'माय मराठी!' हे संजीवनी मराठे यांचे गाणे आहे. कवयित्री मराठी भाषेला आपली आई मानते. ती आपले तन, मन, धन मराठीला अर्पण करते आणि मराठी भाषेचे गोडवे गाते. मराठीचे बोलणे, चालणे, रीत आणि प्रेम आपल्याला शिकवावे, अशी ती विनंती करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : संजीवनी मराठे. हे गाणे तालासुरात म्हणायचे आहे.
कवयित्री मराठी भाषेला 'माय' (आई) म्हणते.
तिने आपले तन, मन आणि धन मराठीच्या पायी वाहिले आहे; ती मराठीच्या नावात आणि धामात रंगून गेली आहे.
कष्टातही मराठीचीच गोडी तिला चाखायला मिळते; मराठी हाच तिचा विसावा आणि आधार आहे.
मराठीचे झरे, पाखरे, सुगंध, लोक, राग आणि संतोष हे सगळेच तिला हवेहवेसे वाटतात.
लहान मूल आईच्या मांडीवर लोळते, बागडते, तसे कवयित्री मराठीच्या अंगाखांद्यावर खेळते आणि तिच्या आभाळात भरारी घेते.
ती शब्दांची 'मोहनमाळ' गुंफते; त्या शब्दांचा अर्थ साजरा, गंध लाजरा आणि रंग नवलाईचे असतात.
शेवटी ती म्हणते, मराठीसाठी मी दिव्यातील वातीसारखी जळते आणि क्षणाक्षणाला मराठीच्या स्वरूपात मिसळून जाते.
'वात होउनी जळते मी' – स्वतः जळून दुसऱ्याला प्रकाश देणे, म्हणजे त्याग.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवयित्रीने मराठी भाषेला काय म्हटले आहे?
कवयित्रीने मराठी भाषेला 'माय' म्हणजे आई म्हटले आहे.
Q2. कृती करा : कवयित्रीने मराठीला काय काय अर्पण केले आहे?
तन, मन आणि धन.
Q3. कवयित्रीला मराठीच्या कोणकोणत्या गोष्टी हव्याहव्याशा वाटतात?
मराठीचे झरे, पाखरे, सुगंध, जनलोक, राग आणि संतोष – या सर्व गोष्टी तिला हव्याहव्याशा वाटतात.
Q4. 'तुझियासाठी वात होउनी जळते मी' या ओळीचा अर्थ लिहा.
दिव्यातील वात स्वतः जळते आणि सगळीकडे प्रकाश देते. तसे कवयित्री मराठी भाषेसाठी स्वतःला झिजवायला तयार आहे. यातून तिचे मराठीवरील प्रेम आणि त्याग दिसतो.
Q5. तुम्हांला मराठी भाषा का आवडते? तीन-चार ओळी लिहा.
मराठी ही माझी मातृभाषा आहे. ती गोड आणि सोपी आहे. मराठीत संतांचे अभंग, सुंदर कविता आणि गोष्टी आहेत. आई मराठीतूनच मला गोष्टी सांगते, म्हणून मला मराठी खूप आवडते.
परीक्षेसाठी टीप
कवयित्रीचे नाव (संजीवनी मराठे) आणि 'माय' म्हणजे आई हा अर्थ लक्षात ठेवा. गाणे तालासुरात पाठ करा.
'बंडूची इजार' ही एक मजेदार चित्रकथा आहे. बंडूची नवी इजार चार बोटे लांब होते. तो बायको, बहीण (सुबी) आणि आई यांना ती कमी करायला सांगतो, पण प्रत्येक जण कामाचे कारण सांगून नकार देते. नंतर प्रत्येकीला वाईट वाटते आणि ती गुपचूप इजार चार बोटे कापते. बंडूही स्वतःच चार बोटे कापतो. शेवटी इजारीची चड्डी होते आणि सगळे खळखळून हसतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
बंडूने आणलेली इजार चार बोटे लांब होती.
त्याने आधी बायकोला, मग बहिणीला (सुबीला) आणि शेवटी आईला 'इजार चार बोटे कापून टाके घाल' असे सांगितले.
बायकोला घरकाम होते, सुबीला कॉलेजचा अभ्यास होता, आई वैरण कापून थकली होती; म्हणून तिघींनी नकार दिला.
बंडू हिरमुसला होऊन शेतावर गेला.
नंतर बायकोने, बहिणीने आणि आईने वेगवेगळ्या वेळी, कोणाला न सांगता इजारीचे पाय चार-चार बोटे कापले.
बंडूने 'आपलं काम आपणच केलेलं बरं' असे म्हणून स्वतःही चार बोटे कापली.
अशी एकूण सोळा बोटे कापली गेली आणि इजारीची चड्डी झाली!
एकमेकांशी न बोलता काम केल्यामुळे हा घोटाळा झाला. यातून संवादाचे (एकमेकांशी बोलण्याचे) महत्त्व कळते.
'वल्हवा रं वल्हवा' हे वसंत बापट यांचे स्फूर्तिगीत आहे. मुले होडी वल्हवत आहेत. वादळ, सोसाट्याचा वारा आणि डोंगराएवढ्या लाटा आल्या तरी ती धैर्याने नाव पुढे नेतात. होडीवर तिरंगा फडकत आहे. देशाच्या स्वातंत्र्याचे रक्षण करण्याचा संदेश या गाण्यातून मिळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : वसंत बापट. हे गाणे तालासुरात आणि साभिनय म्हणायचे आहे.
नाव (होडी) पाण्यावरून चालली आहे; ती वल्हवण्याची सारी जबाबदारी मुलांवर आहे.
मुले लहान असली तरी वीर आणि धीराची आहेत; वादळ आले तरी ती नाव वल्हवत राहतात.
मोकाट, पिसाट वारा आणि डोंगरमाथ्याएवढ्या लाटा आल्या तरी मुले घाबरत नाहीत; 'येऊ द्या' असे म्हणतात.
त्यांची छाती अफाट (रुंद, धाडसी) आहे; ती लाटा झेलतात.
होडीवर तीन रंगी झेंडा आहे; मुलांच्या अंगात नवा जोम संचारला आहे.
स्वातंत्र्य ही मोलाची दौलत आहे, ती सर्वांच्या जिवाच्या तोलाची आहे.
स्वातंत्र्य टिकवणे हीच त्यांची एक आस आणि एक ध्यास आहे; म्हणून ते जोमाने नाव वल्हवतात.
होडी म्हणजे आपला देश आणि मुले म्हणजे देशाची नवी पिढी, असा या गाण्याचा भाव आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वल्हवणे – वल्ह्याने (पाण्यात) होडी पुढे नेणे.
नौका – होडी, नाव.
पिसाट – वेडावलेला, भयंकर.
अफाट – खूप मोठी.
जोम – उत्साह, बळ.
दौलत – संपत्ती.
आस – इच्छा. ध्यास – सतत लागलेली ओढ.
भाषाभ्यास
समानार्थी शब्द : नाव – होडी, नौका; वारा – पवन, वायू; धीर – धैर्य; डोळे – नयन.
विरुद्धार्थी शब्द : लहान × महान; मोलाची × कवडीमोल.
पुनरावृत्ती : 'जलावरी-जलावरी-जलावरी', 'तीन रंगी - तीन रंगी' अशा पुनरावृत्तीमुळे गाण्याला ठेका येतो.
हा पाठ आंतरराष्ट्रीय धावपटू कविता राऊत यांच्या जीवनावर आहे. नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर तालुक्यातील सावरपाडा या आदिवासी पाड्यातून आलेल्या कवितांनी गरिबी आणि अडचणींवर मात करून राष्ट्रकुल व आशियाई क्रीडा स्पर्धांत पदके मिळवली. म्हणून त्यांना 'सावरपाडा एक्स्प्रेस' म्हणतात. मेहनत, जिद्द आणि चांगले मार्गदर्शन यांमुळे यश मिळते, हा संदेश पाठातून मिळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
सावरपाडा हा नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर तालुक्यातील डोंगराळ आदिवासी पाडा आहे; तिथे पाण्यासाठी मैलोन्मैल भटकावे लागते.
कविता लहानपणी अनवाणी पायांनी चालत, लाकूडफाटा गोळा करत; त्यामुळे त्यांचे पाय कणखर झाले.
राष्ट्रकुल स्पर्धेत कांस्य, तर आशियाई स्पर्धेत रौप्य व कांस्य पदके त्यांनी मिळवली.
चीनमधील गुआँगजाऊ येथील आशियाई स्पर्धेत दहा हजार मीटर धावण्यात त्यांचे सुवर्णपदक अवघ्या सेकंदांनी हुकले; तेव्हा आईने त्यांची समजूत काढली.
त्यांची आई सुमित्रा अवघी चौथी शिकलेली, पण समंजस आहे; वडिलांचे नाव रामदास.
प्रशिक्षक विजेंद्र सिंग यांनी त्यांच्यातील गुण ओळखला. नाशिकच्या भोसला मिलिटरी स्कूलच्या मैदानावर तंत्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले; बूट घालून धावण्याचा सराव करून घेतला.
गुजरातमधील गांधीनगर येथे राष्ट्रीय शालेय स्पर्धेत रौप्यपदक मिळवून यशाची सुरुवात झाली.
२४ ऑक्टोबर २००२ पासून पाच वर्षे त्या विजेंद्र सिंग यांच्याच घरी राहिल्या; सिंग दांपत्याने त्यांना आपल्या मुलीसारखे सांभाळले.
नवी दिल्लीतील राष्ट्रकुल स्पर्धेतील विजयानंतर सावरपाड्यात जणू दिवाळी साजरी झाली.
प्रसिद्ध झाल्या तरी कविता हळव्या व साध्या आहेत. पी. टी. उषा यांना त्या आदर्श मानतात. 'मेहनत हाच यशाचा महामार्ग' असे त्या म्हणतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दुर्गम – जिथे जाणे कठीण आहे असा.
