'सत्य शिवाहुन सुंदर हे' ही जगदीश खेबूडकर यांची प्रार्थना आहे. या प्रार्थनेत शाळेला 'ज्ञानाचे मंदिर' म्हटले आहे. ज्ञान दिल्याने वाढते, इथे पैशाला नव्हे तर घामाला (श्रमाला) मोल आहे, असे कवी सांगतात. श्रम, सत्य आणि ज्ञान यांचे महत्त्व ही प्रार्थना सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : जगदीश खेबूडकर; प्रकार : प्रार्थना.
धृपद : ज्ञान दिल्याने ज्ञान वाढते; ते ज्ञानाचे मंदिर (शाळा) सत्य, शिव (मंगल) आणि सुंदर आहे.
इथे दामाला (पैशाला) मोल नाही; घामाचे मोती होतात — कष्टाला किंमत आहे.
शाळा हे सरस्वतीच्या प्रेमाचे सुंदर, शुभ प्रतीक आहे.
चिरा-चिरा घडवून कीर्तीचा कळस चढवावा — मेहनतीने प्रगती करावी.
संदीप खरे यांच्या या पाठात लेखक पुस्तकांना आपला गुरू मानतात. लहानपणीच त्यांची पुस्तकांशी मैत्री झाली. आई त्यांना खूप पुस्तके आणून द्यायची. पुस्तके आपले खरे मित्र आहेत; ती व्यक्तिमत्त्व घडवतात, जीवनाला दिशा देतात आणि ज्ञानाची खाण आहेत, असा संदेश पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : संदीप खरे (जन्म १९७३) — प्रसिद्ध कवी, गीतकार; 'मौनाची भाषांतरे', 'अग्गोबाई ढग्गोबाई' इत्यादी.
लहानपणी आई खूप पुस्तके आणून द्यायची; वाचनाचा वेग चांगला असल्याने पुस्तके पटकन संपायची.
खेळणी घेण्यापेक्षा पुस्तक घेणे लेखकाला आवडायचे; वाढदिवसाला 'मला पुस्तक भेट दे' असे ते सांगत.
रद्दीतून किलोवर पुस्तके आणूनही वाचनाची भूक भागवली गेली.
पुस्तकांतून लेखकाला अनेक थोर लेखक, कवी, व्यक्ती 'भेटल्या'.
पुस्तके गुरूसारखी शिकवतात — चांगले-वाईट ओळखायला शिकवतात.
वाचनामुळे कल्पनाशक्ती, शब्दसंपत्ती आणि लेखनाची आवड वाढते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गुरू – शिकवणारा, मार्गदर्शक.
रद्दी – जुनी वापरलेली कागदपत्रे, पुस्तके.
व्यक्तिमत्त्व – माणसाचे स्वभाव, विचार, वागणे यांचे एकत्रित रूप.
अनन्यसाधारण – अतिशय विशेष.
ज्ञानाची खाण – ज्ञानाचा मोठा साठा.
भाषाभ्यास
संत, पंत, तंत काव्य (मराठी काव्याचे जुने प्रकार) :
संत काव्य — संतांचे भक्तिप्रधान काव्य : अभंग, ओवी, भारूड (उदा. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम).
निर्मला देशपांडे यांच्या 'आला पाऊस' या कवितेत पावसाच्या आगमनाने निसर्गात आलेला ताजेपणा आणि मुलांच्या मनातील आनंद-उत्साह यांचे सुंदर वर्णन आहे. टपोरे थेंब, वादळवारे, गारा, विजा, भरलेले रस्ते आणि पावसात भिजणारी अवखळ मुले यांचे चित्र कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : निर्मला देशपांडे.
'आला पाऊस आला पाऊस' ही ओळ प्रत्येक कडव्यात येते — पावसाचा आनंद.
पाऊस आला की अंगण ओले होते; टपोरे थेंब आणि वादळवारे येतात.
मोठ्या गारा पडून अंगण स्वच्छ पांढरे होते, रस्ता भरून जातो.
वीज लख्खन लखाखते; भिजणारी अवखळ मुले पटकन घरात पळतात.
रस्त्यावर पाणी वाहते; मुलांना कागदाच्या होड्या सोडण्याची मजा वाटते.
पावसामुळे सृष्टीत नवजीवन व ताजेपणा येतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
टपोरे – मोठे, भरीव.
गारा – आकाशातून पडणारे बर्फाचे खडे.
लखाखणे – चमकणे.
अवखळ – खोडकर, चंचल.
वादळवारे – जोराचा वारा.
भाषाभ्यास
अलंकार : भाषेला शोभा आणणारे शब्द किंवा अर्थ. (अलंकार म्हणजे दागिना.)
शब्दालंकार : शब्दांच्या नादामुळे सौंदर्य — उदा. अनुप्रास ('लख्खन लखाखे').
अर्थालंकार : अर्थामुळे सौंदर्य — उदा. उपमा : 'हा मुलगा सिंहासारखा शूर आहे.'
ध्वनिदर्शक शब्द : लख्खन (वीज), टपटप (थेंब), धो धो (पाऊस).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पाऊस आल्यावर अंगण कसे झाले?
पाऊस आल्यावर अंगण ओले झाले; गारा पडल्यावर ते स्वच्छ पांढरे झाले.
Q2. कृती करा : पावसासोबत काय काय आले?
टपोरे थेंब, वादळवारे, मोठ्या गारा, वीज.
Q3. भिजणारी मुले घरात का पळाली?
वीज लख्खन लखाखली, त्यामुळे घाबरून भिजणारी अवखळ मुले पटकन घरात पळाली.
Q4. कवितेतून पावसाळ्यातील कोणती दृश्ये दिसतात?
ओले अंगण, टपोरे थेंब.
गारांनी पांढरे झालेले अंगण.
लखाखणारी वीज.
पाण्याने भरलेले रस्ते आणि खेळणारी मुले.
Q5. पावसात तुम्ही कोणते खेळ खेळता? (अभिव्यक्ती)
पावसात मी कागदाच्या होड्या पाण्यात सोडतो, मित्रांसोबत भिजतो आणि गारा गोळा करतो. पावसाळ्यात सगळीकडे हिरवेगार झाल्याने मन आनंदी होते.
परीक्षेसाठी टीप
कविता साभिनय म्हणा; ध्वनिदर्शक शब्द आणि अलंकाराची व्याख्या लक्षात ठेवा.
'अनुभवांच्या खाणी' हा पाठ म्हणींचे महत्त्व सांगतो. शाळेत 'म्हणी आणि वाक्प्रचार' स्पर्धेत सौरभला बक्षीस मिळते आणि तो ते यश आजीला देतो, कारण आजीच्या बोलण्यातून त्याला अनेक म्हणी पाठ झाल्या होत्या. लोकांच्या अनेक वर्षांच्या अनुभवातून आणि निरीक्षणातून म्हणी तयार झाल्या, म्हणून त्यांना 'अनुभवांच्या खाणी' म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
म्हणी म्हणजे लोकांच्या अनुभवातून निर्माण झालेली अर्थपूर्ण वाक्ये.
