'वंद्य वन्दे मातरम्' हे ग. दि. माडगूळकर यांचे प्रखर राष्ट्रभक्तीचे गीत आहे ('चैत्रबन' काव्यसंग्रह). स्वातंत्र्यासाठी हौतात्म्य पत्करलेल्या वीर भारतपुत्रांविषयी कृतज्ञता या गीतात व्यक्त होते. 'वन्दे मातरम्' हा मंत्र कवीला वेदमंत्रांहूनही वंदनीय वाटतो. हे गीत पाठ्यपुस्तकात केवळ काव्यानंदासाठी (तालासुरात म्हणण्यासाठी) दिले आहे.
गीताचा भाव: भारतमातेच्या मुक्ततेचा 'यज्ञ' झाला; त्यात लाखो वीरांनी प्राणांच्या आहुती दिल्या आणि त्या आहुतींनीच 'वन्दे मातरम्' हा मंत्र सिद्ध झाला.
या मंत्राने 'मृतांचे राष्ट्र' जागे झाले; शस्त्रधारी, निष्ठुर सत्तेशी शांतिवादी लोक झुंजले – निःशस्त्रांसाठी 'वन्दे मातरम्' हेच शस्त्र.
ज्यांनी हा मंत्र निर्माण केला व झुंजून आचरला ते हुतात्मे देव झाले; त्यांच्या आरतीचे गीत म्हणजे 'वन्दे मातरम्'.
पाठाला जोडून 'महाराष्ट्र-वाल्मीकी-गदिमा' हा लेख: गीतरामायण पुणे आकाशवाणीवरून दर आठवड्याला एक गीत असे सलग ५६ आठवडे प्रसारित; पहिले प्रसारण १.४.१९५५; पहिले गीत 'स्वये श्रीरामप्रभू ऐकती' (भूप राग); संगीत सुधीर फडके (बाबूजी).
'राम जन्मला ग सखी' या गीताची जन्मकथा श्रीधर माडगूळकरांच्या शब्दांत: तुळशीवृंदावनाजवळ बसून रात्रभर विचार, गीत पहाटे पूर्ण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वंद्य – वंदन करण्यास योग्य.
यज्ञ – होम; येथे स्वातंत्र्यलढा.
आहुती – यज्ञात अर्पण केलेली वस्तू; येथे प्राणार्पण.
हुतात्मा – देशासाठी प्राण अर्पण करणारा.
निष्ठुर – कठोर, दयाहीन.
भाषाभ्यास
रूपक: स्वातंत्र्यलढा हाच यज्ञ, प्राणार्पण हीच आहुती – 'माउलीच्या मुक्ततेचा यज्ञ झाला भारती'.
(या पाठाचा भाषाभ्यास: रूपक अलंकार – उपमेय हेच उपमान असे मानणे; उदा. 'नयनकमल हे उघडित हलके जागी हो जानकी'.)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवीला 'वन्दे मातरम्' वेदमंत्रांहून वंद्य का वाटते?
लाखो वीरांच्या प्राणांच्या आहुतींनी हा मंत्र सिद्ध झाला; त्याने सारे राष्ट्र जागे झाले आणि निःशस्त्रांना लढण्याचे बळ दिले; म्हणून तो वेदमंत्रांहूनही पवित्र, वंदनीय वाटतो.
Q2. 'शस्त्रहीनां एक लाभो शस्त्र वन्दे मातरम्' याचा अर्थ स्पष्ट करा.
स्वातंत्र्यलढ्यातील सामान्य लोकांकडे शस्त्रे नव्हती; 'वन्दे मातरम्' या घोषणेने त्यांच्यात धैर्य, एकजूट आणि लढण्याची प्रेरणा निर्माण झाली. त्यामुळे हा मंत्रच त्यांचे शस्त्र ठरला.
Q3. गदिमा यांना 'महाराष्ट्र-वाल्मीकी' का म्हणतात?
वाल्मीकींनी रामायण लिहिले, तसे गदिमांनी श्रीरामाच्या जीवनकथेवर 'गीतरामायण' हे ५६ गीतांचे दीर्घकाव्य रचले, ज्याने अवघ्या महाराष्ट्राला वेड लावले; म्हणून ते 'आधुनिक वाल्मीकी' ठरले.
Q4. गीतरामायणाबाबत खालील माहिती लिहा: (अ) संगीतकार (आ) प्रसारण (इ) पहिले गीत.
(अ) सुधीर फडके (बाबूजी) (आ) पुणे आकाशवाणी, दर आठवड्याला एक गीत, सलग ५६ आठवडे; पहिले प्रसारण १.४.१९५५ (इ) 'स्वये श्रीरामप्रभू ऐकती' (भूप राग).
Q5. स्वमत: हुतात्म्यांविषयी कृतज्ञता आपण कशी व्यक्त करू शकतो?
त्यांचे स्मरण ठेवून, राष्ट्रीय सण आदराने साजरे करून, कायद्यांचे पालन करून, प्रामाणिकपणे कर्तव्य बजावून आणि देशाची एकता व स्वच्छता जपून आपण त्यांच्या बलिदानाला खरी आदरांजली वाहू शकतो.
परीक्षेसाठी टीप
हे गीत काव्यानंदासाठी आहे; परीक्षेसाठी गदिमांची माहिती, गीतरामायणाचे तपशील आणि रूपक अलंकार यांवर लक्ष द्या.
'संतवाणी' या पाठात दोन अभंग आहेत. (अ) संत नामदेव यांच्या 'जैसा वृक्ष नेणे' या अभंगात संतांना वृक्षाची उपमा देऊन त्यांची महती सांगितली आहे – वृक्षाप्रमाणे संत मान-अपमान, निंदा-स्तुती समान मानतात. (आ) संत जनाबाई यांच्या 'धरिला पंढरीचा चोर' या अभंगात भक्तीच्या बळावर विठ्ठलाला हृदयात कसे कोंडले, याचे सुंदर रूपकात्मक वर्णन आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत नामदेव (१२७०–१३५०): वारकरी संतकवी; सुबोध, साधी अभंगभाषा; हिंदीतही रचना; पंजाबात भागवत धर्माची पताका; 'गुरु ग्रंथसाहेब'मध्ये त्यांची ६१ कवने ('भक्त नामदेवजी की मुखबानी'); अभंगगाथा १८९२ मध्ये प्रथम पुस्तकरूपाने.
जैसा वृक्ष नेणे: वृक्षाला मान-अपमान कळत नाही; कोणी पूजा केली तरी त्याला सुख नाही, कोणी तोडले तरी तो 'तोडू नका' म्हणत नाही. संतही असेच समभावी, धैर्यवंत असतात.
अशा संतांची भेट झाली तर 'जीव शिवा गांठी' पडते – जीवाचे शिवाशी (परमेश्वराशी) मीलन होते.
संत जनाबाई: नामदेवांच्या शिष्या; विशुद्ध वात्सल्य, आत्मसमर्पण त्यांच्या अभंगात.
धरिला पंढरीचा चोर: विठ्ठल हा 'पंढरीचा चोर' (भक्तांचे मन चोरणारा); भक्तीच्या दोराने त्याला बांधले, हृदयाचा बंदिखाना केला, शब्दांची जुळणी करून पायी बेडी घातली.
'सोहं' (तो मीच – 'तू म्हणजे मीच') शब्दाचा मारा केल्याने विठ्ठल काकुलतीला आला; जनी म्हणते, 'जीवें न सोडीं मी तुला.'
दोन्ही अभंगांत भक्ती, नम्रता आणि समर्पण हे मूल्य.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नेणे – न जाणणे. सम – समान.
बंदिखाना – तुरुंग. जवाजुडी – जुळणी, रचना.
सोहं – 'तो मी आहे' (परमेश्वर व मी एकच).
काकुलती येणे – गयावया करणे, विनवणी करणे.
जीव-शिव – आत्मा आणि परमात्मा.
भाषाभ्यास
दृष्टान्त/उपमा: 'जैसा वृक्ष...तैसे ते सज्जन' – वृक्ष व संत यांची तुलना.
दोघांनाही मान-अपमान कळत नाही; पूजा केली तरी सुख किंवा तोडले तरी दु:ख मानत नाहीत; निंदा-स्तुती समान मानतात; दोघेही परोपकारी व सहनशील असतात.
Q2. तक्ता पूर्ण करा: वृक्ष – घटना – परिणाम.
वंदन केले – त्याचे सुख वृक्षाच्या मनात नाही; घाव घातले – 'तोडू नका' असे तो म्हणत नाही.
Q3. जोड्या लावा: विठ्ठलाला धरले / विठ्ठल काकुलती आला / पायी बेडी घातली.
विठ्ठलाला धरले – भक्तीच्या दोराने; विठ्ठल काकुलती आला – 'तू म्हणजे मीच' (सोहं) या शब्दाने; पायी बेडी घातली – शब्दरचनेच्या जुळणीने.
Q4. 'निंदास्तुति सम मानिती जे संत । पूर्ण धैर्यवंत साधु ऐसे ।।' यातील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
संत कोणी निंदा केली तर दुखावत नाहीत आणि स्तुती केली तर हुरळून जात नाहीत. हा समभाव ठेवण्यासाठी मोठे धैर्य लागते; असे धैर्यवंतच खरे साधू असतात, असा विचार नामदेव साध्या शब्दांत मांडतात.
Q5. 'जनी म्हणे बा विठ्ठला । जीवें न सोडीं मी तुला ।।' यातून व्यक्त होणारा भाव स्पष्ट करा.
जनाबाईंनी भक्तीने विठ्ठलाला हृदयात कोंडले आहे; आता प्राण गेला तरी त्याला सोडणार नाही, असा दृढ निश्चय, उत्कट प्रेम आणि लडिवाळ हक्क या ओळीत व्यक्त होतो.
परीक्षेसाठी टीप
दोन्ही अभंगांतील उपमा/रूपके (वृक्ष–संत, चोर–विठ्ठल, बंदिखाना–हृदय) आणि 'ईव' प्रत्ययाची विशेषणे नक्की तयार ठेवा.
'कीर्ती कठीयाचा दृष्टान्त' ही म्हाइंभट यांच्या 'लीळाचरित्र' (उत्तरार्ध, एकांक लीळा क्र. १२०) मधील लीळा आहे. चक्रधर स्वामींनी (सर्वज्ञ, गोसावी) नागदेवाला (भटांना) हा दृष्टान्त सांगून पटवले की कोणताही जीव विकारावेगळा नसतो; 'मी वैरागी आहे' असे वैराग्य मिरवणे हासुद्धा विकारच आहे. स्तुतीच्या मोहाने काम करणाऱ्या कठीयाला देवता फळ देत नाही; त्याला फक्त कीर्तीचेच फळ मिळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
म्हाइंभट (तेरावे शतक): मराठीतील पहिले चरित्रकार; महानुभाव पंथाचे अनुयायी, चक्रधरांचे निष्ठावान शिष्य; नागदेवाचार्यांच्या सहकार्याने आठवणी गोळा करून 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ लिहिला; 'गोविंदप्रभूचरित्र'ही लिहिले.
प्रसंग: डोमग्रामी गोसावींच्या ठिकाणी मातीकाम चालू होते; बाकी भक्त काम करत होते, पण भट (नागदेव) काम करत नव्हते.
नाथोबाने विचारले, 'तू काही का करत नाहीस?' भट म्हणाले, 'आम्ही वैरागी.'
सर्वज्ञ म्हणाले, 'वानरेया, पोरा जीवाला वैराग्य मिरवायला आवडते; हाही एक विकारच.' कोणताही जीव कधी विकारावेगळा झाला नाही.
दृष्टान्त: एक कठीया (सेवक) भोगस्थानाची सेवा करी – झाडणे, सडा-संमार्जन. गावकरी 'छान करताय' अशी स्तुती करत. ते ऐकून तो रोज अधिक जोमाने काम करी.
पण त्याची सेवा स्तुतीसाठी होती; म्हणून देवतेने त्याला फळ दिले नाही – 'तयासि कीर्तीचेचि फळ झाले.'
उपदेश: कार्याचा किंवा व्रतस्थपणाचा अहंकार हा विकार; निरपेक्ष, नि:स्वार्थ सेवा हीच खरी सेवा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दृष्टान्त – एखादा विचार पटवून देण्यासाठी दिलेले उदाहरण.
लीळा – चक्रधरांच्या जीवनातील प्रसंग.
कठीया – सेवक, देवस्थानाची सेवा करणारा.
विकार – मनातील दोष (अहंकार, मोह इ.).
वैरागी – विरक्त, संसारापासून अलिप्त.
भाषाभ्यास
जुन्या मराठीतील शब्द व प्रमाणभाषा: कठीया – सेवक; सी – ला/शी; काइसीया – कशाला; कव्हणी – कोणी; नीके – चांगले; बरवे – सुंदर/चांगले; दीसवडी – दिवसेंदिवस; नेदी – देत नाही.
व्यतिरेक अलंकार (पाठातील भाषाभ्यास): उपमेय उपमानापेक्षा श्रेष्ठ – 'अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा'; 'तू माउलीहून मयाळ । चंद्राहूनि शीतल ।'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोणास उद्देशून म्हटले आहे ते लिहा: (१) वानरेया (२) सर्वज्ञ (३) गोसावी.
(१) नागदेव (भट) (२) चक्रधर स्वामी (३) चक्रधर स्वामी.
Q2. कठीयाची स्वभाववैशिष्ट्ये लिहा.
कष्टाळू, सेवा करणारा, पण स्तुतीला हपापलेला; कौतुक ऐकून हुरळून जाणारा; कीर्तीच्या मोहाने काम करणारा.
Q3. प्रस्तुत दृष्टान्तातील उपदेश तुमच्या शब्दांत सांगा.
काम निरपेक्ष भावनेने करावे. स्तुती, कीर्ती मिळवण्यासाठी केलेल्या कामाला खरे फळ मिळत नाही. 'मी वैरागी', 'मी सेवक' असा अहंकार बाळगणे हाही दोषच आहे.