पाडा – आदिवासी लोकांची छोटी वस्ती.
कणखर – मजबूत, टणक.
प्रतिकूल – विरोधी, अडचणीची.
तंत्रशुद्ध – योग्य पद्धतीने केलेले.
हळवा – लगेच भावनाविवश होणारा.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : नाव उंच करणे – कीर्ती वाढवणे; सुवर्णपदक हुकणे – थोड्या फरकाने न मिळणे; समजूत काढणे – समजावून शांत करणे.
म्हणीसारखे वाक्य : 'हिऱ्याला पैलू पाडल्यावर त्याचे तेज अधिकच फैलावते' – चांगल्या मार्गदर्शनाने गुण अधिक खुलतात.
विरुद्धार्थी शब्द : प्रतिकूल × अनुकूल; यश × अपयश; दुर्गम × सुगम.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कविता राऊत यांना 'सावरपाडा एक्स्प्रेस' का म्हणतात?
त्या सावरपाडा या पाड्यातील असून अतिशय वेगाने धावतात आणि त्यांनी भारताचे नाव उंच केले, म्हणून त्यांना 'सावरपाडा एक्स्प्रेस' म्हणतात.
Q2. कृती करा : कविता राऊत यांनी मिळवलेली पदके.
राष्ट्रकुल स्पर्धा – कांस्यपदक; आशियाई स्पर्धा – रौप्य व कांस्यपदक; गांधीनगर राष्ट्रीय शालेय स्पर्धा – रौप्यपदक.
Q3. कविता यांचे पाय कणखर कशामुळे झाले?
लहानपणी पाण्यासाठी आणि लाकूडफाट्यासाठी त्या डोंगरदऱ्यांतून अनवाणी चालत. अशा कष्टांमुळे त्यांचे पाय कणखर झाले.
Q4. कविता यांच्या यशात विजेंद्र सिंग यांचा वाटा कोणता?
त्यांनी कविताचे गुण ओळखले, आईवडिलांची मानसिकता तयार केली, तंत्रशुद्ध प्रशिक्षण दिले, शिक्षणाची सोय केली, पाच वर्षे स्वतःच्या घरी ठेवले आणि आर्थिक मदत मिळवून दिली.
Q5. या पाठातून तुम्हांला कोणती प्रेरणा मिळते?
परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी हार मानू नये. मेहनत, सराव आणि जिद्द असेल तर यश नक्की मिळते.
परीक्षेसाठी टीप
सावरपाडा – त्र्यंबकेश्वर (नाशिक), प्रशिक्षक – विजेंद्र सिंग, आदर्श – पी. टी. उषा हे मुद्दे लक्षात ठेवा.
'मुंग्यांच्या जगात' हा प्रकाश किसन नवाळे यांचा माहितीपर पाठ आहे. मुंग्या वसाहत करून सामाजिक जीवन जगतात. त्या गंधकणांच्या आणि आवाजाच्या मदतीने एकमेकींशी संवाद साधतात. स्वतःचे आणि वसाहतीचे रक्षण त्या कसे करतात, हेही पाठात सांगितले आहे. उद्यमशील आणि शिस्तबद्ध मुंग्यांकडून आपण बरेच शिकू शकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतात मुंग्यांच्या सुमारे एक हजार जाती आढळतात.
कीटकांमध्ये सर्वांत उद्योगी, कष्टाळू, शिस्तप्रिय व हुशार म्हणून मुंग्यांचे नाव सर्वप्रथम घेतले जाते.
मुंगी समाजप्रिय कीटक आहे; एका वसाहतीत लाखो मुंग्या राहतात – कामकरी मुंग्या, एक किंवा काही राणी मुंग्या आणि काही नर मुंग्या.
मुंग्या वेगवेगळ्या कारणांसाठी वेगवेगळ्या रासायनिक गंधकणांचा उपयोग करून संवाद साधतात.
अन्नाचा साठा सापडल्यावरच मुंगी परत येताना मार्गात गंधकण सोडते; इतर मुंग्या मिश्यांच्या साहाय्याने तो माग काढतात. म्हणून मुंग्या रांगेने चालतात.
प्रत्येक वसाहतीच्या मुंग्यांना विशिष्ट गंध असतो; त्यामुळे आपली मुंगी कोणती, हे त्या ओळखतात.
संकट आल्यावर मुंग्या सावधतेचा इशारा देणारे गंधकण सोडतात; मुंगी चिरडली तर हे गंधकण जास्त प्रमाणात सुटतात.
मुंग्या शरीराचा पृष्ठभाग घासून आवाज करतात आणि त्याद्वारेही संदेश देतात.
रक्षणासाठी काही मुंग्या कडकडून चावतात, काही विषारी दंश करतात, तर काही आम्लाचा फवारा सोडतात.
मुंग्यांनाही शत्रू आहेत; हे सर्व निसर्गाच्या अन्नसाखळीचा भाग आहे.
Q1. कीटकांमध्ये मुंगीचे नाव सर्वप्रथम का घेतले जाते?
मुंग्या सर्वांत जास्त उद्योगी, कष्टाळू, शिस्तप्रिय आणि हुशार असतात, म्हणून.
Q2. मुंग्या गंधकण केव्हा सोडतात?
अन्नाचा साठा सापडल्यावर परत येताना, तसेच संकट आल्यावर सावधतेचा इशारा देण्यासाठी मुंग्या गंधकण सोडतात.
Q3. मुंग्या नेहमी रांगेने का चालतात?
पहिली मुंगी अन्नाकडून परतताना मार्गात गंधकण सोडते. इतर मुंग्या मिश्यांनी त्या गंधाचा माग काढत अन्नापर्यंत जातात, म्हणून त्या रांगेने चालतात.
Q4. मुंग्या स्वतःचे व वसाहतीचे संरक्षण कसे करतात?
काही मुंग्या कडकडून चावतात, काही विषारी दंश करतात, काही आम्लाचा फवारा शत्रूवर सोडतात. मोठ्या शत्रूवर सगळ्या मुंग्या मिळून चावा घेतात, त्यामुळे शत्रूला पळ काढावा लागतो.
Q5. मुंग्यांचे कोणते गुण तुम्हांला आवडतात?
मुंग्या कष्टाळू, शिस्तबद्ध आहेत. त्या एकजुटीने काम करतात आणि पुढच्या काळासाठी अन्न साठवतात. हे गुण मला आवडतात.
परीक्षेसाठी टीप
मुंग्यांचा संवाद दोन प्रकारे होतो – गंधकण आणि शरीर घासून होणारा आवाज. हा मुद्दा लक्षात ठेवा.
'माहेर' ही सदाशिव माळी यांची लोकगीताच्या धाटणीची कविता आहे. एक स्त्री तापी नदीकाठच्या चिकण मातीपासून सुरुवात करून एकेक गोष्ट दुसरीशी जोडत जाते – ओटा, जातं, सोजी, लाडू, शेला, भाऊ, रथ, नंदी आणि शेवटी माहेर. माहेरी जाऊन धिंगामस्ती करण्याचा तिचा आनंद या साखळीतून व्यक्त होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : सदाशिव माळी. ही कविता ओवीसारखी, गाण्याच्या चालीत आहे; प्रत्येक कडव्याच्या शेवटी 'ग बाई' येते.
तापीकाठच्या चिकण मातीने ती ओटा बांधते.
ओटा चांगला झाला तर त्यावर जातं मांडते; जातं चांगलं असेल तर सोजी दळते.
सोजी चांगली असेल तर लाडू बांधते; लाडू चांगले झाले तर ते शेल्याच्या पदरी बांधते.
शेला चांगला असेल तर भाऊरायाला भेटते; भाऊ चांगला असेल तर तो दारी रथ आणील.
रथ चांगला असेल तर त्याला नंदी जुंपील; नंदी चांगला असेल तर ती माहेराला जाईल.
माहेर चांगलं असेल तर तिथे ती धिंगामस्ती (मनसोक्त मजा) करेल.
प्रत्येक ओळ आधीच्या ओळीतील वस्तूपासून सुरू होते – ही 'साखळी' रचना कवितेचे वैशिष्ट्य आहे.
स्त्रीच्या मनातील माहेरची ओढ आणि भावावरील प्रेम कवितेत दिसते.
'अरण्यलिपी' हा सुरेशचंद्र वारघडे यांचा पाठ आहे. जंगलात प्राणी दिसले नाहीत तरी त्यांच्या पावलांचे ठसे, विष्ठा, नख-दातांच्या खुणा आणि आवाज यांवरून त्यांची ओळख पटते. या खाणाखुणांनाच 'अरण्यलिपी' म्हणतात. जंगलवाचनाचा छंद लागला की निसर्गाशी आपली जवळीक वाढते.
महत्त्वाचे मुद्दे
वन्य प्राणी ठरलेल्या पाऊलवाटेवरून ये-जा करतात; पाणवठ्याजवळच्या ओल्या मातीत त्यांच्या पावलांचे ठसे स्पष्ट दिसतात.
ठसे ताजे असतील तर कोणता प्राणी किती वेळापूर्वी गेला, हे समजते.
वाघ पालापाचोळ्यातून चालणे टाळतो, कारण त्याला आवाज होऊ द्यायचा नसतो.
वाघाचा अंगठा पंजाच्या वर असल्याने तो ठशात उमटत नाही; फक्त तळवा व चार बोटे उमटतात.
वाघाचा पंजा चौकोनी असतो; वाघिणीच्या मागच्या पायाचा तळवा आयताकृती असतो.
वाघ मागचा पाय पुढच्या पावलाच्या ठशावर टाकतो, म्हणून शिरगणतीत मागच्या पायाचे ठसे घेतात.
तरसाचा ठसा तीन इंच लांब असतो; अस्वलाचा ठसा माणसाच्या पायासारखा दिसतो.
गव्याच्या खुराचा ठसा सहा इंच भरतो; भेकराच्या खुराचा ठसा अवघा सव्वा इंच असतो.
दोन्ही पायांचे ठसे दिसत असतील तर प्राणी पळत गेला, हे कळते.
