वित्त म्हणजे पैसा आणि पैशाचे व्यवस्थापन. कंपनीला स्थापनेपासून, विस्तारापर्यंत आणि दैनंदिन कामकाजासाठी पैशाची गरज असते. कंपनीसाठी निधी उभारणे व त्याचा योग्य वापर करणे म्हणजे संस्थात्मक वित्त व्यवस्थापन. या प्रकरणात त्याचा अर्थ, महत्त्व, भांडवलाची आवश्यकता (स्थिर भांडवल व खेळते भांडवल), त्यांवर परिणाम करणारे घटक आणि भांडवल रचना शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वित्त हे व्यवसायाचे "जीवनरक्त" मानले जाते.
महत्त्व: व्यवसायाची स्थापना, स्थिर संपत्ती खरेदी, दैनंदिन खर्च, आधुनिकीकरण व विस्तार, संशोधन, विक्री संवर्धन, कर भरणे, अनपेक्षित खर्चाला तोंड देणे.
स्थिर भांडवल: जमीन, इमारत, यंत्रसंच व यंत्रे, उपस्कर व अन्वायुक्ती यांसारख्या दीर्घकालीन संपत्तीसाठी लागणारे भांडवल.
स्थिर भांडवलावर परिणाम करणारे घटक: व्यवसायाचे स्वरूप (उत्पादन की खरेदी-विक्री), व्यवसायाचा आकार, उत्पादन पद्धती व तंत्रज्ञान, संपत्ती खरेदी की भाडेतत्त्वावर घेणे, उपकराराची व्यवस्था, विस्ताराच्या योजना.
कंपनी दोन प्रकारे निधी उभारते — मालकीचे भांडवल (भाग, प्रतिधारण नफा) आणि कर्जाऊ भांडवल (कर्जरोखे, ठेवी, बंधपत्रे, बँक कर्जे, वित्तीय संस्थांची कर्जे, व्यापारी कर्जे). या प्रकरणात प्रत्येक स्रोताचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, फायदे व मर्यादा तसेच ADR व GDR शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
समहक्क भाग: कंपनीचे खरे मालक; लाभांश ठरलेला नसतो; मतदानाचा हक्क; जोखीम सर्वाधिक; कंपनी बंद झाल्यास भांडवल शेवटी परत.
प्रतिधारण नफा (नांगरणी नफा): नफ्याचा वाटप न केलेला भाग व्यवसायात पुन्हा गुंतवणे — अंतर्गत व स्वस्त स्रोत.
कर्जरोखे: कंपनीने घेतलेल्या कर्जाची पावती; धारक कंपनीचा धनको; ठरावीक दराने व्याज (नफा असो वा नसो); सुरक्षित/असुरक्षित, परिवर्तनीय/अपरिवर्तनीय.
ठेवी: जनता व सभासदांकडून अल्प/मध्यम मुदतीसाठी स्वीकारलेली रक्कम.
ADR / GDR: भारतीय कंपनीने परदेशात भांडवल उभारण्यासाठी काढलेल्या ठेव पावत्या — अमेरिकन ठेव पावती (अमेरिकेतील NYSE, NASDAQ वर) व जागतिक ठेव पावती (अमेरिकेबाहेरील बाजारांत).
व्यावसायिक बँका: अधिविकर्ष, रोख पत, रोकड कर्जे, विपत्र वटविणे.
वित्तीय संस्था: IDBI, IFCI, ICICI, SIDBI, राज्य औद्योगिक विकास महामंडळे (SIDC) इत्यादी — दीर्घ मुदतीची कर्जे.
व्यापारी कर्जे: पुरवठादारांकडून उधारीवर माल मिळणे — अल्पकालीन स्रोत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दर्शनी मूल्य – भाग प्रमाणपत्रावर छापलेले मूल्य.
बाजार मूल्य – भाग बाजारात चालू असलेली किंमत.
प्रतिनिधी (Proxy) – सभासदाऐवजी सभेत मतदान करणारी व्यक्ती.
प्रतिधारण नफा – वाटप न करता व्यवसायात ठेवलेला नफा.
बंधपत्र – सरकार किंवा संस्थेने कर्ज घेण्यासाठी काढलेले साधन.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
समहक्क भाग
कर्जरोखे
स्थिती
मालक
धनको
परतावा
लाभांश (अनिश्चित)
व्याज (निश्चित)
मतदान
हक्क असतो
हक्क नसतो
जोखीम
जास्त
कमी
परतफेड
विसर्जनावेळी शेवटी
ठरलेल्या मुदतीत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रतिधारण नफा म्हणजे काय?