Q4. 'आपल्यातील गुण हाच अवगुण होऊ शकतो', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
वैराग्य हा गुण आहे, पण भटांनी तो मिरवला आणि काम टाळले, म्हणून तो विकार ठरला. कठीयाची सेवा हा गुण होता, पण स्तुतीच्या मोहामुळे तो अवगुण ठरला व देवतेने फळ दिले नाही.
Q5. पाठातील दृष्टान्त वेगळ्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करा.
एखादा विद्यार्थी फक्त शिक्षकांचे कौतुक मिळवण्यासाठी वर्ग स्वच्छ ठेवतो; कौतुक मिळेपर्यंतच तो उत्साहात असतो. त्याला स्वच्छतेची खरी सवय लागत नाही; त्याला फक्त कौतुकाचे फळ मिळते, ज्ञानाचे किंवा संस्काराचे नाही.
परीक्षेसाठी टीप
जुन्या मराठी शब्दांचे प्रमाण रूप आणि 'कोणास उद्देशून' हे प्रश्न हमखास; व्यतिरेक अलंकाराचे लक्षण पाठ करा.
'नात्यांची घट्ट वीण' हा मीरा शिंदे यांचा ललित लेख आहे ('आवाम' २०१० दिवाळी अंकातून). माणूस जन्मतःच नात्यांची एक मोठी माळ घेऊन येतो. आई, वडील, मित्र, गुरू, शेजारी, आजी अशा नात्यांचे वैशिष्ट्य सांगत लेखिका जन्मापासून वार्धक्यापर्यंतचा नात्यांचा प्रवास उलगडते. ही वीण रेशमाच्या धाग्यासारखी नाजूक असूनही भक्कम असते आणि माणसाला घट्ट धरून ठेवते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: मीरा शिंदे (जन्म १९४८) – 'आभाळमोकळी' (१९९६) कवितासंग्रह; 'क्षण मोहरते – एक अभिनव काव्यमैफिल'चे पन्नास कार्यक्रम.
नात्यांची वीण 'नाते' नामक मण्यांच्या माळेसारखी; कधी स्वकीय, कधी परक्यासारखी; जन्माने आणि सहवासाने निर्माण होणारी नाती.
वीण रेशमाच्या धाग्यासारखी – एकाच वेळी नाजूक व भक्कम, मुलायम व धारदार; बहुरंगी.
आई: मुलाला सतत घडवते – कधी कुंचल्याच्या हळुवारपणे, कधी छिन्नीच्या कठोर घावांनी; ती ऊबदार शाल, कणखर ढाल आणि अंगाईची चाल.
वडील: 'बाप' नावाचे वल्हे घेऊन मुलाला भवसागर पार करायला मदत करतात; त्यासाठी 'संवाद' नामक सेतू हवा. बापाचे अश्रू जबाबदारीच्या मुखवट्यामागे दडलेले असतात.
मुले परदेशी गेली की आनंदाचा मुखवटा घातलेल्या आई-वडिलांचे दु:ख, 'विश्वात्मक जगात आपण पोरके होत जातो'.
मैत्री तरल नाते: 'मित्र जरी समोर दिसला तरी मैत्री कधी दिसत नसते'. गुरू कानमंत्र देतो. शेजारधर्म – धागा जुळला तर स्नेहाच्या, तुटला तर वैराच्या मर्यादा ओलांडतो. आजी – आता वृद्धाश्रमात शोधावी लागते.
वार्धक्यात मागे वळून पाहताना मुखवटे गळतात, निखळ मन उरते; 'पिकलं पान गळलं तरी नवी पालवी फुटणार' – शेवटातही एक सुरुवात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वीण – विणकाम, गुंफण.
स्वकीय / परकीय – आपले / परके.
भवसागर – संसाररूपी समुद्र.
उलघाल – मनाची अस्वस्थता.
वार्धक्य – म्हातारपण.
अपरिहार्य – टाळता न येणारे.
भाषाभ्यास
परस्परविरोधी शब्दांची रचना (पाठातील भाषासौंदर्य): 'कधी आई आपल्यासाठी ऊबदार शाल असते, तर कधी कणखर ढाल असते'; 'धागा जुळला तर स्नेहाच्या मर्यादा ओलांडतो...तुटला तर वैराच्या'; 'हुरहूर असली तरी त्याच शेवटामध्ये एक सुरुवातही असते'.
रूपके: 'बाप' नावाचं वल्हं, 'संवाद' नामक सेतू, 'नाते' नामक मणी.
वाक्प्रचार: तारेवरची कसरत करणे – कठीण परिस्थितीत तोल सांभाळणे; कात टाकणे – जुने सोडून नवे रूप घेणे.
Q3. 'पारितोषिक आणि शिक्षा' या तंत्राचा उपयोग आई मुलाला घडवताना करते – या अर्थाची पाठातील ओळ लिहा.
'असे घडवताना कधी कुंचल्याच्या हळुवारपणे रंग रेखत तर कधी छिन्नीचे कठोरपणे घाव घालत तिचे काम चालूच असते.'
Q4. तारुण्यातील आणि वार्धक्यातील नात्याच्या प्रवासातील फरक स्पष्ट करा.
तारुण्यात नवी नाती जुळतात, उत्साह असतो, पण अहंगंड, मान-अपमान, प्रतिष्ठा यांचे मुखवटेही असतात. वार्धक्यात मागे वळून पाहताना हे मुखवटे गळून पडतात, निखळ-निकोप मन उरते आणि सर्व गोष्टी मान्य केल्या जातात.
Q5. स्वमत: माणसाच्या जडणघडणीत नात्यांचे महत्त्व सोदाहरण स्पष्ट करा.
आई संस्कार देते, वडील जबाबदारी शिकवतात, गुरू ज्ञान व दिशा देतात, मित्र आधार व आनंद देतात. संकटात नातीच धीर देतात. उदा., परीक्षेत अपयश आल्यावर आई-वडिलांचा विश्वास आणि मित्राचा आधार पुन्हा उभे करतो. नात्यांशिवाय माणूस एकाकी व अपूर्ण राहतो.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक नात्यासाठी लेखिकेने वापरलेले रूपक (शाल-ढाल, वल्हे, सेतू, मुखवटा) लक्षात ठेवा; स्वमत प्रश्नात स्वतःचे उदाहरण द्या.
'एक होती समई' हा उत्तम कांबळे यांचा व्यक्तिचित्रणात्मक लेख आहे ('डोंगरासाठी काही फुले' या पुस्तकातून). डहाणूजवळील कोसबाडच्या टेकडीवर आदिवासी मुलांसाठी आयुष्यभर ज्ञानयज्ञ तेवत ठेवणाऱ्या थोर समाजसेविका व शिक्षणतज्ज्ञ अनुताई वाघ यांच्या कार्याचा परिचय येथे आहे. मंद प्रकाशात मंदिर उजळणाऱ्या समईप्रमाणे त्यांनी प्रसिद्धीचा हव्यास न धरता निरपेक्ष काम केले.
काही माणसे वादळे पचवून सागराचे रूप घेतात – अनुताई त्या पहिल्या श्रेणीतल्या.
तेराव्या वर्षी विवाह, सहा महिन्यांतच वैधव्य – 'भातुकलीचा खेळ मोडला'; ताराबाई मोडक यांनी अश्रू पुसले, अनुताई जिद्दीने उभ्या राहिल्या.
बाहेरून अभ्यास करून पदवी; ग्राम बाल शिक्षा केंद्राच्या पूर्वप्राथमिक शाळेत कार्यकर्ती, ताराबाईंच्या निधनानंतर संचालक; 'ताराबाईंच्या रोपट्याचं वटवृक्षात रूपांतर'.
कामाची त्रिसूत्री: वेगवेगळ्या कल्पना, शिक्षणासाठी वेगवेगळी क्षेत्रे, सातत्याने नवनवे प्रयोग.
प्राथमिक शिक्षण हा आयुष्याचा भक्कम पाया, याचे भान; पाश्चिमात्य अभ्यासक्रमाचे भाषांतर नव्हे, स्वतःचे प्रयोग.
आदर्श शिक्षक, पद्मश्री, दलित मित्र यांसारखे सन्मान 'अनुताईंच्या शोधात भटकत राहिले'.
दृष्टान्त अलंकार: गोष्ट पटवून देण्यासाठी समर्पक उदाहरण – 'लहानपण देगा देवा । मुंगी साखरेचा रवा ।' (ऐरावताला अंकुशाचा मार).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौकटी पूर्ण करा: (अ) कोसबाडच्या टेकडीवरील समई (आ) रोपट्याचा वटवृक्ष झालेली संस्था (इ) आयुष्याचा पाया भक्कम करणारे (ई) भाकरीच्या शोधात आयुष्य गमावणारे.
(अ) अनुताई वाघ (आ) ग्राम बाल शिक्षा केंद्र (इ) प्राथमिक शिक्षण (ई) आदिवासी बालके.
(अ) अनुताई दु:ख पचवून जिद्दीने उभ्या राहिल्या, शिक्षण घेऊन ज्ञानदानाचे व्रत स्वीकारले. (आ) कोसबाडची टेकडी हळहळली, आदिवासींना हुंदके फुटले; एका व्रतस्थ जीवनाची अखेर झाली.
Q3. अनुताईंच्या कामाला प्राथमिक अवस्थेत विरोध का झाला?
रूढी, परंपरा, अज्ञान आणि अंधश्रद्धा यांमुळे ज्यांच्यासाठी काम करायचे त्या आदिवासींनीच सुरुवातीला विरोध केला; शिवाय स्थितिशील समाजही वारंवार अडथळे आणत असे.
बालकल्याण, मूक-बधिरांसाठी शिक्षण, महिला विकास कार्यक्रम, अंधश्रद्धा निर्मूलन, स्वच्छता, कुटुंबकल्याण, आरोग्य.
Q5. स्वमत: अनुताईंना दिलेल्या 'समई'च्या उपमेची सार्थकता लिहा.
समई मंद पण स्थिर, सतत तेवत राहते आणि गाभारा उजळते; ती झगमगाट करत नाही. अनुताईंनीही प्रसिद्धीचा हव्यास न धरता आयुष्यभर शांतपणे, सातत्याने आदिवासींच्या आयुष्यातील अज्ञानाचा अंधार दूर केला; श्रमाचे तेल आणि कर्तृत्वाची ज्योत यांनी स्वतःलाच दिवा केले. म्हणून ही उपमा सार्थ आहे.
परीक्षेसाठी टीप
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द आणि उपसर्ग बदलून विरुद्धार्थी शब्द – पाठाखालील ही यादी पाठ करा; दृष्टान्त अलंकाराचे लक्षण लिहा.
'हास्यचित्रांतली मुलं' हा मधुकर धर्मापुरीकर यांचा स्थूलवाचनाचा लेख आहे ('वयम्' २०१६ दिवाळी अंकातून). हास्यचित्र आणि व्यंगचित्र यांतील फरक सांगून, हास्यचित्रातली लहान मुले काढणे सर्वांत अवघड का असते, हे लेखक देशी-परदेशी व्यंगचित्रकारांच्या चित्रांच्या उदाहरणांतून समजावतात. चित्रे बारकाईने 'वाचायला' शिकवणारा हा पाठ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: मधुकर धर्मापुरीकर (जन्म १९५४) – कथालेखक, ललितलेखक, व्यंगचित्रांचे संग्राहक-अभ्यासक (१९७६ पासून संग्रह); 'अन्‌कॉमन मॅन आर. के. लक्ष्मण' ला महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार; 'मालगुडी डेज'चा मराठी अनुवाद.
आपण सहसा 'स्ट्रीप कार्टून्स' (चित्रमालिका) पाहतो – उदा. 'चिंटू'.
व्याख्या: 'सफाईदार रेषांनी काढलेलं गमतीदार चित्र, म्हणजे हास्यचित्र.' ते पाहून हसू येते.
व्यंगचित्र हा हास्यचित्राचा पुढला टप्पा – हसवण्याबरोबरच काहीतरी गमतीदार विचार सांगते.
लहान मूल काढणे अवघड: फक्त लहान आकार, दाढीमिशा नसणे किंवा शर्ट-चड्डी पुरेसे नाही; प्रत्येक अवयवाचे प्रमाण लहान हवे.
शि. द. फडणीस – जाड रेषा; गणिताच्या पुस्तकातील चित्रांनी गणिताचा 'बाऊ' कमी केला; दुधाच्या बाटलीने रोपट्याला पाणी घालणारी मुलगी.
श्याम जोशी – नाजूक, लवचीक रेषा; रांगणारे मूल. हास्यचित्र म्हणजे चित्राची गमतीदार हुबेहूब नक्कल.
डेव्हीड लँग्डन (अमेरिकन) – गल्ला फोडणारा मुलगा; सेफ्टी पिन टोचल्याने भोकाड पसरलेला मुलगा (व्यंगचित्र – मुलांच्या रडण्यालाही कारण असते).
आर. के. लक्ष्मण – मुलाचे केस कापणारा उत्साही माणूस व वैतागलेला मुलगा.
रेबर (हंगेरियन) – लहानपणी मोठे व्हायोलिन, मोठेपणी लहान व्हायोलिन – छंद सूक्ष्म होत जातो. नॉर्मन थेलवेल (ब्रिटिश) – बुटात काही घुसलेला स्काउट मुलगा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हास्यचित्र – हसवणारे गमतीदार चित्र.
व्यंगचित्र – हसवतानाच विचार सांगणारे, विसंगती दाखवणारे चित्र.
स्ट्रीप कार्टून – चित्रमालिका.
भोकाड पसरणे – मोठ्याने रडणे.
बाऊ – भीती, धास्ती.
भाषाभ्यास
चेतनगुणोक्ती अलंकार (पाठातील भाषाभ्यास): अचेतन वस्तूंवर सचेतनतेचा किंवा मानवेतर प्राण्यांवर मानवी गुणांचा आरोप. उदा., 'तोच अवचित आले सुख ठोठावीत दार' (कृ. ब. निकुम्ब) – सुख दार ठोठावते; 'मंगल मंगल गीत म्हणे, अस्फुट रजनी मूकपणे' – रात्र गीत म्हणते.