म्हणी लहान असतात, पण त्यांचा आशय मोठा असतो; त्या भाषेला गोडवा देतात.
सौरभ शाळेतून आल्यावर आजीला बक्षिसाची बातमी सांगतो.
'हे बक्षीस माझे आणि तुझे दोघांचे' असे तो म्हणतो, कारण आजीच्या बोलण्यातूनच त्याला म्हणी तोंडपाठ झाल्या.
आजी रोजच्या बोलण्यात सहज म्हणी वापरते.
पाठात आलेल्या काही म्हणी : 'एका हाताने टाळी वाजत नाही', 'हातच्या कांकणाला आरसा कशाला', 'तेल गेले, तूप गेले, हाती धुपाटणे राहिले'.
महत्त्वाच्या संज्ञा
म्हण – अनुभवातून आलेले, अर्थपूर्ण, लहान वाक्य.
वाक्प्रचार – विशिष्ट अर्थाने वापरला जाणारा शब्दसमूह.
आशय – अर्थ, सांगायचा मुद्दा.
तोंडपाठ – पाठ झालेले.
भाषाभ्यास
म्हणी व अर्थ :
एका हाताने टाळी वाजत नाही — भांडणाला दोन्ही बाजू जबाबदार असतात.
हातच्या कांकणाला आरसा कशाला — स्पष्ट दिसणाऱ्या गोष्टीला पुराव्याची गरज नाही.
तेल गेले, तूप गेले, हाती धुपाटणे राहिले — हाव धरल्याने दोन्ही फायदे गमावणे.
थेंबे थेंबे तळे साचे — थोडे थोडे साठवल्याने मोठा साठा होतो.
म्हण आणि वाक्प्रचार यांतील फरक : म्हण हे पूर्ण वाक्य असते व ते जसेच्या तसे वापरतात; वाक्प्रचाराचे रूप वाक्यानुसार बदलते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. म्हणींना 'अनुभवांच्या खाणी' का म्हणतात?
अनेक वर्षांच्या लोकांच्या अनुभवातून आणि निरीक्षणातून म्हणी तयार झाल्या आहेत, म्हणून त्यांना अनुभवांच्या खाणी म्हणतात.
Q2. कृती करा : सौरभला कोणत्या स्पर्धेत बक्षीस मिळाले?
'म्हणी आणि वाक्प्रचार' स्पर्धेत.
Q3. सौरभ बक्षीस आजीचेही आहे असे का म्हणतो?
आजी रोजच्या बोलण्यात म्हणी वापरायची. ते ऐकून सौरभला अनेक म्हणी तोंडपाठ झाल्या, त्यामुळे तो स्पर्धा जिंकला; म्हणून बक्षीस आजीचेही आहे.
Q4. म्हणींचे महत्त्व लिहा.
थोडक्यात मोठा अर्थ सांगतात.
भाषेला गोडवा व सौंदर्य देतात.
अनुभवाचे शहाणपण पुढच्या पिढीला देतात.
बोलणे प्रभावी होते.
Q5. 'एका हाताने टाळी वाजत नाही' ही म्हण कोणत्या प्रसंगी वापराल?
दोन मित्रांचे भांडण झाले आणि दोघेही एकमेकांना दोष देत असतील, तेव्हा दोघांचीही चूक आहे हे सांगण्यासाठी ही म्हण वापरतात.
परीक्षेसाठी टीप
किमान पाच म्हणी अर्थासह पाठ करा; म्हण व वाक्प्रचार यांतील फरक लिहिता यायला हवा.
कल्याण इनामदार यांच्या 'प्रकाशयात्री' या कवितेत मुले स्वतःला प्रकाशाच्या वाटेवरचे प्रवासी म्हणतात. फुलपाखरासारखे मोकळे पंख घेऊन नवे आकाश रंगवण्याची, रंग वेगळे असूनही एका फांदीवर फुलण्याची (एकता) आणि अंधारात दिवा लावण्याची इच्छा मुले व्यक्त करतात. चांगले विचार आणि चांगल्या कृतींतून सकारात्मकतेचा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : कल्याण इनामदार.
'बालक आम्ही प्रकाशयात्री, गगन चितारू नवे' — नवे जग घडवण्याची उमेद.
स्वप्ना गोवेकर यांच्या या पाठात शाळेतील वक्तृत्व स्पर्धेच्या माध्यमातून राष्ट्रध्वजाविषयी मुलाच्या मनातील अभिमान व्यक्त होतो. 'राष्ट्रध्वज माझा अभिमान' या विषयावर भाषणाची तयारी करताना आई-वडिलांनी घेतलेले परिश्रम व दिलेले प्रोत्साहन याचेही सुंदर चित्रण पाठात आहे. तिरंग्याचे रंग, अशोकचक्र आणि ध्वजाचा सन्मान याविषयी माहिती पाठातून मिळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
शाळेत 'राष्ट्रध्वज माझा अभिमान' या विषयावर वक्तृत्व स्पर्धा झाली.
मुलाने आई-वडिलांच्या मदतीने भाषणाची तयारी केली.
आपला राष्ट्रध्वज तिरंगा आहे — वर केशरी, मध्ये पांढरा, खाली हिरवा रंग.
केशरी रंग त्याग व धैर्य, पांढरा शांती व सत्य, हिरवा समृद्धी दर्शवतो.
मध्यभागी निळ्या रंगाचे २४ आऱ्यांचे अशोकचक्र — प्रगती व गतिशीलतेचे प्रतीक.
प्रजासत्ताकदिन (२६ जानेवारी) व स्वातंत्र्यदिन (१५ ऑगस्ट) या दिवशी ध्वजवंदन होते.
ध्वजाचा अवमान होऊ नये; तो जमिनीवर पडू देऊ नये, फाटलेला ध्वज वापरू नये.
तिरंगा देशाची एकता, स्वातंत्र्य आणि अभिमानाचे प्रतीक आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वक्तृत्व – प्रभावीपणे बोलण्याची कला.
राष्ट्रध्वज – देशाचा अधिकृत झेंडा.
अशोकचक्र – ध्वजावरील २४ आऱ्यांचे चक्र.
प्रोत्साहन – उत्साह वाढवणे.
ध्वजवंदन – ध्वजाला मानवंदना देणे.
भाषाभ्यास
भाषणाची रचना : सुरुवात (आदरणीय अध्यक्ष, शिक्षक व मित्रांनो), मुख्य मुद्दे, समारोप (धन्यवाद).
सामासिक शब्द : राष्ट्रध्वज (राष्ट्राचा ध्वज), स्वातंत्र्यदिन (स्वातंत्र्याचा दिन).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शाळेतील वक्तृत्व स्पर्धेचा विषय कोणता होता?
'राष्ट्रध्वज माझा अभिमान' हा विषय होता.
Q2. कृती करा : तिरंग्यातील रंग व त्यांचा अर्थ लिहा.
केशरी — त्याग व धैर्य; पांढरा — शांती व सत्य; हिरवा — समृद्धी.
Q3. अशोकचक्र कशाचे प्रतीक आहे?
निळ्या रंगाचे २४ आऱ्यांचे अशोकचक्र प्रगती आणि सतत पुढे जाण्याचे (गतिशीलतेचे) प्रतीक आहे.