कंपनीने कमावलेल्या नफ्यापैकी लाभांश म्हणून वाटप न करता व्यवसायात पुन्हा गुंतवलेला भाग; याला नफ्याची पुनर्गुंतवणूक (नांगरणी नफा) म्हणतात.
Q2. ADR व GDR म्हणजे काय?
भारतीय कंपनी परदेशी गुंतवणूकदारांकडून भांडवल उभारण्यासाठी परदेशी बँकेमार्फत काढते त्या ठेव पावत्या; अमेरिकेत ADR व इतर देशांत GDR.
Q3. समहक्क भागांची वैशिष्ट्ये लिहा.
भागधारक कंपनीचे मालक.
लाभांशाचा दर निश्चित नसतो.
मतदानाचा हक्क.
जास्त जोखीम व जास्त परताव्याची शक्यता.
कायमस्वरूपी भांडवल — कंपनी चालू असेपर्यंत परत नाही.
Q4. कर्जरोख्यांचे कंपनीला फायदे सांगा.
व्याज हा खर्च असल्याने करात सवलत; मालकी व नियंत्रणात वाटेकरी वाढत नाहीत; ठरावीक मुदतीनंतर परतफेड; लवचीकता.
Q5. व्यावसायिक बँका कंपन्यांना कोणत्या प्रकारे वित्त पुरवतात?
कंपनी भाग विकून मालकीचे भांडवल उभारते. या प्रकरणात भाग भांडवलाचे वर्गीकरण, भाग विक्रीच्या पद्धती (सार्वजनिक, हक्क, बोनस, कर्मचाऱ्यांना, खाजगी), भाग वाटपाच्या अटी व कार्यपद्धती, भाग प्रमाणपत्र, हप्ता मागणी, भाग जप्ती, भाग समर्पण, भाग हस्तांतरण व भाग संक्रमण आणि या कामातील चिटणिसाची भूमिका शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
सार्वजनिक भाग विक्री: प्राथमिक भाग विक्री (IPO) — पहिल्यांदाच जनतेला भाग; पुढील भाग विक्री (FPO) — नंतरची सार्वजनिक विक्री.
किंमत ठरवण्याच्या पद्धती: निश्चित किंमत पद्धत व बुक बिल्डिंग पद्धत (किंमत श्रेणी — किमान फ्लोअर किंमत, कमाल कॅप किंमत; अंतिम कट ऑफ किंमत).
हक्क भाग: विद्यमान समहक्क भागधारकांना त्यांच्या धारणेच्या प्रमाणात; लेटर ऑफ ऑफरचा कालावधी किमान १५ व कमाल ३० दिवस; हक्कत्याग (दुसऱ्याच्या नावे करणे) शक्य.
खाजगी वाटप: निवडक व्यक्तींना (अग्रहक्क पद्धतीने); विशेष ठराव आवश्यक.
सेबीनुसार किमान अभिदान = विक्रीस काढलेल्या भांडवलाच्या ९०%; ते न मिळाल्यास अर्जाची रक्कम परत करावी.
भाग वाटप अर्ज रक्कम मिळाल्यापासून ६० दिवसांच्या आत करावे.
भाग प्रमाणपत्र वाटपापासून दोन महिन्यांच्या आत द्यावे.
भाग जप्ती: हप्ता न भरल्यास नियमावलीनुसार भाग रद्द करणे. भाग समर्पण: भागधारकाने स्वेच्छेने भाग परत करणे.
भाग हस्तांतरण: भागधारकाने स्वेच्छेने भाग दुसऱ्याला देणे (हस्तांतरक → हस्तांतरिती). भाग संक्रमण: मृत्यू, दिवाळखोरी यामुळे कायद्याने वारसाकडे भाग जाणे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
IPO – कंपनीची पहिली सार्वजनिक भाग विक्री.
रेड हेरिंग माहितीपत्रक – किंमत व भागसंख्येची पूर्ण माहिती नसलेले माहितीपत्रक (बुक बिल्डिंगमध्ये).
धारणाधिकार – भागधारकाकडून येणे असलेल्या रकमेसाठी कंपनीचा त्याच्या भागांवरील हक्क.