हास्यचित्र: सफाईदार रेषांनी काढलेले गमतीदार चित्र, फक्त हसवणे हा हेतू. व्यंगचित्र: हास्यचित्राचा पुढचा टप्पा; हसवतानाच एखादा विचार, विसंगती किंवा भाष्य मांडते; थोडे थांबून पाहिल्यावर अर्थ उलगडतो.
Q2. लहान मुलांची हास्यचित्रे काढणे अवघड का आहे?
केवळ आकार लहान केला, दाढीमिशा काढल्या नाहीत किंवा लहान कपडे घातले तरी चित्रातले माणूस मूल वाटत नाही. शरीराच्या प्रत्येक अवयवाचे प्रमाण – बोटे, नखे, नाक, ओठ, भुवया – लहान व योग्य हवे. त्यासाठी मुलांचे बारकाईने निरीक्षण लागते.
Q3. भोकाड पसरणाऱ्या मुलाच्या चित्राला व्यंगचित्र का म्हणता येईल?
सुरुवातीला वाटते मूल उगीचच रडते आहे; पण नीट पाहिल्यावर सेफ्टी पिन दिसते. ती टोचत असल्यामुळे ते रडते, म्हणजे मुलांच्या रडण्यालाही कारण असते – हा विचार चित्र सांगते; म्हणून ते व्यंगचित्र.
Q4. रेबर यांच्या व्यंगचित्रातून कोणता विचार मांडला आहे?
लहान मुलाला 'मोठ्या' वस्तूंचे आकर्षण असते; वय वाढते तसे जपलेला छंद अधिक खोल-सूक्ष्म होतो आणि बाह्य आकाराचे आकर्षण कमी होते – म्हणून लहानपणी मोठे व मोठेपणी लहान व्हायोलिन.
Q5. व्यंगचित्रकलेसाठी आवश्यक गुण लिहा.
सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती, रेषांवर हुकूमत, विनोदबुद्धी, सामाजिक भान, कल्पकता, कमी रेषांत अधिक आशय मांडण्याचे कौशल्य आणि सतत सराव.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनाचा पाठ असला तरी हास्यचित्र-व्यंगचित्र फरक आणि चेतनगुणोक्ती अलंकार परीक्षेत विचारले जाऊ शकतात.
'या झोपडीत माझ्या' ही राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांची प्रसिद्ध कविता आहे. सुख आणि आर्थिक सुबत्ता यांचा संबंध नसतो, सुख-दु:ख या मनाच्या भावना आहेत, हे कवी महाल आणि झोपडी यांच्या तुलनेतून सांगतात. राजाला महालात जी सुखे क्वचित मिळाली, ती सर्व कवीला साध्या झोपडीत मिळाली; झोपडीत भीती नाही, बंधन नाही, सदा शांती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज – माणिक बंडोजी ठाकूर (१९०९–१९६८); संतकवी, समाजसुधारक; अंधश्रद्धा, जातिभेद, धर्मभेद यांवर प्रहार; गावोगावी 'गुरुदेव सेवा मंडळे'.
डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी दिली; 'ग्रामगीता', 'अनुभवसागर भजनावली', 'सेवास्वधर्म', 'राष्ट्रीय भजनावली'.
महालात संपत्ती सुरक्षित ठेवण्यासाठी कशाचा उपयोग केला जातो?
Q4. 'दारास नाही दोऱ्या, या झोपडीत माझ्या' यातील आशयसौंदर्य स्पष्ट करा.
महालात पहारे व तिजोऱ्या असूनही चोऱ्या होतात; पण झोपडीत चोरून नेण्यासारखे काही नसल्याने आणि मन निर्मळ असल्याने दाराला कडीसुद्धा लावावी लागत नाही. यातून झोपडीतील निर्भय, निश्चिंत, मोकळे जीवन सुंदरपणे व्यक्त होते.
Q5. 'पाहूनि सौख्य माते, देवेंद्र तोहि लाजे' यातील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
स्वर्गाचा राजा इंद्र सर्व ऐश्वर्याने संपन्न असूनही कवीच्या झोपडीतले समाधान पाहून त्याला लाज वाटते. खरे सुख वैभवात नसून मनाच्या शांतीत आणि समाधानात आहे, हा विचार कवी अतिशयोक्तीतून ठसवतात.
परीक्षेसाठी टीप
महाल-झोपडी तुलनेचा तक्ता आणि दोन काव्यपंक्तींचे सौंदर्य हे प्रश्न हमखास; 'म्हण' ची वैशिष्ट्ये व उदाहरणेही तयार ठेवा.
'दुपार' हा राजीव बर्वे यांचा ललितलेख आहे ('मनात आलं म्हणून' पुस्तकातून). दुपार हा सहसा आळसाचा, उदास प्रहर मानला जातो; पण लेखक दुपारला एक कर्तृत्ववान व्यक्ती म्हणून पाहतात. शेत, गाव, शहर, कारखाना, शाळा, कार्यालय, समुद्र, हिमशिखरे आणि माणसाच्या आयुष्याची दुपार – अशा विविध ठिकाणी दुपार विश्रांती देते आणि पुन्हा कार्यरत होण्याची प्रेरणा देते, हे चित्रदर्शी शैलीत मांडले आहे.
चित्रदर्शी, संवादी शैली; इंग्रजी शब्दांचा सहज वापर ('शेअर').
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दुपारच्या वेळी विसावणारे घटक लिहा.
शेतकरी व त्याची पत्नी, पक्षी, कबुतरे, जंगलातील प्राणी, खेड्यातील बायका, पिंजऱ्यातील पोपट, वृद्ध माणसे.
Q2. भर दुपारीही कष्ट करणारे घटक लिहा.
हातगाडीवाला, सायकलरिक्षावाले, कारखान्यातील दुसऱ्या पाळीचे कामगार, कार्यालयातील लेखनिक, कर्ती माणसे (उद्योजक).
Q3. 'पावसाचा थेंबही न पाडता ही जादूगार दुपार दुथडी भरून धावायला लावते त्या नदीला' – स्पष्ट करा.
दुपारच्या उष्णतेने हिमालय, आल्प्स यांसारख्या गिरिशिखरांवरील बर्फ वितळते; त्याचे पाणी ओहोळ होऊन नद्यांना मिळते. त्यामुळे पाऊस नसतानाही नद्या भरून वाहतात आणि शेतकरी सुखावतो – म्हणून दुपार 'जादूगार'.
Q4. माणसाच्या आयुष्याच्या दुपारीचे लेखकाने केलेले वर्णन लिहा.
शिकण्याचा काळ (सकाळ) संपल्यावर चाळीस-पन्नास वर्षांच्या वयात कर्ती माणसे कष्ट करून स्वतःसाठी व पुढच्या पिढीसाठी पैसे साठवतात, संध्याकाळची बेगमी करतात; वृद्ध माणसे दुपारच्या शांततेत कमावल्या-गमावल्याची उजळणी करतात.
Q5. स्वमत: 'दुपार ही आळसाची नसून कार्यप्रेरणा देणारी आहे', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
दुपार थोडी विश्रांती देते ती पुन्हा ताजेतवाने होऊन अधिक जोमाने काम करण्यासाठी. रिक्षावाले, कामगार, कर्मचारी भर दुपारी काम करतात; निसर्गातही वाफ, बर्फ वितळणे अशी कामे दुपारीच घडतात. म्हणून दुपार आळशी नसून सृष्टीला कार्यरत ठेवणारी आहे.
परीक्षेसाठी टीप
विविध ठिकाणच्या दुपारीची तक्त्यात मांडणी करून ठेवा; दुपारसाठी वापरलेली मानवी क्रियापदे (चेतनगुणोक्ती) लक्षात ठेवा.
'अभियंत्यांचे दैवत – डॉ. विश्वेश्वरय्या' हा डॉ. यशवंत पाटणे यांचा चरित्रपर लेख आहे ('चैतन्याचे चांदणे' या पुस्तकातून). 'विज्ञानयुगातील विश्वकर्मा' डॉ. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांचे कष्टमय शिक्षण, सक्कर पाणीपुरवठा, मुसा नदीवरील नियंत्रण, कृष्णसागर धरण, म्हैसूरचे दिवाणपद, अचूक ज्ञान आणि माणुसकी यांचा परिचय पाठात आहे. त्यांचा जन्मदिन (१५ सप्टेंबर) 'अभियंता दिन' म्हणून साजरा होतो.
आयुष्य: १५ सप्टेंबर १८६१ ते १४ एप्रिल १९६२ (शतकोत्तर); पूर्वजांचे गाव मोक्षगुंडम (आंध्र), जन्मगाव मदनहळ्ळी (कर्नाटक), नोकरीचा प्रारंभ नाशिक (महाराष्ट्र) – 'नावातली विश्वात्मकता'.
अनुवाद: 'He is an engineer of integrity, character and broad outlook.' – 'ते सचोटी, चारित्र्य आणि व्यापक दृष्टिकोन असलेले अभियंता आहेत.'
रस (भाषाभ्यास): काव्यातील नऊ रस – करुण, शृंगार, वीर, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शांत. रस विशिष्ट शब्दात नसून भावनेत असतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समर्पक उदाहरण लिहा: (अ) कठोर परिश्रम (आ) माणुसकीचे दर्शन.
(अ) आईवर भार पडू नये म्हणून शिकवण्या करून शिक्षणाचा खर्च उभा केला. (आ) सारी पेन्शन गरीब विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी व शैक्षणिक संस्थांसाठी खर्च केली.
Q2. वाक्यातून प्रकट होणारा गुण लिहा: (१) आवाजाची लय चुकल्याची जाणीव (२) नव्वदीतही तरुणांना लाजवेल एवढा उत्साह.
नदीकाठी पात्रात खोल गोल विहीर खोदली आणि तिच्या तळापासून नदीप्रवाहाखाली बोगदा खणला. त्यामुळे वाळूतून गाळले जाऊन नैसर्गिकरीत्या स्वच्छ, शुद्ध पाणी विहिरीत साचू लागले; खर्चिक फिल्टरची गरज उरली नाही.
Q5. स्वमत: 'झिजलात तरी चालेल पण गंजू नका' या विचारातून मिळणारा संदेश लिहा.
लोखंड वापरात राहिले तर झिजते पण चमकते; पडून राहिले तर गंजते. तसेच माणसाने सतत काम करत राहावे; आळसाने क्षमता नष्ट होतात. कष्ट करत आयुष्य झिजवणे हेच सार्थक जीवन, असा संदेश मिळतो.
परीक्षेसाठी टीप
तारखा (१५ सप्टेंबर १८६१, १८८३, १९०७, १९५५) आणि पंचसूत्री पाठ करा; समानोच्चारी शब्दांची वाक्ये तयार ठेवा.
'मी वाचवतोय' ही सतीश काळसेकर यांची कविता आहे (साधना दिवाळी अंक २००५). वेगाने बदलणाऱ्या समाजात आई, बोलीभाषा, पारंपरिक व्यवसाय, खेळ आणि लेखनाची सवय हळूहळू हरवत चालली आहे, याची खंत कवी व्यक्त करतात. या सर्व बदलांतही कवी आपली कविता, आई, बोली आणि भूमी कवितेसोबत वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
काल: मैदानी, मातीतले, सामूहिक खेळ, दंगा-मस्ती. आज: दूरदर्शनवरील क्रिकेट सामने, क्राइम-थ्रिलर मालिका पाहणे – बैठे मनोरंजन.
Q3. कवी कोणत्या गोष्टी वाचवू इच्छितात? का?
कविता, आई, बोली आणि भूमी. कारण या गोष्टी कवीच्या अस्तित्वाचा, संस्कृतीचा आणि ओळखीचा पाया आहेत; बदलत्या काळात त्या नाहीशा होत आहेत.
Q4. 'हाकेतून हद्दपार होतेय आई' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.
मुले आता 'आई' अशी आपुलकीची हाक न मारता परकीय संबोधने वापरू लागली आहेत; त्यामुळे 'आई' हा शब्द आणि त्यातील जिव्हाळा हाकेतून बाहेर फेकला जात आहे, अशी खंत कवी व्यक्त करतात.
Q5. स्वमत: बदलत्या जीवनशैलीत आपण कोणत्या जुन्या गोष्टी जपायला हव्यात? का?
मातृभाषा व बोली, पारंपरिक खेळ, कुटुंबातील संवाद, हस्तकला-लोककला आणि लेखन-वाचनाची सवय. कारण त्या आपली ओळख, आरोग्य, नाती आणि संस्कृती टिकवतात. आधुनिकता स्वीकारतानाही मुळे जपली पाहिजेत.
परीक्षेसाठी टीप
कवितेतील पारंपरिक व्यवसाय, खेळ यांचे शब्द आणि 'काल-आज' तुलना हे आकृती प्रश्न हमखास; कवितेचा मध्यवर्ती भाव नेमक्या शब्दांत लिहा.
'यंत्रांनी केलं बंड' ही भालबा केळकर यांची विज्ञानकथा आहे ('मराठीतील निवडक विज्ञानकथा' या संग्रहातून). यंत्रांचे वेड असलेल्या वडिलांनी कचेरीतील माणसांऐवजी यंत्रे आणली. खेळण्यांची मोडतोड करणाऱ्या दीपकला स्वप्न पडते की यंत्रांनी बंड करून जगाचा ताबा घेतला आहे. जाग आल्यावर तो वडिलांना माणसे परत आणायला सांगतो; वडीलही तोच निर्णय घेतात – 'यंत्र कधीही माणसांची जागा घेऊ शकणार नाहीत.'
वडिलांनाही कचेरी 'उदास, शुष्क, निर्जीव' वाटू लागली होती; त्यांनी सर्व माणसे परत बोलावली, यंत्र-कर्मचाऱ्यांची हकालपट्टी केली.
संदेश: माणूस आहे तिथे जिव्हाळा, माणुसकी, प्रेम आहे; यंत्र माणसाची जागा घेऊ शकत नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बंड – उठाव, विद्रोह.
