पृथ्वीच्या संपूर्ण किंवा काही भागाचे प्रमाणानुसार लहान करून सपाट पृष्ठभागावर काढलेले चित्र म्हणजे नकाशा होय. प्रत्येक नकाशात शीर्षक, प्रमाण, दिशा, सूची, जाळे व प्रक्षेपण हे आवश्यक घटक असतात. नकाशावरील अंतर व जमिनीवरील प्रत्यक्ष अंतर यांच्या गुणोत्तराला प्रमाण (Scale) म्हणतात. प्रमाण व उद्देश यांनुसार नकाशांचे वर्गीकरण होते आणि प्रमाण विधान, अंशक (RF) व रेषात्मक (आलेखीय) प्रमाण या तीन पद्धतींनी दाखवले जाते.
महत्त्वाचे मुद्दे
नकाशा (Map): पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे प्रमाणानुसार, निवडक, चिन्हांच्या साहाय्याने व सामान्यीकरण करून सपाट पृष्ठभागावर केलेले चित्रण.
नकाशे व नकाशा तयार करण्याच्या शास्त्राला नकाशाशास्त्र (Cartography) म्हणतात.
नकाशाचे आवश्यक घटक: शीर्षक, प्रमाण, दिशा (उत्तर दिशा दर्शक), सूची, रूढ चिन्हे व खुणा, जाळे (अक्षांश–रेखांश), प्रक्षेपण, स्रोत व दिनांक.
प्रमाण = नकाशावरील अंतर : जमिनीवरील अंतर.
प्रमाण दाखवण्याच्या पद्धती:
1. विधान (शाब्दिक) प्रमाण – शब्दांत, उदा. "1 सेमी = 5 किमी".
2. अंशक / प्रातिनिधिक अपूर्णांक (RF) – एककविरहित गुणोत्तर, उदा. 1:50,000. कोणत्याही एकक पद्धतीत ते समजते.
3. रेषात्मक (आलेखीय) प्रमाण – जमिनीवरील अंतरे दाखवण्यासाठी भागांत विभागलेली रेषा; नकाशा मोठा किंवा लहान केला तरी ते अचूक राहते.
मोठ्या प्रमाणाचे नकाशे लहान क्षेत्र अधिक तपशिलाने दाखवतात (भूमापन/कॅडेस्ट्रल नकाशे, स्थलवर्णनात्मक नकाशे). लहान प्रमाणाचे नकाशे मोठे क्षेत्र कमी तपशिलाने दाखवतात (नकाशासंग्रह व भिंतीवरील नकाशे).
भारतात भारतीय सर्वेक्षण विभाग (Survey of India) (स्थापना 1767, मुख्यालय डेहराडून) स्थलवर्णनात्मक नकाशे (टोपोशीट) तयार करतो.
उद्देशानुसार नकाशे: प्राकृतिक (उठाव), राजकीय, हवामान, मृदा, लोकसंख्या, आर्थिक, रस्ते व विषयानुरूप नकाशे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अंशक (RF – Representative Fraction) – अपूर्णांक किंवा गुणोत्तर स्वरूपातील प्रमाण; अंश नेहमी 1.
भूमापन नकाशा (Cadastral map) – मालमत्तेच्या सीमा दाखवणारा अतिशय मोठ्या प्रमाणाचा नकाशा (सर्व्हे नंबर असलेले गावनकाशे).
स्थलवर्णनात्मक नकाशा (Topographical map) – उठाव, जलप्रणाली, वनस्पती, वस्ती व वाहतूक तपशिलाने दाखवणारा नकाशा.
विषयानुरूप नकाशा (Thematic map) – एकच विषय दाखवणारा नकाशा, उदा. पर्जन्य किंवा लोकसंख्येची घनता.
सूची (Legend / Key) – वापरलेली चिन्हे व रंग यांचे स्पष्टीकरण.
रूढ चिन्हे (Conventional signs) – जागतिक किंवा राष्ट्रीय स्तरावर वापरली जाणारी प्रमाणित चिन्हे.
RF: सार्वत्रिक, एककविरहित; सामान्य लोकांना समजण्यास अवघड.
रेषात्मक प्रमाण: अंतर थेट मोजता येते; नकाशा मोठा-लहान केला तरी अचूक.
रेषात्मक प्रमाण काढण्याच्या पायऱ्या (रेषेची लांबी निवडणे, प्राथमिक व दुय्यम भाग करणे).
Q5. मोठ्या प्रमाणाचे व लहान प्रमाणाचे नकाशे यांतील फरक स्पष्ट करा.
मोठे प्रमाण: लहान क्षेत्र, अधिक तपशील; उदा. भूमापन नकाशे (1:4,000), टोपोशीट (1:50,000).
लहान प्रमाण: मोठे क्षेत्र, कमी तपशील; उदा. नकाशासंग्रहातील जगाचे नकाशे.
उपयोग: नियोजन, जमीन नोंदी (मोठे प्रमाण) विरुद्ध सर्वसाधारण अभ्यास (लहान प्रमाण).
उदाहरणे व तुलनात्मक तक्ता.
परीक्षेसाठी टीप
प्रमाण रूपांतराची किमान पाच उदाहरणे सोडवून पाहा – हे खात्रीशीर गुण देणारे गणित आहे. RF लिहिण्यापूर्वी नेहमी किमीचे सेमीमध्ये रूपांतर करा (× 1,00,000).
Read in English
Quick summary
A map is a drawing of the whole or part of the earth's surface on a flat sheet, reduced to scale. Every map has essential elements: title, scale, direction, legend, grid and projection. Scale is the ratio between distance on the map and actual distance on the ground. Maps are classified by scale and by purpose, and scales are shown in three ways: statement, representative fraction and graphical (linear) scale.
Key points
Map (नकाशा): a selective, symbolised and generalised representation of the earth's surface on a flat surface, drawn to scale.
Study of maps and map-making is called cartography.
Essentials of a map: title, scale, direction (north line), legend/key, conventional signs and symbols, grid (latitude–longitude), projection, source and date.
Scale = map distance : ground distance.
Methods of showing scale:
1. Statement (verbal) scale – in words, e.g. "1 cm represents 5 km".
2. Representative Fraction (RF) – a ratio with no units, e.g. 1:50,000. It is understood in any unit system.
3. Graphical (linear/bar) scale – a line divided into parts showing ground distances; it stays correct even if the map is enlarged or reduced.
Large-scale maps show small areas in great detail (cadastral maps, topographical maps). Small-scale maps show large areas with less detail (atlas and wall maps).
In India, the Survey of India (founded 1767, headquarters at Dehradun) prepares topographical maps (toposheets).
Maps by purpose: physical (relief), political, climatic, soil, population, economic, road and thematic maps.
Important terms
RF (Representative Fraction) – scale written as a fraction or ratio, numerator always 1.
Cadastral map – very large-scale map showing property boundaries (village maps with survey numbers).
Topographical map – shows relief, drainage, vegetation, settlements and transport in detail.
Thematic map – shows one theme, e.g. rainfall or population density.
Legend (key) – explains symbols and colours used.
Conventional signs – standard symbols used on maps worldwide or nationally.
Map projection – a method of transferring the earth's curved grid onto a flat surface.
Formulas
RF = map distance ÷ ground distance (both in the same units).
1 km = 1,00,000 cm; 1 m = 100 cm.
Ground distance = map distance × denominator of RF.
Common conversions: 1:50,000 means 1 cm = 0.5 km (500 m); 1:1,00,000 means 1 cm = 1 km.
Worked example 1 (statement to RF): "1 cm represents 4 km".
4 km = 4 × 1,00,000 cm = 4,00,000 cm.
RF = 1 : 4,00,000.
Worked example 2 (RF to statement): RF = 1 : 2,50,000.
1 cm on map = 2,50,000 cm on ground.
2,50,000 ÷ 1,00,000 = 2.5 km.
Statement: 1 cm represents 2.5 km.
5 important questions
Q1. Convert the statement "1 cm represents 10 km" into RF.
10 km = 10 × 1,00,000 = 10,00,000 cm. So RF = 1 : 10,00,000.
Q2. On a map with RF 1:50,000, two villages are 6 cm apart. Find the actual distance.
Ground distance = 6 × 50,000 = 3,00,000 cm = 3,00,000 ÷ 1,00,000 = 3 km.
Q3. Explain the essential elements of a map.
Title: what the map shows.
Scale: map to ground ratio.
Direction: north arrow.
Legend and conventional signs.
Grid/latitude–longitude and projection.
Source, date, inset map.
Q4. Describe the methods of representing scale with merits and demerits.
Statement scale: easy to understand; depends on unit system; wrong if map is resized.
RF: universal, unit-free; ordinary people may find it hard.
Graphical scale: distances measured directly; stays correct after enlarging or reducing.
Steps to draw a graphical scale (choose line length, divide into primary and secondary parts).
Q5. Distinguish between large-scale and small-scale maps.
Large-scale: small area, more detail; e.g. cadastral (1:4,000), toposheets (1:50,000).
Small-scale: large area, less detail; e.g. atlas maps of the world.
Uses: planning, land records (large) vs general study (small).
Examples and comparison table.
Exam tip
Practise at least five scale conversions — they are sure numerical marks. Always convert km to cm (× 1,00,000) before writing the RF.
पृथ्वीचा वक्र पृष्ठभाग – अक्षवृत्ते व रेखावृत्तांचे जाळे – सपाट कागदावर दाखवण्याच्या पद्धतीला नकाशा प्रक्षेपण म्हणतात. गोल न ताणता किंवा न फाडता सपाट करता येत नाही, त्यामुळे प्रत्येक प्रक्षेपणात क्षेत्रफळ, आकार, अंतर किंवा दिशा यांपैकी काहीतरी विकृत होते. नकाशाचा उद्देश आणि प्रदेशाचे स्थान व आकार पाहून भूगोलतज्ज्ञ प्रक्षेपण निवडतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
अक्षवृत्ते व रेखावृत्तांच्या जाळ्याला वृत्तजाळी (Graticule) म्हणतात. प्रक्षेपण ही जाळी सपाट पृष्ठावर उतरवते.
क्षेत्रफळ, आकार, अंतर व दिशा या चारही गोष्टी एकाच वेळी अचूक दाखवणारा फक्त पृथ्वीगोल आहे; कोणताही सपाट नकाशा हे करू शकत नाही.
पद्धतीनुसार वर्गीकरण: प्रकाशस्रोत वापरून केलेली दृष्टीक्षेपी (Perspective) व गणितीय (Non-perspective) प्रक्षेपणे.
मर्केटरचे प्रक्षेपण (जेरार्डस मर्केटर, १५६९) हे दंडगोलाकार शुद्धाकार प्रक्षेपण आहे. त्यावरील सरळ रेषा स्थिर होकायंत्र दिशेच्या रेषा (समदिश रेषा / लॉक्सोड्रोम) असतात; म्हणून ते सागरी नौकानयनाच्या नकाशांसाठी वापरले जाते. उच्च अक्षवृत्तांवरील क्षेत्रफळ यात खूप फुगते – आफ्रिका ग्रीनलँडपेक्षा सुमारे १४ पट मोठी असूनही ग्रीनलँड जवळपास आफ्रिकेएवढे दिसते.
एक प्रमाण अक्षवृत्त असलेले शंकू प्रक्षेपण मध्य अक्षवृत्तांतील पूर्व–पश्चिम पसरलेल्या अरुंद प्रदेशांसाठी योग्य आहे. बॉनचे प्रक्षेपण हे सुधारित शंकू समक्षेत्र प्रक्षेपण आहे.