कोरे हस्तांतरण – हस्तांतरितीचे नाव न लिहिता केलेले हस्तांतरण.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
भाग हस्तांतरण
भाग संक्रमण
कारण
भागधारकाची स्वेच्छा (विक्री/भेट)
मृत्यू, दिवाळखोरी, वेडेपणा
प्रतिफल
सामान्यतः असते
नसते
हस्तांतरण पत्र
आवश्यक
आवश्यक नाही; कायदेशीर पुरावा पुरेसा
मुद्रांक शुल्क
भरावे लागते
लागत नाही
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. बोनस भाग म्हणजे काय?
कंपनी आपल्या राखीव निधी/नफ्यातून विद्यमान भागधारकांना त्यांच्या धारणेच्या प्रमाणात मोफत देते ते पूर्णदत्त भाग.
Q2. किमान अभिदान म्हणजे काय?
सेबीच्या नियमानुसार विक्रीस काढलेल्या भांडवलाच्या किमान ९०% इतकी रक्कम अर्जांद्वारे मिळणे आवश्यक; ती न मिळाल्यास भाग वाटप करता येत नाही व पैसे परत करावे लागतात.
Q3. भाग वाटपाची कार्यपद्धती स्पष्ट करा.
अर्ज मिळवणे व बँकेत रक्कम जमा.
किमान अभिदान मिळाल्याची खात्री.
अधिक अभिदान झाल्यास भाग बाजाराच्या सल्ल्याने वाटपाचा आधार ठरवणे.
संचालक मंडळाचा वाटप ठराव.
वाटप पत्र / खेद पत्र पाठवणे.
सभासद नोंदवहीत नोंद व दोन महिन्यांत भाग प्रमाणपत्र.
Q4. भाग हस्तांतरण व भाग संक्रमण यांतील फरक सांगा.
वरील तक्त्यातील मुद्दे — कारण, प्रतिफल, हस्तांतरण पत्र, मुद्रांक शुल्क.
Q5. बुक बिल्डिंग पद्धत म्हणजे काय?
कंपनी किंमत श्रेणी (फ्लोअर ते कॅप) जाहीर करते; गुंतवणूकदार त्या श्रेणीत बोली लावतात; मिळालेल्या बोलींच्या आधारे अंतिम (कट ऑफ) किंमत ठरवली जाते.
परीक्षेसाठी टीप
कालमर्यादा (६० दिवस, दोन महिने, १५–३० दिवस) आणि संक्षिप्त रूपे (IPO, FPO, ESOS, ESPS) हे "रिकाम्या जागा" प्रश्नांसाठी पाठ करा.
कंपनी दीर्घ मुदतीचे कर्जाऊ भांडवल उभारण्यासाठी कर्जरोखे विकते. या प्रकरणात कर्जरोखे विक्रीबाबत कंपनी कायदा २०१३, कंपनी (भाग भांडवल व कर्जरोखे) नियम २०१४ व सेबीचे नियम, कर्जरोखे विक्रीची कार्यपद्धती आणि कर्जरोखे विश्वस्त यांची भूमिका शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कर्जरोखेधारक कंपनीचा धनको असतो; त्याला ठरावीक दराने व्याज मिळते, मतदानाचा हक्क नसतो.
सुरक्षित कर्जरोख्यांची परतफेड विक्रीपासून १० वर्षांत करावी; पायाभूत सुविधा प्रकल्पातील किंवा परवानगी मिळालेल्या कंपन्या ३० वर्षांपर्यंत मुदतीचे कर्जरोखे काढू शकतात.
सुरक्षित कर्जरोख्यांसाठी कंपनीच्या (किंवा धारक/दुय्यम कंपनीच्या) मालमत्तेवर बोजा निर्माण करावा; मालमत्तेचे मूल्य कर्जरोख्यांची रक्कम व व्याज भागवण्याइतके असावे.
माहितीपत्रक प्रसिद्ध करणाऱ्या किंवा ५०० पेक्षा जास्त व्यक्तींना आवाहन करणाऱ्या कंपनीला कर्जरोखे विश्वस्त नेमावा लागतो; सुरक्षित कर्जरोख्यांसाठीही विश्वस्त आवश्यक.
कंपनी व विश्वस्त यांच्यात कर्जरोखे विश्वस्त करार होतो; त्यात कर्जरोखेधारकांचे हक्क व विश्वस्तांची कर्तव्ये असतात.
