थापन केले; प्रवरसेन पहिला याने विस्तार केला. अजिंठ्यातील अनेक लेणी वाकाटक काळातील.
बदामीचे चालुक्य: राजधानी वातापी (बदामी); पुलकेशी दुसरा सर्वश्रेष्ठ — त्याने हर्षवर्धनाचा पराभव केला; कवी रविकीर्तीच्या ऐहोळे प्रशस्तीत वर्णन.
पल्लव (कांची): नरसिंहवर्मनाने पुलकेशी दुसऱ्याचा पराभव केला व महाबलीपुरम येथे एकसंध रथमंदिरे बांधली; युआन श्वांग त्याच्या दरबारात आला.
राष्ट्रकूट:दंतिदुर्गाने सत्ता स्थापन केली; कृष्ण पहिला — वेरूळचे कैलास मंदिर; अमोघवर्षाने 'कविराजमार्ग' व 'रत्नमालिका' लिहिले व मान्यखेट (मालखेड) वसवले.
शिलाहार: तीन शाखा — उत्तर कोकण (कपर्दी), दक्षिण कोकण (सणफुल्ल) व कोल्हापूर (जतिग; राजधान्या कोल्हापूर, वळिवडे, पन्हाळा; भोज दुसरा महत्त्वाचा).
यादव:भिल्लम पाचवा (इ.स. ११८५–९३) याने देवगिरी राजधानी केली. मराठी साहित्याची वाढ — वारकरी संत नामदेव, जनाबाई, चोखोबा यांचे अभंग.
गोंड — राजधानी चांदा (चंद्रपूर).
प्रशासन: राज्याचे मंडलम्मध्ये विभाजन; विषयपती, राष्ट्रिक इत्यादी अधिकारी; आग्नेय आशिया व रोमशी व्यापार.
रथमंदिर – एकाच खडकातून कोरलेले रथाच्या आकाराचे मंदिर.
मंडलम् – दक्षिण भारतीय राज्यांतील प्रांत.
अभंग – वारकरी संतांची भक्तिपर मराठी रचना.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
घराणे
महत्त्वाचा राजा / माहिती
चोल
करिकाल
वाकाटक
विंध्यशक्ती (संस्थापक)
चालुक्य (बदामी)
पुलकेशी दुसरा
पल्लव
नरसिंहवर्मन – महाबलीपुरम
राष्ट्रकूट
कृष्ण पहिला – कैलास मंदिर
यादव
भिल्लम पाचवा (११८५–९३) – देवगिरी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संगम साहित्याचे महत्त्व काय?
हे सर्वांत प्राचीन तमिळ साहित्य असून चोल, चेर व पांड्य राज्यांचे राजे, युद्धे, व्यापार व समाजजीवन यांविषयी मुख्य माहिती देते.
Q2. पुलकेशी दुसऱ्याविषयी लिहा.
बदामीच्या चालुक्यांचा हा सर्वश्रेष्ठ राजा. त्याने अनेक विजय मिळवले व हर्षवर्धनाचा पराभव केला; त्याचे वर्णन ऐहोळे प्रशस्तीत आहे. पुढे पल्लव राजा नरसिंहवर्मनने त्याचा पराभव केला.
Q3. राष्ट्रकूटांचे कला व साहित्यातील योगदान सांगा.
कृष्ण पहिल्याने वेरूळचे एकसंध कैलास मंदिर कोरले; अमोघवर्षाने कविराजमार्ग व रत्नमालिका लिहिले आणि मान्यखेट नगर वसवले.
Q4. शिलाहारांच्या शाखांची नावे लिहा.
उत्तर कोकण (संस्थापक कपर्दी), दक्षिण कोकण (सणफुल्ल) व कोल्हापूर (जतिग).
Q5. यादव काळात मराठी साहित्याचा विकास कसा झाला?
देवगिरीच्या यादवांच्या काळात वारकरी संत नामदेव, जनाबाई, चोखोबा इत्यादींनी अभंग रचले; त्यामुळे मराठी भाषा व भक्ती साहित्य समृद्ध झाले.
परीक्षेसाठी टीप
घराणे – राजधानी – प्रसिद्ध राजा – प्रसिद्ध स्मारक असा तक्ता करा; बहुतेक प्रश्न त्यातूनच येतात.
Read in English
Quick summary
This chapter surveys the important kingdoms of south India and the Deccan — the Cholas, Cheras and Pandyas of the Sangam age, the Vakatakas, Chalukyas, Pallavas, Rashtrakutas, Shilaharas, Yadavas and Gonds — and their administration, trade, society, literature, art and architecture.
Key points
Sangam literature (ancient Tamil) is a main source for early south Indian history.
Cholas: kingdom from the 1st century CE; region called Cholamandalam (Coromandel). King Karikala united eleven small kingdoms and defeated the Cheras and Pandyas.
Cheras ruled Kerala ("Keralaputra"); Pandyas ruled from Pudukkottai to Kanyakumari.
Vakatakas: founded by Vindhyashakti after the Satavahanas weakened (3rd century CE); Pravarasena I expanded the kingdom. Many Ajanta caves belong to the Vakataka period.
Chalukyas of Badami: capital Vatapi (Badami); Pulakeshi I was the first important king; Pulakeshi II, the greatest, defeated Harshavardhan; his achievements are in the Aihole prashasti by poet Ravikirti.
Pallavas (Kanchi): very powerful till the 9th century; Narasimhavarman defeated Pulakeshi II and built the monolithic rathas at Mahabalipuram. Yuan Chwang visited his court.
Rashtrakutas:Dantidurga founded the power; Krishna I built the Kailas temple at Ellora; Amoghavarsha wrote "Kavirajamarga" and "Ratnamalika" and built Manyakheta (Malkhed).
Shilaharas: three branches — North Konkan (Kapardi), South Konkan (Sanaphulla) and Kolhapur (Jatiga; capitals Kolhapur, Valivade, Panhala; Bhoj II important).
Yadavas:Bhillam V (1185–93 CE) made Devagiri the capital. Marathi literature grew — saint poets like Namdev, Janabai and Chokhoba of the Warkari sect composed abhangas.
Gonds ruled from Chanda (Chandrapur).
Administration: kingdoms divided into mandalams under royal family members, with officers like vishayapati and rashtrika; orders were recorded carefully. Trade with Southeast Asia and Rome flourished.
Architecture: Dravidian temples, rock-cut caves at Ajanta, Ellora, Badami; sea-shore temples at Mahabalipuram.
Important terms
Sangam – assembly of Tamil poets; Sangam literature.
Ratha – monolithic temple shaped like a chariot (Mahabalipuram).
Mandalam – province in south Indian kingdoms.
Abhanga – devotional Marathi poem of the Warkari saints.
Prashasti – inscription praising a king.
Important dates and people
Dynasty
Key ruler / fact
Chola
Karikala
Vakataka
Vindhyashakti (founder)
Chalukya (Badami)
Pulakeshi II
Pallava
Narasimhavarman – Mahabalipuram
Rashtrakuta
Krishna I – Kailas temple, Ellora
Yadava
Bhillam V (1185–93) – Devagiri
5 important questions
Q1. Why is Sangam literature important?