सायनुसॉयडल व मॉलवाइड प्रक्षेपणे समक्षेत्र असून जगाच्या वितरण नकाशांसाठी (लोकसंख्या, पिके) व आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका यांसारख्या खंडांसाठी वापरली जातात.
भारतीय सर्वेक्षण विभागाने जुन्या स्थलवर्णनात्मक नकाशांसाठी बहुशंकू (Polyconic) प्रक्षेपण वापरले; नवीन मुक्त मालिका नकाशे यूटीएम वापरतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वृत्तजाळी – अक्षवृत्ते व रेखावृत्तांचे जाळे.
प्रमाण अक्षवृत्त (Standard parallel) – जेथे शंकू किंवा दंडगोल गोलाला स्पर्श करतो ते अक्षवृत्त; त्यावर प्रमाण अचूक असते.
लघुकृत पृथ्वी (Reduced earth) – नकाशाच्या प्रमाणात काढलेला गोल.
समदिश रेषा (Rhumb line) – सर्व रेखावृत्तांना समान कोनात छेदणारी रेषा.
बृहदवृत्त (Great circle) – गोलावरील दोन बिंदूंमधील सर्वात कमी अंतराचा मार्ग.
सूत्रे
लघुकृत पृथ्वीची त्रिज्या r = पृथ्वीची खरी त्रिज्या ÷ प्रमाणाचा छेद (R = ६,४०० किमी = ६४,००,००,००० सेमी घ्या).
साधे दंडगोलाकार: विषुववृत्ताची लांबी = 2πr; रेखावृत्तांमधील अंतर = 2πr × अंतराल ÷ ३६०.
शंकू (एक प्रमाण अक्षवृत्त φ): नकाशावरील प्रमाण अक्षवृत्ताची त्रिज्या = r × cot φ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रमाण १:२५,००,००,००० साठी लघुकृत पृथ्वीची त्रिज्या व विषुववृत्ताची लांबी काढा. १५° अंतरालाने रेखावृत्तांमधील अंतरही काढा.
r = ६४,००,००,००० ÷ २५,००,००,००० = २.५६ सेमी
विषुववृत्ताची लांबी = २ × ३.१४१६ × २.५६ = १६.०८ सेमी
रेखावृत्तांमधील अंतर = १६.०८ × १५ ÷ ३६० = ०.६७ सेमी
Q2. मर्केटरचे प्रक्षेपण नौकानयनासाठी का वापरले जाते?
कारण ते शुद्धाकार असून त्यावरील प्रत्येक सरळ रेषा स्थिर होकायंत्र दिशेची (समदिश) रेषा असते; त्यामुळे खलाशी एकाच दिशेने जाऊन इच्छित ठिकाणी पोहोचू शकतात.
मर्यादा: उच्च अक्षवृत्तांवर क्षेत्रफळाची प्रचंड विकृती; ध्रुव दाखवता येत नाहीत.
Q5. नकाशा प्रक्षेपण निवडताना विचारात घ्यावयाचे घटक स्पष्ट करा.
उद्देश: क्षेत्रफळ (वितरण नकाशे), आकार, दिशा (नौकानयन, हवाई मार्ग).
प्रदेशाचे स्थान: विषुववृत्तीय, मध्य अक्षवृत्तीय, ध्रुवीय.
प्रदेशाचा आकार व विस्तार: पूर्व–पश्चिम की उत्तर–दक्षिण.
उदाहरणे: जागतिक लोकसंख्येसाठी मॉलवाइड, भारतातील राज्यांसाठी शंकू, अंटार्क्टिकासाठी खमध्य.
परीक्षेसाठी टीप
लघुकृत पृथ्वीचे गणित टप्प्याटप्प्याने सोडवण्याचा सराव करा आणि टोकदार पेन्सिलने वृत्तजाळी सुबक काढा – प्रात्यक्षिक स्वरूपाच्या प्रश्नांत सहज गुण मिळतात.
Read in English
Quick summary
A map projection is a method of showing the curved surface of the earth – its network of latitudes and longitudes – on a flat sheet of paper. Because a sphere cannot be flattened without stretching or tearing, every projection distorts area, shape, distance or direction in some way. Geographers choose a projection according to the purpose of the map and the location and size of the area.
Key points
The network of parallels and meridians is called the graticule. A projection transfers this graticule onto a plane.
Only a globe shows area, shape, distance and direction correctly at the same time; no flat map can do all four.
Classification by the surface used: cylindrical (paper wrapped as a cylinder – best near the equator), conical (paper as a cone – best for mid-latitudes), zenithal / azimuthal (flat plane touching the globe at one point – best for polar areas).
Classification by property preserved: equal-area (homolographic) – correct area; orthomorphic (conformal) – correct shape over small areas; azimuthal – correct direction from the centre; equidistant – correct distance along some lines.
Classification by method: perspective (with a light source) and non-perspective (mathematical) projections.
Mercator's projection (Gerardus Mercator, 1569) is a cylindrical orthomorphic projection. Straight lines on it are lines of constant compass direction (rhumb lines / loxodromes), so it is used for navigation charts. It greatly exaggerates areas in high latitudes – Greenland looks almost as large as Africa, though Africa is about 14 times larger.
Conical projection with one standard parallel is suitable for narrow east–west areas in mid-latitudes. Bonne's projection is a modified conical equal-area projection.
Sinusoidal and Mollweide projections are equal-area and are used for world distribution maps (population, crops) and for continents like Africa and South America.
The Survey of India used the polyconic projection for its older topographical sheets; the newer Open Series Maps use UTM.
Important terms
Graticule – the network of parallels and meridians.
Standard parallel – the parallel where the cone or cylinder touches the globe; scale is correct along it.
Reduced earth – the globe drawn to the scale of the map.
Rhumb line (loxodrome) – a line cutting all meridians at the same angle.
Great circle – the shortest route between two points on the globe.
Formulas
Radius of reduced earth r = actual radius ÷ scale denominator (take R = 6,400 km = 640,000,000 cm).
Simple cylindrical: length of equator = 2πr; distance between meridians = 2πr × interval ÷ 360.
Conical (one standard parallel φ): radius of standard parallel on the map = r × cot φ.
5 important questions
Q1. Find the radius of the reduced earth and the length of the equator for scale 1:250,000,000. Also find the spacing of meridians at 15° interval.
r = 640,000,000 ÷ 250,000,000 = 2.56 cm
Length of equator = 2 × 3.1416 × 2.56 = 16.08 cm
Spacing of meridians = 16.08 × 15 ÷ 360 = 0.67 cm
Q2. Why is Mercator's projection used for navigation?
Because it is orthomorphic and any straight line on it is a line of constant compass bearing (rhumb line), so sailors can follow one direction to reach a place.
Q3. Classify map projections with examples.
Need for projections.
By developable surface: cylindrical, conical, zenithal (with diagrams).
By property: equal-area, orthomorphic, azimuthal, equidistant.
By method: perspective and non-perspective.
Table of examples and uses.
Q4. Describe Mercator's projection – its properties, merits and limitations.
Construction idea (cylindrical, spacing of parallels increases towards poles).
स्थलवर्णनात्मक नकाशे हे लहान प्रदेशातील नैसर्गिक (भूरचना, नद्या, वने) व मानवनिर्मित (वस्त्या, रस्ते, लोहमार्ग) घटक तपशीलवार दाखवणारे मोठ्या प्रमाणाचे नकाशे आहेत. भारतात ते भारतीय सर्वेक्षण विभाग तयार करतो. ते वाचण्यासाठी नकाशा क्रमांक पद्धती, रूढ चिन्हे व रंग, तसेच भूरचना दाखवणाऱ्या समोच्च रेषांचे आकृतिबंध समजणे आवश्यक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतीय सर्वेक्षण विभाग (स्थापना १७६७, मुख्यालय डेहराडून) भारताचे स्थलवर्णनात्मक नकाशे (टोपोशीट) तयार करतो.
नकाशा क्रमांक पद्धती (भारत व शेजारी देश मालिका): १:१०,००,००० प्रमाणाच्या ४° × ४° नकाशाला क्रमांक असतो (उदा. ५५); त्याचे १:२,५०,००० प्रमाणाचे १° × १° चे १६ भाग A ते P अक्षरांनी दर्शवतात (उदा. ५५K); त्या प्रत्येकाचे १:५०,००० प्रमाणाचे १५′ × १५′ चे १६ भाग १–१६ क्रमांकांनी दर्शवतात (उदा. ५५K/१६). १:२५,००० प्रमाणाचे ७½′ × ७½′ नकाशे हे पुढील उपविभाग आहेत.
२००५ पासून भारतीय सर्वेक्षण विभाग सार्वजनिक वापरासाठी यूटीएम प्रक्षेपण व WGS-84 आधारावर मुक्त मालिका नकाशे (Open Series Maps) देखील प्रकाशित करतो.
मंदिरे, विहिरी, डाकघर, पूल, रस्ते, लोहमार्ग इत्यादी दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रमाणित खुणांना रूढ चिन्हे (Conventional signs) म्हणतात.
भारतीय सर्वेक्षणाच्या नकाशांतील रंग: निळा – जलाशय; हिरवा – वने व वनस्पती; तपकिरी – समोच्च रेषा व वाळूची भूरूपे; पिवळा – लागवडीखालील जमीन; पांढरा – लागवडीखाली नसलेली जमीन; लाल – रस्ते, वस्त्या व जाळीरेषा; काळा – लोहमार्ग, सीमा, नावे.
भूरचना समोच्च रेषा (सरासरी समुद्रसपाटीपासून समान उंचीची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषा), स्थानिक उंची (Spot heights), स्थायी उंचीदर्शक चिन्ह (Benchmark), त्रिकोणमितीय स्थानके, रेखाच्छादन व स्तररंग यांनी दाखवतात. १:५०,००० नकाशांवर समोच्च अंतर साधारणपणे २० मी असते.
समोच्च रेषांचे आकृतिबंध: जवळजवळ रेषा – तीव्र उतार; दूरदूर – मंद उतार; वर जवळ व खाली दूर – अंतर्गोल उतार; याच्या उलट – बहिर्गोल उतार; एककेंद्री वर्तुळे – शंकूच्या आकाराची टेकडी; उगमाकडे टोक असलेले V – V-आकार दरी; उताराकडे टोक असलेले V – धार किंवा पर्वतस्कंध; एकमेकांत मिसळणाऱ्या रेषा – कडा.
नकाशा वाचनात भूरचना व जलप्रणाली, नैसर्गिक वनस्पती, भूमी उपयोग, वस्त्या (आकृतिबंध व प्रकार), वाहतूक व दळणवळण आणि व्यवसाय यांचा अभ्यास होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
टोपोशीट – भारतीय सर्वेक्षण विभागाचा स्थलवर्णनात्मक नकाशा.
समोच्च रेषा (Contour) – समान उंचीची ठिकाणे जोडणारी रेषा.
समोच्च अंतर (Contour interval) – लगतच्या दोन समोच्च रेषांमधील उंचीचा फरक.
सीमांतवर्ती माहिती: नकाशा क्रमांक, प्रमाण, समोच्च अंतर, स्थान.
भूरचना व जलप्रणाली; वनस्पती; भूमी उपयोग.
वस्त्या: प्रकार व आकृतिबंध; वाहतूक.
व्यवसाय; प्राकृतिक व सांस्कृतिक घटकांमधील संबंध.