कर्जरोखे परतफेड राखीव निधी (DRR) निर्माण करण्याची तरतूद.
सार्वजनिक विक्रीसाठी पतमानांकन संस्थेकडून (उदा. CRISIL, CARE) पतमानांकन घ्यावे लागते.
वाटप अर्ज मिळाल्यापासून ६० दिवसांत; कर्जरोखे प्रमाणपत्र वाटपापासून ६ महिन्यांत; वाटपाची नोंद कर्जरोखे नोंदवहीत.
व्याज ECS/NEFT ने देण्याची व्यवस्था.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कर्जरोखा – कंपनीने कर्ज घेतल्याची मुद्रांकित लेखी पावती.
बोजा – कर्जाच्या सुरक्षेसाठी मालमत्तेवर निर्माण केलेला हक्क.
कर्जरोखे विश्वस्त – कर्जरोखेधारकांच्या हिताचे रक्षण करणारी व्यक्ती/संस्था.
पतमानांकन – कर्ज फेडण्याच्या क्षमतेचे मूल्यमापन.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
भाग
कर्जरोखे
धारकाची स्थिती
मालक
धनको
उत्पन्न
लाभांश
व्याज
मतदान
हक्क
हक्क नाही
सुरक्षा
मालमत्तेवर बोजा नाही
सुरक्षित कर्जरोख्यांसाठी बोजा
विश्वस्त
नसतो
आवश्यक (नियमानुसार)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कर्जरोखे विश्वस्ताची नेमणूक केव्हा करावी लागते?
माहितीपत्रक प्रसिद्ध करताना किंवा ५०० पेक्षा जास्त व्यक्तींना कर्जरोखे खरेदीचे आवाहन करताना, तसेच सुरक्षित कर्जरोखे विकताना — माहितीपत्रक/मागणीपत्र देण्यापूर्वी.
Q2. सुरक्षित कर्जरोख्यांची परतफेड किती कालावधीत करावी लागते?
विक्रीच्या तारखेपासून १० वर्षांत; पायाभूत सुविधा प्रकल्पातील कंपन्यांसाठी ३० वर्षांपर्यंत.
Q3. कर्जरोखे विश्वस्ताची कार्ये लिहा.
कर्जरोखेधारकांच्या हिताचे रक्षण.
बोजा निर्माण केलेल्या मालमत्तेचे परिरक्षक म्हणून काम.
कंपनी व्याज व परतफेड वेळेवर करते याची खात्री.
कराराच्या अटींचे पालन होत असल्याची देखरेख.
Q4. कर्जरोखे विक्रीची कार्यपद्धती थोडक्यात सांगा.
संचालक मंडळ ठराव → पतमानांकन → विश्वस्त नेमणूक व करार → माहितीपत्रक → अर्ज स्वीकारणे → ६० दिवसांत वाटप → कर्जरोखे नोंदवहीत नोंद → ६ महिन्यांत प्रमाणपत्र.
Q5. कर्जरोखे प्रमाणपत्र किती कालावधीत द्यावे?
कर्जरोख्यांच्या वाटपापासून ६ महिन्यांच्या आत.
परीक्षेसाठी टीप
"रिकाम्या जागा" व "जोड्या जुळवा" प्रश्नांसाठी आकडे लक्षात ठेवा: १० वर्षे, ३० वर्षे, ५०० व्यक्ती, ६० दिवस, ६ महिने.
कंपनी आपल्या सभासदांकडून किंवा जनतेकडून ठराविक मुदतीसाठी व व्याजाच्या बदल्यात रक्कम स्वीकारते तिला ठेवी म्हणतात. हा भांडवल उभारणीचा तुलनेने स्वस्त मार्ग आहे. या प्रकरणात कोणत्या कंपन्या ठेवी स्वीकारू शकतात, कंपनी कायदा २०१३ (कलम ७३ ते ७६) व कंपनी (ठेवी स्वीकृती) नियम २०१४ नुसार अटी व शर्ती, आणि सभासद व जनतेकडून ठेवी स्वीकारण्याची कार्यपद्धती शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
बँकिंग कंपनी, NBFC, गृहकर्ज वित्त कंपनी यांना हे नियम लागू नाहीत; इतर कंपन्या कायदा, नियम व RBI सूचनांनुसार ठेवी स्वीकारतात.