It is the oldest Tamil literature and the main source for the history of the early Chola, Chera and Pandya kingdoms — their kings, wars, trade and social life.
Q2. Write a note on Pulakeshi II.
He was the greatest Chalukya king of Badami. He carried out conquests, strengthened Chalukya power and defeated Harshavardhan. His achievements are recorded in the Aihole prashasti. He was later defeated by the Pallava king Narasimhavarman.
Q3. Describe the contribution of the Rashtrakutas to art and literature.
Krishna I built the rock-cut Kailas temple at Ellora. Amoghavarsha wrote Kavirajamarga and Ratnamalika and built the city of Manyakheta.
Q4. Name the branches of the Shilaharas.
North Konkan (founded by Kapardi), South Konkan (Sanaphulla) and Kolhapur (Jatiga).
Q5. How was administration organised in south Indian kingdoms?
Kingdoms were divided into mandalams under princes, with officers such as vishayapati, deshadhipati and rashtrika. Orders were recorded in writing and checked before action, making administration efficient.
Exam tip
Make a table: dynasty – capital – famous king – famous monument. It covers most questions.
India, Nations in the northwest of the Indian Subcontinent and China
थोडक्यात सारांश
प्राचीन भारताचे वायव्येकडील देशांशी व चीनशी व्यापारी व सांस्कृतिक संबंध होते. या पाठात पश्चिम आशिया व भूमध्य प्रदेशाशी व्यापार, गांधार (अफगाणिस्तान-पाकिस्तान) शी संबंध आणि रेशीम मार्गावरून चीनमध्ये बौद्ध धर्म व भारतीय संस्कृतीचा प्रसार यांचा अभ्यास करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
परदेशी गेलेल्या भारतीयांनी कधीही आपली संस्कृती, धर्म किंवा सत्ता लादली नाही; शांततापूर्ण सांस्कृतिक देवाणघेवाण झाली.
पश्चिम आशिया:बावेरू जातकात बावेरू — म्हणजे बॅबिलोन — शी व्यापाराचा उल्लेख (मेसोपोटेमियातील राज्य, इ.स.पू. १८००–६००; हम्मुराबी प्रसिद्ध राजा; सायरस दुसऱ्याने इ.स.पू. ५३९ मध्ये जिंकले). जमीन शोधण्यासाठी खलाशी प्रशिक्षित 'दिशाकाक' (कावळे) नेत.
अशोकाच्या तेराव्या शिलालेखात ग्रीक राजांची नावे आहेत.
पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी — हिंदी महासागरातील व्यापाराचे वर्णन करणारी खलाशांची पुस्तिका. बेट द्वारका येथील सागरी सर्वेक्षणात (२०००–२००१) ॲम्फोरा, नांगर, भांड्यांचे तुकडे सापडले.
गांधार: भारतीय, ग्रीक, रोमन, पर्शियन व शक संस्कृतींचा संगम. पेशावरजवळ शाहजी-की-ढेरी येथे कनिष्काचा स्तूप उत्खनित. मध्य आशियातील कुशाण नाण्यांवर खरोष्ठी लिपीतील प्राकृत.
बामियान: कुह-ए-बाबा पर्वतरांगेतील सुमारे ७५० लेणी व प्रचंड बुद्धमूर्ती; २००१ मध्ये तालिबानने नष्ट केल्या. भिक्खूंच्या निवासाला संघाराम म्हणत.
रेशीम मार्ग: चीनच्या शिनजियांगमधून दोन मार्ग तक्षशिलेपर्यंत — काशगरमार्गे गांधार व यारकंद-लेहमार्गे काश्मीर. सर ऑरेल स्टाइन यांनी त्याचे पहिले पुरातत्त्वीय सर्वेक्षण केले.
भारत व चीन:काश्यप मातंग व धर्मरक्ष हे भिक्खू इ.स. ६७ मध्ये पांढऱ्या घोड्यांवर ग्रंथ घेऊन चीनला गेले; चीनच्या सम्राटाने 'व्हाइट हॉर्स टेम्पल' बांधले — चीनमधील पहिले बौद्ध मंदिर.
चिनी प्रवासी फा-हियान व युआन श्वांग भारतात आले व त्यांनी विहार व स्तूपांचे वर्णन केले.
कला: शिनजियांगमध्ये सेरिंडियन शैली (चीन + भारत); दुन्हुआंगजवळील मोगाओ लेण्यांतील बौद्ध चित्रे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रेशीम मार्ग – चीनला भारत, मध्य आशिया व युरोपशी जोडणारे प्राचीन व्यापारी मार्ग.
संघाराम – बौद्ध भिक्खूंचे निवासस्थान.
ॲम्फोरा – मद्य किंवा तेलासाठीचे उंच रोमन पात्र.
सेरिंडियन कला – शिनजियांगमधील भारतीय-चिनी मिश्र कलाशैली.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष / व्यक्ती
घटना
इ.स.पू. ५३९
सायरस दुसऱ्याने बॅबिलोन जिंकले
इ.स. ६७
काश्यप मातंग व धर्मरक्ष चीनमध्ये
२०००–०१
बेट द्वारका सागरी सर्वेक्षण
२००१
बामियान बुद्धमूर्ती नष्ट
सर ऑरेल स्टाइन
रेशीम मार्गाचे पहिले सर्वेक्षण
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. बावेरू जातकातून कोणती माहिती मिळते?
भारतीय व्यापारी बावेरू (बॅबिलोन) शी व्यापार करत व समुद्रात जमीन शोधण्यासाठी प्रशिक्षित कावळा नेत — यावरून भारत व मेसोपोटेमिया यांतील प्राचीन व्यापार दिसतो.
Q2. गांधाराला संस्कृतींचा संगम का म्हणतात?
तेथे भारतीय, ग्रीक, रोमन, पर्शियन व शक संस्कृती एकत्र आल्या; त्यातून गांधार कला निर्माण झाली व मध्य आशियात प्राकृत-खरोष्ठीचा वापर झाला.
Q3. व्हाइट हॉर्स टेम्पलविषयी टीप लिहा.
इ.स. ६७ मध्ये भारतीय भिक्खू काश्यप मातंग व धर्मरक्ष पांढऱ्या घोड्यांवर बौद्ध ग्रंथ घेऊन चीनला गेले व त्यांनी अनुवाद केले. सम्राटाने त्यांच्या सन्मानार्थ हे मंदिर बांधले — चीनमधील पहिले बौद्ध मंदिर.
Q4. रेशीम मार्गाचे भारताकडे येणारे मार्ग कोणते?
शिनजियांगमधून एक मार्ग काशगरमार्गे गांधार व तक्षशिलेकडे; दुसरा यारकंदहून लेहमार्गे काश्मीर व पुढे तक्षशिलेकडे.