परीक्षेसाठी टीप
रंगांची पद्धत आणि किमान १५ रूढ चिन्हे पाठ करा; प्रात्यक्षिक परीक्षेत अनेकदा टोपोशीटचा उतारा देऊन ती ओळखायला सांगतात.
Read in English
Quick summary
Topographical maps are large-scale maps that show both natural features (relief, rivers, forests) and man-made features (settlements, roads, railways) of a small area in detail. In India they are prepared by the Survey of India. Reading them needs an understanding of the sheet numbering system, conventional signs and colours, and contour patterns that show relief.
Key points
The Survey of India (set up in 1767, headquarters Dehradun) prepares topographical maps (toposheets) of India.
Sheet numbering (India and Adjacent Countries series): a 4° × 4° sheet at 1:1,000,000 has a number (e.g. 55); it is divided into 16 sheets of 1° × 1° at 1:250,000 lettered A to P (e.g. 55K); each of these into 16 sheets of 15′ × 15′ at 1:50,000 numbered 1–16 (e.g. 55K/16). Sheets of 7½′ × 7½′ at 1:25,000 are further divisions.
Since 2005 the Survey of India also issues Open Series Maps based on the UTM projection and WGS-84 datum for public use.
Conventional signs and symbols are standard marks used to show features such as temples, wells, post offices, bridges, roads and railways.
Colours on Survey of India maps: blue – water bodies; green – forests and vegetation; brown – contours and sand features; yellow – cultivated land; white – uncultivated land; red – roads, settlements and grid lines; black – railways, boundaries, names.
Relief is shown by contours (lines joining places of equal height above mean sea level), spot heights, benchmarks, triangulation stations, hachures and layer tints. On 1:50,000 sheets the contour interval is usually 20 m.
Contour patterns: close contours – steep slope; widely spaced – gentle slope; closely spaced at the top and wide below – concave slope; the reverse – convex slope; concentric circles – conical hill; V-shapes pointing upstream – V-shaped valley; V-shapes pointing downhill – ridge or spur; contours merging – cliff.
Map interpretation covers relief and drainage, natural vegetation, land use, settlements (pattern and type), transport and communication, and occupations.
Important terms
Toposheet – a topographical sheet of the Survey of India.
Contour (समोच्च रेषा) – a line joining places of equal elevation.
Contour interval (vertical interval) – the difference in height between two successive contours.
Benchmark – a surveyed point of exact height marked on a permanent object.
Grid reference – location of a point using eastings and northings.
आकृतिबंध एका दृष्टिक्षेपात दिसावेत म्हणून भूगोलतज्ज्ञ आकडेवारी सांख्यिकीय आकृत्या व विषयानुरूप नकाशांद्वारे मांडतात. रेषालेख, स्तंभालेख, वृत्तारेख व हवामान आलेख यांसारख्या आकृत्या बदल व प्रमाण दाखवतात, तर टिंब, छायाघनता (कोरोप्लेथ), समघनरेषा (आयसोप्लेथ) व प्रवाह नकाशे एखादा विषय प्रदेशानुसार कसा बदलतो हे दाखवतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
रेषालेख (Line graph) – काळानुसार होणारा बदल दाखवतो (लोकसंख्या वाढ, तापमान); X-अक्षावर काळ व Y-अक्षावर मूल्ये.
स्तंभालेख (Bar graph) – समान रुंदीचे, मूल्यांच्या प्रमाणात लांबीचे स्तंभ. प्रकार: साधा, जोड / बहुस्तंभालेख – दोन किंवा अधिक स्तंभ शेजारी, विभाजित स्तंभालेख – एक स्तंभ भागांत विभागलेला.
वृत्तारेख (Pie diagram) – वर्तुळाचे भाग; प्रत्येक भागाचा कोन त्याच्या वाट्याच्या प्रमाणात. रचना दाखवण्यासाठी उपयुक्त (भूमी उपयोग, कामगार रचना).
हवामान आलेख (Climograph) – एकाच आलेखावर मासिक तापमान रेषेने व पाऊस स्तंभांनी.
वातकमल (Wind rose) – एखाद्या ठिकाणच्या वाऱ्यांची दिशा व वारंवारता दाखवतो.
वय–लिंग मनोरा – वयोगटांसाठी आडवे स्तंभ; पुरुष डावीकडे, स्त्रिया उजवीकडे.
टिंब नकाशा (Dot map) – प्रत्येक टिंब ठरावीक संख्या दर्शवते (उदा. १ टिंब = १०,००० लोक); वितरण दाखवतो.
छायाघनता नकाशा (Choropleth) – प्रशासकीय विभाग गुणोत्तर किंवा घनतेनुसार छायांकित केले जातात (जास्त मूल्य – गडद छटा), उदा. जिल्हानिहाय लोकसंख्येची घनता.
लोकसंख्येची घनता = लोकसंख्या ÷ क्षेत्रफळ (व्यक्ती प्रति चौ. किमी)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. एका गावात ४५ हेक्टर भात, ३० हेक्टर गहू व २५ हेक्टर इतर पिके आहेत. वृत्तारेखासाठी कोन काढा.
एकूण = ४५ + ३० + २५ = १०० हेक्टर
भात = ४५ ÷ १०० × ३६० = १६२°
गहू = ३० ÷ १०० × ३६० = १०८°
इतर = २५ ÷ १०० × ३६० = ९०° (तपासणी: १६२ + १०८ + ९० = ३६०°)
Q2. छायाघनता नकाशा व समघनरेषा नकाशा यांतील फरक सांगा.
छायाघनता नकाशात संपूर्ण प्रशासकीय विभाग मूल्य-वर्गानुसार छायांकित केले जातात (उदा. जिल्हानिहाय घनता), तर समघनरेषा नकाशात सीमांचा विचार न करता समान मूल्यांच्या ठिकाणांतून रेषा काढल्या जातात (उदा. समताप रेषा).
Q3. स्तंभालेखांचे प्रकार उदाहरणांसह वर्णन करा.
साधा स्तंभालेख: एका स्थानकाचा पाऊस.
जोड स्तंभालेख: अनेक वर्षांतील दोन पिकांचे उत्पादन.
विभाजित स्तंभालेख: कामगारांची रचना.
काढण्याचे नियम: प्रमाण, समान रुंदी, समान अंतर, सूची.
Q4. विषयानुरूप नकाशे तयार करण्याच्या टिंब, छायाघनता व समघनरेषा पद्धती स्पष्ट करा.
टिंब: टिंबाचे मूल्य, आकार, मांडणी; फायदे व मर्यादा.
छायाघनता: वर्ग, फिकट ते गडद छटा; फायदे व मर्यादा.
समघनरेषा: आंतर्वेशन, समताप व समपर्जन्य रेषा; फायदे व मर्यादा.
वेगवेगळ्या माहितीसाठी प्रत्येकाची उपयुक्तता.
Q5. हवामान आलेख म्हणजे काय? तो कसा काढतात व त्याचे वाचन कसे करतात?
आवश्यक माहिती: मासिक सरासरी तापमान व पाऊस.
अक्ष: X वर महिने; डाव्या Y वर तापमान (रेषा); उजव्या Y वर पाऊस (स्तंभ).
वाचन: उष्ण/थंड महिने, पावसाळा, हवामानाचा प्रकार (उदा. नागपूर – कडक उन्हाळा व मान्सूनचा पाऊस).
परीक्षेसाठी टीप
वृत्तारेखाचे कोन मिळून ३६०° होतात का ते नेहमी तपासा आणि प्रत्येक आकृतीला शीर्षक, सूची व प्रमाण द्या – प्रात्यक्षिक प्रश्नपत्रिकेत या छोट्या गोष्टींनाही गुण असतात.
Read in English
Quick summary
Geographers present data through statistical diagrams and thematic maps so that patterns can be seen at a glance. Diagrams such as line graphs, bar graphs, pie diagrams and climographs show changes and proportions, while thematic maps such as dot, choropleth, isopleth and flow maps show how one theme varies over space.
Key points
Line graph – shows change over time (population growth, temperature); time on the X-axis, values on the Y-axis.
Bar graph – bars of equal width with lengths proportional to values. Types: simple, multiple (compound) – two or more bars side by side, divided (component) – one bar split into parts.
Pie diagram – a circle divided into sectors; each sector's angle is proportional to its share. Good for showing composition (land use, workforce).
Climograph / climatic graph – monthly temperature as a line and rainfall as bars on one graph.
Wind rose – shows the direction and frequency of winds at a place.
Age–sex pyramid – horizontal bars for age groups, males on the left and females on the right.
Dot map – each dot stands for a fixed number (e.g. 1 dot = 10,000 people); shows distribution.
Choropleth map – administrative areas are shaded according to a ratio or density (darker for higher values), e.g. population density by district.
Q2. Distinguish between a choropleth map and an isopleth map.
A choropleth map shades whole administrative units by class of value (e.g. district population density), while an isopleth map draws lines through places of equal value without regard to boundaries (e.g. isotherms).
Q3. Describe the types of bar graphs with examples.
Simple bar graph: rainfall of one station.
Multiple bar graph: production of two crops over years.
Divided bar graph: composition of workforce.
Rules for drawing: scale, equal width, equal gaps, key.
Q4. Explain dot, choropleth and isopleth methods of thematic mapping.
Dot: value of dot, size, placement; merits and limits.
Choropleth: classes, shading from light to dark; merits and limits.
Isopleth: interpolation, isotherms, isohyets; merits and limits.
Suitability of each for different data.
Q5. What is a climograph? How is it drawn and interpreted?
Data needed: monthly mean temperature and rainfall.
Axes: months on X; temperature on left Y (line); rainfall on right Y (bars).
Interpretation: hot/cold months, rainy season, type of climate (e.g. Nagpur – hot summer and monsoon rain).
Exam tip
Always check that pie angles add up to 360° and give every diagram a title, key and scale – these small things carry marks in practical papers.
पृथ्वीवरील वस्तू किंवा प्रदेश यांना स्पर्श न करता, दूरवरून – सामान्यतः उपग्रह किंवा विमानातून – त्यांची माहिती गोळा करणे म्हणजे दूरसंवेदन (Remote Sensing) होय. भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) ही अवकाशीय माहिती साठवणे, तिचे विश्लेषण करणे व ती प्रदर्शित करणे यासाठीची संगणकाधारित प्रणाली आहे. जागतिक स्थान निश्चिती प्रणाली (GPS) कोणत्याही बिंदूचे अचूक स्थान सांगते. नकाशा तयार करणे, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन व नियोजन यांत ही साधने मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
दूरसंवेदन (सुदूर संवेदन) मध्ये संवेदक (Sensors) वस्तूंनी परावर्तित किंवा उत्सर्जित केलेल्या विद्युतचुंबकीय प्रारणाची (EMR) नोंद करतात.
प्रत्येक वस्तू ऊर्जा वेगवेगळ्या प्रकारे परावर्तित करते; या आकृतिबंधाला तिची वर्णपटीय स्वाक्षरी (Spectral signature) म्हणतात. त्याद्वारे पाणी, वनस्पती, मृदा व इमारती ओळखता येतात.
दूरसंवेदनाचे टप्पे: ऊर्जा स्रोत (सूर्य) → वातावरणातून प्रवास → भूपृष्ठाशी आंतरक्रिया → संवेदकाद्वारे नोंद → माहितीचे प्रक्षेपण व प्रक्रिया → अर्थनिर्वचन व उपयोग.