यंत्रमानव – रोबो.
असहकार – सहकार्य न करणे.
हुबेहूब – अगदी तसेच.
हकालपट्टी – हाकलून देणे.
अमानुष – माणुसकी नसलेले.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: हकालपट्टी करणे – हाकलून देणे; स्तंभित होणे – आश्चर्यचकित होणे; चूर होणे – मग्न होणे (लाजून चूर); वठणीवर आणणे – योग्य मार्गावर आणणे; पळता भुई थोडी होणे – पळून जाणे कठीण होणे.
रस (भाषाभ्यास): दिलेल्या काव्यपंक्तींतील भाव ओळखून रस (शृंगार, करुण, वात्सल्य, बीभत्स, हास्य, अद्भुत, भयानक, रौद्र, शांत) ओळखणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पाठातील यंत्रे व त्यांची कार्ये लिहा.
रोबो फोन – ध्वनिलहरींवर काम करतो, निरोप ध्वनिमुद्रित करतो; मिस अय्यंगार (यंत्र महिला) – स्टेनोटायपिंग, पाच सेकंदांत बारा पत्रे; सह्याजी – सह्यांची हुबेहूब नक्कल करतो.
Q2. स्वप्नात यंत्रांनी ताबा घेतल्यावर दीपकने केलेली भाकिते लिहा.
यंत्रे माणसांना गुलाम करतील; यंत्रे माणसांना यंत्रासारखे वागायला भाग पाडतील; यंत्रे इस्टेटीचा, जगाचा ताबा घेतील.
Q3. यंत्रांद्वारे आणि माणसांद्वारे केली जाणारी कामे यांतील फरक लिहा.
यंत्रे: वेगवान, अचूक, न थकता, भावनाशून्य, आज्ञेप्रमाणे काम. माणसे: विचारपूर्वक, सर्जनशील, जिव्हाळ्याने, परिस्थितीनुसार निर्णय घेऊन काम; सहकाऱ्यांशी संवाद व हास्यविनोद.
Q4. वडिलांनी यंत्र-कर्मचाऱ्यांची हकालपट्टी का केली?
यंत्रांमुळे कचेरीत एकटेपणा, सुनेपणा जाणवू लागला; वातावरण उदास, शुष्क, निर्जीव झाले. माणसांमधील जिव्हाळा, गजबज, हास्यविनोद यंत्रे देऊ शकत नाहीत, हे त्यांना जाणवले.
Q5. स्वमत: माणसाला 'यंत्र' हा सर्वोत्तम पर्याय ठरू शकेल का?
नाही. यंत्रे कष्ट कमी करतात, वेळ वाचवतात (उदा. धुलाई यंत्र, संगणक); पण त्यांना भावना, नीतिमत्ता, सहवेदना नसते. रुग्णाची सेवा, मुलांचे संगोपन, मैत्री, कला यांसाठी माणूसच हवा. यंत्र हे साधन आहे, पर्याय नाही.
परीक्षेसाठी टीप
वाक्प्रचारांच्या जोड्या आणि उपसर्गघटित-प्रत्ययघटित वर्गीकरण हे भाषाभ्यासाचे प्रश्न हमखास; कथेचा स्वप्नातील भाग व वास्तव भाग वेगळे लक्षात ठेवा.
'इंग्लंडचा हिवाळा' हा इरावती कर्वे यांचा स्थूलवाचनाचा ललितलेख आहे ('भोवरा' या पुस्तकातून). लंडनमध्ये अनुभवलेला पाऊस, धुके, संधिप्रकाशासारखा मंद उजेड, सावल्यांचा अभाव आणि सौम्य रंग यांचे लेखिकेने भारतातील निसर्गाशी तुलना करत विलोभनीय वर्णन केले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: इरावती कर्वे (१९०५–१९७०) – मानववंशशास्त्र व समाजशास्त्र यांतील संशोधिका, ललित निबंधकार; 'किनशिप ऑर्गनायझेशन इन इंडिया' जगन्मान्य; 'युगान्त', 'हिंदूंची समाजरचना', 'मराठी लोकांची संस्कृती'; 'परिपूर्ती', 'भोवरा', 'गंगाजळ' ललितलेखसंग्रह.
सप्टेंबर-ऑक्टोबरनंतर रोज पाऊस; लंडनवासी पावसाला शिव्या देत, पण लेखिकेला मौज वाटे – चिखल नाही, मजेदार गारवा, चार-पाच मैल चालूनही थकवा नाही, कायम हिरवेगार.
भारतातील धुके: पावसाने धुतलेले प्रसन्न आकाश, थोडा वेळ राहणारा धुक्याचा पडदा; महाबळेश्वर-सिंहगडावर दरी धुक्याने भरते; सूर्य उगवताच इंद्रधनुष्ये, दवबिंदूंत 'कोटिसूर्य'.
लंडनचे धुके: वर्षाचे दहा दिवसही आकाश निरभ्र नसते; कोळशावर चालणारे कारखाने व लक्षावधी चुली यांचा धूर; धुक्यात कोळशाचे कण दिसू लागतात – 'काळोख डोळ्याला दिसतो व हातांत धरता येतो'.
धुक्याचा परिणाम: ब्रिटिश खाडीत बोटी आपटतात, रस्त्यावर अपघात, मुले रस्ता चुकतात; हवेच्या तळाशी असल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव.
हिवाळ्यात दिवस संधिप्रकाशाइतपत उजेडाचा; प्रकाशाचा अभाव तसाच छायेचाही – पर्णहीन वृक्षांची सावली पडत नाही.
भारतात रखरखीत ऊन आणि त्याला चिकटलेली सावली – पक्षी खांबाच्या सावलीत बसतात, झाडाखाली 'कवडसे'.
सेंट जेम्स बागेत तळ्यावरील बर्फाच्या थरावरून परावर्तित होऊन प्रकाश खालून वर फाकल्याचा अनुभव; तिथले रंग मंद, सौम्य, एकमेकांना पूरक.
वाटेत चिखल नसे; मजेदार गारवा असे; चार-पाच मैल चालूनही थकवा येत नसे; पावसामुळे सृष्टी कायम हिरवीगार राहते याचे कौतुक वाटे.
Q2. भारतातील धुके आणि लंडनमधील धुके यांची तुलना करा.
भारत: प्रसन्न, थोडा वेळ टिकणारे, सूर्य उगवताच नाहीसे, इंद्रधनुष्ये व दवबिंदू. लंडन: धुरात मिसळलेले काळसर, दाट, कोळशाचे कण दिसणारे, अपघातांना कारणीभूत, हाहाकार माजवणारे.
Q3. इंग्लंडमधील धुक्याचा जनजीवनावर होणारा परिणाम लिहा.
दृश्यमानता कमी होते; खाडीत बोटी एकमेकांवर आपटतात; रस्त्यांवर गाड्यांचे अपघात होतात; मुले रस्ता चुकतात; घरात अनवाणी चालले तरी पाय काळे होतात; आरोग्यावर परिणाम होतो.
हिवाळ्यात लंडनमध्ये लख्ख सूर्यप्रकाश महिनोन्महिने पडत नाही; दिवस संधिप्रकाशासारखा असतो. सावली पडण्यासाठी प्रखर प्रकाश लागतो; तो नसल्याने मोठ्या वृक्षांचीही सावली हिरवळीवर पडत नाही.
Q5. स्वमत: तुमच्या आवडत्या ऋतूची वैशिष्ट्ये लिहा.
(उदा. पावसाळा) सृष्टी हिरवीगार होते, नद्या-ओढे भरून वाहतात, मातीचा सुगंध, धबधबे, शेतकऱ्यांची लगबग, गरम भजी-चहाचा आनंद; उन्हाळ्याच्या काहिलीतून सुटका. म्हणून पावसाळा मला सर्वाधिक आवडतो.
परीक्षेसाठी टीप
भारत-लंडन तुलनेचा तक्ता (पाऊस, धुके, प्रकाश, सावली, रंग) तयार ठेवा; स्थूलवाचन असले तरी आकलनाचे प्रश्न येऊ शकतात.
'मातीची सावली' ही स्टॅन्ली गोनसाल्विस यांची वाडवळी बोलीतील कथा आहे ('मातीची सावली' कथासंग्रहातून). आयुष्यभर मातीवर पोटच्या पोरासारखे प्रेम करणाऱ्या फरसूच्या मुलाने – मनूने – जमीन बिल्डरला विकली. त्या पैशातून बंगला आला, पण घर, चिंचेचे झाड, बाग, नाती सगळे हरवले. मातीशी नाळ तुटल्याचे दु:ख, अपराधीपणा आणि एकटेपणा फरसूच्या मनातून कथा उलगडते.
दीड एकरावर चार मुले वाढवली, तीन मुलींची लग्ने; मनूला शिकवले – तो कंपनीत नोकरीला, मातीत हात घालायला नाखूश.
पत्नी कोसूला वाडीत काम करताना तार/खिळा लागला; आठवडाभरात मृत्यू – 'संसार होत्याचा नव्हता झाला'.
मनूने जमीन विकली; बिल्डरने बंगला दिला; चिंच, आंबा, फणस तोडून इंग्लिश गुलाबांची बाग. फरसू: 'झाडं जंगली नसतात रे कवा! आपण माणसंच जंगली.'
नव्या घरात मुकी जेवणे, सुनेची डाफर; पूर्वी पडवीत प्रार्थना, गप्पा, 'घासागणिक पोटात माया उतरायची'.
मित्र आबूला: 'तो पैसा नय् रे आबू.. ते आमशा आजा, पणजाअं रगत हय्.'
शेवटी दीड एकरावर उभ्या राहिलेल्या इमारतीची काळी सावली शेतावर पसरलेली – 'ही आपल्या मातीची सावली आहे.'
महत्त्वाच्या संज्ञा
वाडवळी बोली – वसई परिसरातील बोलीभाषा.
नाळ तुटणे – संबंध न राहणे.
टकळी चालवणे – सतत बोलणे.
कसदार – सुपीक.
धूड – अवजड, मोठी वस्तू.
होत्याचे नव्हते होणे – सर्वनाश होणे.
भाषाभ्यास
बोली → प्रमाणभाषा: 'आमचा जलम या मातीत गेला म्हणून थोडं वायीट वाटते.' → 'आमचा जन्म या मातीत गेला म्हणून थोडे वाईट वाटते.'; 'त्यांचीच पुण्यायी यी बावडी नय् नदी हय् नदी.' → 'त्यांचीच पुण्याई; ही विहीर नाही, नदी आहे, नदी.'
उपमा: 'दुसऱ्या वितापर्यंत दूध देणाऱ्या गाईसारखी' विहीर; 'केळीचं बन पाऊसवाऱ्यात झोपावं तसा संसार'.
म्हणी-वाक्प्रचारांचे वर्गीकरण: शरीर अवयव – चेहरा काळवंडणे; प्राणी-पक्षी – पोटात कावळे ओरडणे; भावना – जिवाची उलघाल होणे; अन्न – खाईन तर तुपाशी नाहीतर उपाशी; इतर – दगडापेक्षा वीट मऊ.
Q1. संकल्पना स्पष्ट करा: (अ) मडक्यातल्या पाण्यासारखा गारवा (आ) आईच्या पदरासारखी चिंचेची सावली.
(अ) मडक्यातील पाणी नैसर्गिकरीत्या थंड असते, तसा चिंचेमुळे घरात सुखद, नैसर्गिक गारवा असे. (आ) आईचा पदर मुलाला मायेने झाकतो, तशी चिंचेची सावली घराचे ऊन-पावसापासून रक्षण करी.
Q2. घटना व परिणाम: (अ) फरसू खुर्चीवर पाय वर घेऊन बसतो (आ) मनूने जमीन विकायला काढली.
(अ) सून डाफरायची, म्हणून फरसूला अवघडल्यासारखे वाटायचे. (आ) फरसूने बैलासारखी मान डोलवली; पुढे घर, झाडे, शेत गेले आणि त्याला मातीशी बेईमानी केल्याचा अपराधभाव आला.
Q3. फरसूचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्पष्ट करणाऱ्या कृती लिहा.
चिंचेचा पाला गोळा करून खत म्हणून वाडीत टाकणे; त्यामुळे विकतचे खत न लागणे; भातानंतर वांगी, दुधी, कारली यांची लागवड (पीक फेरपालट); विहिरीचे पाणी जपणे.
Q4. 'झाडं जंगली नसतात रे कवा! आपण माणसंच जंगली' – या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.
मनू झाडांना 'जंगली, कचरा' म्हणतो. फरसूच्या मते झाडे सावली, फळे, खत देतात; ती उपकारकच असतात. कुऱ्हाडीने त्यांची निर्दयपणे कत्तल करणारी माणसेच खरी 'जंगली' म्हणजे असंस्कृत आहेत.
Q5. 'मातीची सावली' या शीर्षकाची समर्पकता लिहा.
फरसूच्या दीड एकर जमिनीवर उभ्या राहिलेल्या इमारतीची काळी सावली त्या उजाड शेतावर पसरते. फरसूला ती आपल्या विकलेल्या मातीची सावली वाटते – हरवलेली माती, तुटलेली नाती आणि अपराधीपणा यांचे प्रतीक. म्हणून शीर्षक समर्पक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
बोलीतील वाक्ये प्रमाणभाषेत लिहिणे आणि चिंचेच्या सावलीच्या उपमा हे प्रश्न हमखास; लघू-गुरू खुणा व मात्रा मोजण्याचा सराव करा.
'महाराष्ट्रावरूनी टाक ओवाळून काया' हा लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे यांचा पोवाडा आहे ('कविता व माझा रशियाचा प्रवास' या पुस्तकातून). संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्याच्या पार्श्वभूमीवर कवी महाराष्ट्राचे वैभव, संस्कृती, वीरपरंपरा आणि श्रमसंस्कृती यांचे गौरवगान करतात. जन्मभूमीचे उपकार फेडण्यासाठी कंबर बांधून, महाराष्ट्रावरून आपला देह ओवाळून टाकायला सज्ज व्हा, असे आवाहन ते करतात.