Q5. बेट द्वारका येथे इंडो-रोमन व्यापाराचे कोणते पुरावे मिळाले?
२०००–२००१ च्या सागरी सर्वेक्षणात रोमन ॲम्फोरा, नांगर, भांड्यांचे तुकडे व शिशाचा गोळा सापडला — रोमशी सागरी व्यापाराचा पुरावा.
परीक्षेसाठी टीप
प्रवासी व भिक्खू यांचे देश व काळ लक्षात ठेवा — जोड्या लावा प्रश्नांत येतात.
Read in English
Quick summary
Ancient India had trade and cultural links with lands to the north-west and with China. This chapter describes trade with West Asia and the Mediterranean, India's ties with Gandhara (today's Afghanistan and Pakistan), and the spread of Buddhism and Indian culture to China along the Silk Route.
Key points
Indians who travelled abroad never forced their culture or rule on others; they exchanged culture peacefully, enriching local cultures.
West Asia: the Baveru Jataka mentions trade with Baveru, identified with Babylon (a Mesopotamian kingdom, 1800–600 BCE; Hammurabi was its famous king; Cyrus II conquered it in 539 BCE). Sailors used trained crows called "dishakak" to find land.
Ashoka's 13th rock edict names Greek kings, showing contact with the Hellenistic world.
Periplus of the Erythraean Sea – a sailor's handbook describing Indian Ocean trade. Underwater surveys near Bet Dwarka (2000–2001) found amphorae, anchors and pottery, proof of sea trade. Roman gold coins were valued in India for their gold.
Gandhara (Afghanistan–Pakistan): a meeting point of Indian, Greek, Roman, Persian and Shaka cultures. Kanishka's stupa at Shah-ji-ki-Dheri near Peshawar was excavated. Kushana coins in Central Asia carry Prakrit in Kharoshthi script.
Bamiyan: about 750 caves cut in the Kuh-e-Baba range and giant Buddha statues, destroyed by the Taliban in 2001. Viharas (sangharamas) were monks' residential complexes.
Silk Route: from Xinjiang (China) it split into two lines reaching Taxila — via Kashgar to Gandhara, and via Yarkand and Leh to Kashmir. Sir Aurel Stein first surveyed it archaeologically.
India and China: Buddhist monks Kashyapa Matanga and Dharmaraksha went to China in 67 CE with texts on white horses; the Chinese emperor built the White Horse Temple, the first Buddhist temple in China.
Chinese pilgrims Fa-Hien and Yuan Chwang (Xuanzang) visited India and described its viharas and stupas.
Art: the Serindian style (Seres = China + India) arose in Xinjiang; the Mogao caves near Dunhuang have Buddhist paintings. Both Theravada (Hinayana) and Mahayana spread in China.
Important terms
Silk Route – ancient trade routes linking China with India, Central Asia and Europe.
Sangharama – residential complex for Buddhist monks.
Amphora – tall Roman jar for wine or oil.
Serindian art – Indian–Chinese blended art style of Xinjiang.
Important dates and people
Year / Person
Fact
539 BCE
Cyrus II conquers Babylon
67 CE
Kashyapa Matanga and Dharmaraksha reach China
2000–01
Bet Dwarka underwater survey
2001
Bamiyan Buddhas destroyed
Sir Aurel Stein
First survey of the Silk Route
5 important questions
Q1. What does the Baveru Jataka tell us?
It describes Indian merchants trading with Baveru (Babylon) and taking a trained crow to find land at sea — showing early trade between India and Mesopotamia.
Q2. Why is Gandhara called a melting pot of cultures?
Indian, Greek, Roman, Persian and Shaka cultures met there. This mixing produced Gandhara art and the use of Prakrit and Kharoshthi in Central Asia.
Q3. Write a note on the White Horse Temple.
In 67 CE Indian monks Kashyapa Matanga and Dharmaraksha took Buddhist texts to China on white horses and translated them. The emperor built the White Horse Temple in their honour — the first Buddhist temple in China.
Q4. What were the routes of the Silk Route to India?
From Xinjiang one route went from Kashgar to Gandhara and Taxila; another went from Yarkand through Leh to Kashmir and on to Taxila.
Q5. What evidence of Indo-Roman trade was found at Bet Dwarka?
Underwater surveys in 2000–2001 found Roman amphorae, anchors, potsherds and a lead ball, proving sea trade with the Roman world.
Exam tip
Remember travellers and monks with their country and period — they appear in match-the-pairs.
व्यापार, बौद्ध भिक्खू व स्थलांतरितांमार्फत भारतीय संस्कृती शांततेने श्रीलंका व आग्नेय आशियात पसरली. या पाठात भारत-श्रीलंका संबंध आणि म्यानमार, थायलंड, व्हिएतनाम, लाओस, कंबोडिया, मलेशिया व इंडोनेशिया या देशांशी भारताचे सांस्कृतिक संबंध अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
श्रीलंका: इतिहास वंशग्रंथांत (दीपवंस, महावंस). पहिले राज्य तांबपण्णी (ताम्रपर्णी); परंपरेनुसार इ.स.पू. ६ व्या शतकाच्या सुमारास. राजधानी अनुराधपूर, नंतर पोलन्नरुवा.
अशोकाचा पुत्र थेर महिंद याने बौद्ध धर्म श्रीलंकेत नेला; कन्या थेरी संघमित्रा हिने पहिला भिक्खुणी संघ स्थापन केला; अनुला पहिली भिक्खुणी झाली. संघमित्रेच्या आगमनाच्या स्मरणार्थ डिसेंबरच्या पौर्णिमेला उंदुवप पोया उत्सव.
स्मारके: थूपाराम स्तूप; मिहिंतले येथील महिंदाच्या अस्थींवरील अंबस्थल स्तूप; प्रवेशद्वारांवरील चंद्रशिला; कँडी येथील श्री दलदा मालिगाव (दंतावशेष मंदिर).
प्राचीन भारतीय साहित्यात आग्नेय आशियाला सुवर्णभूमी म्हटले आहे. मुख्य भूभाग (इंडो-चीन) व बेटे असे दोन भाग.
म्यानमार (ब्रह्मदेश): प्यू नगरराज्ये (श्रीक्षेत्र, हालिन, बेइक्थानो); राजा अनिरुद्ध (अनावरथ) — पगान साम्राज्याचा संस्थापक; श्वेडागोन पॅगोडा.
थायलंड: द्वारावती राज्य; नंतर अयुथ्या; रामायणाचे रूप रामकियेन.
व्हिएतनाम: चंपा राज्य; माय सन खोऱ्यातील हिंदू मंदिरे.
कंबोडिया (कंबुजदेश): ख्मेर लोकांचे पहिले राज्य चेन्ला; जयवर्मन दुसरा — ख्मेर साम्राज्याचा संस्थापक; अंगकोरवाट व अंगकोरथोम जागतिक वारसा स्थळे.
मलेशिया: परमेश्वर (इस्कंदर शाह) याने मलाक्काची पहिली सुलतानशाही स्थापन केली.