निष्क्रिय (Passive) दूरसंवेदन सूर्यप्रकाश वापरते (उदा. प्रकाशीय कॅमेरे). सक्रिय (Active) दूरसंवेदन स्वतःचा ऊर्जा स्रोत वापरते (उदा. RADAR, LiDAR) आणि रात्री तसेच ढगांतूनही काम करू शकते.
मंच (Platforms): जमिनीवरील, हवाई (हवाई छायाचित्रण) आणि अंतराळातील (उपग्रह).
भूस्थिर उपग्रह सुमारे 36,000 किमी उंचीवर एकाच बिंदूवर स्थिर राहतात (हवामान व संदेशवहन, उदा. INSAT). सूर्यसमकालिक (ध्रुवीय) उपग्रह एकाच ठिकाणावरून एकाच स्थानिक वेळी जातात (भू-निरीक्षण, उदा. IRS).
भारताने आपला पहिला दूरसंवेदन उपग्रह IRS-1A 1988 मध्ये प्रक्षेपित केला. इस्रोचे राष्ट्रीय दूरसंवेदन केंद्र (NRSC) हैदराबाद येथे आहे.
GIS चे घटक: हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, माहिती (डेटा), लोक आणि पद्धती.
GIS माहिती प्रतिमाने: रास्टर (जाळीतील पेशी/पिक्सेल, उदा. उपग्रह प्रतिमा) आणि व्हेक्टर (बिंदू, रेषा व बहुभुज, उदा. विहिरी, रस्ते, जिल्ह्यांच्या सीमा).
GPS उपग्रहांच्या समूहाचा वापर करते; त्रिमितीय स्थान मिळवण्यासाठी ग्राहक यंत्राला किमान चार उपग्रहांचे संकेत लागतात. भारताची प्रादेशिक प्रणाली नाविक (NavIC – IRNSS) आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अवकाशीय माहिती (Spatial data) – पृथ्वीवरील स्थानाशी जोडलेली माहिती.
गुणधर्म माहिती (Attribute data) – एखाद्या घटकाविषयीची अवकाशेतर माहिती (उदा. गावाची लोकसंख्या).
विभेदन क्षमता (Resolution) – प्रतिमा किती तपशील दाखवते ते: अवकाशीय, वर्णपटीय, कालिक व प्रारणमितीय.
आभासी रंग संमिश्र (FCC) – अशी प्रतिमा जिच्यात निरोगी वनस्पती लाल रंगात दिसतात.
अधिस्थापन विश्लेषण (Overlay analysis) – GIS मध्ये दोन किंवा अधिक नकाशा थर एकत्र करणे.
बफर (Buffer) – GIS मध्ये एखाद्या घटकाभोवती ठरावीक अंतराचा पट्टा (उदा. नदीभोवती 500 मी).
भूसंदर्भीकरण (Georeferencing) – नकाशा किंवा प्रतिमेला प्रत्यक्ष भौगोलिक निर्देशांक देणे.
महत्त्वाची माहिती
वैशिष्ट्य
रास्टर प्रतिमान
व्हेक्टर प्रतिमान
एकक
पेशी (पिक्सेल)
बिंदू, रेषा, बहुभुज
कशासाठी उत्तम
सलग माहिती (उंची, तापमान, प्रतिमा)
स्वतंत्र घटक (रस्ते, सीमा)
फाइलचा आकार
सामान्यतः मोठा
सामान्यतः लहान
सीमांची अचूकता
कमी
जास्त
उपयोग: पीक उत्पादनाचा अंदाज, भूमी उपयोग नकाशे, वनाच्छादनाचे निरीक्षण, पूर व दुष्काळाचे मूल्यमापन, नगर नियोजन, भूजल शोध, दिशादर्शन, चक्रीवादळांचा मागोवा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दूरसंवेदनाची व्याख्या लिहा.
परावर्तित किंवा उत्सर्जित विद्युतचुंबकीय ऊर्जेची नोंद करून, प्रत्यक्ष स्पर्श न करता दूरवरून पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील वस्तू किंवा प्रदेशांची माहिती मिळवण्याचे शास्त्र व कला म्हणजे दूरसंवेदन.
Q2. सक्रिय व निष्क्रिय दूरसंवेदनातील फरक सांगा.
निष्क्रिय दूरसंवेदन वस्तूंनी परावर्तित केलेल्या नैसर्गिक ऊर्जेची (सूर्यप्रकाश) नोंद करते. सक्रिय दूरसंवेदन स्वतःची ऊर्जा (रडार लहरींसारखी) पाठवून परत आलेल्या ऊर्जेची नोंद करते, म्हणून ते रात्री व ढगांतूनही काम करू शकते.
Q4. GIS म्हणजे काय? त्याचे घटक व माहिती प्रतिमाने स्पष्ट करा.
व्याख्या: अवकाशीय माहिती मिळवणे, साठवणे, विश्लेषण करणे व प्रदर्शित करणे यासाठीची संगणक प्रणाली.
घटक: हार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, माहिती, लोक, पद्धती.
रास्टर व व्हेक्टर प्रतिमाने उदाहरणांसह.
कार्ये: माहिती भरणे, साठवण, विश्लेषण (अधिस्थापन, बफर), निष्पत्ती (नकाशे).
Q5. दूरसंवेदन व GIS यांचे उपयोग स्पष्ट करा.
शेती: पिकांचे आरोग्य, क्षेत्र व उत्पादन.
वनशास्त्र: वनाच्छादनातील बदल.
आपत्ती व्यवस्थापन: पूर, चक्रीवादळे, दुष्काळ.
नगर नियोजन व वाहतूक.
जलसंपत्ती व पाणलोट नियोजन.
खनिज शोध व पर्यावरण निरीक्षण.
परीक्षेसाठी टीप
दूरसंवेदन प्रक्रियेची आकृती काढा (सूर्य → वातावरण → पृथ्वी → संवेदक → भू-स्थानक). रास्टर विरुद्ध व्हेक्टर तक्ता हे पटकन लिहिता येणारे, जास्त गुणांचे उत्तर आहे.
Read in English
Quick summary
Remote sensing is collecting information about objects or areas on the earth from a distance, without touching them, usually from satellites or aircraft. A Geographic Information System (GIS) is a computer-based system to store, analyse and display spatial data. Global Positioning System (GPS) gives the exact location of any point. Together, these tools are widely used in mapping, agriculture, disaster management and planning.
Key points
Remote sensing (सुदूर संवेदन) uses sensors that record electromagnetic radiation (EMR) reflected or emitted by objects.
Every object reflects energy differently; this pattern is its spectral signature. It helps identify water, vegetation, soil and buildings.
Stages of remote sensing: energy source (sun) → propagation through atmosphere → interaction with the earth's surface → detection by sensor → transmission and processing of data → interpretation and use.
Passive remote sensing uses sunlight (e.g. optical cameras). Active remote sensing uses its own energy source (e.g. RADAR, LiDAR) and can work at night and through clouds.
Platforms: ground-based, airborne (aerial photography) and spaceborne (satellites).
Geostationary satellites stay over the same point at about 36,000 km altitude (weather and communication, e.g. INSAT). Sun-synchronous (polar) satellites pass over the same place at the same local time (earth observation, e.g. IRS).
India launched its first remote sensing satellite IRS-1A in 1988. ISRO's NRSC (National Remote Sensing Centre) is in Hyderabad.
GIS components: hardware, software, data, people and methods.
GIS data models: raster (grid cells/pixels, e.g. satellite images) and vector (points, lines and polygons, e.g. wells, roads, district boundaries).
GPS uses a constellation of satellites; a receiver needs signals from at least four satellites for a 3-D position. India's regional system is NavIC (IRNSS).
Important terms
Spatial data – data linked to a location on earth.
Attribute data – non-spatial information about a feature (e.g. population of a village).
Resolution – the detail an image shows: spatial, spectral, temporal and radiometric.
False Colour Composite (FCC) – image in which healthy vegetation appears red.
Overlay analysis – combining two or more map layers in GIS.
Buffer – a zone of fixed distance around a feature in GIS (e.g. 500 m around a river).
Georeferencing – assigning real-world coordinates to a map or image.
Key facts
Feature
Raster model
Vector model
Unit
Cells (pixels)
Points, lines, polygons
Best for
Continuous data (elevation, temperature, images)
Discrete features (roads, boundaries)
File size
Usually large
Usually small
Accuracy of boundaries
Lower
Higher
Applications: crop yield estimation, land use mapping, forest cover monitoring, flood and drought assessment, urban planning, groundwater prospecting, navigation, cyclone tracking.
5 important questions
Q1. Define remote sensing.
Remote sensing is the science and art of obtaining information about objects or areas on the earth's surface from a distance, without physical contact, by recording reflected or emitted electromagnetic energy.
Q2. Distinguish between active and passive remote sensing.
Passive remote sensing records natural energy (sunlight) reflected by objects. Active remote sensing sends its own energy (like radar waves) and records what comes back, so it can work at night and through clouds.
Q3. Explain the stages of remote sensing.
Source of energy.
Passage through atmosphere (scattering, absorption).
Interaction with earth features (spectral signature).
Recording by sensor on a platform.
Transmission to ground station and processing.
Interpretation and application.
Q4. What is GIS? Explain its components and data models.
Definition: computer system for capturing, storing, analysing and displaying spatial data.
Q5. Explain the applications of remote sensing and GIS.
Agriculture: crop health, area and yield.
Forestry: forest cover change.
Disaster management: floods, cyclones, droughts.
Urban planning and transport.
Water resources and watershed planning.
Mineral exploration and environmental monitoring.
Exam tip
Draw the remote sensing process diagram (sun → atmosphere → earth → sensor → ground station). A raster vs vector table is a quick, high-scoring answer.
परिसंस्था म्हणजे सजीव एकमेकांशी व आपल्या प्राकृतिक पर्यावरणाशी आंतरक्रिया करतात आणि ऊर्जेचा प्रवाह व पोषकद्रव्यांच्या चक्रांनी जोडलेले असतात असे नैसर्गिक एकक. जनुकीय, प्रजाती व परिसंस्था स्तरांवरील जीवनाची विविधता म्हणजे जैवविविधता. भारत जगातील महाविविधता असलेल्या देशांपैकी एक असून विदर्भातील वाघांच्या वनांसह त्याच्या जैवविविधतेचे संवर्धन पर्यावरणीय संतुलन व मानवी कल्याणासाठी अत्यावश्यक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
परिसंस्था (Ecosystem) ही संज्ञा ए. जी. टॅन्सले यांनी १९३५ मध्ये मांडली.
प्रकाशसंश्लेषणातून ऊर्जा प्रवेश करते आणि पोषण स्तरांतून एकाच दिशेने वाहते. एका स्तरातून पुढच्या स्तरात फक्त सुमारे १०% ऊर्जा जाते (लिंडमनचा दहा टक्के नियम); म्हणून अन्नसाखळ्या लहान असतात.
अन्नसाखळी – पोषणाचा एकच मार्ग (गवत → हरीण → वाघ); अन्नजाळे – एकमेकांत गुंतलेल्या अनेक अन्नसाखळ्या.
संख्या, जैवभार व ऊर्जा यांचे परिस्थितिकीय मनोरे; ऊर्जेचा मनोरा नेहमी सरळ असतो.
जैवविविधतेचे तीन स्तर: जनुकीय, प्रजाती व परिसंस्था विविधता.
जगातील जमिनीपैकी सुमारे २.४% भारताकडे असून नोंदलेल्या प्रजातींपैकी सुमारे ७–८% प्रजाती भारतात आहेत; भारत १७ महाविविधता (Megadiverse) देशांपैकी एक आहे.