विष्ठेतील केस, नखे, हाडे यांवरून शिकार कोणत्या प्राण्याची केली ते ओळखता येते.
हिंस्र प्राणी दिसताच पक्षी, हरीण, सांबर, काळवीट आवाज करून धोक्याची सूचना देतात.
विरुद्धार्थी शब्द : ताजे × शिळे; स्पष्ट × अस्पष्ट; नर × मादी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'अरण्यलिपी' म्हणजे काय?
जंगलात विखुरलेल्या वन्य प्राण्यांच्या खाणाखुणा – पावलांचे ठसे, विष्ठा, नखे-दातांच्या खुणा, आवाज – म्हणजे अरण्यलिपी.
Q2. वाघाच्या ठशात अंगठ्याचा ठसा का उमटत नाही?
वाघाचा अंगठा पंजाच्या वरच्या बाजूस असतो, म्हणून तो मातीत उमटत नाही.
Q3. शिरगणती करताना वाघाच्या मागच्या पायाचे ठसे का घेतात?
चालताना वाघ मागचा पाय पुढच्या पावलाच्या ठशावर टाकतो. त्यामुळे पुढचा ठसा पुसला जातो आणि मागच्या पायाचा ठसा स्पष्ट राहतो.
Q4. प्राणी चालत गेला की पळत गेला, हे कसे ओळखतात?
चालताना मागचा पाय पुढच्या ठशावर पडतो, म्हणून एकच ठसा दिसतो. पळताना मागील व पुढील दोन्ही पायांचे ठसे दिसतात. दोन ठशांतील अंतर जितके जास्त तितका प्राणी वेगात पळाला.
Q5. कृती करा : प्राणी आणि त्याच्या ठशाचे वैशिष्ट्य जुळवा.
तरस – तीन इंच लांब ठसा; अस्वल – माणसाच्या पायासारखा ठसा; गवा – सहा इंचाचा खूर; भेकर – सव्वा इंचाचा खूर.
परीक्षेसाठी टीप
प्राण्यांच्या ठशांची मापे (तरस ३ इंच, गवा ६ इंच, भेकर सव्वा इंच) आणि वाघाच्या ठशाची वैशिष्ट्ये नीट पाठ करा.
'प्रिय बाई...' हे ऊर्मिला माने या पाचवीतील मुलीने आपल्या तिसरीतील बाईंना लिहिलेले अनौपचारिक पत्र आहे. टीव्हीवर बाईंना आदर्श शिक्षक पुरस्कार मिळाल्याची बातमी पाहून तिला खूप आनंद होतो. आजोबांच्या सल्ल्याने ती बाईंना पत्र लिहून अभिनंदन करते आणि जुन्या शाळेच्या आठवणी सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पत्राची तारीख ५/९/२०२२ (शिक्षक दिन) आहे; पत्र लिहिणारी मुलगी ऊर्मिला माने, मु. पो. ता. दापोली, जि. रत्नागिरी येथे राहते.
टीव्हीवर आदर्श शिक्षक पुरस्काराची बातमी पाहून ऊर्मिला आनंदाने उडालीच; जवळपास दीड वर्षांनी तिला बाई दिसल्या.
तिने बाईंना फोन लावला, पण 'कव्हरेज क्षेत्राच्या बाहेर' असा संदेश आला.
आजोबांनी सांगितले, "पत्र लिही, ते कायम आठवणीत राहील."
बाईंनी शिकवलेल्या कविता, स्नेहसंमेलनातील नाटक, सहलीतील भन्नाट खेळ तिला आठवतात.
पाचवीत आल्यापासून ती शाळेत एकटी चालत जाते, भरपूर अभ्यास करते आणि रोज सुमारे दोन तास मैदानावर खेळते.
बाईंच्या घराबाहेरच्या गुलमोहराची ती चौकशी करते; यावरून ती बाईंच्या घरी जात असे, हे कळते.
नव्या शाळेतही तिने फुली-गोळ्याचा खेळ सर्वांना शिकवला आहे.
शेवटी ती बाईंच्या उत्तराची वाट पाहते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पुरस्कार – चांगल्या कामासाठी दिलेले बक्षीस, सन्मान.
आठवण काढणे – एखाद्याची आठवण करणे.
स्नेहसंमेलन – शाळेचा वार्षिक कार्यक्रम.
भन्नाट – खूप मजेदार, अफलातून.
अनौपचारिक पत्र – घरच्या, ओळखीच्या व्यक्तींना लिहिलेले पत्र.
भाषाभ्यास
पत्राचे भाग : दिनांक, मायना (प्रिय बाई), मजकूर, शेवट (तुमची), सही (ऊर्मिला), पत्ता.
शब्दशः अर्थ नसलेले शब्दप्रयोग : आनंदाने उडणे – खूप आनंद होणे; डोक्यात हवा जाणे – गर्व होणे; गर्वाचा फुगा फुटणे – गर्व नाहीसा होणे.
'जनाई' ही शंकर पाटील यांची ग्रामीण कथा आहे. शेतात काम करणाऱ्या जनाईला एक दिवस शेंगांच्या वावरात मोठा साप (भुजंग) दिसतो आणि ती घाबरून वस्तीवर पळत येते. सगळी वस्ती घाबरते, पण पोटासाठी शेतावर जाणे भाग असते. शेवटी जनाई धीर गोळा करून सापाशीच मनातून बोलते आणि निर्भयपणे पुन्हा कामाला लागते. माणूस आणि निसर्ग यांच्या सहजीवनाची ही कथा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
दुपारी पाल्याची (चाऱ्याची) मोट डोक्यावरून टाकून जनाई शेंगांच्या वावरात गेली; पोरांसाठी दोन वेल उपटून घ्यायचे होते.
हिरवेगार शेंगांचे वावर पिवळ्या फुलांनी सजलेले होते; ते तिच्याच कष्टाचे 'कशिदाकाम' होते.
'रौं रौं' असा विमानासारखा आवाज ऐकू आला, पण आकाशात काहीच नव्हते.
काळ्या ठिपक्यांचा, चार वाव लांबीचा भुजंग (साप) तिच्या अंगावर धावून आला; ती जीव मुठीत घेऊन वस्तीवर पळाली.
सारी वस्ती गोळा झाली; पंधरा-वीस एकर रानात भुजंग असल्याचे लोकांनी आधी ऐकले होते, पण दहा वर्षांत कोणाला तो दिसला नव्हता.
सारी वस्ती भ्याली; पण घरी बसून भागणार नव्हते, म्हणून जनाई धाडस करून शेतावर जात राहिली.
एके दिवशी साप पुन्हा समोर आला; तेव्हा जनाईने त्याला आपली गरिबी, कष्ट आणि पोरांची काळजी सांगून 'रान मोकळं करू दे' अशी विनंती केली.
मग ती निवांत झाडाखाली भाकरी खाऊन, पदर बांधून विळा घेऊन पुन्हा कामाला लागली.
कथेतील बोलीभाषा ग्रामीण, कोल्हापूर भागातील आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मोट – गाठोडे, ओझे.
पाला – जनावरांचा हिरवा चारा.
वावर – शेत.
भुजंग – मोठा साप.
वाव – दोन्ही हात पसरल्यावर होणारे लांबीचे माप.
ऊर धडधडणे – भीतीने छाती धडधडणे.
धाट – पिकाचा बुंधा, खोड.
सावचित्त – शांत मनाने.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : जिवात जीव नसणे – खूप घाबरणे; धाप लागणे – जोरात श्वास लागणे; धडा करणे – धाडस करणे; तोंडचे पाणी पळणे – खूप भीती वाटणे.
बोलीभाषा → प्रमाणभाषा : ह्यो – हा; काय करायचं – काय करायचे; भ्या – भीती; न्हाई – नाही; पायजे – पाहिजे.
'रंग जादुचे पेटीमधले' ही पद्मिनी बिनीवाले यांची कविता आहे. रंगपेटीतील रंग इंद्रधनुष्यासारखे जादूचे असतात. त्यांनी मुले आकाश, डोंगर, झरा, घर, वेल आणि हिरवळ असे सुंदर चित्र काढतात. रंगांमुळे आपले आनंदाशी कायमचे नाते जुळते, असा कवितेचा भाव आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : पद्मिनी बिनीवाले.
पेटीतील रंग इंद्रधनूचे असतात; पांढऱ्यातून सात रंग निघतात आणि पुन्हा ते पांढरे होतात.
'कठीण समय येता...' हा मनोहर भोसले यांचा पाठ आहे. कृष्णाकाठच्या राजापूर गावाजवळ उसाने भरलेली बैलगाडी खड्ड्यात उलटते आणि गाडीवानाची बायको उसाखाली दबते. दोन तरुण, शिक्षक आणि शाळेतील विद्यार्थी धावून जाऊन तिला वाचवतात. संकटाच्या वेळी प्रसंगावधान, एकजूट आणि आपत्ती व्यवस्थापन कसे करावे, हे या पाठातून शिकायला मिळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
राजापूर गावाजवळील साखर कारखान्यामुळे परिसरात ऊस पिकतो; ऊस बैलगाड्यांतून कारखान्याकडे जातो.
बैल थकल्यामुळे एक गाडी मागे राहिली; बंधाऱ्याजवळच्या उतारावर तिचे चाक निखळले आणि गाडी खड्ड्यात उलटली.
गाडीवानाची बायको खड्ड्यात पडली व उसाचे बांधे तिच्या अंगावर पडले; मुलगी दूर फेकली गेली.
बाइकवरून जाणाऱ्या दोन तरुणांनी आधी बैलांचा गळफास सोडवला; एकाने शाळेत जाऊन मदत मागितली.
विद्यार्थ्यांनी रस्त्यावर आडवी साखळी करून वाहने थांबवली, दोरखंडाने गाडी सरळ केली आणि ऊस उपसला.
