थोडक्यात सारांश
दारिद्र्य व बेरोजगारी या भारताच्या सर्वांत मोठ्या आर्थिक समस्यांपैकी दोन असून त्या एकमेकांशी घट्ट जोडलेल्या आहेत. मूलभूत गरजा भागवण्याची असमर्थता म्हणजे दारिद्र्य; काम करण्याची इच्छा व क्षमता असूनही काम न मिळणे म्हणजे बेरोजगारी. या घटकात त्यांचा अर्थ, मोजमाप, प्रकार, कारणे आणि दारिद्र्य व बेरोजगारी निर्मूलनाचे सरकारी कार्यक्रम यांचा अभ्यास करायचा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- निरपेक्ष दारिद्र्य – मूलभूत गरजांसाठी आवश्यक किमान उत्पन्नाचा अभाव. सापेक्ष दारिद्र्य – समाजातील इतरांच्या तुलनेत गरीब असणे.
- दारिद्र्यरेषा – मूलभूत गरजांसाठी आवश्यक किमान उत्पन्न किंवा उपभोग खर्च. भारतातील सुरुवातीच्या दारिद्र्यरेषा उष्मांकांच्या निकषांशी जोडलेल्या होत्या: ग्रामीण भागात दरडोई दररोज २,४०० उष्मांक आणि शहरी भागात २,१०० उष्मांक.
- दारिद्र्य अंदाजासाठी समित्या: वाय. के. अलघ (१९७९), लकडावाला (१९९३), तेंडुलकर (२००९), रंगराजन (२०१४).
- बहुआयामी दारिद्र्य: नीती आयोगाचा राष्ट्रीय बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक आरोग्य, शिक्षण व राहणीमान हे निकष वापरतो.
- दारिद्र्याची कारणे: पूर्वीचा मंद वृद्धीदर, लोकसंख्येचा ताण, बेरोजगारी, जमीन व मालमत्तेतील विषमता, शेतीची कमी उत्पादकता, निरक्षरता, चलनवाढ, जातिव्यवस्थेसारखे सामाजिक घटक.
- बेरोजगारी – चालू वेतनावर काम करण्याची इच्छा व क्षमता असूनही लोकांना काम न मिळण्याची स्थिती.
- प्रच्छन्न (छुपी) – आवश्यकतेपेक्षा जास्त लोक कामावर, मुख्यतः कौटुंबिक शेतीवर (सीमांत उत्पादकता शून्य).
- हंगामी – शेतीच्या बिनहंगामात काम नसणे.
- उघड – अजिबात काम नसणे.
- सुशिक्षित – शिक्षित तरुणांना योग्य नोकरी न मिळणे.
- संरचनात्मक – कौशल्य व नोकऱ्या यांच्यात मेळ नसणे किंवा भांडवलाचा अभाव.
- घर्षणात्मक – नोकरी बदलताना येणारी तात्पुरती बेरोजगारी.
- बेरोजगारीचे प्रकार:
- मोजमाप: NSO चे नियतकालिक श्रमशक्ती सर्वेक्षण (PLFS); नेहमीची स्थिती (usual status) व चालू साप्ताहिक स्थिती (current weekly status) या संकल्पना.
- कार्यक्रम: IRDP (१९७८/८०), स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना (१९९९), मनरेगा (२००५) – प्रत्येक ग्रामीण कुटुंबाला वर्षाला १०० दिवसांच्या मजुरी रोजगाराची हमी, राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान (२०११), PMEGP (२००८), स्किल इंडिया (२०१५), प्रधानमंत्री मुद्रा योजना (२०१५), राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा (२०१३), सार्वजनिक वितरण व्यवस्था.
- महाराष्ट्र रोजगार हमी योजना (१९७२–७३ च्या दुष्काळात सुरू, कायदा १९७७) ही मनरेगासाठी आदर्श ठरली. या कल्पनेचे श्रेय वि. स. पागे यांना दिले जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- दारिद्र्य (Poverty) – मूलभूत गरजा भागवण्याची असमर्थता.