जैवविविधता अतिसंवेदनशील क्षेत्रे (Hotspots) (संकल्पना नॉर्मन मायर्स, १९८८): स्थानिक प्रजातींनी अतिशय समृद्ध व धोक्यात असलेले प्रदेश. भारतात चार क्षेत्रांचे भाग आहेत: हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट–श्रीलंका, सुंडालँड (निकोबार बेटे).
धोके: अधिवास नष्ट होणे, आक्रमक प्रजाती, प्रदूषण, अतिशोषण (शिकार, अतिमासेमारी), हवामान बदल.
स्वस्थानी संवर्धन (In-situ): राष्ट्रीय उद्याने, वन्यजीव अभयारण्ये, जीवावरण राखीव क्षेत्रे (भारतात १८), व्याघ्र प्रकल्प (प्रोजेक्ट टायगर, १९७३), देवराया. परस्थानी संवर्धन (Ex-situ): प्राणिसंग्रहालये, वनस्पती उद्याने, बीज व जनुक पेढ्या.
विदर्भातील संरक्षित क्षेत्रे: ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर – महाराष्ट्रातील सर्वात जुने राष्ट्रीय उद्यान), पेंच (नागपूर), नवेगाव-नागझिरा (भंडारा–गोंदिया) आणि मेळघाट (अमरावती – भारतातील पहिल्या व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक).
कायदे व करार: वन्यजीव (संरक्षण) कायदा १९७२, जैविक विविधता कायदा २००२, जैविक विविधता करार (रिओ, १९९२).
महत्त्वाच्या संज्ञा
परिसंस्था (Ecosystem) – सजीवांचा समुदाय व त्याचे प्राकृतिक पर्यावरण मिळून एकक म्हणून कार्य करणारी व्यवस्था.
पोषण स्तर (Trophic level) – अन्नसाखळीतील सजीवाचा पोषणाचा स्तर.
जैवविविधता (Biodiversity) – सर्व प्रकारच्या जीवनाची विविधता.
स्थानिक प्रजाती (Endemic species) – फक्त एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणारी प्रजाती.
अतिसंवेदनशील क्षेत्र (Hotspot) – स्थानिक जैवविविधतेने समृद्ध व गंभीर धोक्यात असलेला प्रदेश.
जीवावरण राखीव क्षेत्र (Biosphere reserve) – लोकसहभागातून संवर्धनासाठी गाभा, संरक्षक व संक्रमण क्षेत्र असलेले संरक्षित क्षेत्र.
महत्त्वाची माहिती
संवर्धन प्रकार
उदाहरणे
राष्ट्रीय उद्यान
ताडोबा, जिम कॉर्बेट, काझीरंगा, गीर
वन्यजीव अभयारण्य
बोर (वर्धा), उमरेड-कऱ्हांडला (नागपूर)
व्याघ्र प्रकल्प
मेळघाट, ताडोबा-अंधारी, पेंच, नवेगाव-नागझिरा
जीवावरण राखीव क्षेत्र
निलगिरी (पहिले, १९८६), सुंदरबन, नंदादेवी
परस्थानी
प्राणिसंग्रहालये, वनस्पती उद्याने, बीज पेढ्या
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ऊर्जा प्रवाहाचा दहा टक्के नियम म्हणजे काय?
एका पोषण स्तरावरील ऊर्जेपैकी फक्त सुमारे १०% ऊर्जा पुढच्या स्तरात जाते; उरलेली ऊर्जा जीवनप्रक्रियांमध्ये मुख्यतः उष्णतेच्या रूपात नष्ट होते.
Q2. भारतातील चार जैवविविधता अतिसंवेदनशील क्षेत्रांची नावे सांगा.
हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट–श्रीलंका आणि सुंडालँड (निकोबार बेटे).
Q3. परिसंस्थेची रचना व कार्य स्पष्ट करा.
व्याख्या (टॅन्सले).
अजैविक व जैविक घटक.
ऊर्जा प्रवाह, पोषण स्तर, अन्नसाखळी व अन्नजाळे; आकृती.
महाविविधता देश म्हणून भारत; अतिसंवेदनशील क्षेत्रे.
Q5. महाराष्ट्रातील उदाहरणांसह जैवविविधतेला असलेले धोके व संवर्धनाच्या पद्धती चर्चा करा.
धोके: अधिवास नष्ट होणे, शिकार, प्रदूषण, आक्रमक प्रजाती, हवामान बदल, मानव–वन्यजीव संघर्ष (उदा. ताडोबा परिसर).
स्वस्थानी व परस्थानी पद्धती.
विदर्भातील व्याघ्र प्रकल्प; प्रोजेक्ट टायगर; कायदे व लोकसहभाग.
परीक्षेसाठी टीप
अन्नसाखळी किंवा ऊर्जा मनोऱ्याची आकृती काढा आणि विदर्भातील एका संरक्षित क्षेत्राचा उल्लेख करा – या दोन गोष्टी परिसंस्थेच्या कोणत्याही उत्तराला उठाव देतात.
Read in English
Quick summary
An ecosystem is a natural unit in which living organisms interact with each other and with their physical environment, linked by flows of energy and cycles of nutrients. Biodiversity is the variety of life at genetic, species and ecosystem levels. India is one of the world's megadiverse countries, and conserving its biodiversity – including the tiger forests of Vidarbha – is vital for ecological balance and human well-being.
Key points
The term ecosystem was introduced by A. G. Tansley in 1935.
Energy enters through photosynthesis and flows one way through trophic levels. Only about 10% of energy passes from one level to the next (Lindeman's ten per cent law), so food chains are short.
Food chain – a single path of feeding (grass → deer → tiger); food web – many interlinked food chains.
Ecological pyramids of number, biomass and energy; the pyramid of energy is always upright.
Nutrients move in biogeochemical cycles – water, carbon, nitrogen, oxygen.
Types of ecosystems: terrestrial (forest, grassland, desert, mountain) and aquatic (freshwater, marine, estuarine, wetlands).
Biodiversity has three levels: genetic, species and ecosystem diversity.
India has about 2.4% of the world's land but about 7–8% of recorded species, and is one of the 17 megadiverse countries.
Biodiversity hotspots (concept by Norman Myers, 1988): areas very rich in endemic species and under threat. India has parts of four: Himalaya, Indo-Burma, Western Ghats–Sri Lanka, Sundaland (Nicobar Islands).
आपल्या सभोवतालच्या सर्व सजीव व निर्जीव घटकांची बेरीज म्हणजे पर्यावरण होय. मानवी क्रियांमुळे प्रदूषण, जंगलतोड, जैवविविधतेचा ऱ्हास व हवामान बदल होतात. समाजाच्या सहनक्षमतेपलीकडे मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी घडवणारी आकस्मिक घटना म्हणजे आपत्ती होय. आपत्ती व्यवस्थापनात सज्जता, प्रतिसाद, पुनर्प्राप्ती व सौम्यीकरण यांचा समावेश होतो; भारतात आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 त्यासाठी मार्गदर्शक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पर्यावरणाचेअजैविक (हवा, पाणी, मृदा, सूर्यप्रकाश) व जैविक (वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव) घटक आहेत.
परस्परांशी व प्राकृतिक पर्यावरणाशी आंतरक्रिया करणाऱ्या सजीवांच्या समुदायाला परिसंस्था (Ecosystem) म्हणतात. ही संज्ञा ए. जी. टॅन्सले (1935) यांनी मांडली.
पर्यावरणीय समस्या: हवा, पाणी, मृदा व ध्वनी प्रदूषण; जंगलतोड; वाळवंटीकरण; जैवविविधतेचा ऱ्हास; जागतिक तापमानवाढ व हवामान बदल; ओझोन ऱ्हास; कचरा.
धोका (Hazard) ही संभाव्य हानीची शक्यता आहे; लोकांच्या असुरक्षिततेमुळे (Vulnerability) मोठी हानी झाल्यास तो आपत्ती (Disaster) बनतो.
नैसर्गिक आपत्ती: भूकंप, पूर, दुष्काळ, चक्रीवादळे, भूस्खलन, त्सुनामी.
मानवनिर्मित आपत्ती: औद्योगिक अपघात (उदा. भोपाळ वायू दुर्घटना, डिसेंबर 1984), आगी, चेंगराचेंगरी, अणु अपघात.
आपत्ती व्यवस्थापन कायदा, 2005 अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) (अध्यक्ष – पंतप्रधान), राज्य प्राधिकरणे (SDMA, अध्यक्ष – मुख्यमंत्री) आणि जिल्हा प्राधिकरणे (DDMA) स्थापन झाली.
राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल (NDRF) हे आपत्ती प्रतिसादासाठीचे विशेष दल आहे.
सेंदाई आराखडा (2015–2030) हा आपत्ती धोका न्यूनीकरणासाठीचा जागतिक आराखडा आहे.
महाराष्ट्रातील उदाहरणे: 26 जुलै 2005 चा मुंबईतील महापूर, 1993 चा लातूर भूकंप, माळीण भूस्खलन (पुणे जिल्हा, जुलै 2014) आणि मराठवाड्यातील वारंवार पडणारे दुष्काळ.
महत्त्वाच्या संज्ञा
असुरक्षितता (Vulnerability) – धोक्यामुळे लोक किंवा मालमत्ता किती सहजपणे बाधित होऊ शकतात ते.
जोखीम (Risk) – हानीची संभाव्यता; अनेकदा जोखीम = धोका × असुरक्षितता (÷ क्षमता) अशी मांडली जाते.
सौम्यीकरण (Mitigation) – भावी आपत्तींचा परिणाम कमी करण्यासाठीचे उपाय (उदा. भूकंपरोधक इमारती).
सज्जता (Preparedness) – आपत्तीपूर्वीचे नियोजन व प्रशिक्षण (सराव, पूर्वसूचना प्रणाली).
प्रतिसाद (Response) – आपत्तीदरम्यान व तत्काळ नंतरची कृती (बचाव, मदत).
पुनर्प्राप्ती व पुनर्वसन (Recovery and rehabilitation) – पुनर्बांधणी व जीवन पूर्वपदावर आणणे.
हरितगृह परिणाम – CO₂ व मिथेनसारख्या वायूंनी उष्णता धरून ठेवल्यामुळे होणारी जागतिक तापमानवाढ.
पाणलोट विकास, पावसाच्या पाण्याचे संकलन, दुष्काळ-सहनशील पिके
चक्रीवादळ
पूर्वसूचना, चक्रीवादळ निवारे, खारफुटीचे पट्टे
भूस्खलन
वनीकरण, संरक्षक भिंती, तीव्र उतारांवर बांधकाम टाळणे
महत्त्वाचे पर्यावरणीय कायदे: वन्यजीव (संरक्षण) कायदा 1972, जल कायदा 1974, वायू कायदा 1981, पर्यावरण (संरक्षण) कायदा 1986.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. धोका व आपत्ती यांतील फरक सांगा.
धोका ही संभाव्य हानीकारक नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित घटना आहे. ती प्रत्यक्षात मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी घडवते आणि समाज ती स्वतःच्या बळावर हाताळू शकत नाही, तेव्हा ती आपत्ती बनते.
Q2. NDMA म्हणजे काय?
राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण ही भारतातील आपत्ती व्यवस्थापनाची सर्वोच्च संस्था असून ती आपत्ती व्यवस्थापन कायदा 2005 अंतर्गत स्थापन झाली आहे; तिचे अध्यक्ष पंतप्रधान असतात.