वृत्तातील लघुगुरू नियम: जोडाक्षरापूर्वीचे ऱ्हस्व अक्षर गुरू ('पुस्तक' – – ‿ ‿); अनुस्वार/विसर्गयुक्त लघू अक्षर गुरू ('नंतर', 'दु:खी'); चरणातील शेवटचे लघू अक्षर गुरू मानतात.
Q4. 'धर ध्वजा करी ऐक्याची । मनीषा जी महाराष्ट्राची' यातील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
महाराष्ट्राची खरी इच्छा सर्व मराठी जनांची एकजूट आहे. जात, धर्म, प्रदेश यांतील भेद विसरून ऐक्याचा झेंडा हाती घ्यावा; एकजुटीनेच संयुक्त महाराष्ट्राचे स्वप्न साकार होईल, असा प्रेरक विचार कवी मांडतात.
Q5. कवितेतून व्यक्त होणारा रस सोदाहरण स्पष्ट करा.
वीररस. 'कंबर बांधून ऊठ घाव झेलाया', 'या सत्यास्तव मैदानि शिंग फुंकाया' अशा ओळींतून लढण्याची जिद्द, शौर्य, स्फूर्ती आणि उत्साह जागा होतो; म्हणून कवितेत वीररस आहे.
परीक्षेसाठी टीप
पोवाड्यातील वीररस आणि 'असत्य विधान ओळखा' यांसारख्या कृती हमखास; लघुगुरू ठरवण्याचे चार नियम लक्षात ठेवा.
'थोडं ‘आ’ भारनियमन करूया' हा मंगला गोडबोले यांचा विनोदी ललितलेख आहे ('शुभेच्छा' या ललितलेखसंग्रहातून). 'थँक्यू', आभार, धन्यवाद यांचा अतिरेकी, अस्थानी आणि कृत्रिम वापर केल्याने त्यातील जिव्हाळा संपतो, हे लेखिका खुसखुशीत शैलीत दाखवतात. विजेच्या भारनियमनाप्रमाणे आता 'आभार'-नियमन करायला हवे, असे ती सुचवते – हाच शीर्षकातील श्लेषात्मक विनोद आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: मंगला गोडबोले (जन्म १९४९) – 'अशी घरं अशी माणसं', 'कुंपण आणि आकाश', 'सहवास हा सुखाचा', 'अळवावरचे थेंब'; 'गोंदण' कादंबरी; 'नीरू आणि नेहा' बालसाहित्य.
इंग्रजी शिष्टाचाराच्या प्रभावामुळे 'थँक्यू म्हणता येणं हा सुसंस्कृतपणाचा कडेलोट' वाटू लागला.
लहान मुलांना चॉकलेट, पापा अशा क्षुल्लक गोष्टींसाठीही थँक्यू शिकवले जाते; प्रत्येक निमित्ताची आभारकार्डे.
आकाशवाणीवाले 'आभारबाज': गाणे कळवल्याबद्दल, ऐकवल्याबद्दल, पत्राची दखल घेतल्याबद्दल, आभाराच्या पत्राला पुन्हा आभार.
चॅनेलवाल्यांनी सकाळ-संध्याकाळ 'घाऊक आभार' मानावेत किंवा आभाराची कॅप्शन फिरवावी, अशी उपरोधिक सूचना.
पु. ल. देशपांडे: आदराचा कप्पा कोटावर दर्शनी भागी लावण्याची गरज नसते; आदर मनात तुडुंब असेल तर तो कृतीत उतरतो.
आपली संस्कृती दिखाऊगिरीची नाही; जवळच्या नात्यात शब्दांनी आभार मानल्यास अवघडलेपणा येतो; मित्राचे आभार मानले तर 'पाठीत सणसणीत धपका'.
शब्दांशिवाय आभार: रुग्ण डॉक्टरांचा हात घट्ट धरतो (स्पर्श), गुरू विद्यार्थ्याच्या पाठीवर थोपटतात – 'ह्या मनाने त्या मनाला दिलेली पोचपावती'.
संयुक्त व्यवहारात (लेखक-प्रकाशक) आभारापेक्षा कृतीने निष्ठा सिद्ध करावी.
उलट, पैसे देऊन काम करून घेतल्यावर (डॉक्टर, प्लंबर, इस्त्रीवाला, बँक कारकून) आपण आभार मानत नाही; टॉन्सिलच्या ऑपरेशननंतर आभारासाठी फोन केल्यावर डॉक्टर घाबरले – 'परी तू जागा चुकलासी'.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भारनियमन – विजेच्या पुरवठ्याचे नियोजन (लोडशेडिंग); येथे 'आभार'-नियमन.
मात्रावृत्ते (भाषाभ्यास): दिंडी – पहिल्या चरणात ९, दुसऱ्यात १० मात्रा ('घोष होता ग्यानबा तुकाराम'); आर्या – ३० मात्रा, १२+१८ ('सुश्लोक वामनाचा अभंगवाणी प्रसिद्ध तुकयाची').
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वाक्य पूर्ण करा: (अ) आदर मनात तुडुंब भरून असल्यास... (आ) जवळच्या गहिऱ्या नात्यात शब्दांनी आभार मानल्यास...
(अ) तो कृतीत सहजासहजी उतरतो. (आ) उभयपक्षी अवघडलेपणा येतो, गहिरेपणा कमी होऊन नसती औपचारिकता आल्यासारखी वाटते.
स्पर्शाने – ऑपरेशनच्या गुंगीतून बाहेर येणारा रुग्ण डॉक्टरांचा हात घट्ट धरतो. कटाक्षाने/कृतीने – गुणवंत विद्यार्थी गुरूंच्या पाया पडतो, गुरू पाठीवर थरथरत्या हाताने थोपटतात.
Q3. चूक की बरोबर: (अ) आभार आणि अभिनंदन यांत माणसे गल्लत करतात (आ) भारतीय संस्कृतीत भावनांचे प्रदर्शन आदर्श मानले जाते.
(अ) बरोबर (आ) चूक – आपली संस्कृती दिखाऊगिरीच्या पक्षातली नाही.
Q5. स्वमत: 'आभार मानणे' या शिष्टाचाराविषयी तुमचे मत लिहा.
आभार मानणे हा चांगला शिष्टाचार आहे; त्यातून कृतज्ञता व्यक्त होते. पण तो मनापासून, योग्य वेळी व योग्य व्यक्तीबाबत असावा. अतिरेक, यांत्रिकपणा किंवा अस्थानी आभार कृत्रिम वाटतात. जवळच्या नात्यात कृतीतून कृतज्ञता दाखवणे अधिक प्रभावी ठरते.
परीक्षेसाठी टीप
शीर्षकातील विनोद आणि इंग्रजी शब्दांचे मराठी प्रतिशब्द हे प्रश्न हमखास; दिंडी व आर्या वृत्तांच्या मात्रा लक्षात ठेवा.
'आदर्शवादी मुळगावकर' हा ज्येष्ठ पत्रकार गोविंद तळवलकर यांनी उद्योजक सुमंत मुळगावकर यांच्या निधनानंतर लिहिलेला गौरवपर अग्रलेख (मृत्युलेख) आहे. आदर्शवाद, सचोटी, सज्जनपणा आणि कार्यक्षमता जपत मुळगावकरांनी टेल्कोसारखा आदर्श उद्योग कसा उभा केला, कामगारांशी कसे नाते ठेवले आणि वृक्षलागवड-समाजसेवेतून सामाजिक दृष्टी कशी जपली, याचा परिचय पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: गोविंद तळवलकर (१९२५–२०१७) – मराठी व इंग्रजी पत्रकार, अग्रलेखांसाठी प्रसिद्ध; 'अभिजात', 'नियतीशी करार', 'पुष्पांजली', 'सौरभ'.
अग्रलेख: संपादकाचे भाष्य; प्रसिद्ध व्यक्तीच्या निधनानंतर मृत्युलेखरूपी अग्रलेखातून मानवंदना.
शास्त्र पदवीनंतर लंडनमध्ये स्थापत्य पदवी – तेथे पुस्तकी शिक्षणाबरोबर प्रत्यक्ष कारखान्यात काम करावे लागे.
परतल्यावर मंदीची लाट; कटणी (मध्यप्रदेश) येथील सिमेंट कारखान्यात सहा महिने विनावेतन, नंतर अल्प वेतन; युद्धकाळात सिमेंट कारखाने उभारले (ए. सी. सी.).
जे. आर. डी. टाटा: 'विटा जोडण्याचा डिंक – सिमेंट – किती दिवस तयार करत राहणार?' – टाटा कंपनीत, जमशेटपूर येथे काम.
मर्सिडिज-बेन्झच्या तांत्रिक साहाय्याने टेल्कोच्या मालमोटारी; देशी बनावटीची अट पूर्ण; दर्जाबाबत तडजोड नाही.
कारखाना अवाढव्य होऊ नये म्हणून पुण्यात नवा कारखाना (१९६६); आधी तंत्रज्ञ प्रशिक्षण, संशोधन विभाग, सुटे भाग – सुमारे बारा वर्षे उत्पादन नाही. टाटा: 'त्यांना कारखाना नव्हे, उद्योग स्थापन करायचा आहे.'
Q1. योग्य उदाहरण लिहा: (१) मुळगावकरांचा आदर्शवाद (२) त्यांची सामाजिक दृष्टी.
(१) टेल्कोच्या मालमोटारींच्या दर्जाबाबत तडजोड न करता पहिल्या दर्जाचे उत्पादन; आधी तंत्रज्ञ व संशोधन विभाग उभारले. (२) लाखभर झाडे लावली, वृक्षपेढीतून लाखांवर झाडे वाटली; खेड्यांत शेती, शिक्षण, आरोग्य सुधारणा.
Q2. वैशिष्ट्ये लिहा: (अ) लंडन येथील स्थापत्य पदवी (आ) टेल्कोचा पुण्यातील कारखाना.
(अ) पुस्तकी शिक्षणाबरोबर प्रत्यक्ष कारखान्यात काम केल्यावरच पदवी मिळे. (आ) उत्पादन व व्यवस्थापन दोन्ही दृष्टींनी पहिल्या दर्जाचा, स्वच्छ, नयनमनोहर परिसर.
Q3. आदर्श कारखान्यासाठी मुळगावकरांनी घेतलेले निर्णय कोणते?
कारखान्याचा व्याप मर्यादित ठेवणे (पुण्यात नवा कारखाना), सर्व थरांतील तंत्रज्ञ प्रशिक्षित करणे, संशोधन विभाग व सुटे भाग व्यवस्था, व्यवस्थापकांची रोज कारखान्यात फेरी, प्रतिष्ठेसाठी कठोर निर्णय.
प्रत्यक्ष वापरकर्त्याकडून गाडीच्या कामगिरीची, अडचणींची खरी माहिती मिळवणे; त्यानुसार उत्पादनात सुधारणा करणे; कामगार-कर्मचाऱ्यांशी आपुलकी जपणे; गुणवत्तेविषयीची निष्ठा.
Q5. स्वमत: पाठातील चिनी म्हणीतील विचार स्पष्ट करा.
झाडे लावल्यास पुढील तीस वर्षे फळे, सावली, पर्यावरण लाभते; पण माणसे घडवली – शिक्षण, प्रशिक्षण, संस्कार दिले – तर त्याचा लाभ शंभर वर्षे, पिढ्यान् पिढ्या मिळतो. मुळगावकरांनी झाडे लावली आणि तंत्रज्ञ घडवले, म्हणून त्यांचे कार्य दीर्घकाळ टिकणारे आहे.
परीक्षेसाठी टीप
अग्रलेख म्हणजे काय, मुळगावकरांचे गुणविशेष आणि ऱ्हस्व-दीर्घ नियम हे प्रश्न तयार ठेवा; विरुद्धार्थी शब्दांनी वाक्यरूपांतराचा सराव करा.
'निरोप' ही पद्मा गोळे यांची कविता आहे. रणांगणावर लढायला निघालेल्या आपल्या मुलाला निरोप देताना वीरमातेच्या मनातील भावना – अभिमान, धैर्य, कर्तव्यभावना आणि आतून दडवलेली माया – कवयित्रीने व्यक्त केल्या आहेत. आई दु:ख न दाखवता मुलाचे औक्षण करते आणि तो विजयी होऊन परत येईल तेव्हा स्वतःच्या हाताने दूधभात भरवण्याची इच्छा व्यक्त करते.
(अ) मुलावर कोणतेही संकट, अमंगल येणार नाही, असा आईचा ठाम विश्वास. (आ) आई संपूर्ण जीव ओतून, मनःपूर्वक प्रेमाने व आशीर्वादाने मुलाला ओवाळते.
Q3. तक्ता पूर्ण करा: विषय, पात्रे, थोर व्यक्ती, आईची इच्छा.
विषय – युद्धावर जाणाऱ्या मुलाला वीरमातेचा निरोप; पात्रे – आई व मुलगा; थोर व्यक्ती – जिजाबाई, राणी लक्ष्मीबाई, शिवराय (आणि देवी भवानी); इच्छा – मुलगा विजयी होऊन परत यावा व त्याला पुन्हा दूधभात भरवावा.
Q4. 'तुझ्या शस्त्रांना, अस्त्रांना शक्ति देईल भवानी, शिवरायाचे स्वरूप आठवावे रणांगणी' – अर्थ स्पष्ट करा.
आई मुलाला आशीर्वाद देते की भवानी माता तुझ्या शस्त्रास्त्रांना बळ देईल. लढताना शिवरायांचे शौर्य, युक्ती आणि स्वराज्यनिष्ठा आठव; त्यातून तुला प्रेरणा व धैर्य मिळेल.
Q5. 'धन्य करी माझी कूस...दूधभात भरवीन' यातील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
आतापर्यंत कणखर वीरमाता म्हणून बोलणारी आई शेवटी हळवी होते. मुलगा विजयी होऊन आला की आपल्या जन्माचे सार्थक होईल; तो कितीही मोठा वीर झाला तरी तिच्यासाठी तो लहान बाळच आहे, म्हणून त्याला स्वतःच्या हाताने दूधभात भरवण्याची इच्छा – या ओळींत वात्सल्य उत्कटपणे व्यक्त होते.