Q4. राष्ट्रध्वजाचा सन्मान कसा राखावा?
ध्वज जमिनीवर पडू देऊ नये.
फाटलेला, मळलेला ध्वज वापरू नये.
ध्वजवंदनाच्या वेळी सावधान उभे राहावे.
प्लास्टिकचे ध्वज वापरून फेकू नयेत.
Q5. स्पर्धेच्या तयारीत आई-वडिलांनी कशी मदत केली असेल? (स्वमत)
त्यांनी माहिती शोधायला मदत केली, भाषण लिहून घेतले, आरशासमोर सराव करून घेतला आणि 'तू नक्की छान बोलशील' असे प्रोत्साहन दिले.
परीक्षेसाठी टीप
तिरंग्याचे रंग, त्यांचा अर्थ आणि अशोकचक्राचे २४ आरे हे मुद्दे पक्के करा.
बहिणाबाई चौधरी यांच्या 'खोप्यामधी खोपा' या प्रसिद्ध कवितेत सुगरण पक्ष्याने मेहनतीने आणि कलात्मकतेने बांधलेल्या घरट्याचे (खोप्याचे) वर्णन आहे. चोचीने एकेक काडी गुंफून सुगरण सुंदर घरटे विणते. तिची कला आणि कष्ट पाहून माणसाने तिच्याकडून शिकावे, असे कवयित्री सुचवतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : बहिणाबाई चौधरी (१८८०–१९५१) — खानदेशी बोलीत सहजस्फूर्त कविता रचणाऱ्या थोर कवयित्री; त्यांच्या मृत्यूनंतर पुत्र सोपानदेव यांनी 'बहिणाबाईंची गाणी' हा संग्रह प्रकाशित केला.
कवितेची भाषा ग्रामीण बोली आहे (खोप्यामधी, पिलं, तिले).
'खोप्यामधी खोपा सुगरणीचा चांगला' — सर्व पक्ष्यांच्या घरट्यांमध्ये सुगरणीचे घरटे सर्वांत सुंदर.
पिलांसाठी तिने झाडाला जणू झोका टांगला आहे; पिले त्यात झुलत्या बंगल्यासारखी झोपतात.
तिचा जीव पिलांमध्ये गुंतलेला असतो — जणू तिचा जीवच झाडाला टांगला आहे.
घरटे गिलक्याच्या (घोसाळ्याच्या) जाळीदार कोशासारखे विणलेले असते.
सुगरण चोचीने काडी-काडी, धागा-धागा गुंफते; तिची चोच हीच तिचे साधन.
'तिची उलूशीच चोच, तेच दात तेच ओठ' — लहान चोचीनेही केवढे मोठे काम!
माणसाला दोन हात, दहा बोटे असूनही तो असे काम करू शकत नाही; म्हणून सुगरणीकडून शिकावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
खोपा – घरटे.
सुगरण – घरटे विणणारा पक्षी; (स्त्रीसाठी) कुशल गृहिणी.
कवितेची वैशिष्ट्ये : लय, यमक, कमी शब्दांत मोठा अर्थ, भावना.
जाहिरात : आकर्षक शब्द, थोडक्यात माहिती, संपर्क — अशी रचना असते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवितेत कोणत्या पक्ष्याच्या घरट्याचे वर्णन आहे?
सुगरण पक्ष्याच्या घरट्याचे (खोप्याचे) वर्णन आहे.
Q2. कृती करा : सुगरणीचे घरटे बांधण्याचे साधन कोणते?
तिची लहानशी चोच — तेच दात आणि तेच ओठ.
Q3. 'तुले देले रे देवानं दोन हात दहा बोटं' — या ओळीतून कवयित्री काय सुचवतात?
सुगरणीकडे फक्त लहानशी चोच आहे, तरी ती अतिशय सुंदर घरटे विणते. माणसाला देवाने दोन हात आणि दहा बोटे दिली आहेत; म्हणून माणसाने त्यांचा उपयोग करून मेहनतीने चांगले काम करावे, असे कवयित्री सुचवतात.
Q4. सुगरणीकडून माणसाने काय शिकावे?
चिकाटी आणि मेहनत.
कलात्मकता, काम नीटनेटके करणे.
कुटुंबाची (पिलांची) काळजी.
साधने कमी असली तरी मोठे काम करण्याची जिद्द.
Q5. बोलीतील शब्दांचे प्रमाण रूप लिहा : खोप्यामधी, तिले, पिलं.
खोप्यामध्ये, तिला, पिले.
परीक्षेसाठी टीप
बहिणाबाईंची ओळख आणि बोलीतील शब्दांची प्रमाण रूपे लक्षात ठेवा.
'चांदोबास पत्र' हा पत्ररूप पाठ आहे. वंदना नावाची मुलगी चंद्राला 'प्रिय चांदोमामा' म्हणून पत्र लिहिते. लहानपणीच्या चांदोमामाच्या गोष्टी, पौर्णिमेचे सुंदर चांदणे, समुद्राची भरती आणि माणसाने 'अपोलो' यानातून चंद्रावर पाऊल ठेवल्याची घटना यांचा पत्रात उल्लेख आहे. शेवटी ती चांदोमामाला पृथ्वीवर येण्याचे आमंत्रण देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पत्र २६ ऑगस्ट रोजी लिहिलेले असून शेवटी 'तुझी भाची, वंदना' असे आहे.
चंद्र लाखो किलोमीटर दूर असला तरी मुलांना तो जवळचा, 'मामा' वाटतो.
लहानपणीच्या गोष्टी : चांदोमामाकडे टोपी मागणे ('आज नाही, उद्या या'), तूपवाटीत माशी पडणे, निंबोणीच्या झाडाआड लपणे.
पौर्णिमेच्या चांदण्यामुळे समुद्राला भरती येते; सृष्टी शोभायमान होते.
माणसाने चंद्रावर जाण्यासाठी प्रयत्नांची शिकस्त केली.
'अपोलो' यानातून नील आर्मस्ट्राँग आणि एडविन ऑल्ड्रिन चंद्रावर पोहोचले.
पृथ्वीवरही आनंद आहे, म्हणून वंदना चांदोमामाला पृथ्वीवर बोलावते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हुडकणे – शोधणे.
मोहक – मन मोहून टाकणारा.
खिदळणे – आनंदाने मोठ्याने हसणे.
भरती – समुद्राचे पाणी वाढणे.
प्रयत्नांची शिकस्त करणे – खूप प्रयत्न करणे (वाक्प्रचार).
प्रा. रामदास केदार यांच्या 'गीत मराठी गाऊ या' या कवितेत मराठी भाषेचा गौरव केला आहे. 'माय मराठीच्या लेकरांनो, मराठीचे गीत गाऊया' असे आवाहन कवी करतात. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, बहिणाबाई, शांताबाई यांच्या साहित्याची आठवण ठेवून मराठी शब्द हिमालयाच्या शिखरापर्यंत नेऊया, असा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : प्रा. रामदास केदार.
'प्रतिभेचे पंख लावून सूर्य नवा होऊ या' — नवी झेप घेण्याची उमेद.