इंडोनेशिया: शैलेंद्र राजांनी दियेंग पठारावरील मंदिरे व बोरोबुदूर बांधले; प्रंबानन (चंडी लारा जोंगरंग) हिंदू मंदिर; मजपहित साम्राज्य (१३ वे शतक, पूर्व जावा); काकविन काव्य; वायांग छायाबाहुल्या.
अशोकाने पुत्र महिंद व कन्या संघमित्रा यांना पाठवले. महिंदाने राजा व प्रजेला बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली; संघमित्रेने भिक्खुणी संघ स्थापन केला व अनुला पहिली भिक्खुणी झाली.
Q2. आग्नेय आशियाला सुवर्णभूमी का म्हटले जाई?
समृद्ध साधनसंपत्ती व फायदेशीर व्यापारामुळे भारतीय ग्रंथांनी त्याला 'सोन्याची भूमी' म्हटले; त्यामुळे भारतीय व्यापारी तेथे आकर्षित झाले.
Q3. अंगकोरवाटविषयी टीप लिहा.
कंबोडियातील ख्मेर राजांनी बांधलेले भव्य मंदिरसंकुल; त्यावर रामायण-महाभारतातील प्रसंग कोरले आहेत. ते जागतिक सांस्कृतिक वारसा स्थळ आहे.
Q4. इंडोनेशियात भारतीय संस्कृतीचा प्रभाव कसा दिसतो?
प्रंबानन व बोरोबुदूर ही मंदिरे, नृत्य व वायांगमधील रामायण, भारतीय वृत्तांतील काकविन काव्य आणि संस्कृतोद्भव शब्द.
Q5. श्वेडागोन पॅगोडा म्हणजे काय?
म्यानमारमधील प्रसिद्ध सुवर्ण स्तूप; त्यात बुद्धांचे केस अवशेष म्हणून ठेवले आहेत असे मानले जाते.
परीक्षेसाठी टीप
देश → प्राचीन नाव → प्रसिद्ध स्मारक (उदा. कंबोडिया – कंबुजदेश – अंगकोरवाट) असा तक्ता लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
Indian culture spread peacefully to Sri Lanka and Southeast Asia through trade, Buddhist monks and settlers. This chapter describes India's ties with Sri Lanka and with the countries of Southeast Asia — Myanmar, Thailand, Vietnam, Laos, Cambodia, Malaysia and Indonesia — and the art and culture that grew there.
Key points
Sri Lanka: its history is told in the Vamsa texts (Dipavamsa, Mahavamsa). The first kingdom, Tambapanni (Tamraparni), was set up around the 6th century BCE according to tradition. Capital Anuradhapura, later Polonnaruwa.
Ashoka's son Thera Mahinda brought Buddhism to Sri Lanka; his daughter Theri Sanghamitta started the first Bhikkhuni Sangha there; Anula became the first nun. Sri Lankans celebrate Unduvapa Poya (December full moon) for her arrival.
Monuments: Thuparama stupa, Ambasthala stupa at Mihintale (over Mahinda's relics), carved moonstones (chandrashila) at entrances, and Sri Dalada Maligawa (Temple of the Tooth relic) at Kandy.
Southeast Asia was called Suvarnabhumi (land of gold) in Indian texts. It has a mainland (Indo-China) and an island part.
Myanmar (Brahmadesh): Pyu city-states (Shrikshetra, Halin, Beikthano); King Anawrahta founded the Pagan empire; the Shwedagon pagoda.
Thailand: Dvaravati kingdom; later Ayutthaya; the Ramayana as Ramakien.
Vietnam: Champa kingdom; Hindu temples in the My Son valley.
Cambodia (Kambujadesha): first kingdom Chenla of the Khmer people; Jayavarman II founded the Khmer empire; Angkor Wat and Angkor Thom are World Heritage sites.
Malaysia: Parameswara (Iskandar Shah) founded the first Sultanate of Malacca.
Indonesia: Shailendra rulers built temples on the Dieng plateau and Borobudur; Prambanan (Candi Lara Jonggrang) is a great Hindu temple; Majapahit empire (13th century, East Java); poems called kakawin; wayang shadow puppetry.
Important terms
Vamsa texts – Sri Lankan chronicles (Dipavamsa, Mahavamsa).
Bhikkhuni Sangha – order of Buddhist nuns.
Suvarnabhumi – ancient Indian name for Southeast Asia.
Candi – temple (Indonesia).
Wayang – Indonesian shadow puppet theatre.
Important dates and people
Person / Place
Fact
Mahinda and Sanghamitta
Took Buddhism to Sri Lanka
Anawrahta
Founder of Pagan empire (Myanmar)
Jayavarman II
Founder of Khmer empire (Cambodia)
Angkor Wat
World Heritage temple, Cambodia
13th century
Majapahit empire, Java
5 important questions
Q1. How did Buddhism spread to Sri Lanka?
Ashoka sent his son Mahinda and daughter Sanghamitta. Mahinda converted the king and people; Sanghamitta founded the order of nuns, with Anula as the first nun.
Q2. Why was Southeast Asia called Suvarnabhumi?
Indian texts called it the "land of gold" because of its rich resources and profitable trade, which attracted Indian merchants.
Q3. Write a note on Angkor Wat.
Angkor Wat in Cambodia is a huge temple complex built by the Khmer kings, decorated with carvings from the Ramayana and Mahabharata. It is a World Cultural Heritage site.
Q4. How is Indian culture seen in Indonesia?
Hindu and Buddhist temples like Prambanan and Borobudur, the Ramayana in dance and wayang puppetry, kakawin poems in Indian metres, and Sanskrit-based words.
Q5. What is the Shwedagon pagoda?
A famous golden stupa in Myanmar, believed to hold hair relics of the Buddha.
Exam tip
Learn country → ancient name → famous monument (e.g. Cambodia – Kambujadesha – Angkor Wat).
या पाठात अरब व तुर्क आक्रमणे, दिल्लीची सुलतानशाही (१२०६–१५२६), अल्लाउद्दीन खिलजी व देवगिरीचे यादव, व्यापार, नागरीकरण, इंडो-इस्लामी कला व समाज, तसेच दक्षिणेतील विजयनगर साम्राज्य व बहमनी राज्य अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतात इस्लामी सत्ता तुर्कांनी स्थापन केली. गझनीच्या महमूदाने संपत्ती लुटण्यासाठी १००१ ते १०१८ दरम्यान सतरा वेळा स्वाऱ्या केल्या.
महंमद घोरी व पृथ्वीराज चौहान यांच्यात तराइनच्या लढाया झाल्या; उत्तर भारतात तुर्की सत्ता सुरू झाली.
दिल्ली सुलतानशाही (१२०६–१५२६): गुलाम, खिलजी, तुघलक, सय्यद, लोदी अशी पाच घराणी. कुतुबुद्दीन ऐबकाने इंडो-इस्लामी वास्तुशैलीतील बांधकाम सुरू केले (कुतुबमिनार). रझिया सुलतान दिल्लीच्या तख्तावर बसलेली पहिली व एकमेव स्त्री.