परीक्षेसाठी टीप
वीरमातेच्या भावना (अभिमान, धैर्य, वात्सल्य) आणि सावरकरांचे प्रतिशब्द हे प्रश्न हमखास; द्विरुक्तीच्या चुका ओळखण्याचा सराव करा.
''बिग ५'च्या सहवासात' हा जयप्रकाश प्रधान यांचा स्थूलवाचनाचा प्रवासवर्णनपर लेख आहे ('ऑफबीट भटकंती' भाग १ मधून). केनयातील माउंट केनया, सांबारू, ॲबरडेअर्स, लेक नकुरू आणि मसाईमारा येथील पार्कमधील बारा-तेरा दिवसांच्या सफरीत लेखकाने आफ्रिकेतील 'बिग ५' प्राणी – सिंह, लेपर्ड-चित्ता, गेंडा, हत्ती, जंगली म्हैस – जवळून पाहिले. प्राण्यांची वैशिष्ट्ये, केनयाची अर्थव्यवस्था आणि पर्यटनाचे नियम यांची रंजक माहिती पाठात आहे.
ॲबरडेअर्स पार्क (सुमारे सात हजार फूट उंच, ७६७ चौ.कि.मी.) – आर्क लॉज; प्राणी आल्यावर बेलच्या संकेताने पर्यटकांना उठवले जाते (एकदा हत्ती, दोनदा गेंडा, तीनदा लेपर्ड).
'बिग ५' हे नाव आकारावरून नव्हे, तर जमिनीवरून शिकार करणे अत्यंत कठीण म्हणून.
मसाईमारा: म्हशीची शिकार करून खाणारे सिंहकुटुंब गाडीच्या सावलीत पहुडले – 'आंधळा मागतो एक आणि देव देतो दोन'.
सिंह: दिवसाचे सुमारे वीस तास आळसावलेला, बहुतेक शिकार सिंहिणी करतात, ताशी ६० कि.मी. वेग पण पहिल्या २०० मीटरपर्यंतच; एकमेव शत्रू माणूस. लेपर्ड: मारलेले हरिण झाडावर ओढतो. चित्ता: ताशी १०० कि.मी., पहिल्या ५०० मीटरपर्यंत.
केनयाची अर्थव्यवस्था: पर्यटन, कॉफी, चहा, फुले (गुलाब) – पर्यटन प्रथम; जंगलात फिरण्याचे कडक नियम, उल्लंघन केल्यास दंड व पार्कबाहेर हकालपट्टी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गेम ड्राइव्ह – जंगलातील वाहनाने केलेली भटकंती.
पार्क – केनयात जंगलांना 'पार्क' म्हणतात.
बछडा – सिंहाचे पिल्लू.
तरस (हायना) – सिंहाची पिल्ले पळवणारा प्राणी.
अजस्र – प्रचंड, मोठे.
भाषाभ्यास
प्रवासवर्णन लेखनाचे मुद्दे (पाठातील उपयोजन): प्रवासाचे ठिकाण (भौगोलिक, ऐतिहासिक माहिती), नेमके काय पाहिले (लोकजीवन, संस्कृती, खाद्यपदार्थ), सूक्ष्म निरीक्षण, सहज संवादात्मक शैली, संस्मरणीय प्रसंग.
म्हण: 'आंधळा मागतो एक आणि देव देतो दोन' – अपेक्षेपेक्षा जास्त मिळणे.
चेतनगुणोक्ती: सिंहीण सिंहाला 'मी पाणी पिऊन येते' सांगते, सिंह बछड्याला 'त्रास देऊ नकोस' म्हणून सुनावतो – प्राण्यांवर मानवी संवादाचा आरोप.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'बिग ५' कोणते? त्यांना हे नाव का दिले आहे?
सिंह, लेपर्ड-चित्ता, गेंडा, हत्ती आणि जंगली म्हैस. आकाराने मोठे म्हणून नव्हे, तर या पाचही प्राण्यांची जमिनीवरून शिकार करणे अत्यंत कठीण असते म्हणून त्यांना 'बिग ५' म्हणतात.
Q2. केनयातील पर्यटन क्षेत्राबाबत तेथील सरकारची भूमिका लिहा.
पर्यटन हा केनयाच्या उत्पन्नाचा पहिला स्रोत असल्याने सरकार ते विकसित करते. पर्यटकांसाठी नियम: मुख्य रस्ता सोडू नये, प्राण्यांजवळ बोलू नये, टाळ्या वाजवू नयेत, खायला घालू नये, पाचपेक्षा जास्त वाहने थांबू नयेत, पाठलाग करू नये; उल्लंघन केल्यास रेंजर्स दंड करून बाहेर काढतात.
Q3. सिंहकुटुंब आणि लेखकाचे कुटुंब यांच्या भेटीचा प्रसंग थोडक्यात लिहा.
मसाईमारा येथे गवतात सिंह, दोन-तीन सिंहिणी व त्यांची बाळे म्हशीची शिकार खात होती. पोट भरल्यावर सर्व कुटुंब लेखकाच्या गाडीच्या सावलीत, गाडीला खेटून पहुडले. एक बछडा सिंहाच्या आयाळीशी खेळत होता, सिंहाने हलका पंजा मारला. गाइड फरीदच्या सूचनेनुसार कोणतीही हालचाल न करता अर्धा-पाऊण तास हे 'डिस्कव्हरी चॅनेल'सारखे नाट्य लेखकांनी अनुभवले.
Q4. लेपर्ड आणि चित्ता यांतील फरक लिहा.
लेपर्ड: लांब शेपटी, शेपटीवर टोकापासून मध्यापर्यंत ठिपके, मानेत प्रचंड ताकद – शिकार झाडावर ओढतो, सूर्यास्त/रात्री शिकार. चित्ता: जगातील सर्वांत चपळ प्राणी, ताशी १०० कि.मी., लांब पाय, दबकत जाऊन सावजाला गुदमरून मारतो, शिकार पालापाचोळ्याने झाकतो.
प्राण्यांना त्रास देऊ नये, आवाज-टाळ्या टाळाव्या, खायला घालू नये, कचरा टाकू नये, ठरलेल्या रस्त्यांवरूनच फिरावे, गाइड व नियमांचे पालन करावे आणि प्राण्यांच्या अधिवासाचा आदर करावा.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनाचा पाठ; 'बिग ५', प्राण्यांची वैशिष्ट्ये आणि प्रवासवर्णन लेखनाचे मुद्दे लक्षात ठेवा.
'वनवासी' ही तुकाराम धांडे यांची कविता आहे ('वळीव' कवितासंग्रहातून). डोंगरदऱ्यांत राहणाऱ्या आदिवासींचे निसर्गाशी असलेले अतूट नाते, त्यांचे साधे, मुक्त, निर्भय जीवन आणि निसर्गावरील प्रेम कवीने त्यांच्याच बोलीतून व्यक्त केले आहे. आदिवासी स्वतःला डोंगरराजाची, कळसू आईची आणि प्रवरा माईची लेकरे मानतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: तुकाराम धांडे (जन्म १९६१) – निसर्ग व माणूस हा आवडता विषय; 'वळीव' कवितासंग्रह.
यमकरचनेचे वेगळेपण: एरवी दुसऱ्या-चौथ्या ओळीत यमक; येथे काही कडव्यांत पहिल्या-दुसऱ्या-चौथ्या ओळींत यमक (भाकर-भोकर-ढेकर; भवती-संगती-पृथ्वीवरती).
चेतनगुणोक्ती: सूर्यावर रुसणे, चंद्राकडे हसणे.
विरामचिन्हे (भाषासौंदर्य): 'ते बांधकाम कसलं आहे?'; 'गुलाब, जास्वंद, मोगरा ही माझी आवडती फुले आहेत.'; 'अरेरे! त्याच्याबाबतीत फारच वाईट झाले.'; 'आई म्हणाली, "सोनम, चल लवकर. उशीर होत आहे."'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अर्थ स्पष्ट करा: (१) पांघरू आभाळ (२) आभाळ पेलीत.
(१) आदिवासींना घराचे छप्पर नसले तरी चालते; ते आकाशालाच पांघरूण मानून उघड्यावर निर्भयपणे झोपतात. (२) डोक्यावर आभाळ पेलत चालणे म्हणजे अपार आत्मविश्वासाने, ताठ मानेने, कोणाचीही भीती न बाळगता जगणे.
Q2. 'हात लाऊन गंगना येऊ चांदण्या घेऊन' यातून व्यक्त होणारा आदिवासींचा गुण लिहा.
जिद्द, धाडस आणि अशक्य ते शक्य करण्याची महत्त्वाकांक्षा.
Q3. 'बसू सूर्याचं रुसून पहू चंद्राकं हसून' या ओळीतील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
आदिवासी निसर्गाला आपले कुटुंबीय मानतात. लहान मूल आईवर रुसते, तसे ते रखरखीत उन्हामुळे सूर्यावर रुसतात आणि शीतल चंद्राकडे प्रेमाने हसून पाहतात. निसर्गाशी असलेले जिव्हाळ्याचे, लडिवाळ नाते या ओळीत व्यक्त होते.
साधे राहणीमान व आहार, निसर्गावर निर्भरता, मुक्त व आनंदी वृत्ती, निर्भयता, समाधान, निसर्गाशी कुटुंबासारखे नाते, जिद्द व धाडस.
Q5. स्वमत: 'आदिवासी समाज आणि जंगल यांचे अतूट नाते असते' – विचार लिहा.
आदिवासींचे अन्न, औषध, निवारा, उपजीविका जंगलावरच अवलंबून असते. ते झाडे, प्राणी, नद्या यांना देव मानून पूजतात; गरजेपुरतेच घेतात, म्हणून जंगलाचे रक्षणही करतात. जंगल नष्ट झाले तर त्यांची संस्कृती व जीवनच धोक्यात येते.
परीक्षेसाठी टीप
बोलीतील शब्दांचे प्रमाण रूप, यमकरचनेचे वेगळेपण आणि विरामचिन्हांचा वापर हे प्रश्न हमखास.
'ऑलिंपिक वर्तुळांचा गोफ' हा बाळ ज. पंडित यांचा माहितीपर लेख आहे. ऑलिंपिक ध्वजावरील पाच वर्तुळांचा अर्थ, ब्रीदवाक्य, ऑलिंपिक व्हिलेज, प्राचीन ग्रीसमधील सुरुवात, आधुनिक पुनरुज्जीवन आणि जेसी ओवेन्स, एमिल झेटोपेक, अबेबे बिकिला, फॅनी बँकर्स, ध्यानचंद यांसारख्या खेळाडूंचे पराक्रम यांची माहिती पाठात आहे. क्रीडेतून समता, मैत्री आणि विश्वबंधुत्व वाढते, हा संदेश लेखक देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: बाळ ज. पंडित (१९२९–२०१५) – क्रिकेट समालोचक; 'पहिले शतक', 'कुमारांचे खेळ', 'क्रिकेटमधील नवलकथा'.
ध्वज: पांढऱ्या पार्श्वभूमीवर लाल, पिवळी, निळी, हिरवी, काळी अशी पाच गुंफलेली वर्तुळे = पाच खंड; पांढरी पार्श्वभूमी = विशाल अंतराळ.
ध्वजस्तंभाजवळ सतत तेवणारी मशाल – क्षुद्र विचारांचा अंधकार घालवणारी ज्योत.
पाच-सहा हजार खेळाडू (सुमारे दोन हजार स्त्रिया), सत्तर-ऐंशी हजार प्रेक्षकांची बैठक.
'ऑलिंपिक व्हिलेज' ची कल्पना १९५६ मध्ये मेलबोर्न येथे – पहिले व्हिलेज तिथेच.
इ. स. पूर्व ७७६ मध्ये ग्रीसमध्ये पहिली नोंद; विजेत्यांना ऑलिव्हच्या फांदीची माळ; इ. स. पूर्व ३९४ मध्ये सामने बंद.
१८९४ मध्ये फ्रान्समधील 'ऑलिंपिक काँग्रेस'मध्ये कुबर्टीन यांनी पुनरुज्जीवन केले; १८९६ पासून दर चार वर्षांनी वेगवेगळ्या देशांत.
एकवीस खेळ; आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती; खर्च स्पर्धक देश उभा करतात.
खेळाडू: जेसी ओवेन्स (बर्लिन १९३६, चार अजिंक्यपदे व उच्चांक – वर्णभेदापलीकडे गौरव), एमिल झेटोपेक (हेलसिंकी १९५२ – 'मानवी रेल्वे इंजिन'), अबेबे बिकिला (अनवाणी मॅरेथॉन, २ तास १५ मिनिटे), फॅनी बँकर्स (१९४८, १०० व २०० मीटर), भारत – हॉकी, ध्यानचंद.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गोफ – गुंफलेली वीण.
ब्रीदवाक्य – ध्येयवाक्य.
पुनरुज्जीवन – पुन्हा सुरू करणे.
उच्चांक – विक्रम (रेकॉर्ड).
विश्वबंधुत्व – सर्व जग एक कुटुंब मानणे.
पर्वणी – दुर्मीळ, आनंदाची संधी.
भाषाभ्यास
उत्प्रेक्षा: 'जणू पाच मित्रच हातांत हात घालून आपल्या मैत्रीची साक्ष जगाला देत होते!'
शब्दांच्या जाती (पाठातील कृती): वाक्यातील शब्दांचे लिंग, वचन, विभक्ती, जात ओळखणे; उदा. 'व' – उभयान्वयी अव्यय (लिंग, वचन लागू नाही).
समास: विश्वबंधुत्व – विश्वाचे बंधुत्व; पाच खंड – संख्यावाचक; बलसंवर्धन – बलाचे संवर्धन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ऑलिंपिकचे ब्रीदवाक्य व त्यातून मिळणारा संदेश लिहा.