मराठी भाषेला 'माय' म्हटले आहे; आपण तिची लेकरे आहोत.
'हे विश्वचि माझे घर' हा विचार देणाऱ्या ज्ञानेश्वर आणि तुकारामांची आठवण.
बहिणाबाई आणि शांताबाई (शांता शेळके) यांच्या कविता मनात साठवूया.
हिमालयाच्या शिखरावर मराठी शब्द पेरूया — मराठीचा सर्वत्र प्रसार.
साहित्य संमेलनांचे सोहळे, मराठीचा उत्सव साजरा करूया.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रतिभा – कल्पकता, निर्मितीची शक्ती.
माय – आई.
लेकरे – मुले.
विश्व – जग.
पेरणे – बी टाकणे; इथे प्रसार करणे.
संमेलन – मेळावा, एकत्र जमणे.
भाषाभ्यास
रूपक : 'प्रतिभेचे पंख', 'माय मराठी'.
यमक : होऊ या – गाऊ या – आठवू या – साठवू या – पेरू या.
मराठीतील थोर साहित्यिक : संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, बहिणाबाई चौधरी, शांता शेळके.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवी कोणाला 'गीत मराठी गाऊ या' असे म्हणतात?
माय मराठीच्या लेकरांना, म्हणजे मराठी बोलणाऱ्या सर्वांना.
Q2. कृती करा : कवितेत उल्लेख आलेले साहित्यिक लिहा.
ज्ञानेश्वर, तुकाराम, बहिणाबाई, शांताबाई.
Q3. 'हिमालयाच्या शिखरावरती शब्द मराठी पेरू या' — अर्थ लिहा.
मराठी भाषा केवळ महाराष्ट्रापुरती न ठेवता ती देशभर, सर्वोच्च ठिकाणापर्यंत पोहोचवूया; मराठीचा मान उंच करूया, असा अर्थ आहे.
Q4. मराठी भाषेचा गौरव वाढवण्यासाठी काय करता येईल?
मराठी पुस्तके वाचणे.
मराठीत शुद्ध बोलणे-लिहिणे.
संत-कवींच्या रचना पाठ करणे.
साहित्य संमेलन, कविता वाचन यांत सहभाग.
Q5. तुमचा आवडता मराठी कवी/लेखक कोण? का? (अभिव्यक्ती)
मला बहिणाबाई चौधरी आवडतात, कारण त्यांच्या साध्या बोलीतील कवितांमध्ये जीवनाचे मोठे तत्त्वज्ञान आहे.
परीक्षेसाठी टीप
कवितेत आलेल्या साहित्यिकांची नावे आणि 'माय मराठी' हे रूपक लक्षात ठेवा.
डॉ. सरोजिनी बाबर यांच्या या पाठात भारतातील विविध प्रांतांतील लोकनृत्ये, त्यांची वेशभूषा आणि वाद्ये यांची माहिती आहे. शेतीच्या कामातून फावला वेळ मिळाला की खेड्यातील लोक एकत्र येऊन गातात, नाचतात. लोकांच्या अशा सामुदायिक नृत्यांना 'लोकनृत्ये' म्हणतात. यातून भारताची विविधतेत एकता दिसते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : डॉ. सरोजिनी बाबर (१९२०–२००८) — लोककला, लोकसंस्कृतीच्या अभ्यासक; 'लोकसाहित्य शब्दकोश', 'भाषा संस्कृती' ही पुस्तके.
लोकनृत्यात भेदभाव, वयाचे बंधन राहत नाही; सर्वजण एका तालात नाचतात.
लोकांनी एकत्र येऊन केलेल्या सामुदायिक नृत्याला लोकनृत्ये म्हणतात.
Q2. कृती करा : राज्य व लोकनृत्य यांच्या जोड्या लावा.
महाराष्ट्र — दिंडी-नृत्य; गुजरात — रास-नृत्य; पंजाब — भांगडा; आसाम — बिहू.
Q3. दिंडी-नृत्याचे वर्णन करा.
वारकरी मृदंग, वीणा, टाळ यांच्या साथीवर भजन करत एकचित्ताने नाचतात. अभंग म्हणताना ते एकदा डावीकडे, एकदा उजवीकडे वळून ढंगदारपणे नाचतात आणि रस्त्याने चालतही नाचतात.
Q4. लोकनृत्यात वापरली जाणारी वाद्ये लिहा.
तालवाद्ये : ढोल, मृदंग, ताशा, हलगी, खंजिरी, डफ.
टाळ, झांजा, घुंगरू, टिपऱ्या.
सुरवाद्ये : एकतारी, मुरली, सनई, सारंगी.
Q5. विशेषण व विशेष्य ओळखा : 'हिरवी राने डोलतात.' 'पाच मुले आली.'
हिरवी (विशेषण) – राने (विशेष्य); पाच (विशेषण) – मुले (विशेष्य).
परीक्षेसाठी टीप
राज्य–लोकनृत्य जोड्या आणि विशेषणाचे तीन प्रकार उदाहरणांसह लक्षात ठेवा.
शाहीर कुंदन कांबळे यांच्या 'भल्लगडी दादा' या लोकगीतात सुगीच्या दिवसांतील शेतकऱ्याचा आनंद व्यक्त झाला आहे. मेघराजाने कृपा केल्याने पीक भरघोस आले आहे. काळ्या मातीला हिरवा सुगंध येतो, घरदार-शिवार नटते, धरती आनंदाने न्हाते. स्वतःच्या दोन हातांच्या आणि खिल्लारी बैलांच्या साथीने मिळालेल्या या दौलतीचा आनंद शेतकरी 'भल्लरी' गात साजरा करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : शाहीर कुंदन कांबळे (१९४७–२०१७) — लोककवी, गीतकार, शाहीर; 'शाहिरी मेवा' हे पुस्तक प्रसिद्ध.
कविता 'गीतपुष्पांचा फुलोरा' या संकलित संग्रहातून घेतली आहे.
ही किमया दोन हातांची (कष्टाची) आणि खिल्लारी बैलांच्या साथीची.
आज कोणालाही कमतरता नाही; 'आम्हीच आमचे राजे' — शेतकऱ्याचा अभिमान.
लहान-थोर सर्वांची चंगळ उडाली आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सुगी – पीक कापणीचा आनंदाचा काळ.
किरपा – कृपा (बोलीरूप).
शिवार – शेताचा परिसर.
खिल्लारी – बैलांची एक देखणी जात.
दौलत – संपत्ती.
चंगळ उडणे – मौज होणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
बोली : विशिष्ट प्रदेशात किंवा समाजात बोलली जाणारी भाषा; ती प्रमाणभाषेपेक्षा वेगळी असते आणि तिला स्वतंत्र लिपी नसते. उदा. अहिराणी, वऱ्हाडी, मालवणी, कोल्हापुरी.