'माळीण गाव : एक घटना' या पाठात पुणे जिल्ह्यातील माळीण गावावर कोसळलेल्या भीषण आपत्तीविषयी वर्तमानपत्रांतील बातम्यांच्या शीर्षकांची कात्रणे दिली आहेत. ३० जुलै २०१४ रोजी प्रचंड पावसामुळे डोंगराचा कडा कोसळून हे गाव मातीखाली गाडले गेले. बातम्यांची शीर्षके वाचून घटनेची माहिती मिळवणे आणि आपत्ती व्यवस्थापन समजून घेणे, हा पाठाचा उद्देश आहे. व्याकरणात 'विशेषण' शिकायचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
माळीण हे पुणे जिल्ह्यातील डोंगराळ भागातील एक दुर्गम गाव होते.
३० जुलै २०१४ रोजी, पावसाळ्यात, प्रचंड पावसामुळे दरड (डोंगराचा भाग) कोसळली आणि सकाळीच गाव गाडले गेले.
या दुर्घटनेत मोठी मनुष्यहानी झाली; बातमीने संपूर्ण महाराष्ट्र आणि देश हळहळला.
बातम्यांच्या शीर्षकांतून दिसते की 'एनडीआरएफ'च्या (राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल) जवानांनी ढिगाऱ्याखालील लोकांना काढण्यासाठी पराकाष्ठा केली.
सततचा पाऊस, चिखल आणि दुर्गम रस्ता यांमुळे शोधकार्यात अडथळे आले.
'नासा' संस्थेने दुर्घटनेआधी इशारा दिला होता, असेही एका शीर्षकात म्हटले आहे.
दुर्घटनाग्रस्तांना मदत आणि गावाचे पुनर्वसन हे पुढचे मोठे काम असते.
अशा वेळी अनेक संस्था आणि सामान्य लोकही मदतीसाठी पुढे येतात.
झाडे तोडणे, डोंगर पोखरणे अशा मानवी कारणांमुळेही दरडी कोसळतात; म्हणून निसर्गाचे रक्षण गरजेचे आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दरड – डोंगराचा कोसळणारा मोठा भाग.
मनुष्यहानी – माणसांचा मृत्यू.
ढिगारा – कोसळलेल्या मातीचा, दगडांचा ढीग.
पुनर्वसन – पुन्हा नव्याने वसवणे.
आपत्ती – मोठे संकट. नैसर्गिक (पूर, भूकंप) व मानवनिर्मित (आग, अपघात).
शीर्षक – बातमीचे ठळक नाव.
भाषाभ्यास
विशेषण : नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात.
उदा. हसरे बाळ, जंगली हत्ती, सुंदर फुले, गोड पेरू, उंच डोंगर, लांब नदी, लालभडक जास्वंद, तेजस्वी सूर्य, ताजे फूल.
यात बाळ, हत्ती, फुले, पेरू ही नामे; हसरे, जंगली, सुंदर, गोड ही विशेषणे आहेत.
कलिंगडाचा आकार – गोल; रंग – हिरवा (आतून लाल); चव – गोड. हे शब्द कलिंगडाची विशेषणे आहेत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. माळीण गाव कोणत्या जिल्ह्यात होते?
माळीण गाव पुणे जिल्ह्यात होते.
Q2. माळीण दुर्घटना केव्हा घडली?
३० जुलै २०१४ रोजी, पावसाळ्यात, ही दुर्घटना घडली.
Q3. ढिगाऱ्याखालील लोकांना काढण्यासाठी कोणी प्रयत्नांची पराकाष्ठा केली?
एनडीआरएफ (राष्ट्रीय आपत्ती प्रतिसाद दल) च्या जवानांनी, तसेच स्थानिक लोकांनी व स्वयंसेवकांनी.
Q4. दुर्घटनाग्रस्तांना आपण कोणत्या स्वरूपात मदत करू शकतो?
अन्न, कपडे, पांघरुणे, औषधे, पैसे देऊ शकतो; रक्तदान करू शकतो; मुलांना पुस्तके-वह्या देऊ शकतो.
Q5. खालील शब्दसमूहांतील विशेषणे ओळखा : उंच डोंगर, गोड पेरू, ताजे फूल.
उंच, गोड, ताजे ही विशेषणे आहेत.
परीक्षेसाठी टीप
'विशेषण' ची व्याख्या आणि दोन-तीन उदाहरणे पाठ करा; बातमीच्या शीर्षकांवरून प्रश्नांची उत्तरे लिहिण्याचा सराव करा.
'सण एक दिन!' ही कवी यशवंत यांची कविता आहे. बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांना सजवले जाते, त्यांची मिरवणूक निघते. पण कवी सांगतो की हा सन्मान फक्त एक दिवसाचा असतो; बाकी वर्षभर बैलांना ओझे ओढावे लागते आणि आसुडाचे फटके सहन करावे लागतात. बैलांविषयी करुणा आणि त्यांच्याशी चांगले वागण्याचा संदेश कवितेतून मिळतो.
हा सुदाम सावरकर यांचा चरित्रात्मक पाठ आहे. लहानपणीच राजाला अहिंसेची शपथ घ्यायला लावणारा माणिक पुढे 'राष्ट्रसंत तुकडोजीमहाराज' म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्यांनी खंजिरी भजनांतून लोकजागृती केली, स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला आणि श्री गुरुदेव सेवामंडळाद्वारे समाजसेवा केली. 'ग्रामगीता' हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
सुमारे नव्वद वर्षांपूर्वी जयपूरचा एक राजा चंद्रपूरजवळच्या ताडोबा अरण्यात शिकारीला आला; एका मुलाच्या प्रश्नाने त्याने शिकार न करण्याची शपथ घेतली. तो मुलगा म्हणजे माणिक.
वडील बंडोजी इंगळे ठाकूर, आई मंजुळा; आडकोजीमहाराजांनी त्याला 'तुकड्या' हे नाव दिले व तुकडोजींनी त्यांना गुरू मानले.
चौदाव्या वर्षी घर सोडून ते रामटेकच्या जंगलात गेले; कंदमुळांवर राहून हठयोगाचा अभ्यास केला.
पोहणे, धावणे, गाणे रचणे, वाद्य वाजवणे अशी अनेक कौशल्ये त्यांनी आत्मसात केली. हिंदी, उर्दू व मराठीतील कवने ते खंजिरीच्या तालावर गात; लोक त्यांना 'देवबाबा' म्हणत.
१९३० च्या जंगल सत्याग्रहात त्यांनी तरुणांना स्वराज्याची प्रेरणा दिली; 'छोडो भारत' चळवळीत भाग घेतल्याने त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला.
स्वातंत्र्यानंतर हैदराबाद स्टेट व कोल्हापूर संस्थान विलीन करण्याच्या कार्यात श्री गुरुदेव सेवामंडळाने भाग घेतला.
सेवामंडळाने स्वच्छता, व्यसनमुक्ती, आरोग्य संरक्षण, ग्रामोद्योग संवर्धन, संत संमेलन असे उपक्रम राबवले; सामुदायिक सहभोजनातून जातिभेद कमी करण्याचा प्रयत्न केला.
पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात सर्वांना प्रवेश मिळावा म्हणून साने गुरुजींनी केलेल्या उपोषणाला त्यांनी अनेकांच्या सह्या मिळवून समर्थन दिले.
विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळीसाठी जमीन मिळवून दिली; राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी त्यांना 'राष्ट्रसंत' पदवीने गौरवले.
जपानमधील विश्वशांती परिषदेचे उद्घाटन त्यांनी बुद्धांच्या पंचशील तत्त्वांची माहिती देऊन केले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निरुत्तर होणे – उत्तर न सुचणे.
अहिंसा – कोणालाही इजा न करणे.
पाले – फिरस्त्या लोकांची कापडी तंबूसारखी घरे.
धुंडाळणे – शोधणे.
कवन – पद्यरचना.
खंजिरी – एक तालवाद्य.
समर्थन – पाठिंबा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१९३० – जंगल सत्याग्रह; १९४२ – 'छोडो भारत' चळवळ; १९४७ – स्वातंत्र्य.
आडकोजीमहाराज – गुरू; साने गुरुजी, विनोबा भावे, डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांच्याशी संबंध.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : निरुत्तर होणे, तल्लीन होणे, बेभान होऊन गाणे – पूर्ण रंगून गाणे.
विरुद्धार्थी शब्द : अहिंसा × हिंसा; स्वातंत्र्य × पारतंत्र्य; गरीब × श्रीमंत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिकारीला गेलेल्या राजाने कोणती शपथ घेतली?
'यापुढे मी कोणत्याही प्राण्याची शिकार करणार नाही,' अशी शपथ राजाने घेतली.
Q2. चंद्रपूर जिल्ह्यातील लोक तुकडोजीमहाराजांना 'देवबाबा' का म्हणत?
ते खंजिरीच्या तालावर बेभान होऊन स्वतःची कवने गात आणि लोक तल्लीन होऊन ऐकत. त्यांच्या अशा आगळ्या गुणांमुळे लोक त्यांना 'देवबाबा' म्हणत.
Q3. श्री गुरुदेव सेवामंडळाने कोणकोणते उपक्रम राबवले?
सप्ताह, चातुर्मास कार्यक्रम, स्वच्छता, व्यसनमुक्ती, आरोग्य संरक्षण, ग्रामोद्योग संवर्धन, संत संमेलन आणि सामुदायिक सहभोजन.
Q4. राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी त्यांचा 'राष्ट्रसंत' पदवीने गौरव का केला?
भूदान चळवळीत भाग घेऊन त्यांनी भूदानासाठी जमीन मिळवून दिली. त्यांचे हे महान कार्य पाहून राष्ट्रपतींनी त्यांना राष्ट्रपती भवनात बोलावून 'राष्ट्रसंत' पदवी दिली.
Q5. तुकडोजीमहाराजांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
'ग्रामगीता' हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ आहे.
परीक्षेसाठी टीप
माणिक → तुकड्या → देवबाबा → राष्ट्रसंत असा नावांचा प्रवास आणि 'ग्रामगीता' लक्षात ठेवा.