अल्लाउद्दीन खिलजीने १२९६ मध्ये देवगिरीवर स्वारी केली; १३१२ मध्ये रामदेवराय यादवाने खंडणी थांबवल्याने पुन्हा स्वारी करून यादव सत्ता संपवली. मोठे कायमस्वरूपी सैन्य ठेवणारा तो पहिला सुलतान; बाजारभावांवर नियंत्रण.
महंमद तुघलकाने तांब्याची (प्रतीक) नाणी काढली व राजधानी दौलताबादला (देवगिरी) हलवली.
१५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत बाबराने इब्राहीम लोदीचा पराभव केला व सुलतानशाही संपली.
व्यापार व नगरे: दिल्ली, दौलताबाद, मुलतान यांची वाढ; वस्त्रोद्योग व कारागिरी भरभराटीला.
कला व साहित्य: कमानी व घुमट असलेली इंडो-इस्लामी वास्तुशैली; मकतब (प्राथमिक शाळा) व मदरसे; अमीर खुसरोचे काव्य; सूफी व भक्ती चळवळ.
विजयनगर साम्राज्य: १३३६ मध्ये हरिहर व बुक्क यांनी स्थापन केले; सर्वश्रेष्ठ राजा कृष्णदेवराय (स्वतः विद्वान कवी). राजधानी हंपी.
बहमनी राज्य: १३४७ मध्ये हसन गंगू (अल्लाउद्दीन बहमनशाह) याने स्थापन केले; राजधानी गुलबर्गा, नंतर बिदर. मंत्री महमूद गावान याने बिदर येथे मदरसा बांधला.
बहमनी राज्याची पाच शाह्यांत विभागणी (आदिलशाही, निजामशाही, कुतुबशाही, इमादशाही, बरीदशाही). त्यांनी एकत्र येऊन तालिकोटच्या लढाईत (१५६५) विजयनगरचा पराभव केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सुलतानशाही – सुलतानाचे राज्य.
इंडो-इस्लामी वास्तुशैली – भारतीय व इस्लामी स्थापत्याचा संगम.
मकतब / मदरसा – प्राथमिक शाळा / उच्च शिक्षणाची संस्था.
खंडणी – दुर्बल राजाने बलवान राजाला दिलेला कर.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१००१–१०१८
महमूद गझनीच्या १७ स्वाऱ्या
१२०६
दिल्ली सुलतानशाहीची सुरुवात
१२९६
अल्लाउद्दीनची देवगिरीवर स्वारी
१३३६
विजयनगरची स्थापना
१३४७
बहमनी राज्याची स्थापना
१५२६
पानिपतची पहिली लढाई
१५६५
तालिकोटची लढाई
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अल्लाउद्दीन खिलजीने देवगिरीवर स्वारी का केली?
देवगिरी समृद्ध होते. १२९६ मध्ये स्वारी करून त्याने रामदेवरायाला खंडणी देण्यास भाग पाडले; १३१२ मध्ये खंडणी थांबल्याने पुन्हा स्वारी करून यादवांचे स्वातंत्र्य संपवले.
Q2. अल्लाउद्दीन खिलजीच्या सुधारणा लिहा.
रोख वेतनावर मोठे कायमस्वरूपी सैन्य, वस्तूंच्या बाजारभावांवर नियंत्रण आणि सैन्याच्या खर्चासाठी महसूलव्यवस्थेची पुनर्रचना.
Q3. विजयनगर साम्राज्याविषयी टीप लिहा.
१३३६ मध्ये हरिहर व बुक्क यांनी स्थापन केलेले, हंपी राजधानी असलेले साम्राज्य. कृष्णदेवराय सर्वश्रेष्ठ राजा. व्यापार, मंदिरे व साहित्यासाठी प्रसिद्ध; तालिकोटच्या लढाईनंतर (१५६५) ऱ्हास.
Q4. बहमनी राज्याची स्थापना व विभाजन कसे झाले?
हसन गंगूने १३४७ मध्ये गुलबर्गा राजधानी करून स्थापना केली. पुढे त्याचे आदिलशाही, निजामशाही, कुतुबशाही, इमादशाही व बरीदशाही असे पाच भाग झाले.
Q5. पानिपतच्या पहिल्या लढाईचे महत्त्व काय?
१५२६ मध्ये बाबराने इब्राहीम लोदीचा पराभव केल्याने दिल्ली सुलतानशाही संपली आणि मुघल साम्राज्याचा पाया घातला गेला.
This chapter covers the Arab and Turkish invasions, the Delhi Sultanate (1206–1526), Alauddin Khalji's conquest of the Yadavas of Devagiri, trade, towns, Indo-Islamic art and society, and two powerful southern states — the Vijayanagar empire and the Bahamani kingdom.
Key points
Islamic rule in India was established by the Turks. Mahmud of Ghazni invaded India 17 times (1001–1018 CE) to loot wealth.
Muhammad Ghori fought Prithviraj Chauhan in the Battles of Tarain; Turkish rule began in north India.
Delhi Sultanate (1206–1526): five dynasties — Slave (Mamluk), Khalji, Tughlaq, Sayyid, Lodi. Qutbuddin Aibak began Indo-Islamic buildings (Qutub Minar). Razia Sultan was the first and only woman to rule from Delhi.
Alauddin Khalji attacked Devagiri in 1296; in 1312 he attacked again when Ramdevrai Yadava stopped paying tribute, ending Yadava rule. He was the first Sultan to keep a large permanent standing army and controlled market prices.
Muhammad bin Tughlaq issued copper (token) coins and shifted the capital to Daulatabad (Devagiri).
Babur defeated Ibrahim Lodi in the First Battle of Panipat, 1526, ending the Sultanate.
Trade and towns: cities like Delhi, Daulatabad, Multan grew; textiles and crafts flourished.
Art and literature: Indo-Islamic architecture with arches and domes; maktabs (primary schools) and madrasas; Amir Khusrau's poetry; Sufi and Bhakti movements.
Vijayanagar empire: founded in 1336 by Harihara and Bukka; greatest ruler Krishnadevaraya (also a scholar and poet). Hampi was the capital.
Bahamani kingdom: founded in 1347 by Hasan Gangu (Alauddin Bahaman Shah), capital Gulbarga, later Bidar. Minister Mahmud Gawan built a madrasa at Bidar.
The Bahamani kingdom split into five Shahis (Adilshahi, Nizamshahi, Qutbshahi, Imadshahi, Baridshahi). Together they defeated Vijayanagar at the Battle of Talikota (1565).
Important terms
Sultanate – state ruled by a Sultan.
Indo-Islamic architecture – blend of Indian and Islamic building styles.
Maktab / Madrasa – primary school / higher school of Islamic learning.
Tribute – payment made by a weaker ruler to a stronger one.