दिलीप फलटणकर यांच्या या पाठात २०२३ मध्ये बीड जिल्ह्यातील १५ वर्षांच्या रोहन रामचंद्र बहिर याने दाखवलेल्या शौर्याची सत्यकथा आहे. सायकल धुवायला नदीवर गेलेल्या रोहनने पुराच्या पाण्यात वाहून जाणाऱ्या छायाबाई गायकवाड यांना जीव धोक्यात घालून वाचवले. या शौर्याबद्दल त्याला 'पंतप्रधान राष्ट्रीय बाल शौर्य' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
चार-पाच दिवसांच्या पावसामुळे डोंबरी नदी दुथडी भरून वाहत होती.
नदीवर गावातील महिला धुणे धुवत होत्या; एक महिला पाण्यात वाहून जाऊ लागली.
'वाचवा' हा आवाज ऐकताच रोहनने क्षणाचाही विचार न करता नदीत उडी मारली.
घाबरलेली महिला त्याचे दोन्ही हात धरू लागली; रोहनने प्रसंगावधान राखून 'दोन्ही हात धरू नका, दोघे बुडू' असे सांगितले.
एक हात सुटल्यावर त्याने जोर लावून तिला काठाजवळच्या खडकापर्यंत आणले; इतर महिलांनी मदत केली.
त्या महिला छायाबाई गायकवाड होत्या.
रोहनचे धाडस, प्रसंगावधान आणि आई-वडिलांचे संस्कार यांचे कौतुक झाले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दुथडी भरून वाहणे – नदी काठोकाठ भरून वाहणे (वाक्प्रचार).
प्रसंगावधान – संकटात योग्य निर्णय घेण्याची समज.
शौर्य – धाडस, पराक्रम.
आरडाओरड – मोठ्याने ओरडणे.
क्षणाचाही विचार न करणे – लगेच कृती करणे.
भाषाभ्यास
एकाक्षरी शब्द : मी, ती, ही, जी, तू, धू, पी — यांतील इकार-उकार दीर्घ लिहितात; फक्त 'नि' हा एकाक्षरी शब्द ऱ्हस्व लिहितात.
अंत्य इकार-उकार : मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार-उकार दीर्घ लिहितात — टोपी, विटी, दांडू, पिशवी, पेरू, खेळू, नाचू.
क्रियापद : वाक्यातील क्रिया दाखवणारा शब्द — उडी मारली, वाचवले, धुतली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. रोहन नदीवर का गेला होता?
आईची चिखलाने भरलेली सायकल धुण्यासाठी रोहन नदीवर गेला होता.
Q2. कृती करा : रोहनला मिळालेला पुरस्कार लिहा.
पंतप्रधान राष्ट्रीय बाल शौर्य पुरस्कार.
Q3. रोहनने प्रसंगावधान कसे दाखवले?
घाबरलेली महिला त्याचे दोन्ही हात पकडू लागली, तेव्हा तो म्हणाला, 'मावशी, दोन्ही हात धरू नका, आपण दोघेही बुडू.' त्यामुळे ती एक हात सोडते आणि रोहन तिला काठापर्यंत आणू शकतो.
Q4. रोहनच्या स्वभावातील गुण लिहा.
धाडस आणि तत्परता.
प्रसंगावधान.
आईचे ऐकणारा, आज्ञाधारक.
संकटात दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती.
Q5. शुद्ध शब्द लिहा : (मि/मी), (टोपि/टोपी), (पेरु/पेरू).
मी, टोपी, पेरू.
परीक्षेसाठी टीप
एकाक्षरी शब्दांचा नियम ('नि' अपवाद) आणि अंत्य इकार-उकार दीर्घ हा नियम लक्षात ठेवा.
सुधीर मोघे यांच्या 'फिटे अंधाराचे जाळे' या कवितेत सूर्योदयाच्या वेळी निसर्गात होणाऱ्या बदलांचे सुंदर वर्णन आहे. अंधाराचे जाळे दूर होऊन आकाश मोकळे होते आणि दऱ्याखोऱ्यांतून प्रकाश वाहू लागतो. रान, पायवाटा जाग्या होतात, पाखरे गाणी गातात. ही कविता आशावादाचे प्रतीक असून निराशेतून बाहेर पडण्याचा सकारात्मक संदेश देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : सुधीर मोघे — प्रसिद्ध कवी व गीतकार.
धृपद : अंधाराचे जाळे फिटले, आकाश मोकळे झाले; दरीखोऱ्यांतून प्रकाश वाहू लागला.
सूर्य जन्मताच सारे रान जागे झाले, पायवाटाही जाग्या झाल्या (ये-जा सुरू झाली).
पाखरांच्या ओठी जुनीच गाणी नव्याने आली.
फुले, पाने दव पितात; सृष्टी ताजीतवानी होते.
उदास वाटणारे जग एका क्षणात पालटले.
प्रकाशामुळे निसर्गाबरोबर माणसाचे मनही मोकळे, आनंदी होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
फिटणे – दूर होणे, नाहीसे होणे.
जाळे – गुंतागुंत; इथे अंधाराचे आवरण.
दरीखोरे – डोंगरांमधील खोल भाग.
पायवाट – पायांनी चालून बनलेली वाट.
दव – पहाटे पानांवर जमणारे पाण्याचे थेंब.
भाषाभ्यास
स्वर : स्वतंत्रपणे उच्चारता येणारे ध्वनी — अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
स्वरादी : अं, अः.
व्यंजने : स्वराच्या मदतीशिवाय पूर्ण उच्चारता न येणारे ध्वनी — क्, ख्, ग्…
व्यंजन + स्वर = अक्षर : क् + अ = क; क् + आ = का.
रूपक : 'अंधाराचे जाळे'.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दरीखोऱ्यांतून काय वाहू लागले?
दरीखोऱ्यांतून प्रकाश वाहू लागला.
Q2. कृती करा : सूर्य जन्मताच काय झाले?
रान जागे झाले, पायवाटा जाग्या झाल्या, पाखरे गाऊ लागली.
Q3. 'गाणी जुनीच नव्याने आली पाखरांच्या ओठी' — अर्थ लिहा.
पाखरे रोज तीच गाणी गातात, पण सकाळच्या नव्या प्रकाशात ती गाणी नवी, ताजी वाटतात. नव्या दिवसाचा आनंद त्यांच्या गाण्यांत दिसतो.
Q4. कविता आशावादी का आहे?
अंधार संपून प्रकाश येतो — दुःखानंतर सुख.
उदास जग क्षणात पालटते.
निसर्ग नव्या उत्साहाने जागा होतो.
निराशेतून बाहेर पडण्याचा संदेश.
Q5. स्वर की व्यंजन ते ओळखा : अ, क्, ई, म्.
अ, ई — स्वर; क्, म् — व्यंजने.
परीक्षेसाठी टीप
सूर्योदयाचे वर्णन करणाऱ्या ओळी आणि स्वर-व्यंजन-अक्षर यांचा संबंध लक्षात ठेवा.
दिलीप कुलकर्णी यांच्या या संवादरूप पाठात माधवकाका मुलांना पर्यावरणाचे महत्त्व आणि रक्षण समजावून सांगतात. निसर्गात प्रत्येक सजीव दुसऱ्याकडून काहीतरी घेतो आणि काहीतरी परतही करतो — अशी देवाण-घेवाण असल्यामुळे निसर्गाचे संतुलन टिकते. माणूस मात्र फक्त घेतो, परत काहीच देत नाही; म्हणून पर्यावरण धोक्यात येते, असा संदेश पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : दिलीप कुलकर्णी (जन्म १९५८) — लेखक, संपादक, पर्यावरण कार्यकर्ते; 'निसर्गायन', 'हसरे पर्यावरण' इत्यादी पुस्तके.