'आपल्या समस्या - आपले उपाय' हा संवादांवर आधारित पाठ आहे. चित्रे आणि छोट्या संवादांतून आपल्या आजूबाजूच्या तीन समस्या मांडल्या आहेत – वाहतूक कोंडी व प्रदूषण, कचऱ्याची विल्हेवाट आणि रस्त्यावरील भटकी कुत्री. या समस्यांवर विचार करून, चर्चा करून आपणच उपाय शोधावेत, हा पाठाचा उद्देश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पहिला संवाद (केशव आणि बाबा) : रस्त्यावरची प्रचंड गर्दी, गाड्यांचा धूर, कर्कश हॉर्न यांमुळे केशव त्रासतो.
वाहतूक कोंडीमुळे वेळ, पेट्रोल-डिझेल वाया जाते आणि वायुप्रदूषण व ध्वनिप्रदूषण वाढते.
चौकाचौकांत उभ्या असणाऱ्या वाहतूक पोलिसांना प्रदूषणाचा सर्वांत जास्त त्रास होतो.
'प्रदूषण ही एक मोठी समस्या आहे.'
दुसरा संवाद (आई आणि मिनू) : कचराकुंडीतील ओला कचरा सडल्याने दुर्गंधी येते; हा कचरा आपणच निर्माण करतो.
ओला व सुका कचरा वेगळा ठेवावा; ओल्या कचऱ्यापासून खत तयार करता येते, सुका कचरा पुनर्वापरासाठी देता येतो.
'कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे, ही एक समस्या आहे.'
तिसरा संवाद (राहुल आणि आजी) : रस्त्यावरील भटकी कुत्री अंगावर धावून येतात, म्हणून लहान मुले व वृद्ध घाबरतात.
गर्दी करू नये, भर रस्त्यात वाहन थांबवून गप्पा मारू नयेत, वाहन पार्किंगमध्येच लावावे आणि विनाकारण हॉर्न वाजवू नये – ही चांगल्या नागरिकाची लक्षणे आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
समस्या – अडचण, प्रश्न.
उपाय – अडचण दूर करण्याचा मार्ग.
वाहतूक कोंडी – वाहने अडकून रस्ता बंद होणे.
प्रदूषण – हवा, पाणी, आवाज यांचे दूषित होणे.
कर्कश – कानाला त्रास देणारा.
दुर्गंधी – घाण वास.
विल्हेवाट – योग्य व्यवस्था लावणे.
भाषाभ्यास
प्रदूषणाचे प्रकार : वायुप्रदूषण, जलप्रदूषण, ध्वनिप्रदूषण, भूप्रदूषण.
विरुद्धार्थी शब्द : समस्या × उपाय; ओला × सुका; सुगंध × दुर्गंध; योग्य × अयोग्य.
'स्वच्छतेचा प्रकाश' हा यदुनाथ थत्ते यांचा पाठ आहे. लेखक एका शाळेत जाऊन मुलांना विचारतात की प्रतिज्ञेत 'भारत आपला देश आहे' असे न म्हणता 'माझा देश आहे' असे का म्हटले आहे. जी गोष्ट 'माझी' वाटते तिची आपण जास्त काळजी घेतो. म्हणून देश 'माझा' मानून तो स्वच्छ आणि सुंदर ठेवला पाहिजे, असा संदेश पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक शाळेत गेले तेव्हा मुले प्रार्थना व प्रतिज्ञा म्हणत होती.
प्रतिज्ञेचे पहिले वाक्य 'भारत माझा देश आहे' असे आहे; 'आपला' ऐवजी 'माझा' का, असा प्रश्न लेखकांनी विचारला.
वस्तू 'माझी' वाटते तेव्हा आपण तिची जितकी काळजी घेतो, तितकी 'आपली' म्हटल्यावर घेत नाही.
मुलांनी कबूल केले – घर-अंगण 'माझं' म्हणून स्वच्छ ठेवतो, पण रस्ता 'आपला' म्हणून त्यावर घाण टाकतो.
माणसाचे मन मोठे होते तशी 'माझी' ही कल्पना विस्तारते; 'हे विश्वचि माझे घर' असे संत म्हणत.
महात्मा गांधी, विनोबा भावे, सेनापती बापट, साने गुरुजी आणि संत गाडगेमहाराज हातात झाडू घेत व इतरांनाही शिकवत.
रेल्वेत 'येथे थुंकू नका' असे लिहिलेले असूनही एक माणूस थुंकला; लक्ष वेधल्यावर तो म्हणाला, "गाडी काय तुमच्या बापाची आहे?"
लेखक म्हणाले, "माझ्या बापाची नाही, तुमच्या बापाची नाही, म्हणून काय घाण करायची?"
'वंदे मातरम्' मध्ये मातेला 'सस्यश्यामला' म्हणतो, तर डोंगर उघडेबोडके न ठेवता ती हिरवीगार व्हावी म्हणून खटपट करायला हवी.
'भारत माझा देश आहे' हे पोपटासारखे न म्हणता सर्व इंद्रियांतून ही भावना व्यक्त व्हायला हवी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रतिज्ञा – शपथ.
विस्तार – पसारा, वाढ.
निर्मळ – स्वच्छ.
उघडेबोडके – झाडे नसलेले.
सस्यश्यामला – धान्याने, हिरवळीने समृद्ध.
खटपट – प्रयत्न.
इंद्रिये – डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा इत्यादी.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : विचारात पडणे – विचार करू लागणे; लक्ष वेधणे – लक्ष ओढून घेणे; माना डोलावणे – होकार देणे.
'माझा' व 'आपला' – 'माझा' म्हणताना वैयक्तिक जबाबदारी जाणवते.
विरुद्धार्थी शब्द : स्वच्छ × अस्वच्छ; निर्मळ × मलिन; लहान × मोठे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रतिज्ञेचे पहिले वाक्य कोणते आहे?
'भारत माझा देश आहे' हे प्रतिज्ञेचे पहिले वाक्य आहे.
Q2. प्रतिज्ञेत 'आपला' ऐवजी 'माझा' हा शब्द का वापरला असावा?
वस्तू 'माझी' वाटली की आपण तिची जास्त काळजी घेतो. 'आपली' म्हटल्यावर तितकी काळजी घेतली जात नाही. देशाची काळजी प्रत्येकाने घ्यावी म्हणून 'माझा' शब्द वापरला आहे.
Q3. कृती करा : हातात झाडू घेऊन इतरांना स्वच्छता शिकवणारे थोर लोक.
महात्मा गांधी, विनोबा भावे, सेनापती बापट, साने गुरुजी, संत गाडगेमहाराज.
Q4. रेल्वेतील प्रसंगातून लेखकांनी कोणता संदेश दिला?
सार्वजनिक वस्तू कोणाच्या मालकीची नसली तरी ती आपल्या सर्वांची असते. 'माझी नाही' म्हणून घाण करणे चूक आहे.
Q5. तुमचा परिसर स्वच्छ ठेवण्यासाठी तुम्ही काय कराल?
रस्त्यावर कचरा टाकणार नाही, कचरा कचरापेटीतच टाकीन, थुंकणार नाही, झाडे लावीन आणि मित्रांनाही स्वच्छतेचे महत्त्व सांगीन.
परीक्षेसाठी टीप
लेखकाचे नाव (यदुनाथ थत्ते) आणि 'माझा' व 'आपला' यातील फरक उदाहरणासह लिहायला शिका.
'पुस्तके' ही सफदर हाश्मी यांच्या मूळ हिंदी कवितेचा मराठी अनुवाद आहे. पुस्तके आपल्याला युगायुगांच्या, भूतकाळाच्या आणि वर्तमानाच्या गोष्टी सांगतात. त्यांच्यात निसर्ग, परीकथा, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान सगळे काही आहे. पुस्तके आपल्या जवळ राहू इच्छितात, म्हणून आपण पुस्तकांच्या विश्वात जावे, असे कवी सुचवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूळ कवी : सफदर हाश्मी (कविता अनुवादित आहे).
पुस्तके युगायुगांच्या, माणसांच्या जगाच्या, वर्तमान व भूतकाळाच्या गोष्टी सांगतात.
जिंकण्याच्या-हरण्याच्या, प्रेमाच्या आणि कटुतेच्या अशा सगळ्या भावनांच्या गोष्टी पुस्तकांत असतात.
पुस्तके आपल्याशी काही बोलू, काही करू इच्छितात; ती आपल्या जवळ राहू इच्छितात.
पुस्तकांत पाखरे चिवचिवतात, आखरे (अक्षरे) सळसळतात, निर्झर गुणगुणतात – म्हणजे वाचताना सगळे जिवंत वाटते.
पुस्तके परीकथा ऐकवतात; त्यांच्यात रॉकेटचे तंत्र आणि विज्ञानाचा मंत्र आहे.
पुस्तकांची दुनिया न्यारी (वेगळी) आहे; ती ज्ञानाची उत्तुंग भरारी आहे.
कवी मुलांना प्रश्न विचारतो – तुम्हांला पुस्तकांच्या विश्वात जायचे नाही का?
पुस्तकांना सजीव मानले आहे (चेतनगुणोक्ती) – ती सांगतात, इच्छितात, ऐकवतात.
माहिती मिळवूया : छपाईयंत्राचा शोध लागण्यापूर्वी लोक भूर्जपत्रांवर, झाडांच्या सालींवर, कापडावर, धातूवर लिहीत; दगडावर कोरलेल्या लेखाला शिलालेख म्हणतात. संगणकावरील पुस्तकाला 'ई-पुस्तक' म्हणतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
युगायुगांच्या – खूप काळापासूनच्या, वेगवेगळ्या काळांतील.
कटुता – कडवटपणा.
आखरं – अक्षरे.
निर्झर – झरा.
न्यारी – वेगळी.
उत्तुंग – खूपच उंच, भव्य.
भाषाभ्यास
विरुद्धार्थी शब्द : वर्तमान × भूतकाळ; जिंकणे × हरणे; प्रेम × कटुता; जवळ × दूर.
