बी.कॉम. तृतीय वर्ष (सत्र ५ व ६) मानव संसाधन व्यवस्थापन – रोजची उजळणी MCQ (मराठी माध्यम)

📅 २६ ऑक्टोबर २०२६ · १० प्रश्न · महाराष्ट्रातील विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमावर आधारित

टायमर क्विझ: प्रत्येक प्रश्नाला १५ सेकंद, वेळ संपली की पुढचा प्रश्न आपोआप. किंवा टायमरशिवाय: पर्याय टॅप करा, बरोबर उत्तर हिरवे, चुकीचे लाल. नवीन संच नियमितपणे जोडले जातात.

1. एडविन फ्लिपो (Edwin Flippo) यांच्या मानव संसाधन व्यवस्थापनाच्या कार्यांच्या वर्गीकरणानुसार खालीलपैकी कोणते कार्य कार्यात्मक (operative) नसून व्यवस्थापकीय (managerial) आहे?

   धडा १: Nature and Functions of HRM

   • अप्राप्ती (procurement)
   • बनियोजन (planning)
   • कमोबदला (compensation)
   • डविकास (development)
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: ब. नियोजन (planning)
   फ्लिपो यांच्या मते नियोजन, संघटन, निर्देशन आणि नियंत्रण ही व्यवस्थापकीय कार्ये; प्राप्ती, विकास, मोबदला, एकात्मीकरण आणि जतन ही कार्यात्मक कार्ये आहेत.

2. मानव संसाधन नियोजनाचे (human resource planning) मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?

   धडा २: Human Resource Planning

   • अउत्पादनांची विक्री किंमत ठरवणे
   • बरोख अंदाजपत्रक तयार करणे
   • ककामगार संघटनांशी वाद मिटवणे
   • डयोग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, योग्य संख्येने व योग्य प्रकारचे लोक उपलब्ध असणे
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: ड. योग्य वेळी, योग्य ठिकाणी, योग्य संख्येने व योग्य प्रकारचे लोक उपलब्ध असणे
   मानव संसाधन नियोजनात मनुष्यबळाची गरज व पुरवठा यांचा अंदाज घेऊन योग्य लोक, योग्य संख्येने, हवे तेव्हा व हवे तिथे उपलब्ध करून दिले जातात.

3. निवडीला (selection) अनेकदा 'नकारात्मक' (negative) प्रक्रिया का म्हणतात?

   धडा ३: Recruitment and Selection

   • अती बहुतेक उमेदवारांना नाकारून फक्त योग्य थोड्यांची निवड करते
   • बती कर्मचाऱ्यांचे वेतन कमी करते
   • कती कर्मचाऱ्यांना संस्थेतून काढून टाकते
   • डती लोकांना अर्ज करण्यापासून परावृत्त करते
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: अ. ती बहुतेक उमेदवारांना नाकारून फक्त योग्य थोड्यांची निवड करते
   भरती (recruitment) सकारात्मक असते (अनेक अर्जदार आकर्षित करते), तर निवड अयोग्य उमेदवारांना वगळून फक्त सर्वोत्तमांना ठेवते.

4. खालीलपैकी कोणता भरतीचा अंतर्गत स्रोत (internal source) आहे?

   धडा ३: Recruitment and Selection

   • अकॅम्पस भरती
   • बरोजगार विनिमय केंद्र (employment exchange)
   • कसध्याच्या कर्मचाऱ्यांची पदोन्नती (promotion)
   • डवृत्तपत्रातील जाहिरात
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: क. सध्याच्या कर्मचाऱ्यांची पदोन्नती (promotion)
   पदोन्नती आणि बदली यांद्वारे संस्थेतीलच लोकांमधून जागा भरल्या जातात, म्हणून ते अंतर्गत स्रोत आहेत.

5. खालीलपैकी कोणती पद्धत कामावरील प्रशिक्षण (on-the-job training) पद्धत आहे?

   धडा ४: Training and Development

   • अव्याख्यान पद्धत
   • बघटना अभ्यास (case study) पद्धत
   • ककार्य परिभ्रमण (job rotation)
   • डभूमिका पालन (role playing)
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: क. कार्य परिभ्रमण (job rotation)
   कार्य परिभ्रमणात प्रशिक्षणार्थी कामाच्या ठिकाणी वेगवेगळी कामे प्रत्यक्ष करून शिकतो; व्याख्यान, घटना अभ्यास आणि भूमिका पालन या कामाबाहेरील पद्धती आहेत.