आनंद व मित्र माधवकाकांकडे पर्यावरणाचा अभ्यास करायला येतात.
पर्यावरण म्हणजे आपल्या सभोवतालचे सर्व सजीव-निर्जीव घटक.
निसर्गात देवाण-घेवाण असते : गुरे जमिनीवर चरतात, पण शेणाच्या रूपाने जमिनीला खतही देतात.
मधमाश्या, झाडे, साप, गांडूळ हे निसर्गाचे संतुलन राखतात.
निसर्गचक्रात काहीही वाया जात नाही; एकाचा टाकाऊ पदार्थ दुसऱ्याचे अन्न ठरतो.
माणूस हे निसर्गचक्र विसरला आहे — तो फक्त घेतो, परत देत नाही; प्रदूषण, कचरा वाढवतो.
झाडे लावणे, पाणी-वीज वाचवणे, कचरा कमी करणे हे पर्यावरण रक्षणाचे उपाय.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पर्यावरण – सभोवतालचे सजीव व निर्जीव घटक.
देवाण-घेवाण – देणे आणि घेणे.
संतुलन – समतोल.
निसर्गचक्र – निसर्गातील सतत चालणारी साखळी.
प्रदूषण – हवा, पाणी, जमीन दूषित होणे.
भाषाभ्यास
काळ : क्रिया केव्हा घडते ते दाखवतो — वर्तमानकाळ, भूतकाळ, भविष्यकाळ.
प्रत्येक काळाचे उपप्रकार : साधा, अपूर्ण, पूर्ण, रीती.
उदा. साधा वर्तमानकाळ — मी चित्र काढतो; साधा भूतकाळ — मी चित्र काढले; साधा भविष्यकाळ — मी चित्र काढीन.
अपूर्ण वर्तमानकाळ — मी चित्र काढत आहे; पूर्ण वर्तमानकाळ — मी चित्र काढले आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. गुरे पर्यावरणाला कशी उपयोगी पडतात?
गुरे जमिनीवर चरतात, पण शेणाच्या रूपाने जमिनीला खत परत देतात.
Q2. कृती करा : निसर्गाचे संतुलन राखणारे घटक लिहा.
मधमाश्या, झाडे, साप, गांडूळ.
Q3. निसर्गचक्राविषयीची कोणती गोष्ट माणूस विसरला आहे?
निसर्गात घेतले तसे परत द्यावे लागते, ही देवाण-घेवाण माणूस विसरला आहे. तो फक्त घेतो आणि कचरा, प्रदूषण परत देतो.
Q4. पर्यावरण रक्षणासाठी तुम्ही काय कराल?
झाडे लावून त्यांची निगा राखणे.
पाणी व वीज वाचवणे.
प्लास्टिकचा वापर टाळणे.
ओला-सुका कचरा वेगळा करणे.
Q5. काळ ओळखा : 'मी अभ्यास करत आहे.' 'उद्या पाऊस पडेल.'
अपूर्ण वर्तमानकाळ; साधा भविष्यकाळ.
परीक्षेसाठी टीप
काळाचे तीन प्रकार व चार उपप्रकार तक्त्यासह पाठ करा; 'देवाण-घेवाण' हा पाठाचा मुख्य विचार लक्षात ठेवा.
देवीदास बागूल यांच्या या ललित पाठात वसंत ऋतूत आंब्याच्या झाडांना येणाऱ्या मोहोराचे आणि त्या काळातील आठवणींचे सुंदर वर्णन आहे. शिशिरातील पानगळीनंतर वसंतात आंब्याला मोहोर येतो, त्याचा सुगंध दरवळतो आणि मन उल्हसित होते. बालपणी आंब्याच्या झाडाखाली खेळलेले खेळ, सूरपारंब्या, कैऱ्या यांच्या आठवणींतून आंब्याच्या झाडाशी असलेली मैत्री लेखक सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : देवीदास बागूल (१९३१–२०१९) — लेखक, समीक्षक, विचारवंत, छायाचित्रकार; 'मोहोरणं' इत्यादी पुस्तके.
शिशिर ऋतूत झाडांची पाने गळतात; त्यानंतर वसंत ऋतू येतो.
सूर्योदयापूर्वी पूर्व क्षितिजावर केशरी-कुसुंबी रंगाचा पट्टा दिसतो.
वसंतात आंब्याला मोहोर येतो; त्याच्या सुगंधाने वातावरण भरून जाते आणि लेखकाला उल्हास वाटतो.
पुढे कैऱ्या लागतात; कैऱ्यांच्या भाराने फांद्या खाली वाकतात.
कैरी पिकल्याचा सुगावा पाखरांना आधी लागतो; ती चोचीने आंब्याचा आस्वाद आधी घेतात.
आंबे उतरवण्याच्या दिवशी झाडावर चढणारे गडी बोलावले जातात; ते आधी 'पाड' (झाडावर पिकलेला आंबा) शोधतात.
आंबे उतरवून झाले की लेखकाला हुरहुर लागते; झाडाचा खूप लळा लागलेला असतो.
आंबा आणि चिंच ही झाडे सूरपारंब्या खेळायला योग्य, म्हणून त्यांच्याशी मुलांची मैत्री जास्त होते.
कैऱ्या, आंबे यांच्या आठवणींमुळे लेखकाला आंब्याच्या झाडाची सतत आठवण येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मोहोर – आंब्याच्या झाडाला येणारा फुलांचा तुरा.
शिशिर / वसंत – हिवाळा संपतानाचा ऋतू / फुलांचा ऋतू.
पानगळ – पाने गळून पडणे.
क्षितिज – आकाश व जमीन जिथे मिळाल्यासारखे दिसते ती रेषा.
सूरपारंब्या – झाडावर खेळायचा एक पारंपरिक खेळ.
उल्हास – आनंद, उत्साह.
भाषाभ्यास
प्रहर : वेळ मोजण्याची जुनी पद्धत; दिवसाचे चार व रात्रीचे चार प्रहर (एक प्रहर म्हणजे सुमारे तीन तास). पाठात 'तिसऱ्या प्रहरापर्यंत' असा उल्लेख आहे.
ऋतू : वर्षात सहा ऋतू — वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर. पाठात शिशिर, वसंत आणि वर्षा ऋतूंचा उल्लेख आहे.
संजीवनी बोकील यांच्या 'आम्ही असू वेगळे' या कवितेत विशेष गरजा असलेल्या (दिव्यांग) मुलांच्या भावना व्यक्त झाल्या आहेत. एकाच हिरव्या वेलीवरची जरा निराळी फुले जशी असतात, तशी ही मुले — निर्मळ हृदयाची, हसऱ्या चेहऱ्याची, पण थोडी वेगळी. देवाच्या वाटणीत काही कमी मिळाले तरी त्यांची तक्रार नाही. त्यांना ईर्ष्या, द्वेष माहीत नाही; सर्वांना आपले मानून ती आनंदाने जगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : संजीवनी बोकील.