- दारिद्र्यरेषा – गरीब व गरीब नसलेले यांना वेगळे करणारी उत्पन्नाची किंवा खर्चाची पातळी.
- शीर्षगणना गुणोत्तर (Head count ratio) – दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येची टक्केवारी.
- श्रमशक्ती – काम करणाऱ्या व्यक्ती अधिक काम शोधणाऱ्या व्यक्ती.
- बेरोजगारीचा दर – श्रमशक्तीतील बेरोजगारांची टक्केवारी.
- दारिद्र्याचे दुष्टचक्र – कमी उत्पन्न → कमी बचत → कमी गुंतवणूक → कमी उत्पादकता → कमी उत्पन्न (रॅग्नर नर्क्से).
सूत्रे
- शीर्षगणना गुणोत्तर = (गरिबांची संख्या ÷ एकूण लोकसंख्या) × 100
- बेरोजगारीचा दर = (बेरोजगार ÷ श्रमशक्ती) × 100
- श्रमशक्ती = रोजगारप्राप्त + बेरोजगार (काम शोधणारे)
- श्रमशक्ती सहभाग दर = (श्रमशक्ती ÷ कार्यक्षम वयोगटातील लोकसंख्या) × 100
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. २,००० लोकसंख्येच्या एका गावात ३६० लोक दारिद्र्यरेषेखाली आहेत. शीर्षगणना गुणोत्तर काढा.
- HCR = (360 ÷ 2,000) × 100 = 18%.
Q2. प्रच्छन्न बेरोजगारी म्हणजे काय?
एखाद्या कामात प्रत्यक्ष आवश्यकतेपेक्षा जास्त लोक गुंतलेले असतात आणि त्यांपैकी काहींना काढून घेतले तरी उत्पादन कमी होत नाही, ती स्थिती म्हणजे प्रच्छन्न बेरोजगारी. भारतीय शेतीत ती मोठ्या प्रमाणात आढळते.
Q3. भारतातील दारिद्र्याची कारणे स्पष्ट करा.
- आर्थिक: मंद वृद्धी, बेरोजगारी, विषमता, कमी उत्पादकता, चलनवाढ.
- लोकसंख्याविषयक: लोकसंख्यावाढ.
- सामाजिक: निरक्षरता, जातिव्यवस्था, रूढी.
- दारिद्र्याचे दुष्टचक्र.
- प्रादेशिक घटक.
Q4. भारतातील बेरोजगारीचे प्रकार व कारणे स्पष्ट करा.
- वरील प्रकार उदाहरणांसह.
- कारणे: लोकसंख्या, रोजगारनिर्मितीचा मंद वेग, सदोष शिक्षणपद्धती, कमी गुंतवणूक, हंगामी शेती, तंत्रज्ञान.
- उपाय: कौशल्यविकास, MSME, ग्रामीण कामे, श्रमप्रधान उद्योग.
Q5. सरकारच्या दारिद्र्य निर्मूलन व रोजगार कार्यक्रमांचे मूल्यमापन करा.
- स्वयंरोजगार कार्यक्रम: IRDP, SGSY, NRLM, PMEGP, मुद्रा.
- मजुरी रोजगार: मनरेगा, महाराष्ट्र रोजगार हमी योजना.
- अन्नसुरक्षा: सार्वजनिक वितरण व्यवस्था, NFSA २०१३.
- उपलब्धी व मर्यादा: गळती, भ्रष्टाचार, लाभार्थ्यांची चुकीची निवड.
परीक्षेसाठी टीप
महाराष्ट्राच्या रोजगार हमी योजनेचा उल्लेख मनरेगाची पूर्वसूरी म्हणून करा — बहुतेक विद्यार्थ्यांकडून सुटणारा हा प्रभावी स्थानिक मुद्दा आहे.