'सिटियस, ऑल्टियस, फॉर्टियस' – गतिमानता, उच्चता, तेजस्विता. प्रत्येक खेळाडूने जास्तीत जास्त गतिमान व्हावे, अधिकाधिक उंची गाठावी आणि बलसंवर्धनासाठी जास्तीत जास्त श्रम करावेत.
Q2. योग्य पर्याय निवडा: (१) पहिले ऑलिंपिक व्हिलेज ... येथे वसले. (२) ... पासून ऑलिंपिक सामने दर चार वर्षांनी भरवले जातात.
(१) मेलबोर्न (२) १८९६.
Q3. ऑलिंपिक सामन्यांतून विकसित होणाऱ्या भावना लिहा.
सद्भावना, समता, मैत्री, विश्वबंधुत्व, शिस्त आणि ऐक्य.
Q4. 'क्रीडेच्या क्षेत्रात जातिभेद, धर्मभेद, वर्णभेद नाही' – पाठातील उदाहरणाने स्पष्ट करा.
आफ्रिकी वंशाच्या जेसी ओवेन्सने १९३६ च्या बर्लिन ऑलिंपिकमध्ये चार अजिंक्यपदे व नवे उच्चांक मिळवले. त्याचा वर्ण, देश विसरून साऱ्या जगाने त्याचा गौरव केला; यावरून क्रीडेत सर्वांना समान संधी व सन्मान मिळतो हे दिसते.
Q5. स्वमत: भारताला ऑलिंपिकमध्ये अधिक यश मिळवण्यासाठी काय करावे?
शालेय स्तरापासून खेळांना महत्त्व, प्रतिभा शोधमोहीम, आधुनिक प्रशिक्षण व सुविधा, आहार-आरोग्य सहाय्य, खेळाडूंना आर्थिक सुरक्षितता आणि समाजाचा प्रोत्साहनपूर्ण दृष्टिकोन आवश्यक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
तारखा आणि ठिकाणे (इ. स. पूर्व ७७६, ३९४, १८९४ फ्रान्स, १८९६, १९५६ मेलबोर्न) आणि खेळाडूंचे पराक्रम नीट लक्षात ठेवा.
'हसरे दु:ख' हा भा. द. खेर यांच्या 'हसरे दु:ख' या चार्ली चॅप्लिनवरील चरित्रात्मक कादंबरीतील उतारा आहे. रंगमंचावर गात असताना गायिका-अभिनेत्री लिली हार्ले (चार्लीची आई हॅना चॅप्लिन) हिचा आवाज अचानक फुटेनासा झाला आणि प्रेक्षकांनी तिची अवहेलना केली. स्टेज मॅनेजरने पाच वर्षांच्या चार्लीला स्टेजवर उभे केले; त्याने गाणे, नाच, नकला करून प्रेक्षकांना जिंकले. त्या रात्री चार्लीचे रंगमंचावर कायमचे पदार्पण झाले आणि आईचा रंगमंचावरून पाय कायमचा निघाला.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: भा. द. खेर – भालचंद्र दत्तात्रय खेर (१९१७–२०१२); कथालेखक, कादंबरीकार; 'यज्ञ', 'अमृतपुत्र' चरित्रात्मक कादंबऱ्या; केसरीचे २५ वर्षे उपसंपादक.
लिली हार्ले – निष्णात नर्तिका, पियानोवादक, गायिका; तिच्या स्टेजवरच्या कामाकडे मॅनेजरला कधीच लक्ष द्यावे लागत नसे.
त्या दिवशी आवाज फुटेना; चाहत्यांनीच भसाड्या आवाजात तिचे गाणे म्हणत शिट्ट्या-आरोळ्यांनी अवहेलना केली; ती अपमानित होऊन विंगमध्ये परतली.
मॅनेजरचा निर्णय: 'कार्यक्रम काही झालं तरी पुढे चालूच राहायला हवा' – चार्लीला 'जॅक जोन्स' गाणे म्हणायला स्टेजवर नेले.
चार्ली निर्भयपणे गायला; प्रेक्षक भारावून स्टेजवर पैसे फेकू लागले; 'आधी पैसे गोळा करतो, मग गाणे म्हणतो' – हशा.
मॅनेजर रुमालात पैसे गोळा करू लागताच चार्ली त्याच्या मागे धावला – हास्यकल्लोळ; पैसे आईकडे दिल्यावरच त्याच्या जिवात जीव आला.
चार्लीने नाच, नकला आणि आईचे 'आयरिश मार्च-साँग' तिच्या चिरकणाऱ्या आवाजासह हुबेहूब म्हणून दाखवले – प्रेक्षक स्तिमित.
लिलीला मुलाचे अपरंपार कौतुक, पण त्याच वेळी 'प्रेक्षक कलावंताला नव्हे, तर कलेला मानतात' हे त्रिकालाबाधित सत्य समजले.
शीर्षक 'हसरे दु:ख' – एका बाजूला चार्लीचे यशस्वी, हसवणारे पदार्पण; दुसऱ्या बाजूला आईच्या कलाजीवनाचा दु:खद शेवट.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अवहेलना – अपमान, अनादर.
पदार्पण – पहिले पाऊल टाकणे.
स्तिमित होणे – थक्क होणे.
विंग – रंगमंचाची बाजू.
नाचक्की – बदनामी, फजिती.
त्रिकालाबाधित – सर्वकाळी खरे असणारे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: चेहरा पांढरा फटफटीत पडणे – भीतीने चेहरा उतरणे; पदार्पण करणे – पहिले पाऊल टाकणे; स्तिमित होणे – थक्क होणे; अवहेलना करणे – अनादर करणे; थिएटर डोक्यावर घेणे – प्रचंड दाद देणे.
उपमा: 'विद्युल्लता चमकावी आणि क्षणार्धात अंधकारात विलीन व्हावी, असा प्रकार घडला.'
अनुस्वार लेखनाचे नियम (भाषाभ्यास): तत्सम शब्द पर-सवर्णानेही लिहिता येतात – रंग/रङ्ग, पंकज/पङ्कज, पंडित/पण्डित, अंबुज/अम्बुज.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. घटनांचे परिणाम लिहा: (१) चार्लीने जॅक जोन्स म्हणायला सुरुवात केली (२) प्रेक्षागृहातील आरोळ्या स्टेज मॅनेजरने ऐकल्या.
(१) सारे श्रोते जादूची कांडी फिरवल्याप्रमाणे शांत झाले, भारावून स्टेजवर पैसे फेकू लागले. (२) तो धावत येऊन विंगमध्ये चार्लीच्या शेजारी उभा राहिला आणि पुढे कार्यक्रम चालू ठेवण्यासाठी चार्लीला स्टेजवर नेण्याचा निर्णय घेतला.
Q2. प्रेक्षागृहातील विपरीत घटना लिहा.
लिली हार्लेचा आवाज अचानक फुटेनासा झाला; प्रेक्षक कुजबुजू, आरडाओरडा करू लागले; भसाड्या आवाजात तिचेच गाणे म्हणून, शिट्ट्या व आरोळ्यांनी तिची अवहेलना केली.
Q3. चार्लीचे जाणवलेले गुण लिहा.
निर्भयता, सहजता, हजरजबाबीपणा, उत्तम स्मरणशक्ती, नकलांचे कौशल्य, गायन-नृत्याची जाण, प्रेक्षकांशी नाते जोडण्याची कला आणि आईवरचे प्रेम (पैसे आईकडे गेल्यावर समाधान).
Q4. 'प्रेक्षक किंवा श्रोते कलावंत माणसाला मानत नाहीत, ते मानतात फक्त त्याच्या कलेला' – स्पष्ट करा.
लिली हार्लेचे प्रेक्षक तिचे चाहते होते; पण तिचा आवाज बिघडताच त्यांनी तिची अवहेलना केली आणि लहान चार्लीच्या कलेला डोक्यावर घेतले. यावरून प्रेक्षकांची निष्ठा कलावंताशी नव्हे, तर त्या क्षणी सादर होणाऱ्या कलेशी असते, हे सिद्ध होते.
Q5. 'हसरे दु:ख' या शीर्षकाचा अर्थ स्पष्ट करा.
चार्लीने प्रेक्षकांना हसवत यशस्वी पदार्पण केले, हा आनंद; पण त्याच रात्री आईची कारकीर्द संपली, हे दु:ख. पुढे चार्ली चॅप्लिनने आयुष्यभर दु:ख पचवून जगाला हसवले. म्हणून हास्य आणि दु:ख एकत्र गुंफणारे 'हसरे दु:ख' हे शीर्षक समर्पक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
घटना-परिणाम तक्ता आणि शीर्षकाची समर्पकता हे प्रश्न हमखास; वाक्प्रचारांचा वाक्यात उपयोग व लिंगबदलाचा सराव करा.
'प्रीतम' हा माधुरी शानभाग यांचा हृदयस्पर्शी कथात्मक लेख आहे. आई गेलेला, वडील सैन्यात दूर सरहद्दीवर असलेला आणि मामा-मामींकडे उपऱ्यासारखा राहणारा दुसरीतील प्रीतम लुथरा अबोल, एकलकोंडा झाला होता. वर्गशिक्षिकेने त्याची परिस्थिती समजून घेऊन त्याला मराठी शिकवले, माया दिली. त्या वात्सल्याने उभा राहिलेला प्रीतम पुढे सैन्यात अधिकारी (कॅप्टन लुथरा) झाला आणि बाईंना आयुष्यभर आपले कुटुंबीय मानत राहिला.
जोशी, कुलकर्णी, देशपांडे यांच्या नामावलीत 'प्रीतम लुथरा' हे वेगळे नाव; किडकिडीत अंगकाठी, रया गेलेला युनिफॉर्म, दीनवाणा चेहरा.
प्रीतम घुमा, अबोल, काठावर पास; खिडकीबाहेर रिकाम्या आकाशाकडे पाहत राही.
निबंधातील चुका पाहून बाई रागावल्या; प्रीतमने सांगितले – आई चार वर्षांपूर्वी गेली, वडील सैन्यात, आधी पंजाबी व बंगालमध्ये शिक्षण, त्यामुळे मराठी येत नाही; तक्रार गेली तर मामी टाकून बोलते, मामा मारतात, बोर्डिंगची भीती.
बाईंनी त्याला जवळ घेतले; दुपारच्या सुटीत मराठी शिकवले; बाईंनाही वडील नसल्याने 'पोरकेपणाचे समान धागे'.
भाषा सुधारली, नंबर दहाच्या आसपास, प्रकृतीही सुधारली – बाईंच्या चार शब्दांनी 'संजीवनी' मिळाली.
बाईंच्या केळवणात प्रीतमने आईच्या जुन्या बांगड्या व अर्धवट अत्तराची बाटली भेट दिली; मुले हसली, पण बाईंनी बांगड्या लगेच हातात घातल्या, अत्तर लावले.
मॅट्रिक, बारावी, एन. डी. ए.; सेकंड लेफ्टनंट झाल्यावर पासिंग आऊट परेडला आई-वडिलांच्या जागी बाईंना बसवले; बांगड्यांवर डोके टेकवून अश्रू ढाळले – 'गेल्या जन्मी मी नक्कीच तुमचा मुलगा होतो.'
लग्नात आईसाठीची साडी बाईंना दिली: 'त्या भेटल्या नसत्या तर कॅप्टन लुथरा नावाचा आज कुणी अस्तित्वात नसता.'
महत्त्वाच्या संज्ञा
रया जाणे – शोभा जाणे.
संजीवनी मिळणे – जीवदान मिळणे.
एकलकोंडा – कोणाशी न मिसळणारा.
उपरा – परका, बाहेरचा.
केळवण – लग्नापूर्वी दिलेले भोजन/सत्कार.
टेलिपथी – न बोलता मनातले कळणे.
भाषाभ्यास
वाक्यरूपांतर: 'मुलांनी आईवडिलांची आज्ञा पाळावी.' → (आज्ञार्थी) 'मुलांनो, आईवडिलांची आज्ञा पाळा.'; 'हा तलाव अतिशय सुंदर आहे.' → (उद्गारार्थी) 'किती सुंदर आहे हा तलाव!'; 'बापरे! रस्त्यावर केवढी ही गर्दी!' → (विधानार्थी) 'रस्त्यावर खूप गर्दी आहे.'; 'नेहमी खरे बोलावे.' → (नकारार्थी) 'कधीही खोटे बोलू नये.'
कृती व गुण: प्रीतमला जवळ घेतले – ममत्व; दुपारी मराठी शिकवले – कार्यनिष्ठा; बांगड्या हातात चढवल्या – संवेदनशीलता; एका दृष्टिक्षेपात अंदाज – निरीक्षण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. तुलना करा: शाळेतील प्रीतम आणि सेकंड लेफ्टनंट प्रीतम.
Q2. कारणे लिहा: (अ) प्रीतमला मराठी नीट येत नसे (आ) पोरकेपणाचे समान धागे लेखिकेला प्रीतमकडे खेचत होते.
(अ) तो आधी पंजाबीत शिकला, नंतर एक वर्ष बंगालमध्ये होता; याच वर्षी तो महाराष्ट्रात आला होता. (आ) प्रीतमला आई नव्हती आणि लेखिकेलाही वडील नव्हते; दोघांनी पालकाच्या अभावाचे दु:ख अनुभवले होते.
Q3. प्रतिक्रिया लिहा: अबोल प्रीतम भडभडा बोलल्यानंतर वर्गशिक्षिकेची प्रतिक्रिया.
त्यांच्या काळजात लक्कन हलले; आवाज खाली आला; त्यांनी प्रीतमला चटकन जवळ घेतले, चेहऱ्यावरून हात फिरवला आणि रोज दुपारच्या सुटीत मराठी शिकवण्याचे ठरवले.
Q4. प्रीतमला स्वतःबद्दल जाणीव असलेली पाठातील वाक्ये लिहा.