नादमय शब्द : चिवचिवणे, सळसळणे, गुणगुणणे.
चेतनगुणोक्ती : निर्जीव पुस्तकांना माणसासारखे बोलणारे, इच्छा करणारे दाखवले आहे.
समानार्थी शब्द : पाखरू – पक्षी; झरा – निर्झर; विश्व – जग.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ही कविता मूळ कोणत्या कवीची आहे?
ही कविता मूळ सफदर हाश्मी यांची असून ती मराठीत अनुवादित केली आहे.
'कारागिरी' हा डॉ. सरोजिनी बाबर यांचा आठवणींवर आधारित पाठ आहे. लेखिका लहानपणी गावात पाहिलेल्या कुंभार, जिनगर, बुरूड, वाखाचे दोर वळणारे, सुतार आणि शिंपी अशा कारागिरांची आठवण सांगतात. घरातील आजी, काकू यांच्या हातातील कलाही त्या वर्णन करतात. गावातील कारागीर पिढ्यान्‌पिढ्या आपली कला जपत आणि शेतकऱ्यांच्या घरात लागणाऱ्या वस्तू तयार करत.
महत्त्वाचे मुद्दे
कुंभार : फिरत्या चाकावर मातीचा गोळा ठेवून लहान-मोठी भांडी, मोगा, डेरा, घट, शेगड्या, चुली, खेळणी, बैल, गणपती, मुखवटे बनवत.
लेखिकेच्या आजी-आजोबांचा हातही या कामात बसलेला होता; नागपंचमीला चिखलाचा नाग आणि बेंदराला बैल ते तयार करत.
लाकडी खेळणी देणे, पालख-पाळणा आणणे, डाव-रवी तयार करणे, घरातील खांब आणि दरवाजे करणे.
Q4. लेखिकेची आजी शिंप्याकडून आलेल्या तुकड्यांचे काय करायची?
त्या रंगीबेरंगी तुकड्यांतून आजी अंगडी, टोपडी, नऊ खणांची चोळी, परकर, मुलांसाठी पांघरुणे आणि मोठ्यांसाठी वाकळ शिवायची.
Q5. तुमच्या परिसरातील एका कारागिराविषयी चार ओळी लिहा.
आमच्या गावात रामूकाका कुंभार आहेत. ते चाकावर सुंदर मडकी, पणत्या आणि गणपतीच्या मूर्ती बनवतात. दिवाळीत त्यांच्या पणत्यांना खूप मागणी असते. त्यांचे काम पाहताना मला खूप मजा वाटते.
परीक्षेसाठी टीप
कारागीर आणि त्यांनी बनवलेल्या वस्तू यांच्या जोड्या लावण्याचा सराव करा.
'वासरू' ही कवी अनिल यांची कविता आहे. एक स्वच्छंदी वासरू कळपाचा घेराव सोडून रानात फिरायला जाते. भूक-तहान विसरून ते वाटेल तिकडे धावते. थकल्यावर त्याला कळपाची आठवण येते, पण परत जाताना ते आणखीच दूर भटकते. अंधार पडल्यावर ते हंबरून आईला 'मला शोधायला ये' अशी हाक मारते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : अनिल (आत्माराम रावजी देशपांडे).
ओढाळ (स्वच्छंदी) वासरू कळपाचा घेरा सोडून रानात फिरायला आले.
कानात वारे भरल्यासारखे ते रानोमाळ गोलगोल फिरू लागले.
मोकाट, अफाट वाटेल त्या वाटेने ते धावू लागले.
भूक-तहान, भान विसरून त्याने सारे रान पायांखाली घातले (पालथे घातले).
खूप थकल्यावर उत्साह (हुरूप) कमी झाला आणि त्याला कळपाची आठवण झाली.
परत फिरताना ते आणखी दूर गेले, दमून भटकत राहिले.
अंधार पडल्यावर ते हंबरू लागले – "माय! तू लेकराला शोधायला ये."
कवितेतून लहान मुलांचा स्वच्छंदीपणा आणि शेवटी आईची आठवण, हे भाव दिसतात.
'माझं शाळेचं नक्की झालं!' हा विमल मोरे यांच्या आत्मकथनातील उतारा आहे. भटक्या समाजातील लेखिका लहानपणी कोल्हापूरमधील एका झोपडीत राहत होती. आईवडील पुन्हा पालावर जायला निघाले, तेव्हा पोलीस असलेल्या अशोकदादाने तिला शाळेत घालण्याचा आग्रह धरला. वहिनी आणि शेजारच्या लताक्काच्या मदतीने तिचे शाळेत नाव घातले गेले. शिक्षणाचे महत्त्व आणि त्यासाठीची धडपड पाठातून दिसते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कोल्हापूरच्या कळंबा मध्यवर्ती कारागृहाजवळ रस्त्याला लागून पंधरा-वीस झोपड्यांची रांग होती; त्यातील एका झोपडीत लेखिका राहत होती.
कच्च्या विटांच्या भिंती, फुटकी कौले, ओलसर जमीन – त्यामुळे झोपडीत नेहमी कुबट वास येई.
झोपडीत अशोकदादा, त्याची बायको सुमिती आणि इतर सहाजण राहत; आईवडील, लेखिका (इमी) व बहीण मंगल हे आणखी चारजण आले होते.
आईवडील बोरगावला पालांवर जायची तयारी करत होते; आई इमीलाही सोबत नेणार होती.
अशोकदादा म्हणाला, "इमीला घेऊन जाऊ नको... मी तिला शाळेत घालणार." हे ऐकून बाबा भडकले.
दादाने शांतपणे समजावले – "चांगली शिकली तर कुठंतरी नोकरी करील."
दुसऱ्या दिवशी वहिनी इमीला शाळेत घेऊन गेली; बाईंनी मुलीचे पूर्ण नाव विचारले.
शाळेत नाव घालताना नारळ किंवा सव्वा रुपया द्यावा लागतो, असे बाईंनी सांगितले; वहिनीकडे पैसे नव्हते.
बाईंनी पाटीवर 'ग, म, भ, न' ही चार मुळाक्षरे लिहून दिली व गिरवायला सांगितली.
घरात पैसे नसल्याने वहिनीने शेजारच्या लताक्काकडून सव्वा रुपया उसना घेतला; तो देऊन इमीचे शाळेचे नक्की झाले!
'प्रश्न विचारा पुन्हा पुन्हा' ही गौरीशंकर गंगा यांची कविता आहे. 'असेच का आणि तसेच का?' असे प्रश्न सतत विचारत राहा, असे कवी मुलांना सांगतो. शिकणे कधीच संपत नाही; चुका झाल्या तरी हरकत नाही. प्राणी, निसर्ग, शरीर आणि आकाश यांविषयीचे अनेक कुतूहल जागवणारे प्रश्न कवितेत आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी : गौरीशंकर गंगा.
मुख्य संदेश : प्रश्न विचारा पुन्हा पुन्हा; शिकणे कधी संपत नाही, लाख चुका झाल्या तरी चालतील.
प्राणी व वस्तूंविषयी प्रश्न : कुत्र्याची शेपूट वाकडी का? पेंग्विनची मान तोकडी का? क्रिकेटची बॅट लाकडी का? सापाची चाल वाकडी का?
निसर्गाविषयी प्रश्न : वटवाघळे रात्री का फिरतात? मासे पाण्यात कसे तरतात? पतंग (कीटक) दिव्यावर का मरतात? काजवे चमचम का करतात?
शरीराविषयी प्रश्न : खोकल्याची उबळ का येते? सर्दीत नाक का गळते? मेंदूला वास कसा कळतो? आठवणीने उचकी लागते का?
आकाशाविषयी प्रश्न : तारे रंगीत असतात का? दिवसा तारे दिसतात का? जीवसृष्टी आणखी कुठे असेल का? माणसासारखा माणूस (यंत्रमानव) होईल का?
प्रश्न विचारल्याने कुतूहल वाढते आणि विज्ञानाची, ज्ञानाची गोडी लागते.
खोकल्याची उबळ का येते? सर्दीत नाक का गळते? मेंदूला वास कसा कळतो? आठवणीने उचकी लागते का?
Q4. कवी 'प्रश्न विचारा पुन्हा पुन्हा' असे का म्हणतो?
प्रश्न विचारल्याने नवीन गोष्टी कळतात, आपले ज्ञान वाढते आणि शिकण्याची गोडी लागते. शिकणे कधी संपत नाही, म्हणून कवी पुन्हा पुन्हा प्रश्न विचारायला सांगतो.
Q5. तुम्हांला पडणारे दोन प्रश्न लिहा.
आकाश निळे का दिसते? पावसाळ्यात इंद्रधनुष्य का दिसते?
परीक्षेसाठी टीप
कवितेतील यमक जुळणारे शब्द आणि 'ओळी पूर्ण करा' या प्रश्नांचा सराव करा.
'अति तिथं माती' ही द. मा. मिरासदार यांची विनोदी नाटिका आहे. चक्रमादित्य महाराज संगीताला उत्तेजन देण्यासाठी 'सगळ्यांनी फक्त गाण्यातच बोलायचे' अशी विचित्र आज्ञा देतात. त्यामुळे राज्यात मोठा गोंधळ होतो – भांडण, बाजारातील खरेदी, सगळे गाण्यात चालते. शेवटी राजवाडा जळाल्याची बातमीही सेवक गाण्यात सांगत बसल्याने उशीर होतो. मग प्रधानजींच्या सल्ल्याने राजा आज्ञा रद्द करतो. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईट, हा संदेश नाटिकेतून मिळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक : द. मा. मिरासदार. पाठाचा प्रकार : नाटिका (संवादरूप).
एक गवई राजाकडे येतो व म्हणतो, "संगीताला वाईट दिवस आले आहेत, संगीतकलेसाठी काहीतरी करा."
राजा आज्ञा करतो – आजपासून राज्यात सगळ्यांनी गाण्यात बोलायचे; आज्ञा न पाळणाऱ्याला कडक शिक्षा होईल.