खाजगी कंपनी: सभासद, संचालक किंवा त्यांच्या नातेवाईकांकडून ठेवी (वसूल भांडवल + मुक्त राखीव निधीच्या १००% पर्यंत).
सार्वजनिक कंपनी (पात्र नसलेली): फक्त सभासदांकडून; मर्यादा वसूल भांडवल + मुक्त राखीव निधीच्या ३५%.
पात्र सार्वजनिक कंपनी: निव्वळ मालमत्ता ₹१०० कोटींपेक्षा कमी नाही किंवा वार्षिक उलाढाल ₹५०० कोटींपेक्षा कमी नाही, आणि विशेष ठराव. मर्यादा: सभासदांकडून १०%, जनतेकडून २५% (वसूल भांडवल + मुक्त राखीव निधीच्या).
सरकारी कंपनी: ३५% पेक्षा जास्त नाही.
मुदत: किमान ६ महिने, कमाल ३६ महिने. अल्पकालीन गरजेसाठी ६ महिन्यांपेक्षा कमी मुदतीच्या ठेवी शक्य, पण ३ महिन्यांच्या आत परतफेड नाही व मर्यादा १०%.
मागता क्षणी परत करावयाच्या ठेवी स्वीकारता येत नाहीत.
ठेव सुरक्षित की असुरक्षित हे जाहिरातीत स्पष्ट करावे; सुरक्षित ठेवींसाठी ३० दिवसांत मूर्त मालमत्तेवर बोजा.
संयुक्त नावे जास्तीत जास्त तीन व्यक्ती; ठेवीदाराला वारस नेमण्याचा अधिकार.
सभासदांना परिपत्रक, जनतेसाठी जाहिरात; पात्र कंपनीसाठी पतमानांकन व ठेव विश्वस्त.
ठेव पावती ठेव स्वीकारल्यानंतर २१ दिवसांत पाठवावी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
ठेव – कंपनीने व्याजाने ठरावीक मुदतीसाठी स्वीकारलेली रक्कम.
पात्र सार्वजनिक कंपनी – ठरावीक निव्वळ मालमत्ता/उलाढाल असलेली व जनतेकडून ठेवी घेऊ शकणारी कंपनी.
मुक्त राखीव निधी – लाभांश वाटपासाठी उपलब्ध राखीव निधी.
ठेव विश्वस्त – ठेवीदारांच्या हिताचे रक्षण करणारी व्यक्ती.
नमुने व सूत्रे
निव्वळ मालमत्ता = वसूल भांडवल + मुक्त राखीव निधी + प्रतिभूती अधिमूल्य − संचित तोटा − खर्ची न टाकलेला स्थगित खर्च
कंपनी
कोणाकडून
मर्यादा (वसूल भांडवल + मुक्त राखीव निधीच्या)
खाजगी
सभासद, संचालक, नातेवाईक
१०० %
सार्वजनिक (पात्र नसलेली)
सभासद
३५ %
पात्र सार्वजनिक
सभासद / जनता
१० % / २५ %
सरकारी
—
३५ %
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पात्र सार्वजनिक कंपनी म्हणजे काय?
जिची निव्वळ मालमत्ता ₹१०० कोटींपेक्षा कमी नाही किंवा वार्षिक उलाढाल ₹५०० कोटींपेक्षा कमी नाही आणि जिने सभासदांच्या सभेत विशेष ठराव करून ठेवी स्वीकारण्यास मान्यता घेतली आहे, अशी सार्वजनिक कंपनी.
Q2. ठेवींचा कालावधी किती असतो?
किमान ६ महिने व कमाल ३६ महिने.
Q3. एका पात्र सार्वजनिक कंपनीचे वसूल भांडवल ₹४० कोटी व मुक्त राखीव निधी ₹१० कोटी आहे. जनतेकडून कमाल किती ठेवी घेता येतील?
आधार = ४० + १० = ₹५० कोटी. जनतेकडून २५% = ₹१२.५ कोटी; सभासदांकडून १०% = ₹५ कोटी.
Q4. ठेवी स्वीकारण्याच्या कोणत्याही चार अटी लिहा.
मुदत ६ ते ३६ महिने.
मागता क्षणी परत करावयाच्या ठेवी नाहीत.
सुरक्षित/असुरक्षित ठेव स्पष्ट करणे; सुरक्षित ठेवीसाठी ३० दिवसांत बोजा.