'मला मराठी नीट येत नसल्याने बाकी विषयही कळत नाहीत.'; 'आधीच मामीची तीन लहान मुले तिला खूप त्रास देतात. त्यात माझा त्रास नको.'; 'बाई, माझ्याकडे पैसे नव्हते, म्हणून माझ्या आईच्या वापरलेल्या बांगड्या अन् अत्तर मी तुम्हांला दिले.'
Q5. स्वमत: प्रीतम आणि बाई यांच्यातील भावनिक नात्याविषयी मत लिहा.
हे नाते शिक्षक-विद्यार्थ्यापलीकडचे, आई-मुलासारखे आहे. बाईंनी प्रीतमची परिस्थिती समजून घेऊन वात्सल्य दिले, म्हणून त्याचे आयुष्य घडले; प्रीतमने आयुष्यभर कृतज्ञता जपली. एका शिक्षकाची संवेदनशीलता मुलाचे भविष्य कसे बदलू शकते, याचे हे सुंदर उदाहरण आहे.
परीक्षेसाठी टीप
तुलना, कारणे आणि 'कृती–गुण' जुळणी हे प्रश्न हमखास; पाठाखालील वाक्यरूपांतराचा सराव करा.
'आपुले जगणे...आपुली ओळख!' ही संदीप खरे यांची कविता आहे ('अग्गोबाईऽऽ ढग्गोबाईऽऽ' या काव्यसंग्रहातून). आपले जगणे हीच आपली खरी ओळख असते; म्हणून जीवनात काय करावे आणि काय टाळावे, याचे मार्गदर्शन कवी सोप्या, लयबद्ध शब्दांत करतात. प्रत्येक ओळीत 'हे कर, पण ते करू नको' अशी मांडणी असलेली ही बोधपर कविता आहे.
यमक व लय: प्रत्येक ओळीच्या शेवटी 'नको' – आदेशात्मक लय.
अनुप्रास/यमक: 'करता हिंमत, जगात किंमत!'; 'जेथे वाटा, तेथे काटा!'
रूपक: 'कर्तृत्वाचे घडवी वेरुळ' – कर्तृत्व हेच वेरूळची लेणी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोष्टक पूर्ण करा: मानवाने करायच्या गोष्टी व टाळायच्या गोष्टी.
करायच्या: नित्य वाचन-लेखन, व्यायाम, स्वच्छता, नम्रता, परदु:खाने करुणा, नव्या वाटा शोधणे, मातृभूमीचे ऋण फेडणे. टाळायच्या: अर्धवट जगणे, दुसऱ्याला दुखावणे, खिजवणे, हांजी हांजी करणे, उगाच वाद, भेकडपणा, स्वतःच्या दु:खासाठी रडणे.
Q2. जगणे अर्थपूर्ण होण्यासाठी नियमित कराव्यात अशा कृती लिहा.
वाचन, लेखन, परवचा, व्यायाम, स्वच्छता, नम्र व सौम्य वागणूक.
Q3. अर्थ स्पष्ट करा: (अ) पटकुर पसरु नको (आ) व्यर्थ कोरडा राहु नको (इ) कर्तृत्वाचे घडवी वेरुळ.
(अ) फाटक्या चिंधीसारखे, अस्वच्छ व अमंगल वर्तन करू नको. (आ) दुसऱ्याचे दु:ख पाहून संवेदनाहीन, भावनाशून्य राहू नको. (इ) वेरूळच्या लेण्यांसारखे भव्य, चिरंतन टिकणारे कार्य आपल्या कर्तृत्वाने उभे कर.
Q4. 'पावित्र्याची पांघर वस्त्रे, होऊन पटकुर पसरु नको' या ओळीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
माणसाने विचार, आचार व वर्तन यांत पवित्रता, सचोटी जपावी; जणू पावित्र्याचे वस्त्र अंगावर घ्यावे. पण फाटक्या चिंधीसारखे हीन, अस्वच्छ वर्तन करू नये. स्वच्छ मन व स्वच्छ आचरण यांचा आग्रह या ओळीत आहे.
Q5. 'शोभेहुनही श्रेष्ठ स्वच्छता, आदिमंत्र हा विसरू नको' – यात दडलेल्या अभियानाची गरज स्पष्ट करा.
बाह्य सजावटीपेक्षा स्वच्छता अधिक महत्त्वाची आहे. स्वच्छतेमुळे आरोग्य, प्रसन्नता व पर्यावरणरक्षण होते. म्हणून 'स्वच्छ भारत' सारख्या अभियानात प्रत्येकाने वैयक्तिक व सार्वजनिक स्वच्छता पाळणे ही आजची गरज आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'करायच्या–टाळायच्या' गोष्टींचे कोष्टक आणि दोन ओळींचे काव्यसौंदर्य हे प्रश्न हमखास येतात.
'विश्वकोश' हा स्थूलवाचनाचा माहितीपर पाठ आहे. मानव्यविद्या, विज्ञान व तंत्रज्ञान यांतील सर्व विषयांचे अद्ययावत ज्ञान एका व्यापक योजनेखाली संकलित करणारा सर्वविषयसंग्राहक मराठी विश्वकोश कसा तयार झाला, तो का व कसा पाहावा, याची माहिती पाठात आहे. 'शब्दकोडे' आणि 'केशभूषा' या नोंदींच्या उदाहरणांतून विश्वकोश वापरण्याची गोडी लावली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ग्रंथालयातील मराठी विश्वकोश, व्युत्पत्तीकोश, चरित्रकोश, शब्दकोश – प्रत्येक वाचनालयाचा 'मानबिंदू'.
मानव्यविद्या शाखा: धर्म व तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, साहित्य, इतिहास, दृश्यकला, भूगोल, क्रीडा.
विज्ञान व तंत्रज्ञान शाखा: भौतिकी, रसायनशास्त्र, गणित-सांख्यिकी, जीवशास्त्र, अभियांत्रिकी, कृषिविज्ञान, माहिती तंत्रज्ञान, वास्तुकला, भूविज्ञान, वैद्यक.
गरज: शिक्षणप्रसार, भाषांतील आदानप्रदान, औद्योगिकीकरणामुळे नवे शब्द; उच्च शिक्षणाचे माध्यम व शासनव्यवहाराची भाषा म्हणून मराठीचा स्वीकार.
पहिले संपादक: तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी; ज्ञानकोशकार डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांचे स्वातंत्र्यपूर्व कार्य स्मरणीय.
१९७६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने पहिला खंड प्रकाशित केला; वीस खंड प्रकाशित; कुमार विश्वकोश (जीवसृष्टी आणि पर्यावरण भाग १ व २); मोबाईल ॲप व संकेतस्थळ.
का पाहावा: ज्ञानविषयक गरजा मराठीतून भागवण्यासाठी, कुतूहलाला इष्ट वळण, अभिव्यक्तीला चालना, प्रगल्भ ज्ञान मराठीतून.
कसा पाहावा: शब्द अकारविल्ह्यानुसार; बाराखडीतील स्वर-व्यंजनांच्या क्रमानुसार.
उदाहरणे: शब्दकोडे (पहिले शब्दकोडे न्यूयॉर्क 'वर्ल्ड'च्या अंकात; फ्रेंच भाषा सोयीची, चिनी भाषेचा अपवाद) आणि केशभूषा (आदिम लोकांची विजयचिन्हे; अजिंठा-वेरूळ-कोणार्क-खजुराहो शिल्पांतील केशरचना).
महत्त्वाच्या संज्ञा
विश्वकोश (एन्सायक्लोपीडिया) – सर्व विषयांची माहिती देणारा संदर्भग्रंथ.
सर्वविषयसंग्राहक – सर्व विषयांचा संग्रह करणारा.
अकारविल्हे – वर्णानुक्रम (अ, आ, इ...).
नोंद – विश्वकोशातील एखाद्या विषयावरील लेख.
मानबिंदू – अभिमानाची गोष्ट.
भाषाभ्यास
पालिंड्रोम (उलट-सुलट सारखे वाक्य): 'हाच तो चहा' – दोन्हीकडून वाचले तरी तेच.
शब्दकोश व विश्वकोश फरक: शब्दकोश – शब्दाचा अर्थ; विश्वकोश – विषयाची सविस्तर माहिती व संदर्भ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मराठी विश्वकोशातील मानव्यविद्या शाखेतील कोणतेही चार विषय लिहा.
धर्म व तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, इतिहास, साहित्य (तसेच राज्यशास्त्र, मानसशास्त्र, भूगोल, क्रीडा).
Q2. मराठी विश्वकोशाची गरज का निर्माण झाली?
शिक्षणाचा प्रसार, भाषांतील आदानप्रदानामुळे नवे शब्द, औद्योगिकीकरणामुळे वाढलेल्या वैज्ञानिक-तांत्रिक गरजा, उच्च शिक्षणाचे माध्यम व शासनव्यवहाराची भाषा म्हणून मराठीला मिळालेली मान्यता आणि मराठीत संदर्भग्रंथांची तीव्र गरज.
Q3. विश्वकोश कसा तयार झाला, ते क्रमाने लिहा.
विषयवार तज्ज्ञ समिती → नोंदींची शीर्षके निश्चित → मुख्य, मध्यम, लहान नोंदींची टाचणे → नोंदींच्या मर्यादा व सूचना → नोंदींच्या याद्या → अकारविल्ह्यानुसार मांडणी.
Q4. विश्वकोशाच्या निर्मितीत योगदान देणाऱ्या दोन व्यक्ती व त्यांचे कार्य लिहा.
तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी – मराठी विश्वकोशाचे पहिले संपादक. डॉ. श्रीधर व्यंकटेश केतकर – ज्ञानकोशकार; स्वातंत्र्यपूर्व काळात ज्ञानकोशाची निर्मिती.
Q5. स्वमत: विद्यार्थ्यांनी विश्वकोश वापरण्याची सवय का लावावी?
एकाच विषयाची संलग्न विषयांसह सखोल, विश्वासार्ह माहिती मिळते; प्रकल्प, निबंध, वक्तृत्वासाठी संदर्भ मिळतात; शब्दसंपत्ती व भाषा समृद्ध होते; मातृभाषेतून ज्ञान घेतल्याने आकलन वाढते; आता ॲप व संकेतस्थळामुळे वापर सोपा झाला आहे.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनाचा पाठ; १९७६, वीस खंड, पहिले संपादक आणि 'का पाहावा / कसा पाहावा' हे मुद्दे लक्षात ठेवा.
इयत्ता नववीच्या 'उपयोजित लेखन' विभागात चार घटक आहेत: पत्रलेखन (स्वपरिचय, मागणी व तक्रार ही औपचारिक पत्रे), बोलीभाषांचा परिचय (पावरी व कातकरी बोलीतील उतारे), कथालेखन आणि जाहिरात लेखन. कृतिपत्रिकेतील लेखन विभागात हे घटक येतात; दिलेल्या निवेदन, जाहिरात, मुद्दे किंवा कथाबीजावरून लेखन करायचे असते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पत्रलेखन: औपचारिक (व्यावहारिक) व अनौपचारिक (घरगुती). यावर्षी स्वपरिचय, मागणी आणि तक्रार पत्रे.
औपचारिक पत्राची मांडणी: उजव्या कोपऱ्यात लिहिणाऱ्याचे नाव, पत्ता (पिनकोडसह), दिनांक, ई-पत्ता; डावीकडे प्रति – नाव, हुद्दा, पत्ता; 'विषय' आवश्यक; 'महोदय/महोदया'; विषयानुरूप मजकूर; योग्य समारोप. विशेषनाम नसेल तर 'अ. ब. क.'.
कृतीतील सर्व मुद्दे पत्रात आले पाहिजेत. (स्वपरिचय पत्र मूल्यमापनात नाही, पण अभ्यासावे.)
बोलीभाषा: 'दर बारा कोसांवर भाषा बदलते.' ना. गो. कालेलकर यांची व्याख्या – विशिष्ट लोकसमुदाय/प्रदेशातील व्यक्तींच्या अंगवळणी पडलेले, मुद्दाम शिकावे न लागणारे ध्वनिरूप साधन म्हणजे बोली.
बोलीचे पैलू: सांस्कृतिक ठेवा, म्हणी, शब्दसंग्रह, भाषासमृद्धी, सहज आविष्कार; आधुनिक काळात बोलीकडे स्वागतशील दृष्टिकोन. पावरी व कातकरी बोलीतील उतारे प्रमाणभाषेतील रूपांतरांसह.
कथेचे घटक: कथाबीज (कथेचा प्राण), रचना (प्रारंभ-मध्य-शेवट, आकर्षक सुरुवात, उत्कंठा, कथा भूतकाळात), घटना-पात्रे-स्थळ, स्वभावविशेष (उदा. राग – मुठी आवळल्या), संवाद व भाषा (विरामचिन्हे, बोली, म्हणी), शीर्षक व तात्पर्य.
जाहिरात: Advertisement – 'Ad' (कडे) + 'verto' (वळणे) – लक्ष वेधून घेणारी; वस्तूंची मागणी निर्माण करण्याची कला; 'आजचे युग जाहिरातीचे युग'.
पत्र पाठवणाऱ्याचा पत्ता व दिनांक, ज्यांना पत्र पाठवायचे त्यांचा पत्ता, विषय, मायना (महोदय/महोदया), मुख्य मजकूर, समारोप, स्वाक्षरी व नाव.
Q2. बोलीभाषेची ना. गो. कालेलकर यांनी केलेली व्याख्या लिहा.
'एखाद्या विशिष्ट लोकसमुदायातील किंवा भौगोलिक प्रदेशातील व्यक्तींच्या अंगवळणी पडलेले आणि त्यामुळे प्राय: मुद्दाम शिकावे न लागणारे व विचारांची देवाण-घेवाण करण्यासाठी सहजगत्या उपयोगी पडणारे ध्वनिरूप साधन म्हणजे बोली.'
Q3. कथालेखनाचे महत्त्वाचे घटक लिहा.
कथाबीज, कथेची रचना (सुरुवात-मध्य-शेवट), घटना-पात्रे-स्थळ, पात्रांचे स्वभावविशेष, संवाद व भाषा, शीर्षक आणि तात्पर्य; कथा भूतकाळात लिहावी.