सगळे गाण्यात सांगायचे अशी राजाची आज्ञा होती. त्यामुळे सेवक ताना घेत, एकच ओळ घोळवत गात बसला आणि बातमी सांगायला उशीर झाला.
Q3. कोण, कोणास म्हणाले? "आपण ही आज्ञा परत घेतलीत तर उपकार होतील."
प्रधानजी महाराजांना म्हणाले.
Q4. बाजारात कोणती गंमत चालली होती?
दुकानदार आणि गिऱ्हाईक गाण्यातच कांद्याचा भाव ठरवत होते. 'रुपयास चार शेर' असे दुकानदार गात होता, तर गिऱ्हाईक 'एकच शेर द्या, पैसे उधार ठेवा' असे गात होता.
Q5. 'अति तिथं माती' ही म्हण या नाटिकेला कशी लागू पडते?
संगीताला उत्तेजन देणे चांगले होते, पण राजाने अतिरेक केला. सगळेच गाण्यात बोलू लागल्याने लोक त्रासले आणि राजवाडा जळतानाही बातमी उशिरा मिळाली. अतिरेकामुळे नुकसान झाले.
परीक्षेसाठी टीप
लेखक (द. मा. मिरासदार), राजाचे नाव (चक्रमादित्य) आणि 'कोण कोणास म्हणाले' हे प्रश्न तयार ठेवा.
हा श्रीराम पचिंद्रे यांचा पाठ आहे. १८९६ मध्ये कोल्हापूर संस्थानात भयंकर दुष्काळ पडला. त्या वेळी छत्रपती राजर्षी शाहूमहाराजांनी स्वतः गावोगाव फिरून प्रजेची दुःखे पाहिली आणि स्वस्त धान्य, पाणी, जनावरांसाठी छावण्या, रोजगार हमीची कामे आणि मुलांसाठी शिशुसंगोपनगृहे अशा उपाययोजना केल्या. प्रजेवर प्रेम करणाऱ्या लोककल्याणकारी राजाचे दर्शन या पाठातून होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
१८९६ चा पावसाळा कोरडा गेला; पुढच्या वर्षी उन्हाची तल्लखी वाढली. कोल्हापूरच्या सुपीक जमिनीला भेगा पडल्या.
लोक म्हणू लागले, 'इतका चांगला राजा मिळाला आणि आता अस्मानी संकट आलं.'
महाराजांनी दिवाण बहाद्दूर रघुनाथराव सबनीस यांच्यासह गडहिंग्लज, रायबाग, कटकोळ, भुदरगड, पन्हाळा, शाहूवाडी भागांचा दौरा केला.
व्यापाऱ्यांची बैठक घेऊन त्यांना खरेदीच्या किमतीत धान्य विकायला सांगितले; तोटा दरबारातून भरून देण्याचे आश्वासन दिले.
काही व्यापाऱ्यांनी पुंजी जमवून स्वस्त धान्य दुकान सुरू केले; इतरांनी 'ना नफा ना तोटा' तत्त्वावर धान्य विकले. दरबाराने बिनव्याजी कर्ज दिले.
पाण्यासाठी विहिरींचा गाळ काढणे, नदीकाठी विहिरी खोदणे, बंधारे घालणे; वडगाव, शिरोळ, रुकडी येथे नवे तलाव बांधले.
जनावरांसाठी छावण्या उभारून वैरण-दाणागोटा दिला; संस्थानाच्या जंगलात गुरे चारायला परवानगी दिली.
'सगळा खजिना रिकामा करा, पण शेतकऱ्यांना जगवा, जनावरांना जगवा, प्रजेला जगवा' असा त्यांचा हुकूम होता.
रोजगार हमी योजना राबवून रस्त्यांची कामे काढली; गरीब रयतेच्या हातात पैसा आला.
कामावरील बायकांच्या मुलांसाठी प्रत्येक कामावर 'शिशुसंगोपनगृहे' (पाळणाघरे) सुरू केली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तल्लखी – तडाखा.
बळीराजा – शेतकरी.
गावपांढरी – मूळ गाव.
प्रजा – जनता.
जित्राबं – जनावरे.
थट्टी – गुरे बांधण्याची जागा.
छावणी – तात्पुरते बांधलेले छप्पर.
हेळसांड – दुर्लक्ष.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१८९६ – कोल्हापूर संस्थानातील मोठा दुष्काळ.
छत्रपती राजर्षी शाहूमहाराज – कोल्हापूर संस्थानाचे लोककल्याणकारी राजे.
दिवाण बहाद्दूर रघुनाथराव सबनीस – महाराजांचे दिवाण.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : आभाळाची कुऱ्हाड पडणे – मोठे संकट येणे; डोळे लावून बसणे – वाट पाहणे; थैमान घालणे – धुमाकूळ घालणे; जीव वरखाली होणे – खूप काळजी वाटणे.
'कापणी' ही बहिणाबाई चौधरी यांची अहिराणी-खानदेशी बोलीतील कविता आहे. मार्गशीर्ष महिना सुरू झाला की ज्वारीचे पीक पिकते आणि कापणीचे दिवस येतात. पिकलेले शेत पाहून शेतकरी स्त्रीला आनंद होतो. ती सगळ्यांना हिंमत धरून विळ्याने कापणी करायला सांगते. कष्टाचे फळ समोर उभे पाहून शेतकऱ्याच्या मनात आलेला उत्साह कवितेत दिसतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री : बहिणाबाई चौधरी. कविता खानदेशी (अहिराणी) बोलीत आहे.
'आता लागे मार्गेसर' – मार्गशीर्ष महिना सुरू झाला आणि कापणीची वेळ आली.
डाव्या डोळ्याची पापणी खाली-वर होते (लवते) – ग्रामीण समजुतीप्रमाणे हे शुभ लक्षण मानले आहे.
जमिनीला तडे पडले, पीक तयार झाले; डोळ्यांपुढे धान्याची रास (मापणी) उभी राहिली.
शेत पिवळे धमक झाले आहे; 'आता हिंमत धरा, विळे पाजवून (धार लावून) ठेवा', असे ती सांगते.
पीक पिवळे झाल्यावर हातात विळे धरा आणि गोफण (पाखरे उडवण्याचे साधन) खाली ठेवा.
'काप काप माझ्या विळ्या' – पिकाची थाप लागली (भरघोस पीक), तरी डोळ्यांवर झापड (झोप) आली आहे.
पुढे रगडणी (मळणी) येणार आहे; खळे तयार करा आणि हातात चोपणी (खळे ठोकायचे साधन) घ्या.
कवितेत शेतकऱ्याच्या कष्टाचे, आनंदाचे आणि श्रमाचे सुंदर चित्र आहे.
'ढोल' ही संजय लोहकरे यांची कथा आहे. सातपुड्याच्या जंगलातील आदिवासी होळीचा सण ढोलांच्या तालावर साजरा करतात. ढोल वाजवण्यात सातपुड्यात प्रसिद्ध असलेला आमश्या डोहल्या होळीच्या रात्री बेधुंद होऊन ढोल वाजवतो आणि ढोल वाजवतानाच त्याचा श्वास थांबतो. भगत जन्म-मृत्यूचे निसर्गचक्र समजावून सांगतो – आमश्या ढोलाच्या रूपाने आपल्यातच राहील.
महत्त्वाचे मुद्दे
सातपुड्याचे जंगल कंदमुळे, फळे, पानाफुलांनी बहरलेले, घनदाट आहे; तेथे आदिवासी निसर्गाचे नियम पाळून जगतात.
आदिवासींच्या होळीला सुमारे आठशे वर्षांचा इतिहास आहे; सातपुड्यातील होळी भारतभर प्रसिद्ध आहे.
होळीकोत्सवाची सुरुवात माघ पौर्णिमेला दांडापूजनाने होते; होळीच्या पंधरा दिवस आधी लहान मुलांची होळी सुरू होते.
फाल्गुन पौर्णिमेच्या होळीसाठी पोटापाण्यासाठी गाव सोडून गेलेले मजूर गावाकडे परततात.
आमश्या डोहल्या न थकता रात्र-रात्र ढोल वाजवण्यात पटाईत होता; ढोल वाजू लागला की वाड्या-पाड्यांवरची माणसे नाचत येत.
ढोल लाकडाचा पोकळ सांगाडा, त्यावर ताणून बसवलेली कातडी आणि आवळलेल्या दोऱ्या यांपासून तयार होतो; ढोल बनवण्याची सगळी माहिती आमश्याला होती.
'यंदाच्या होळीत खूप ढोल वाजवू, अख्खा सातपुडा दणाणून सोडू' अशी जणू त्याने शपथ घेतली होती.
होळी विझू लागली तसा ढोलाचा वेग मंदावला; अचानक आमश्या ढोलाला सावरत धरतीवर कोसळला – त्याचा श्वास थांबला.
रानफुलांनी, पळसफुलांनी आमश्याची डोली सजवली गेली.
भगत म्हणाला – माणूस निसर्गातील एक क्षुल्लक जीव आहे; आमश्याच्या देहाच्या मातीत सागाचे झाड रुजेल, त्याचा ढोल बनेल आणि आमश्याचा ढोल पुन्हा वाजू लागेल.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दांडापूजन – होळीच्या सणाला दांडा पुरतात व त्याची पूजा करतात.
आसमंतात – सभोवताली, चोहोबाजूंना.
बेधुंदपणे – भान हरपून.
पटाईत – कुशल, तरबेज.
सांगाडा – ढोलाचा लाकडी गोल भाग.
डोली – मृतदेह नेण्यासाठी केलेली पालखीसारखी रचना.
निसर्गचक्र – जन्म, वाढ आणि मृत्यू यांचे सततचे चक्र.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार : आसमंतात घुमणे – सगळीकडे आवाज पसरणे; दणाणून सोडणे – मोठा आवाज करणे; ताल धरणे – तालावर नाचणे.