आपत्ती व्यवस्थापन चक्राची आकृती काढा आणि महाराष्ट्रातील उदाहरणे (लातूर 1993, मुंबई 2005, माळीण 2014) वापरा – स्थानिक उदाहरणे परीक्षकांवर छाप पाडतात.
Read in English
Quick summary
The environment is the sum of all living and non-living things around us. Human activities cause pollution, deforestation, loss of biodiversity and climate change. A disaster is a sudden event that causes widespread loss of life and property beyond the coping capacity of a community. Disaster management involves preparedness, response, recovery and mitigation, guided in India by the Disaster Management Act, 2005.
Key points
Environment (पर्यावरण) has abiotic (air, water, soil, sunlight) and biotic (plants, animals, microorganisms) components.
An ecosystem is a community of living organisms interacting with each other and their physical environment. The term was introduced by A.G. Tansley (1935).
Environmental problems: air, water, soil and noise pollution; deforestation; desertification; loss of biodiversity; global warming and climate change; ozone depletion; waste.
Hazard is a potential threat; it becomes a disaster when it causes heavy loss due to people's vulnerability.
Human-made disasters: industrial accidents (e.g. Bhopal gas tragedy, December 1984), fires, stampedes, nuclear accidents.
Disaster Management Act, 2005 created the NDMA (National Disaster Management Authority, headed by the Prime Minister), state authorities (SDMA, headed by the Chief Minister) and district authorities (DDMA).
NDRF (National Disaster Response Force) is a specialised force for disaster response.
The Sendai Framework (2015–2030) is the global framework for disaster risk reduction.
Maharashtra examples: the Mumbai floods of 26 July 2005, the Latur earthquake of 1993, the Malin landslide (Pune district, July 2014) and recurring droughts in Marathwada.
Important terms
Vulnerability – how easily people or property can be harmed by a hazard.
Risk – the probability of loss: often expressed as Risk = Hazard × Vulnerability (÷ capacity).
Mitigation – steps to reduce the impact of future disasters (e.g. earthquake-resistant buildings).
Preparedness – planning and training before a disaster (drills, warning systems).
Response – immediate actions during and after a disaster (rescue, relief).
Recovery and rehabilitation – rebuilding and returning life to normal.
Greenhouse effect – trapping of heat by gases like CO₂ and methane, leading to global warming.
Key facts
Disaster management cycle:
Mitigation (before)
Preparedness (before)
Response (during/immediately after)
Recovery and rehabilitation (after)
Disaster
Key preventive / mitigation measures
Earthquake
Building codes, earthquake-resistant design, drills
Afforestation, retaining walls, avoiding construction on steep slopes
Important environmental laws: Wildlife (Protection) Act 1972, Water Act 1974, Air Act 1981, Environment (Protection) Act 1986.
5 important questions
Q1. Distinguish between hazard and disaster.
A hazard is a potentially dangerous natural or human-made event. It becomes a disaster when it actually causes large-scale loss of life and property that the community cannot handle by itself.
Q2. What is NDMA?
The National Disaster Management Authority is India's apex body for disaster management, set up under the Disaster Management Act 2005 and headed by the Prime Minister.
Q3. Explain the major environmental problems.
Air pollution from vehicles and industries.
Water pollution from sewage and effluents.
Deforestation and loss of biodiversity.
Soil degradation and desertification.
Global warming and climate change.
Solid and plastic waste.
Q4. Explain the disaster management cycle.
Mitigation: long-term risk reduction.
Preparedness: plans, drills, warning systems.
Response: rescue, first aid, relief camps.
Recovery: rebuilding homes and livelihoods.
Role of government, NGOs and community.
Diagram of the cycle.
Q5. Describe the causes, effects and management of floods.
Causes: heavy rainfall, river silting, deforestation, poor drainage, dam releases, urban encroachment.
Effects: loss of life, crops, houses; diseases; transport disruption.
एखाद्या विशिष्ट प्रदेशातील साधनसंपत्तीचा योग्य वापर व्हावा आणि प्रदेशांमधील तफावत कमी व्हावी यासाठी त्या प्रदेशाच्या विकासाचे नियोजन करणे म्हणजे प्रादेशिक नियोजन. यात प्रदेशांचे प्रकार, प्रादेशिक असमतोलाची कारणे, विकास ध्रुव व गाभा–परिघ यांसारखे सिद्धांत आणि विदर्भासह भारत व महाराष्ट्रातील नियोजन कार्यक्रमांचा अभ्यास होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रदेश म्हणजे काही एकात्मता असलेले क्षेत्र. प्रकार: औपचारिक (एकजिनसी) प्रदेश – हवामान किंवा पीक अशा एखाद्या वैशिष्ट्यात एकसारखा; कार्यात्मक (केंद्रीय) प्रदेश – एखाद्या केंद्राशी जोडलेला, उदा. शहराचा पृष्ठप्रदेश; नियोजन प्रदेश – नियोजन व प्रशासनासाठी निवडलेले क्षेत्र.
प्रादेशिक असमतोल म्हणजे प्रदेशांमधील उत्पन्न, पायाभूत सुविधा व सेवांमधील मोठी तफावत. कारणे: नैसर्गिक साधनांचे असमान वितरण, इतिहास, स्थान, असमान गुंतवणूक, अपुऱ्या पायाभूत सुविधा व प्रशासन.
विकास ध्रुव सिद्धांत (फ्रान्स्वा पेरू, १९५५): विकास काही गतिशील केंद्रांपासून (प्रेरक उद्योग) सुरू होऊन तेथून पसरतो.
विकास केंद्र दृष्टिकोन हा या कल्पनेचा भारतातील विविध स्तरांवरील उपयोग आहे – विकास केंद्रे, विकास बिंदू व सेवा केंद्रे.
संचयी कारणमीमांसा (गुन्नार मिर्डाल, १९५७): समृद्ध प्रदेश भांडवल व मजूर आकर्षित करतात (प्रतिगामी परिणाम – Backwash effect) व अधिक समृद्ध होतात; विकास बाहेरही पसरू शकतो (प्रसार परिणाम – Spread effect).
गाभा–परिघ प्रतिमान (जॉन फ्रीडमन, १९६६): विकसित गाभा प्रदेश कमी विकसित परिघावर वर्चस्व गाजवतो.
भारतातील नियोजन: पंचवार्षिक योजना (१९५१–२०१७); १ जानेवारी २०१५ रोजी नियोजन आयोगाऐवजी नीती आयोग स्थापन झाला.
क्षेत्र विकास कार्यक्रम: अवर्षणप्रवण क्षेत्र कार्यक्रम (१९७३), लाभक्षेत्र विकास (१९७४), आदिवासी उपयोजना (१९७४), वाळवंट विकास कार्यक्रम, डोंगरी क्षेत्र विकास, आकांक्षित जिल्हे कार्यक्रम (२०१८; गडचिरोली त्यापैकी एक).
महाराष्ट्र: दांडेकर समितीने (१९८४) प्रादेशिक असमतोल व विदर्भ-मराठवाड्याच्या अनुशेषाचा अभ्यास केला; कलम ३७१(२) अंतर्गत १९९४ मध्ये विदर्भ, मराठवाडा व उर्वरित महाराष्ट्रासाठी वैधानिक विकास मंडळे स्थापन झाली; केळकर समितीने (२०१३) संतुलित विकासाचा आढावा घेतला.
आजची नियोजन साधने: बहुस्तरीय नियोजन, जिल्हा योजना, पंचायत राजद्वारे विकेंद्रित नियोजन (७३ वी व ७४ वी घटनादुरुस्ती, १९९२) आणि जीआयएस-आधारित नियोजन.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रदेश (Region) – काही समान वैशिष्ट्ये किंवा संबंधांनी ओळखले जाणारे क्षेत्र.
प्रादेशिक नियोजन – प्रदेशाच्या संतुलित विकासासाठी केलेले नियोजन.
विकास ध्रुव (Growth pole) – जेथून विकास पसरतो असे गतिशील केंद्र.
प्रतिगामी परिणाम – गरीब प्रदेशांकडून समृद्ध प्रदेशांकडे साधनांचा प्रवाह.
अनुशेष (Backlog) – इतर प्रदेशांच्या तुलनेत एखाद्या प्रदेशाची विकासातील तूट.
बहुस्तरीय नियोजन – राष्ट्रीय, राज्य, जिल्हा व गट स्तरांवरील नियोजन.
महत्त्वाची माहिती
सिद्धांत / कार्यक्रम
व्यक्ती / वर्ष
मुख्य कल्पना
विकास ध्रुव
पेरू, १९५५
प्रेरक केंद्रांपासून विकास
संचयी कारणमीमांसा
मिर्डाल, १९५७
प्रतिगामी व प्रसार परिणाम
गाभा–परिघ
फ्रीडमन, १९६६
गाभ्याचे परिघावर वर्चस्व
नीती आयोग
२०१५
नियोजन आयोगाची जागा घेतली
विकास मंडळे (महाराष्ट्र)
१९९४, कलम ३७१(२)
विदर्भ, मराठवाडा, उर्वरित महाराष्ट्रासाठी निधी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. औपचारिक प्रदेश व कार्यात्मक प्रदेश यांतील फरक सांगा.
औपचारिक प्रदेश एक किंवा अधिक वैशिष्ट्यांत एकसारखा असतो (उदा. काळ्या मृदेचा कापूस प्रदेश); कार्यात्मक प्रदेश एखाद्या केंद्राशी असलेल्या संबंधांनी एकत्र बांधलेला असतो (उदा. नागपूर शहराकडून सेवा मिळणारे क्षेत्र).
Q2. प्रतिगामी परिणाम म्हणजे काय?
मिर्डाल यांच्या सिद्धांतानुसार मागास प्रदेशांतून भांडवल, कुशल मजूर व साधनसंपत्ती विकसित प्रदेशांकडे जाणे, ज्यामुळे प्रादेशिक असमानता वाढते.
Q3. विकास ध्रुव सिद्धांत व भारतातील त्याचा उपयोग स्पष्ट करा.
पेरू यांची प्रेरक उद्योग व ध्रुवांची कल्पना.
दुव्यांद्वारे प्रसार.
भारतीय विकास केंद्र दृष्टिकोन; उदाहरणे (औद्योगिक वसाहती, एमआयडीसी क्षेत्रे, नागपूरजवळील बुटीबोरी).
गुण व टीका.
Q4. भारतातील प्रादेशिक असमतोलाची कारणे व तो कमी करण्याचे उपाय चर्चा करा.
प्राकृतिक, ऐतिहासिक, आर्थिक व राजकीय कारणे.
उपाय: विशेष क्षेत्र कार्यक्रम, मागास भागांसाठी सवलती, पायाभूत सुविधा, आकांक्षित जिल्हे, वित्त आयोगाचे हस्तांतर.
उदाहरण: विदर्भाचा जलसिंचन व औद्योगिक अनुशेष.
Q5. महाराष्ट्रातील संतुलित प्रादेशिक विकासासाठीच्या प्रयत्नांचे वर्णन करा.
महाराष्ट्राचे विभाग व त्यांतील फरक.
दांडेकर समिती (१९८४), विकास मंडळे (१९९४), केळकर समिती (२०१३).
तीन सिद्धांतकार वर्षांसह लक्षात ठेवा (पेरू १९५५, मिर्डाल १९५७, फ्रीडमन १९६६) आणि उत्तराचा शेवट विदर्भाच्या उदाहरणाने करा – हा घटक त्यासाठी अगदी योग्य आहे.