6. 360-अंश कामगिरी मूल्यमापनात (360-degree performance appraisal) कर्मचाऱ्याविषयीचा अभिप्राय कोणाकडून घेतला जातो?

   धडा ५: Performance Appraisal

   • अवरिष्ठ, सहकारी, कनिष्ठ आणि कर्मचाऱ्याच्या भोवतालचे इतर
   • बफक्त थेट वरिष्ठ
   • कफक्त मानव संसाधन विभाग
   • डफक्त कर्मचारी स्वतः
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: अ. वरिष्ठ, सहकारी, कनिष्ठ आणि कर्मचाऱ्याच्या भोवतालचे इतर
   360-अंश मूल्यमापनात कर्मचाऱ्याच्या सर्व बाजूंनी — वरिष्ठ, सहकारी, कनिष्ठ, ग्राहक आणि स्वतः — मूल्यांकन घेतले जाते.

7. कर्मचाऱ्याचा एखादा चांगला किंवा वाईट गुण इतर सर्व गुणांच्या मूल्यांकनावर प्रभाव टाकतो, या मूल्यमापन दोषाला काय म्हणतात?

   धडा ५: Performance Appraisal

   • अमध्यवर्ती प्रवृत्ती (central tendency)
   • बउदारता दोष (leniency error)
   • कअलीकडील घटनांचा प्रभाव (recency effect)
   • डप्रभामंडल परिणाम (halo effect)
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: ड. प्रभामंडल परिणाम (halo effect)
   प्रभामंडल परिणाम म्हणजे एकाच छापेमुळे संपूर्ण मूल्यमापन प्रभावित होणारा पूर्वग्रह.

8. नगदर पद्धतीत (piece rate system) वेतन कशाच्या आधारे दिले जाते?

   धडा ६: Compensation Management

   • अकामावर घालवलेला वेळ
   • बउत्पादित नगांची संख्या
   • कसेवेचा कालावधी
   • डशैक्षणिक पात्रता
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: ब. उत्पादित नगांची संख्या
   नगदर पद्धतीत प्रत्येक उत्पादित नगासाठी ठराविक रक्कम दिली जाते; कालदर (time rate) पद्धतीत काम केलेल्या तास/दिवसांसाठी दिली जाते.

9. सामूहिक सौदेबाजी (collective bargaining) म्हणजे काय?

   धडा ७: Industrial Relations and Trade Unions

   • अन्यायालयाने कामगार वादावर निर्णय देणे
   • बप्रत्येक कामगाराने स्वतःच्या वेतनाची वाटाघाट करणे
   • कसरकारने कायद्याने वेतन ठरवणे
   • डमालक आणि कामगार प्रतिनिधी यांच्यात सेवाशर्तींबाबत वाटाघाटी
   उत्तर दाखवा

   उत्तर: ड. मालक आणि कामगार प्रतिनिधी यांच्यात सेवाशर्तींबाबत वाटाघाटी
   सामूहिक सौदेबाजीत मालक आणि कामगार संघटना एकत्रितपणे वेतन व कामाच्या परिस्थितीबाबत वाटाघाटी करून करार करतात.

10. कामगारांसाठी कारखान्याच्या आवारात चालवले जाणारे उपाहारगृह (canteen) हे कोणत्या प्रकारच्या कल्याण सुविधेचे उदाहरण आहे?

    धडा ८: Employee Welfare and Social Security

    • अआवाराबाहेरील कल्याण (extramural welfare)
    • बआवारातील कल्याण (intramural welfare)
    • कसामाजिक सुरक्षा
    • डरोख स्वरूपातील पूरक लाभ
    उत्तर दाखवा

    उत्तर: ब. आवारातील कल्याण (intramural welfare)
    आवारातील कल्याण सुविधा कारखान्याच्या आत दिल्या जातात (उपाहारगृह, पिण्याचे पाणी, विश्रांतीगृह); आवाराबाहेरील सुविधा बाहेर दिल्या जातात (घरे, शाळा).

बी.कॉम. तृतीय वर्ष (सत्र ५ व ६): इतर विषयांचे MCQ

सर्व प्रश्न PadhaiNotes ने महाराष्ट्रातील विद्यापीठांच्या (NEP) सर्वसाधारण अभ्यासक्रमावरून स्वतःच्या शब्दांत तयार केले आहेत. तुमच्या विद्यापीठाचा अभ्यासक्रम थोडा वेगळा असू शकतो.