Important dates and people
Year
Event
1001–1018
Mahmud of Ghazni's 17 raids
1206
Delhi Sultanate begins
1296
Alauddin Khalji attacks Devagiri
1336
Vijayanagar founded
1347
Bahamani kingdom founded
1526
First Battle of Panipat
1565
Battle of Talikota
5 important questions
Q1. Why did Alauddin Khalji attack Devagiri?
Devagiri was rich. In 1296 he attacked and forced Ramdevrai Yadava to pay tribute. In 1312, when the tribute stopped, he attacked again and ended Yadava independence.
Q2. State the reforms of Alauddin Khalji.
He kept a large permanent standing army paid in cash, controlled market prices of goods, and reorganised land revenue to support the army.
Q3. Write a note on the Vijayanagar empire.
Founded in 1336 by Harihara and Bukka, with capital at Hampi. Krishnadevaraya was its greatest king. It was famous for trade, temples and literature, and ended after the Battle of Talikota (1565).
Q4. How did the Bahamani kingdom come into existence and break up?
Hasan Gangu founded it in 1347 with capital at Gulbarga. Later it split into five states — Adilshahi, Nizamshahi, Qutbshahi, Imadshahi and Baridshahi.
Q5. What was the significance of the First Battle of Panipat?
In 1526 Babur defeated Ibrahim Lodi, ending the Delhi Sultanate and laying the foundation of the Mughal empire.
Exam tip
Remember the dynasty order of the Sultanate with the mnemonic "S-K-T-S-L" (Slave, Khalji, Tughlaq, Sayyid, Lodi).
मुघलांनी १५२६ ते १८५७ पर्यंत भारतावर राज्य केले. या पाठात मुघल सत्तेची स्थापना व विस्तार, अकबराच्या महसूल सुधारणा, मुघलकालीन कला, स्थापत्य व साहित्य, व्यापार-उद्योग व समाजजीवन आणि मुघल साम्राज्य व दख्खन (मराठ्यांसह) यांचे संबंध अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
बाबराने १५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईत इब्राहीम लोदीचा पराभव करून मुघल सत्ता स्थापन केली. त्याचे आत्मचरित्र 'बाबरनामा'.
हुमायूनला अफगाण शेरशहा सूरने पराभूत केले; शेरशहाने अफगाण सरदार एकत्र करून उत्तम प्रशासन दिले (रस्ते, रुपया नाणे, जमीन मोजणी). नंतर हुमायूनने राज्य परत मिळवले.
अकबराने राज्याचे विशाल साम्राज्यात रूपांतर केले — काबूलपासून बंगालपर्यंत व काश्मीरपासून वऱ्हाड-खानदेशपर्यंत. सहिष्णुतेचे धोरण व मनसबदारी व्यवस्था.
महसूल सुधारणा (राजा तोडरमल): जमिनीची मोजणी व प्रतवारी, सरासरी उत्पादनावर कर. कर निश्चित झाल्यावर शेतकऱ्यांकडून 'कबुलायत' घेतली जाई व त्यांना 'पट्टा' दिला जाई.
नंतरचे मुघल: जहांगीर, शहाजहान, औरंगजेब. औरंगजेबानंतर साम्राज्याचा ऱ्हास; १८५७ च्या लढ्यानंतर बहादूरशाह जफरबरोबर मुघल सत्ता संपली.
स्थापत्य: इंडो-इस्लामी शैली — हुमायूनची कबर, फतेहपूर सिक्री, लाल किल्ला, ताजमहाल, जामा मशीद.
चित्रकला: पर्शियन शैलीतील लघुचित्रांतून मुघल चित्रशैली; त्यातून राजस्थानी व पहाडी शैली विकसित.
साहित्य व शिक्षण: फारसी, हिंदी व प्रादेशिक भाषांत साहित्य; संभल, अहमदाबाद व अहमदनगर (संत ताहिर) येथे मदरसे.
व्यापार व उद्योग: वस्त्रोद्योग, कारागिरी, बंदरे; पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच व इंग्रज यांच्या वखारी स्थापन झाल्या.
मुघल व दख्खन: मुघलांनी दख्खनच्या शाह्या व मराठ्यांशी संघर्ष केला. पुढे मराठे उत्तरेतही प्रबळ झाले — १७५८ मध्ये रघुनाथरावांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी अब्दालीच्या सैन्याला अटकेपार हाकलले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पट्टा – शेतकऱ्याची जमीन व कर दर्शवणारा दस्तऐवज.
कबुलायत – शेतकऱ्याने कर मान्य केल्याचा लेखी करार.
मनसबदारी – सैनिकांच्या संख्येनुसार अधिकाऱ्यांना दर्जा देण्याची मुघल व्यवस्था.
लघुचित्र – हस्तलिखितांतील लहान व बारीक तपशिलाची चित्रे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष / व्यक्ती
घटना
१५२६
बाबराने मुघल सत्ता स्थापली
शेरशहा सूर
अफगाण सत्ता, प्रशासकीय सुधारणा
अकबर
साम्राज्यविस्तार, महसूल सुधारणा (तोडरमल)
१७५८
मराठे अटकेपार
१८५७
मुघल सत्तेचा अंत (बहादूरशाह जफर)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अकबराची महसूलव्यवस्था स्पष्ट करा.
जमिनीची मोजणी करून सुपीकतेनुसार प्रतवारी केली; अनेक वर्षांच्या सरासरी उत्पादनावर कर ठरवला. शेतकऱ्याला पट्टा दिला जाई व त्याच्याकडून कबुलायत घेतली जाई. त्यामुळे महसूल न्याय्य व नियमित झाला.
Q2. मुघल चित्रकलेविषयी टीप लिहा.
बाबरनामासारख्या हस्तलिखितांतील पर्शियन शैलीच्या लघुचित्रांपासून सुरुवात; अकबर व जहांगीरच्या काळात दरबार, व्यक्तिचित्रे, निसर्ग यांची चित्रे; त्यातून राजस्थानी व पहाडी शैली विकसित झाल्या.
Q3. मुघल स्थापत्याची वैशिष्ट्ये सांगा.
घुमट, कमानी, मिनार, चारबाग उद्याने, लाल वालुकाश्म व पांढरा संगमरवर, जडावकाम — उदा. हुमायूनची कबर, फतेहपूर सिक्री, लाल किल्ला, ताजमहाल.
Q4. शेरशहा सूरच्या प्रशासकीय सुधारणा लिहा.
सराईसह रस्ते बांधले, चांदीचा रुपया सुरू केला, जमीन मोजणी व महसूलव्यवस्था सुधारली आणि कायदा-सुव्यवस्था बळकट केली.
Q5. १७५८ च्या मराठ्यांच्या पंजाब मोहिमेचे महत्त्व काय?
रघुनाथरावांच्या नेतृत्वाखाली मराठे अटकेपर्यंत पोहोचले व अब्दालीच्या सैन्याला मागे हटवले; त्यामुळे मराठी सत्ता वायव्य भारतापर्यंत पसरल्याचे दिसते.