'तशाच हिरव्या वेलींवरची जरा निराळी फुले' — दिव्यांग मुलेही समाजाचा भाग आहेत.
त्यांची हृदये निर्मळ, चेहरे हसरे आहेत.
देवाने काही कमी दिले तरी त्यांची खंत किंवा तक्रार नाही.
त्यांना ईर्ष्या, द्वेष, कपटाची भाषा ठाऊक नाही.
ते सर्वांना 'आपले' मानतात; आनंदाने खिदळतात.
'तुमच्या जगात आम्हांला बंदी असली तरी आमच्या जगाचे दार तुमच्यासाठी खुले आहे' — त्यांचे मन मोकळे आहे.
त्यांनाही प्रेम, सन्मान आणि समान संधी हवी आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दिव्यांग – शारीरिक किंवा मानसिक विशेष गरजा असलेली व्यक्ती.
निर्मळ – स्वच्छ, शुद्ध.
खंत – दुःख.
ईर्ष्या – मत्सर.
तंद्री लागणे – वेगळ्या विचारात गुंग होणे (वाक्प्रचार).
बावरणे – गोंधळणे.
भाषाभ्यास
उपमा/रूपक : दिव्यांग मुलांची तुलना 'एकाच वेलीवरच्या निराळ्या फुलांशी'.
भाषणातील शब्द : भाषण आकर्षक करण्यासाठी आदरार्थी संबोधने (आदरणीय, प्रिय मित्रांनो), सुविचार, म्हणी, छोट्या गोष्टी वापरतात.
दिव्यांग व्यक्तींनी विविध क्षेत्रांत मोठी कामगिरी केली आहे — त्यांच्याकडून प्रेरणा घ्यावी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवितेतील मुलांना कोणती भाषा ठाऊक नाही?
ईर्ष्या, द्वेष, कपट यांची भाषा कवितेतील मुलांना ठाऊक नाही.
Q2. कृती करा : कवितेतील मुलांचे वर्णन करणारे शब्द लिहा.
निर्मळ हृदये, हसरे चेहरे, निराळी मुले.
Q3. 'देवाकडच्या वाटणीत जरि कमी मिळाले काही' — अर्थ लिहा.
देवाने या मुलांना एखादी शारीरिक किंवा मानसिक क्षमता कमी दिली असेल, तरी ती तक्रार करत नाहीत; ती आनंदाने, समाधानाने जगतात.
Q4. दिव्यांग मित्रांशी आपण कसे वागावे?
त्यांच्याशी प्रेमाने, आदराने वागावे.
गरज असेल तेव्हा मदत करावी, पण दया दाखवू नये.
खेळात, अभ्यासात सहभागी करून घ्यावे.
त्यांची थट्टा करू नये.
Q5. कवितेचा संदेश लिहा.
सर्व माणसे सारखीच मौल्यवान आहेत. वेगळेपणा म्हणजे कमीपणा नव्हे. सर्वांना प्रेम, सन्मान आणि समान संधी मिळायला हवी.
परीक्षेसाठी टीप
'एकाच वेलीवरची निराळी फुले' या कल्पनेचा अर्थ आणि दिव्यांगांशी वागण्याचे नियम लक्षात ठेवा.
कविता भालेराव यांच्या या पाठात जागतिक कीर्तीचे संगणकतज्ज्ञ डॉ. विजय भटकर यांच्या मुलाखतीतून त्यांचे कौटुंबिक जीवन, शिक्षण, प्रयोगशीलता आणि आत्मविश्वास यांचा परिचय होतो. भारताचा पहिला महासंगणक 'परम' घडवण्यात डॉ. भटकरांचे मोलाचे योगदान आहे, म्हणून शीर्षकात 'परम'पूज्य असा शब्दखेळ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : कविता भालेराव (जन्म १९५८) — विज्ञान पत्रकार, चरित्रलेखिका.
डॉ. विजय भटकर — 'संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान' क्षेत्रातील जागतिक कीर्तीचे भारतीय शास्त्रज्ञ.
लहानपणी घरातील वाया गेलेल्या बाटल्या, झाकणे, दोरा यांतून साहित्य तयार करून त्यांनी प्रयोगशाळा उभारली; शिक्षिका असलेल्या आईचा या उद्योगांना पाठिंबा होता.
त्यांचे पदव्युत्तर शिक्षण बडोद्यात झाले; त्या काळात घरची आर्थिक परिस्थिती ढासळली होती, त्यात दुष्काळाची भर पडली — तरी त्यांनी कठोर परिश्रम करून शिक्षण पूर्ण केले.
त्रिवेंद्रम येथील इलेक्ट्रॉनिक्स रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट सेंटरचे संचालक (१९८०–८७) होते.
ते सी-डॅक या संस्थेचे संस्थापक कार्यकारी संचालक; 'परम' हा सुपरकॉम्प्युटर (महासंगणक) त्यांच्या नेतृत्वाखाली तयार झाला.
त्यांना लोकमान्य टिळक पुरस्कार (१९९९) यांसह अनेक पुरस्कार मिळाले.
प्रयोगशीलता, जिज्ञासा आणि आत्मविश्वास हे त्यांचे गुण विद्यार्थ्यांसाठी प्रेरणादायी आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संगणकतज्ज्ञ – संगणक क्षेत्रातील तज्ज्ञ.
महासंगणक – अतिशय वेगाने प्रचंड गणना करणारा संगणक (सुपरकॉम्प्युटर).
प्रयोगशीलता – नवे प्रयोग करण्याची वृत्ती.
मुलाखत – प्रश्नोत्तरांतून एखाद्याची माहिती घेणे.
पूज्य – आदरणीय.
भाषाभ्यास
शब्दखेळ : 'परम'पूज्य — 'परम' म्हणजे अतिशय, आणि 'परम' हे महासंगणकाचे नाव; दोन्ही अर्थ एकत्र.
मुलाखतीची रचना : प्रश्न विचारणारा व उत्तर देणारा यांचे संवाद; प्रश्न नेमके व क्रमाने असावेत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. डॉ. विजय भटकर कोणत्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ आहेत?
संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील.
Q2. कृती करा : डॉ. भटकरांच्या नावाशी जोडलेल्या महासंगणकाचे नाव लिहा.
परम.
Q3. कुटुंबाच्या संस्कारांचा व पाठिंब्याचा डॉ. भटकरांवर कोणता परिणाम झाला?
कुटुंबातील संस्कारांमुळे आणि आईच्या पाठिंब्यामुळे भटकरांमध्ये जिज्ञासा, प्रयोगशीलता, मेहनत आणि आत्मविश्वास हे गुण रुजले; त्यामुळे अडचणींवर मात करून ते मोठे शास्त्रज्ञ झाले.
Q4. डॉ. भटकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे गुण लिहा.
प्रयोगशीलता.
जिज्ञासा व चिकाटी.
आत्मविश्वास.
देशासाठी तंत्रज्ञान निर्माण करण्याची जिद्द.