Read in English
Quick summary
Regional planning is the process of planning the development of a particular region so that its resources are used well and differences between regions are reduced. It deals with the type of regions, the causes of regional imbalance, theories such as the growth pole and core–periphery models, and planning programmes in India and Maharashtra, including Vidarbha.
Key points
A region is an area with some unity. Types: formal (homogeneous) region – uniform in a feature such as climate or crop; functional (nodal) region – linked to a centre, e.g. the hinterland of a city; planning region – an area chosen for planning and administration.
Regional imbalance means large differences in income, infrastructure and services between regions. Causes: uneven natural resources, history, location, unequal investment, poor infrastructure and governance.
Growth pole theory (François Perroux, 1955): development starts at certain dynamic centres (propulsive industries) and spreads from them.
Growth centre approach is the Indian application of this idea at different levels – growth centres, growth points and service centres.
Cumulative causation (Gunnar Myrdal, 1957): rich regions attract capital and labour (backwash effect) and grow richer; development can also spread outward (spread effect).
Core–periphery model (John Friedmann, 1966): a developed core region dominates a less developed periphery.
Planning in India: Five-Year Plans (1951–2017); the Planning Commission was replaced by NITI Aayog on 1 January 2015.
Area development programmes: Drought Prone Areas Programme (1973), Command Area Development (1974), Tribal Sub-Plan (1974), Desert Development Programme, Hill Area Development, Aspirational Districts Programme (2018; Gadchiroli is one).
Maharashtra: the Dandekar Committee (1984) studied regional imbalance and the backlog of Vidarbha and Marathwada; Statutory Development Boards for Vidarbha, Marathwada and the rest of Maharashtra were set up in 1994 under Article 371(2); the Kelkar Committee (2013) reviewed balanced development.
Planning tools today: multi-level planning, district plans, decentralised planning through Panchayati Raj (73rd and 74th Amendments, 1992), and GIS-based planning.
Important terms
Region (प्रदेश) – an area marked by certain common features or links.
Regional planning – planning for the balanced development of a region.
Growth pole – a dynamic centre from which development spreads.
Backwash effect – flow of resources from poor to rich regions.
Backlog – the shortfall of a region in development compared with others.
Multi-level planning – planning at national, state, district and block levels.
Key facts
Theory / programme
Person / year
Main idea
Growth pole
Perroux, 1955
Development from propulsive centres
Cumulative causation
Myrdal, 1957
Backwash and spread effects
Core–periphery
Friedmann, 1966
Core dominates periphery
NITI Aayog
2015
Replaced the Planning Commission
Development Boards (Maharashtra)
1994, Art. 371(2)
Funds for Vidarbha, Marathwada, rest of Maharashtra
5 important questions
Q1. Distinguish between a formal region and a functional region.
A formal region is uniform in one or more features (e.g. the black-soil cotton region); a functional region is held together by links to a central place (e.g. the area served by Nagpur city).
Q2. What is the backwash effect?
In Myrdal's theory, the movement of capital, skilled labour and resources from backward regions to developed regions, which increases regional inequality.
Q3. Explain the growth pole theory and its application in India.
Perroux's idea of propulsive industries and poles.
Spread through linkages.
Indian growth centre approach; examples (industrial townships, MIDC areas, Butibori near Nagpur).
Merits and criticism.
Q4. Discuss the causes of regional imbalance in India and measures to reduce it.
Physical, historical, economic and political causes.
Measures: special area programmes, incentives for backward areas, infrastructure, Aspirational Districts, Finance Commission transfers.
Example: Vidarbha's irrigation and industrial backlog.
Q5. Describe the efforts for balanced regional development in Maharashtra.
Regions of Maharashtra and their differences.
Dandekar Committee (1984), Development Boards (1994), Kelkar Committee (2013).
Projects for Vidarbha: Gosikhurd, MIHAN, Samruddhi Mahamarg.
Remaining challenges and suggestions.
Exam tip
Remember the three theorists with years (Perroux 1955, Myrdal 1957, Friedmann 1966) and always end with a Vidarbha example – it fits this topic perfectly.
विश्रांती, धर्म, संस्कृती, व्यवसाय किंवा आरोग्य यासाठी लोकांच्या प्रवासाचा आणि त्याच्या ठिकाणांशी असलेल्या संबंधांचा अभ्यास पर्यटन भूगोलात होतो. पर्यटन आकर्षणे, सुलभता, निवास व सुविधा यांवर अवलंबून असून त्याचे आर्थिक, सामाजिक व पर्यावरणीय परिणाम मोठे असतात. वारसास्थळे, गिरिस्थाने, समुद्रकिनारे, वने व तीर्थक्षेत्रे यांमुळे भारत व महाराष्ट्रात पर्यटनाची मोठी क्षमता आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पर्यटन (Tourism) म्हणजे लोकांनी आपल्या नेहमीच्या निवास व कामाच्या ठिकाणाबाहेर केलेला तात्पुरता प्रवास आणि त्याच्याशी संबंधित व्यवहार व सेवा.
प्रकार: मनोरंजनात्मक / विश्रांती, सांस्कृतिक व वारसा, धार्मिक (तीर्थयात्रा), निसर्ग व वन्यजीव पर्यटन, साहसी, वैद्यकीय, कृषी पर्यटन, व्यावसायिक (परिषदा, प्रदर्शने).
मूलभूत घटक – ४ A: आकर्षणे (Attractions) (नैसर्गिक व सांस्कृतिक), सुलभता (Accessibility) (वाहतूक), निवास (Accommodation) आणि सुविधा (Amenities) (भोजन, मार्गदर्शक, सुरक्षा, दळणवळण).
पर्यटनावर परिणाम करणारे घटक: प्राकृतिक (हवामान, निसर्गसौंदर्य, किनारे, पर्वत, वन्यजीव), सांस्कृतिक (स्मारके, जत्रा, सण, खाद्यसंस्कृती), आर्थिक (उत्पन्न, खर्च, सुट्ट्या) व राजकीय (शांतता, व्हिसा नियम, शासकीय प्रोत्साहन).
आर्थिक परिणाम: रोजगार, परकीय चलन, स्थानिकांना उत्पन्न, वाहतूक व हस्तकलांची वाढ. सामाजिक परिणाम: सांस्कृतिक देवाणघेवाण, पण परंपरांचा ऱ्हास व व्यापारीकरणही. पर्यावरणीय परिणाम: संवर्धनाची जाणीव, पण प्रदूषण, कचरा व संवेदनशील भागांवर ताणही.
भारतात ४० पेक्षा जास्त युनेस्को जागतिक वारसास्थळे आहेत. पर्यटन मंत्रालय, आयटीडीसी (१९६६) व "अतुल्य भारत" मोहीम (२००२) पर्यटनाला प्रोत्साहन देतात. जागतिक पर्यटन दिन २७ सप्टेंबर.
महाराष्ट्रातील वारसास्थळे: अजिंठा व वेरूळ लेणी (१९८३), घारापुरी (एलिफंटा) लेणी (१९८७), छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (२००४), मुंबईतील व्हिक्टोरियन गॉथिक व आर्ट डेको वास्तुसमूह (२०१८), पश्चिम घाट (नैसर्गिक स्थळ, २०१२) आणि मराठा लष्करी भूदृश्ये (रायगड, शिवनेरी, सिंधुदुर्ग इत्यादी किल्ले, २०२५). राज्य पर्यटनाला एमटीडीसी (१९७५) प्रोत्साहन देते.
महाराष्ट्रातील इतर आकर्षणे: महाबळेश्वर, माथेरान, लोणावळा (गिरिस्थाने); कोकणचे किनारे; शिर्डी, पंढरपूर, त्र्यंबकेश्वर (तीर्थक्षेत्रे); पुण्याजवळील कृषी पर्यटन.
विदर्भ: ताडोबा-अंधारी, पेंच, मेळघाट व नवेगाव-नागझिरा (वन्यजीव); लोणार सरोवर (बुलढाणा – उल्कापातामुळे तयार झालेले विवर व रामसर स्थळ); चिखलदरा (गिरिस्थान); सेवाग्राम (वर्धा); दीक्षाभूमी (नागपूर); रामटेक; मार्कंडा (गडचिरोली).
शाश्वत पर्यटन / निसर्ग पर्यटनाचा उद्देश निसर्ग व संस्कृती जपून स्थानिक समुदायांना लाभ मिळवून देणे हा आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पर्यटक (Tourist) – विश्रांती किंवा इतर कारणासाठी प्रवास करून घराबाहेर किमान एक रात्र मुक्काम करणारी व्यक्ती.
सहलकरी (Excursionist) – त्याच दिवशी परतणारा भेटकरी.
निसर्ग पर्यटन (Eco-tourism) – पर्यावरणाचे संवर्धन करणारा व स्थानिकांना मदत करणारा नैसर्गिक प्रदेशांतील जबाबदार प्रवास.
धारणक्षमता (Carrying capacity) – हानी न होता एखादे ठिकाण सामावून घेऊ शकेल अशी पर्यटकांची कमाल संख्या.
वारसास्थळ (Heritage site) – असाधारण सांस्कृतिक किंवा नैसर्गिक मूल्य असलेले ठिकाण.
महत्त्वाची माहिती
पर्यटनाचा प्रकार
भारत / महाराष्ट्रातील उदाहरणे
वारसा
अजिंठा, वेरूळ, ताजमहाल, रायगड
धार्मिक
शिर्डी, पंढरपूर, वाराणसी, दीक्षाभूमी
गिरिस्थाने
महाबळेश्वर, चिखलदरा, शिमला
वन्यजीव / निसर्ग
ताडोबा, मेळघाट, काझीरंगा
समुद्रकिनारे
कोकण किनारा, गोवा
नैसर्गिक आश्चर्य
लोणार विवर, कास पठार
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पर्यटनाचे ४ A कोणते?
आकर्षणे, सुलभता, निवास व सुविधा – एखादे ठिकाण पर्यटनस्थळ म्हणून विकसित होण्यासाठी आवश्यक असलेले चार मूलभूत घटक.
Q2. लोणार सरोवर का प्रसिद्ध आहे?
बुलढाणा जिल्ह्यातील बेसाल्ट खडकात उल्कापातामुळे तयार झालेले हे विवर-सरोवर आहे; त्याचे पाणी खारट-अल्कधर्मी असून ते रामसर पाणथळ स्थळ आहे.
सूचना: निसर्ग पर्यटन सर्किट, होमस्टे, चांगले रस्ते व प्रसिद्धी.
परीक्षेसाठी टीप
उदाहरणे पर्यटनाच्या प्रकारानुसार तक्त्यात मांडा आणि विदर्भातील किमान दोन ठिकाणे लिहा – लोणार व ताडोबा ही सर्वात प्रभावी उदाहरणे आहेत.
Read in English
Quick summary
Tourism geography studies the travel of people for leisure, religion, culture, business or health, and its links with places. Tourism depends on attractions, accessibility, accommodation and amenities, and it has strong economic, social and environmental effects. India and Maharashtra, with their heritage sites, hill stations, beaches, forests and pilgrim centres, have great tourism potential.
Key points
Tourism (पर्यटन) is the temporary movement of people to places outside their usual home and work, and the activities and services connected with it.
Types: recreational / leisure, cultural and heritage, religious (pilgrimage), eco-tourism and wildlife, adventure, medical, agro-tourism, business (MICE).