समानार्थी शब्द : जंगल – रान, वन; धरती – जमीन, पृथ्वी; नाद – आवाज.
विरुद्धार्थी शब्द : जन्म × मरण; मंद × जलद; थोर × लहान.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आदिवासींच्या होळीला किती वर्षांचा इतिहास आहे?
आदिवासींच्या होळीला सुमारे आठशे वर्षांचा इतिहास आहे.
Q2. अख्ख्या सातपुड्यात ढोल वाजवण्यात कोण प्रसिद्ध होता?
आमश्या डोहल्या ढोल वाजवण्यात अख्ख्या सातपुड्यात प्रसिद्ध होता.
Q3. ढोल कसा तयार करतात?
झाडाच्या लाकडापासून ढोलाचा पोकळ सांगाडा करतात. दोन्ही बाजूंना कातडी ताणून बसवतात आणि दोऱ्या आवळून ढोल तयार करतात. (पाठातील नेमकी पद्धत पुस्तकात पाहून लिहा.)
Q4. 'आमश्या डोहल्या' ने कोणती शपथ घेतली होती?
'यंदाच्या होळीत खूप ढोल वाजवू, अख्खा सातपुडा दणाणून सोडू' अशी शपथ त्याने घेतली होती.
Q5. 'ढोलाच्या रूपाने आमश्या आपल्यातच राहील' हे पटवून देण्यासाठी भगताने काय सांगितले?
आमश्याला सागाच्या झाडाखाली पुरले जाईल. त्याचा देह मातीत मिसळेल. तिथे सागाचे बी रुजेल, मोठे झाड होईल. त्या झाडाचा कोणीतरी ढोल बनवेल आणि आमश्याचा ढोल पुन्हा वाजू लागेल, असे भगताने सांगितले.
परीक्षेसाठी टीप
माघ पौर्णिमा – दांडापूजन, फाल्गुन पौर्णिमा – होळी हे दोन मुद्दे आणि निसर्गचक्राची कल्पना लक्षात ठेवा.
'पाण्याची गोष्ट' हा तीन प्रसंगांत घडणारा संवादरूप पाठ आहे. रत्नाचा दादा दीपक याने पाण्याविषयी माहिती गोळा करून एक वही तयार केली आहे. शाळेच्या मधल्या सुट्टीत रत्ना, मीना, सकीना, मोहन, रवी, कौशा ही मुले ती चिकटवही वाचतात. दुष्काळ, पूर, भूजलपातळी, पाण्याची बचत आणि पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवणे यांविषयी त्यांना माहिती मिळते. शेवटी सर ही माहिती सगळ्या शाळेला सांगायला सुचवतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रसंग १ – रत्नाच्या घरी : मंगळवारी रत्नाच्या भागात नळाला पाणी येते, म्हणून पाणी भरण्यात तिला उशीर होतो. कौशाकडे रविवारी पाणी येते, तर मोहनच्या बाबांनी नळाच्या पाइपला थेट मोटर बसवली आहे. दहावीत शिकणारा दीपकदादा पर्यावरण प्रकल्पासाठी बनवलेली चिकटवही मुलांना वाचायला देतो.
प्रसंग २ – मधली सुट्टी : मुले जेवण आटपून दीपकदादाची वही वाचतात.
पाऊस कमी पडला की कोरडा दुष्काळ पडतो; अन्नधान्य, चारा, वीज यांच्या समस्या येतात आणि गावोगावी टँकरने पाणी द्यावे लागते.
जास्त पाऊस पडला तर नद्या-नाल्यांना पूर येतो; शेते, घरे, रस्ते पाण्याखाली जातात, पिके नष्ट होतात.
जमिनीतून पाण्याचा उपसा वाढल्याने भूजलपातळी खालावत आहे; शहरीकरण व औद्योगिकीकरणामुळे पाण्याचा वापर वाढतो.
पावसाचे पाणी वाया न घालवता अडवून जमिनीत जिरवायला हवे; टाक्या, शेततळी यांत साठवायला हवे. जमीन ही पाण्याची बँक आहे.
स्वच्छ व निर्धोक पाणी हा सगळ्यांचा अधिकार आहे; एक लीटर बाटलीबंद पाण्यासाठी पंधरा-वीस रुपये मोजावे लागतात, म्हणून सार्वजनिक ठिकाणी पिण्याचे पाणी मोफत मिळायला हवे.
पाण्यासाठी वणवण करावी लागल्याने मुली-स्त्रियांच्या आरोग्यावर आणि मुलांच्या शिक्षणावर परिणाम होतो.
प्रत्येकाने रोज एक तांब्या पाणी वाचवले तर एका कुटुंबात रोज सुमारे १५-२० लीटर, हजार कुटुंबांच्या गावात वर्षभरात ५०-७० लाख लीटर पाणी वाचू शकते.
प्रसंग ३ – वर्गात : सर वही पाहून खूश होतात; माहितीचा तक्ता बनवून परिपाठात सगळ्यांना सांगायचे ठरते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वणवण – एखाद्या गोष्टीसाठी इकडे-तिकडे फिरणे.
भूजलपातळी – जमिनीखालील पाण्याची पातळी.
उपसा – पाणी बाहेर काढणे.
टंचाई – कमतरता.
अपव्यय – नासाडी.
निर्धोक – धोका नसलेले, सुरक्षित.
तुटवडा – कमतरता.
भाषाभ्यास
म्हणी : थेंबे थेंबे तळे साचे – थोडे थोडे साठवले तर मोठा साठा होतो; पाणी हेच जीवन.
विरुद्धार्थी शब्द : दुष्काळ × सुकाळ; बचत × उधळपट्टी; स्वच्छ × गढूळ; ग्रामीण × शहरी.
Q2. जास्त पाऊस पडल्यास कोणत्या समस्या निर्माण होतात?
नद्या-नाले, तलावांना पूर येतो; शेते, घरे, शाळा, रस्ते पाण्याखाली जातात आणि पिके नष्ट होतात.
Q3. 'जमीन ही पाण्याची बँक आहे' असे का म्हटले आहे?
पावसाचे पाणी अडवून जमिनीत जिरवले तर ते भूजल म्हणून साठते आणि गरजेच्या वेळी विहिरी, कूपनलिकांतून परत मिळते. म्हणून जमीन ही पाण्याची बँक आहे.
Q4. पाण्याची बचत करण्यासाठी घरात कोणते उपाय कराल?
नळ उघडा ठेवणार नाही, बादलीने अंघोळ करीन, भांडी-कपडे धुतलेले पाणी झाडांना घालीन, गळके नळ दुरुस्त करून घेईन.
Q5. रत्नाला शाळेत जायला उशीर का होत होता? पाण्याच्या तुटवड्याचे स्त्रिया व मुलांवर कोणते परिणाम होतात?
मंगळवारी त्यांच्याकडे नळाला पाणी येते आणि आई कामावर गेल्यावर रत्ना व दादालाच पाणी भरावे लागते, म्हणून तिला उशीर होत होता. पाण्यासाठी वणवण करावी लागल्याने स्त्रियांच्या आरोग्यावर दुष्परिणाम होतो आणि मुलांचा शाळेचा वेळ वाया जातो, त्यांच्या शिक्षणावर परिणाम होतो.
परीक्षेसाठी टीप
पाणी बचतीचे आकडे (एक तांब्या → १५-२० लीटर रोज) आणि 'पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवा' हा मुख्य संदेश लक्षात ठेवा.
या पाठात संत जनाबाई, संत सेनामहाराज आणि संत नामदेव यांचे प्रत्येकी एक अभंग आहेत. जनाबाई विठ्ठलाला आईसारखी आर्त हाक मारतात. सेनामहाराज सांगतात की धन, बायको, मुले, भाऊ कोणीच शेवटी कामी येत नाहीत; खरा सखा पांडुरंग आहे. नामदेव म्हणतात की वेद-शास्त्रे शिकली, कला साधल्या तरी मनात प्रेमाचा जिव्हाळा नसेल तर देव कृपा करत नाही.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत जनाबाई : त्या स्वतःला आंधळ्याची काठी, हरवलेले हरीण, आईपासून चुकलेले मुके पाडस (वासरू) अशा उपमा देतात.
'तुझ्याविना काय करू? किती वेळ प्राण कंठात धरू?' असे म्हणत त्या विठ्ठलाला 'माझे आये, धाव घाल' अशी विनवणी करतात.
शेवटी 'संतांनो, माझ्या जननीची (विठ्ठलाची) भेट घडवा' अशी दासी जनीची विनंती आहे.
संत सेनामहाराज : 'धन कोणाच्या कामी आले? नीट विचार करून पाहा.' हे सर्वांना माहीत असूनही लोक जाणूनबुजून आंधळे होतात.
स्त्री, पुत्र, बंधू यांचा खरा संबंध नाही; पांडुरंगाशिवाय दुसरा सखा कोण? असे सेना म्हणतात.
संत नामदेव : वेदांचा अभ्यास केला, शास्त्रांचे ज्ञान मिळवले, अनेक कला साधल्या तरी अंतरी प्रेमाचा जिव्हाळा नसेल तर श्रीहरी कृपा कसा करील?
जे हिताचे आहे तेच आचरावे आणि तेच विचारात ठेवावे; नामस्मरणावर भाव ठेवावा.
नामा म्हणतो, विठोबा भेटला तर शरीराचेही (कायेचे) सार्थक होऊन मोक्ष (कैवल्य) मिळतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – संतांनी रचलेली भक्तिपर पद्यरचना.
पाडस – हरणाचे पिलू.
जननी – आई.
कंठ – गळा.
शास्त्रबोध – शास्त्रांचे ज्ञान.
जिव्हाळा – आपुलकी, प्रेम.
काया – शरीर.
कैवल्य – मोक्ष, मुक्ती.
भाषाभ्यास
उपमा : जनाबाई स्वतःला 'आंधळ्याची काठी', 'हरणी', 'पाडस' म्हणतात – विठ्ठलाविना त्यांची अवस्था दाखवण्यासाठी.