परीक्षेसाठी टीप
पट्टा, कबुलायत, मनसब यांसारख्या संज्ञा एका गुणाच्या प्रश्नांसाठी लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
The Mughals ruled India from 1526 to 1857. This chapter covers the establishment and expansion of Mughal rule, Akbar's revenue reforms, Mughal art, architecture and literature, trade, industries and social life, and the Mughal empire's relations with the Deccan, including the Marathas.
Key points
Babur defeated Ibrahim Lodi in the First Battle of Panipat (1526) and founded Mughal rule. His autobiography is the Baburnama.
Humayun lost the throne to the Afghan Sher Shah Suri, who united the Afghans and introduced good administration (roads, rupaiya coin, land survey); Humayun later regained it.
Akbar turned the kingdom into a great empire from Kabul to Bengal and from Kashmir to Varhad–Khandesh. He followed a policy of tolerance (Sulh-i-kul) and built a strong administration (mansabdari system).
Revenue reforms (Raja Todarmal): land was measured and classified, tax fixed on average produce; farmers got a patta (document stating rights and tax) and gave a kabuliyat (acceptance of the tax).
Later Mughals: Jahangir, Shah Jahan, Aurangzeb. After Aurangzeb the empire declined; it ended in 1857 with Bahadur Shah Zafar.
Architecture: Indo-Islamic style — Humayun's Tomb, Fatehpur Sikri, Red Fort, Taj Mahal, Jama Masjid.
Painting: Persian-style miniature painting developed into Mughal painting; regional schools — Rajasthani and Pahari — grew.
Literature and education: works in Persian, Hindi and regional languages; madrasas at Sambhal, Ahmedabad and Ahmednagar (by Saint Tahir).
Trade and industries: textiles, crafts, ports; European factories (Portuguese, Dutch, French, English) were set up during this period.
Mughals and the Deccan: Mughals fought the Deccan Sultanates and the Marathas. Later the Marathas grew powerful in the north too — in 1758 a Maratha army under Raghunath Rao pushed Abdali's army back beyond Attock (Punjab campaign).
Important terms
Patta – document given to a farmer stating his land and tax.
Kabuliyat – farmer's written acceptance of the tax amount.
Mansabdari – Mughal system of ranking officers by the number of soldiers they kept.
Miniature painting – small, detailed paintings in manuscripts.
Important dates and people
Year / Person
Event
1526
Babur founds Mughal rule
Sher Shah Suri
Afghan ruler, administrative reforms
Akbar
Expansion and revenue reforms (Todarmal)
1758
Marathas push Abdali's army beyond Attock
1857
End of Mughal rule (Bahadur Shah Zafar)
5 important questions
Q1. Explain Akbar's land revenue system.
Land was measured and classified by fertility; tax was fixed on average produce over years. Farmers received a patta and signed a kabuliyat accepting the tax. It made revenue fair and regular.
Q2. Write a note on Mughal painting.
It began with Persian-style miniatures in manuscripts like the Baburnama and developed under Akbar and Jahangir with Indian themes — court scenes, portraits, nature. Rajasthani and Pahari styles grew from it.
Q3. What were the features of Mughal architecture?
Domes, arches, minarets, gardens (charbagh), use of red sandstone and white marble with inlay work — e.g. Humayun's Tomb, Fatehpur Sikri, Red Fort and the Taj Mahal.
Q4. How did Sher Shah Suri improve administration?
He built roads with sarais, introduced the silver rupaiya, organised land measurement and revenue, and improved law and order.
Q5. What was the significance of the Maratha Punjab campaign of 1758?
The Maratha army under Raghunath Rao reached Attock and pushed Abdali's forces back, showing that Maratha power had spread to north-west India.
Exam tip
Remember documents and terms (patta, kabuliyat, mansab) — they are typical one-mark answers.
या पाठात मराठी सत्तेचा उदय — संतांनी केलेली जागृती, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केलेली स्वराज्याची स्थापना, औरंगजेबाविरुद्धचे मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध आणि पेशवेकाळात मराठी सत्तेचे अखिल भारतीय साम्राज्यात रूपांतर — तसेच प्रशासन, कला, साहित्य, व्यापार व समाजजीवन अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
महाराष्ट्रातील संत — चक्रधरस्वामी, संत नामदेव, संत ज्ञानेश्वर, संत एकनाथ, संत तुकाराम, समर्थ रामदास इत्यादी — यांनी अंधश्रद्धा व दैववादाविरुद्ध जागृती करून लोकांना आत्मसन्मान व एकता दिली.
१७ व्या शतकाच्या पूर्वार्धात महाराष्ट्रात निजामशाही व आदिलशाही होत्या. शहाजीराजे हे स्वराज्याचे संकल्पक मानले जातात.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनीमावळ्यांच्या (सह्याद्रीच्या पायथ्याच्या खोऱ्यांतील लोक) साथीने स्वराज्य स्थापन केले. पहिली राजधानी राजगड; नंतर रायगड, जेथे १६७४ मध्ये राज्याभिषेक झाला.
१६५७ मध्ये कल्याण-भिवंडी जिंकल्यावर स्वराज्य किनाऱ्यापर्यंत पोहोचले. १६७५ पर्यंत आरमारात सुमारे चारशे लहान-मोठी जहाजे; म्हणून त्यांना 'भारतीय आरमाराचे जनक' म्हणतात. मायनाक भंडारी, दौलतखान, (पुढे) कान्होजी आंग्रे हे आरमारी युद्धनीतीत निष्णात.
शिवाजी महाराजांचे निधन ३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर.
मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध (१६८०–१७०७): औरंगजेब दख्खनमध्ये आला; छत्रपती संभाजी महाराजांची क्रूर हत्या (११ मार्च १६८९); राजाराम महाराजांनी जिंजीहून लढा चालू ठेवला; त्यांच्या निधनानंतर (मार्च १७००) महाराणी ताराबाईंनी औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत (१७०७) लढा दिला.
प्रशासन:अष्टप्रधान मंडळ — पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश, पंडितराव. हेरखात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक. प्रांतांवर देशाधिकारी; जमीन मोजणी (चावरण); बटाई पद्धत.
शाहू महाराजांची सुटका (१७०७): मराठ्यांत फूट पाडण्यासाठी मुघलांनी सुटका केली; ताराबाई व शाहू महाराज यांच्यात संघर्ष होऊन शाहू महाराज विजयी. बाळाजी विश्वनाथ यांनी त्यांना मदत केली व ते पेशवे झाले.
पेशवेकाळ: बाजीराव पहिला, नानासाहेब पेशवे इत्यादींनी उत्तरेत सत्ता वाढवली; महादजी शिंदे यांनी दिल्लीचा कारभार सांभाळला (१७७१ पासून). पेशवा बाजीराव दुसरा इंग्रजांकडून पराभूत (१८१८).
संस्कृती: भित्तिचित्रे असलेले वाडे व मंदिरे (मेणवली, वाई, मोरगाव); शाहिरांचे पोवाडे व कटाव; वाई, पुणे येथे पाठशाळा; बाजारपेठेची गावे — कसबे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्वराज्य – छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले स्वतःचे राज्य.