Basic elements – the 4 A's: Attractions (natural and cultural), Accessibility (transport), Accommodation and Amenities (food, guides, safety, communication).
Factors affecting tourism: physical (climate, scenery, beaches, mountains, wildlife), cultural (monuments, fairs, festivals, food), economic (income, cost, holidays) and political (peace, visa rules, government promotion).
Economic effects: jobs, foreign exchange, income for local people, growth of transport and handicrafts. Social effects: cultural exchange, but also loss of traditions and commercialisation. Environmental effects: conservation awareness, but also pollution, litter and pressure on fragile areas.
India has more than 40 UNESCO World Heritage Sites. The Ministry of Tourism, ITDC (1966) and the "Incredible India" campaign (2002) promote tourism. World Tourism Day is 27 September.
Maharashtra's heritage sites: Ajanta and Ellora caves (1983), Elephanta caves (1987), Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (2004), Victorian Gothic and Art Deco ensembles of Mumbai (2018), the Western Ghats (natural site, 2012) and the Maratha Military Landscapes (forts such as Raigad, Shivneri and Sindhudurg, 2025). MTDC (1975) promotes state tourism.
Other Maharashtra attractions: Mahabaleshwar, Matheran, Lonavala (hill stations); Konkan beaches; Shirdi, Pandharpur, Trimbakeshwar (pilgrimage); agro-tourism near Pune.
Vidarbha: Tadoba-Andhari, Pench, Melghat and Navegaon-Nagzira (wildlife); Lonar crater lake (Buldhana – a meteorite crater and Ramsar site); Chikhaldara (hill station); Sevagram (Wardha); Deekshabhoomi (Nagpur); Ramtek; Markanda (Gadchiroli).
Sustainable tourism / eco-tourism aims to protect nature and culture while benefiting local communities.
Important terms
Tourist – a person who travels and stays at least one night away from home for leisure or other purposes.
Excursionist – a same-day visitor.
Eco-tourism – responsible travel to natural areas that conserves the environment and helps local people.
Carrying capacity – the maximum number of visitors a place can handle without damage.
Heritage site – a place of outstanding cultural or natural value.
Key facts
Type of tourism
Indian / Maharashtra examples
Heritage
Ajanta, Ellora, Taj Mahal, Raigad
Religious
Shirdi, Pandharpur, Varanasi, Deekshabhoomi
Hill stations
Mahabaleshwar, Chikhaldara, Shimla
Wildlife / eco
Tadoba, Melghat, Kaziranga
Beach
Konkan coast, Goa
Natural wonder
Lonar crater, Kaas plateau
5 important questions
Q1. What are the 4 A's of tourism?
Attractions, Accessibility, Accommodation and Amenities – the four basic elements a place needs to develop as a tourist destination.
Q2. Why is Lonar lake famous?
It is a crater lake in Buldhana district formed by a meteorite impact in basalt rock; it is saline-alkaline and is a Ramsar wetland site.
महाराष्ट्र हे पश्चिम व मध्य भारतातील मोठे राज्य असून त्याची स्थापना 1 मे 1960 रोजी झाली. कोकण किनारपट्टी, सह्याद्री (पश्चिम घाट) आणि दख्खनचे पठार हे त्याचे तीन प्रमुख प्राकृतिक विभाग आहेत. राज्याचे हवामान उष्ण कटिबंधीय मोसमी असून किनाऱ्यावर मुसळधार तर अंतर्गत भागात कमी पाऊस पडतो. उद्योग, सेवा व अनेक पिकांच्या उत्पादनात महाराष्ट्र आघाडीवर असून मुंबई ही त्याची राजधानी व भारताची आर्थिक राजधानी आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्थापना: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीनंतर 1 मे 1960 रोजी (महाराष्ट्र दिन) महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाले.
क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने ते तिसऱ्या क्रमांकाचे राज्य आहे आणि 2011 च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्येत दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य होते.
राजधानी: मुंबई; उपराजधानी (हिवाळी राजधानी): नागपूर, जेथे विधिमंडळाचे हिवाळी अधिवेशन होते.
प्रशासकीय विभाग: कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद), अमरावती व नागपूर.
प्रदेश: कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र (देश), खानदेश (उत्तर), मराठवाडा आणि विदर्भ. भंडारा पूर्व विदर्भात (नागपूर विभाग) आहे.
प्राकृतिक रचना: (1) कोकण – खाड्या व पुळणी असलेले अरुंद किनारी मैदान; (2) सह्याद्री – पश्चिम घाट; कळसूबाई (सुमारे 1,646 मी) हे सर्वोच्च शिखर; (3) दख्खनचे पठार – बेसाल्टच्या लाव्हा थरांपासून बनलेले, पूर्वेकडे मंद उताराचे.
उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांग आहे; पठारावरील डोंगररांगा: अजिंठा–सातमाळा, हरिश्चंद्र–बालाघाट व महादेव डोंगर.
नद्या: कोकणातील पश्चिमवाहिनी नद्या लहान व वेगवान (वैतरणा, उल्हास, सावित्री, वाशिष्ठी); पठारावरील पूर्ववाहिनी नद्या लांब – गोदावरी (उगम त्र्यंबकेश्वर, नाशिक), कृष्णा (उगम महाबळेश्वर), भीमा; तापी खानदेशातून पश्चिमेकडे वाहते; गोदावरी नदीप्रणालीतील वैनगंगा भंडारा व गोंदियातून वाहते.
हवामान: उष्ण कटिबंधीय मोसमी; कोकण व सह्याद्रीत मुसळधार पाऊस; प्रतिवात बाजूचा दख्खन (मराठवाड्याचे काही भाग, सोलापूर, अहिल्यानगर – पूर्वीचे अहमदनगर) पर्जन्यछायेचा, दुष्काळप्रवण प्रदेश; विदर्भात अतिशय कडक उन्हाळा (चंद्रपूर, ब्रह्मपुरी, नागपूर).
मृदा: पठारावर काळी (रेगूर), कोकण व सह्याद्रीत जांभी, पूर्व विदर्भात तांबडी व पिवळी मृदा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
देश – सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पश्चिम महाराष्ट्राचा पठारी भाग.
घाट – सह्याद्रीतील तीव्र उतार व खिंडी (थळ घाट, बोर घाट, आंबा घाट).
मावळ – सह्याद्रीलगतचा, मुसळधार पावसाचा डोंगराळ पश्चिम पट्टा.
लोणार सरोवर – बुलढाणा जिल्ह्यातील, बेसाल्ट खडकात उल्कापातामुळे तयार झालेले विवर सरोवर.
तलाव सिंचन – भंडारा व गोंदिया जिल्हे "तलावांचे जिल्हे" म्हणून ओळखले जातात; या तलावांचे पाणी भातशेतीसाठी वापरतात.
अजिंठा लेणी, वेरूळ लेणी, घारापुरी (एलिफंटा) लेणी, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबईतील व्हिक्टोरियन गॉथिक व आर्ट डेको इमारतसमूह, पश्चिम घाट (नैसर्गिक), मराठा लष्करी भूदृश्ये (किल्ले, 2025)
औद्योगिक केंद्रे: मुंबई–ठाणे, पुणे–पिंपरी-चिंचवड, नाशिक, नागपूर, छत्रपती संभाजीनगर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक विभागांची नावे लिहा.
कोकण किनारी मैदान, सह्याद्री (पश्चिम घाट) आणि दख्खनचे पठार; उत्तरेस सातपुडा पर्वतरांग.
Q2. मराठवाडा दुष्काळप्रवण का आहे?
कारण तो सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेत येतो; नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांतील बहुतेक बाष्प वाताभिमुख कोकण बाजूसच संपते, त्यामुळे मराठवाड्याला कमी व अनिश्चित पाऊस मिळतो.
उद्योग: वस्त्रोद्योग, मोटारवाहन, अभियांत्रिकी, रसायने, माहिती तंत्रज्ञान.
MIDC औद्योगिक वसाहती; मुंबई – आर्थिक राजधानी.
परीक्षेसाठी टीप
महाराष्ट्राच्या आराखडा नकाशात तीन प्राकृतिक विभाग, प्रमुख नद्या आणि तुमचा स्वतःचा जिल्हा दाखवा. स्थानिक उदाहरणे (भंडाऱ्याचे तलाव, वैनगंगा, गोसीखुर्द) खरी समज दाखवतात.
Read in English
Quick summary
Maharashtra is a large state in western and central India, formed on 1 May 1960. It has three main physical divisions: the Konkan coastal strip, the Sahyadri (Western Ghats) and the Deccan Plateau. Its climate is tropical monsoon, with heavy rain on the coast and less in the interior. Maharashtra is a leader in industry, services and several crops, with Mumbai as its capital and India's financial centre.
Key points
Formation: Maharashtra was formed on 1 May 1960 (Maharashtra Day) after the Samyukta Maharashtra movement.
It is the third largest state by area and was the second most populous state in the 2011 Census.
Capital: Mumbai; second (winter) capital: Nagpur, where the winter session of the legislature is held.
Regions: Konkan, Western Maharashtra (Desh), Khandesh (north), Marathwada and Vidarbha. Bhandara lies in eastern Vidarbha (Nagpur division).
Physiography: (1) Konkan – narrow coastal plain with creeks and beaches; (2) Sahyadri – Western Ghats, with Kalsubai (about 1,646 m) as the highest peak; (3) Deccan Plateau – made of basalt lava flows, sloping gently towards the east.
The Satpuda (Satpura) range lies in the north; hill ranges on the plateau include Ajanta–Satmala, Harishchandra–Balaghat and Mahadev hills.
Rivers: west-flowing Konkan rivers are short and fast (Vaitarna, Ulhas, Savitri, Vashishti); east-flowing rivers of the plateau are long — Godavari (rises at Trimbakeshwar, Nashik), Krishna (rises at Mahabaleshwar), Bhima; Tapi flows west through Khandesh; Wainganga, a tributary of the Godavari system, flows through Bhandara and Gondia.
Climate: tropical monsoon; Konkan and Sahyadri get heavy rain; the leeward Deccan (parts of Marathwada, Solapur, Ahilyanagar) is a rain-shadow, drought-prone region; Vidarbha has very hot summers (Chandrapur, Brahmapuri, Nagpur).
Soils: black (regur) on the plateau, laterite in Konkan and Sahyadri, red and yellow soils in east Vidarbha.
Important terms
Desh – the plateau area of western Maharashtra east of the Sahyadri.
Ghats – steep slopes and passes of the Sahyadri (Thal ghat, Bor ghat, Amba ghat).
Maval – hilly western belt along the Sahyadri with heavy rain.
Lonar Lake – a crater lake in Buldhana district formed by a meteorite impact in basalt rock.
Tank irrigation – Bhandara and Gondia districts are known as the "district of lakes/tanks", used for rice cultivation.
Q1. Name the physiographic divisions of Maharashtra.
Konkan coastal plain, Sahyadri (Western Ghats) and the Deccan Plateau, with the Satpuda range in the north.
Q2. Why is Marathwada drought-prone?
Because it lies in the rain-shadow of the Sahyadri; the south-west monsoon winds lose most of their moisture on the windward Konkan side, so Marathwada gets low and uncertain rainfall.
Industries: textiles, automobiles, engineering, chemicals, IT.
MIDC industrial estates; Mumbai as financial capital.
Exam tip
Draw an outline map of Maharashtra showing the three physical divisions, main rivers and your own district. Local examples (Bhandara tanks, Wainganga, Gosikhurd) show real understanding.