Q5. शीर्षक 'संगणकातील परमपूज्य' का दिले असावे?
'परम' हा भारताचा महासंगणक घडवणारे डॉ. भटकर संगणक क्षेत्रात अत्यंत आदरणीय (परमपूज्य) आहेत; म्हणून हा दोन अर्थांचा शब्दखेळ शीर्षकात आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'परम' महासंगणक आणि डॉ. भटकरांच्या बालपणीच्या घरगुती प्रयोगशाळेचा प्रसंग लक्षात ठेवा.
सेनापती बापट यांच्या 'हा देश माझा' या कवितेत मातृभूमीविषयीचा अभिमान, कृतज्ञता आणि कर्तव्यभावना व्यक्त झाली आहे. उंच हिमालय, विशाल सागर, गंगा-यमुना, शेती-धरती, बागबगीचे — हे सर्व माझे आहे, याचे भान ठेवा, असे कवी सांगतात. संशय, राग, द्वेष मनातून काढून टाकावेत, उत्पात थांबवावा आणि सर्वांनी एकतेने देशकार्य करावे, असा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : सेनापती बापट (पांडुरंग महादेव बापट) — स्वातंत्र्यसैनिक व कवी; मुळशी सत्याग्रहातील नेतृत्वामुळे 'सेनापती' ही उपाधी.
धृपद : 'हा देश माझा, याचे भान जरासे राहू द्या रे'.
हिमालय, सागर, गंगा-यमुना, शेती, धरती, बागबगीचे — सर्व माझे आहे.
सुधा मूर्ती यांच्या 'खरी संपत्ती' या पाठात ज्ञान आणि पुस्तके हीच खरी संपत्ती आहे, हा विचार मांडला आहे. लेखिकेचे शिक्षक आजोबा गावात अतिशय मानाने वावरत. 'शिक्षकाला एवढा मान का?' या प्रश्नाचे उत्तर ते अर्जुन-द्रोणाचार्यांच्या गोष्टीतून देतात — ज्ञान हीच एकमेव अविनाशी गोष्ट आहे. आजोबांनी घेतलेल्या वचनामुळे पुढे लेखिकेने इन्फोसिस फाउंडेशनमार्फत हजारो वाचनालये उभारली.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका : सुधा मूर्ती (जन्म १९५०) — प्रसिद्ध लेखिका; 'आजीच्या पोतडीतल्या गोष्टी' इत्यादी पुस्तके.
मध्यमवर्गीय शिक्षकाच्या घरात 'पुस्तके आणि ज्ञान हीच खरी संपत्ती' मानली जाई.
गावातील श्रीमंत माणूसही शिक्षक आजोबांना आदराने नमस्कार करत असे.
अर्जुनाचे उत्तर : सर्व गोष्टी नाशवंत आहेत; देऊन संपणाऱ्या आहेत; फक्त ज्ञान अविनाशी आहे आणि दिल्याने वाढते.
गुरू सतत ज्ञान देतो, म्हणून तो सर्वांत श्रीमंत; शिक्षक हे ज्ञानाचे निधान.
लहानपणी लेखिकेची सर्वांत लांबची चक्कर गावच्या वाचनालयात होती.
अमेरिकेतील अँड्र्यू कार्नेजीने आपली संपत्ती खेड्यांमध्ये वाचनालये बांधण्यासाठी दिली — ही गोष्ट आजोबांनी सांगितली.
आजोबांनी वचन घेतले — जास्तीचे पैसे झाले तर निदान एका वाचनालयाला पुस्तके दे.
पुढे इन्फोसिस फाउंडेशनच्या माध्यमातून दहा हजार वाचनालये बांधली गेली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निर्धन – गरीब.
नाशवंत – नष्ट होणारे.
अविनाशी – कधीही नष्ट न होणारे.
निधान – ठेवा, साठा.
मृत्युपत्र – मृत्यूनंतर संपत्तीचे काय करावे हे लिहून ठेवलेले पत्र.
वचन देणे – शब्द देणे (वाक्प्रचार).
भाषाभ्यास
जोडाक्षरांचे नियम :
स्वर पूर्ण उच्चारतात (अ, आ, इ); व्यंजने अपूर्ण उच्चारतात (क्, ख्).
दोन विजातीय स्वर मिळून संयुक्त स्वर : अ + इ = ए.
दोन व्यंजने मिळून संयुक्त व्यंजन : म् + ह = म्ह, त् + य = त्य.
एकच व्यंजन दोनदा जोडले की द्वित्त : क् + क = क्क, त् + त = त्त.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिक्षकाची खरी संपत्ती कोणती?
ज्ञान ही शिक्षकाची खरी संपत्ती आहे.
Q2. कृती करा : अर्जुनाच्या मते अविनाशी काय आहे?
ज्ञान.
Q3. अँड्र्यू कार्नेजीने आपल्या संपत्तीचे काय केले?
त्याने मृत्युपत्रात लिहिले की आपली सर्व संपत्ती मुलांना न देता अमेरिकेतील जास्तीत जास्त खेडेगावांत वाचनालये बांधण्यासाठी खर्च करावी.
Q4. आजोबांनी लेखिकेकडून कोणते वचन घेतले आणि ते कसे पूर्ण झाले?
वचन : गरजा भागून पैसे शिल्लक राहिले तर निदान एका वाचनालयाला पुस्तके द्यायची.
अनेक वर्षांनी लेखिकेला ते आठवले.
इन्फोसिस फाउंडेशनमार्फत त्यांनी दहा हजार वाचनालये बांधली.
Q5. द्वित्त म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
एकच व्यंजन दोन वेळा जोडले की त्याला द्वित्त म्हणतात. उदा. पक्का (क्क), पत्ता (त्त).
परीक्षेसाठी टीप
'ज्ञान अविनाशी आहे' हा मुख्य विचार, कार्नेजीचे उदाहरण आणि जोडाक्षरांचे नियम लक्षात ठेवा.
'विचारधन' या पाठात झाडे आणि पर्यावरण यांविषयी महाराष्ट्रातील संतांनी मांडलेले विचार दिले आहेत. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत एकनाथ यांच्या ओव्यांतून वृक्षांची परोपकारी वृत्ती आणि वृक्ष लावण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. झाडे लावणे, वाढवणे आणि त्यांचे संवर्धन करणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे, असा संदेश मिळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
झाडे, वेली, फळे, फुले, वने हे निसर्गाचे अविभाज्य घटक आहेत.
संत ज्ञानेश्वर : 'पत्र पुष्प छाया, फळ मूळ…' — वृक्ष वाटसरूला पान, फूल, सावली, फळ, मूळ देण्यास कधीही चुकत नाही.
संत नामदेव : 'जे वृक्ष लाविती सर्वकाळ, तयावरी छत्रांचे झल्लाळ' — जे नेहमी वृक्ष लावतात, त्यांच्यावर सुखाची शीतल छाया राहते.
संत एकनाथ : अतिथी वृक्षाजवळ आला तर वृक्ष त्याला विन्मुख पाठवत नाही; पान, फूल, फळ, मूळ, छाया, साल, लाकूड सर्व देतो.