मावळा – सह्याद्रीतील मावळ खोऱ्यांतील सैनिक.
अष्टप्रधान – आठ मंत्र्यांचे मंडळ.
पोवाडा – शाहिरांनी गायलेले वीररसपूर्ण काव्य.
कसबा – बाजारपेठेचे गाव.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१६५७
स्वराज्य किनाऱ्यापर्यंत (कल्याण-भिवंडी)
१६७४
शिवराज्याभिषेक
३ एप्रिल १६८०
शिवाजी महाराजांचे निधन
११ मार्च १६८९
संभाजी महाराजांची हत्या
१७००
राजाराम महाराजांचे निधन; ताराबाईंचे नेतृत्व
१७०७
औरंगजेबाचा मृत्यू; शाहू महाराजांची सुटका
१८१८
पेशवाईचा अंत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिवाजी महाराजांना 'भारतीय आरमाराचे जनक' का म्हणतात?
समुद्राचे महत्त्व ओळखून त्यांनी सुमारे ४०० जहाजांचे आरमार व सिंधुदुर्गसारखे जलदुर्ग उभारले आणि सिद्दी व युरोपीयांपासून किनाऱ्याचे संरक्षण केले.
Q2. अष्टप्रधान मंडळातील पदांची नावे लिहा.
पेशवा, अमात्य, सचिव, मंत्री, सेनापती, सुमंत, न्यायाधीश व पंडितराव.
Q3. मराठ्यांच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचे वर्णन करा.
शिवाजी महाराजांनंतर औरंगजेबाने मराठ्यांना नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. संभाजी महाराजांनी १६८९ पर्यंत प्रतिकार केला; राजाराम महाराज व नंतर महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ पर्यंत लढा दिला व स्वराज्य टिकले.
Q4. मुघलांनी शाहू महाराजांची सुटका का केली?
मराठ्यांत फूट पाडण्यासाठी. १७०७ मधील सुटकेनंतर शाहू महाराज व ताराबाई यांच्यात संघर्ष झाला; बाळाजी विश्वनाथांच्या मदतीने शाहू महाराज विजयी झाले व बाळाजी पेशवे झाले.
Q5. महाराष्ट्रातील संतांचे योगदान लिहा.
त्यांनी अंधश्रद्धा व जातिभेदाला विरोध केला, लोकभाषेत भक्ती व समतेचा संदेश दिला आणि लोकांमध्ये आत्मविश्वास व एकता निर्माण करून स्वराज्याची पार्श्वभूमी तयार केली.
परीक्षेसाठी टीप
या पाठात अनेक सनावळ्या आहेत — १६३० ते १८१८ चा एक पानी कालपट तयार करा.
Read in English
Quick summary
This chapter traces the rise of Maratha power — from the awakening brought by the saints, through Chhatrapati Shivaji Maharaj's founding of Swarajya and the Maratha war of independence against Aurangzeb, to the Peshwa period when the Marathas became an all-India power. It also covers Maratha administration, art, literature, trade and society.
Key points
Saints of Maharashtra — Chakradhar Swami, Sant Namdev, Sant Dnyaneshwar, Sant Eknath, Sant Tukaram, Samarth Ramdas and others — fought superstition and fatalism and gave people self-respect and unity.
In the early 17th century the Nizamshahi and Adilshahi ruled Maharashtra. Shahajiraje is called the visionary of Swarajya.
Chhatrapati Shivaji Maharaj founded Swarajya with the Mawalas (people of the Mawal valleys). His first capital was Rajgad; later Raigad, where he was crowned in 1674.
After taking Kalyan–Bhiwandi (1657) Swarajya reached the coast. He built a strong navy (about 400 ships by 1675) and sea forts — he is called the "Father of the Indian Navy". Naval experts: Mainak Bhandari, Daulat Khan, Kanhoji Angre (later).
Shivaji Maharaj died on 3 April 1680 at Raigad.
Maratha war of independence (1680–1707): Aurangzeb came to the Deccan; Chhatrapati Sambhaji Maharaj was cruelly killed (11 March 1689); Rajaram Maharaj continued the struggle from Jinji; after his death (1700) Maharani Tarabai fought on until Aurangzeb died (1707).
Administration: the Ashtapradhan Mandal — Peshwa, Amatya, Sachiv, Mantri, Senapati, Sumant, Nyayadhish, Panditrao. Spy network under Bahirji Naik. Provinces under deshadhikaris; land measured (chavarana); crop-sharing (batai) system.
Release of Shahu Maharaj (1707): the Mughals released him to divide the Marathas; he defeated Tarabai's side. Balaji Vishwanath helped him and became Peshwa.
Peshwa period: Bajirao I, Nanasaheb Peshwa and others expanded Maratha power to the north; Mahadji Shinde managed Delhi affairs (from 1771). Peshwa Bajirao II was defeated by the British (1818).
Culture: wadas and temples with murals (Menavali, Wai, Morgaon); powadas and katavas by shahirs; pathshalas in Wai, Pune etc.; market towns (kasbas) grew.
Important terms
Swarajya – self-rule established by Shivaji Maharaj.
Mawala – soldier from the Mawal valleys of the Sahyadri.
Ashtapradhan – council of eight ministers.
Powada – heroic ballad sung by shahirs.
Kasba – market town.
Important dates and people
Year
Event
1657
Swarajya reaches the coast (Kalyan–Bhiwandi)
1674
Coronation of Shivaji Maharaj
3 Apr 1680
Death of Shivaji Maharaj
11 Mar 1689
Sambhaji Maharaj killed
1700
Death of Rajaram Maharaj; Tarabai leads
1707
Aurangzeb dies; Shahu Maharaj released
1818
End of Peshwa rule
5 important questions
Q1. Why is Shivaji Maharaj called the Father of the Indian Navy?
He understood the importance of the sea, built a fleet of about 400 ships and sea forts like Sindhudurg, and protected the coast from the Siddis and Europeans.
Q2. Name the members of the Ashtapradhan Mandal.
Peshwa, Amatya, Sachiv, Mantri, Senapati, Sumant, Nyayadhish and Panditrao.
Q3. Describe the Maratha war of independence.
After Shivaji Maharaj, Aurangzeb tried to crush the Marathas. Sambhaji Maharaj resisted until his death in 1689; Rajaram Maharaj and then Maharani Tarabai continued the fight until Aurangzeb died in 1707. Swarajya survived.
Q4. Why did the Mughals release Shahu Maharaj?
To divide the Marathas. His release in 1707 led to a conflict between him and Tarabai; Shahu won with the help of Balaji Vishwanath, who became Peshwa.
Q5. What was the contribution of the saints of Maharashtra?
They fought superstition and caste discrimination, preached devotion and equality in the people's language, and created self-confidence and unity that prepared the ground for Swarajya.
Exam tip
This chapter carries many dates — make a one-page timeline from 1630 to 1818.