संयुक्त नावे तीनपेक्षा जास्त नाहीत; वारस नेमण्याचा अधिकार.
संचालक मंडळ ठराव व सभासदांचा विशेष ठराव → पतमानांकन → ठेव विश्वस्त नेमणूक → जाहिरात प्रसिद्ध करणे व निबंधकाकडे दाखल → अर्ज स्वीकारणे → २१ दिवसांत ठेव पावती → ठेव नोंदवहीत नोंद.
परीक्षेसाठी टीप
मर्यादांचे टक्केवारी तक्त्याचे आकडे (१००, ३५, १०, २५) आणि मुदत (६–३६ महिने) हमखास विचारले जातात.
कंपनी व तिचे सभासद (भागधारक) यांच्यातील दुवा म्हणजे कंपनी चिटणीस. भाग वाटप, भाग प्रमाणपत्र, लाभांश, बोनस भाग, सभा अशा अनेक प्रसंगी चिटणिसाला सभासदांशी पत्रव्यवहार करावा लागतो. या प्रकरणात पत्रव्यवहार करताना घ्यावयाची काळजी, पत्रव्यवहाराचे प्रसंग आणि नमुना पत्रांची रचना शिकतो.
पत्रव्यवहाराचे प्रसंग: भाग वाटप पत्र, दिलगिरी (खेद) पत्र, भाग प्रमाणपत्र वाटप पत्र, बोनस भाग वाटप पत्र, हक्क भाग पत्र, लाभांश वाटप पत्र, भाग हस्तांतरणास मंजुरी/नकार, भाग संक्रमणाबाबत कायदेशीर प्रतिनिधीस पत्र, सर्वसाधारण सभेची सूचना, भाग प्रमाणपत्र हरवल्याबाबत पत्र, तक्रारींना उत्तर.
भाग प्रमाणपत्र: कंपनीच्या मुद्रेसह दिलेला भागाच्या मालकीचा पुरावा; त्यावर किमान दोन संचालक व चिटणीस यांची सही; भाग वाटपापासून दोन महिन्यांत द्यावे.
भाग प्रमाणपत्र वाटप पत्रात: सभासद नोंदवही पान क्रमांक, प्रमाणपत्र क्रमांक, भागांचे विशिष्ट क्रमांक, भागसंख्या.
लाभांश वाटप पत्र: लाभांश अधिपत्राद्वारे किंवा ECS/NEFT द्वारे रक्कम दिल्याची माहिती; लाभांश दर, भागसंख्या, कर वजावट (TDS).
बोनस भाग वाटप पत्र: प्रमाण (उदा. ४ भागांमागे १), भागसंख्या, नोंदवही बंद/रेकॉर्ड तारीख.
लाभांश दर कमी असल्याच्या तक्रारीला उत्तर देताना कारणे (विस्तार, राखीव निधी) नम्रपणे स्पष्ट करावीत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सभासद – कंपनीच्या सभासद नोंदवहीत नाव असलेली व्यक्ती.
भाग प्रमाणपत्र – भागाच्या मालकीचा कायदेशीर पुरावा.
दिलगिरी पत्र – भाग न मिळालेल्या अर्जदाराला पाठवलेले पत्र.
लाभांश अधिपत्र – लाभांश देण्यासाठी कंपनीने काढलेला धनादेशासारखा दस्तऐवज.
नमुने व सूत्रे
पत्राचा नमुना आराखडा (सर्व पत्रव्यवहारासाठी):
भाग
काय लिहायचे
शीर्षक
कंपनीचे नाव, नोंदणीकृत कार्यालयाचा पत्ता, CIN, फोन, ई-मेल, संकेतस्थळ
संदर्भ व दिनांक
संदर्भ क्रमांक व पत्राची तारीख
आतील पत्ता
प्राप्तकर्त्याचे नाव व पूर्ण पत्ता
विषय
एका ओळीत पत्राचा विषय
संबोधन
महोदय / महोदया
मजकूर
मुख्य माहिती — रक्कम, क्रमांक, तारखा, पुढील कृती
समारोप
आपला विश्वासू / आपले नम्र
सही
कंपनीच्या वतीने, (नाव) कंपनी चिटणीस
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सभासदांशी पत्रव्यवहार करताना चिटणिसाने घ्यावयाची कोणतीही दोन काळजी सांगा.
पत्रातील माहिती सत्य व बिनचूक असावी; कायदेशीर कालमर्यादेत पत्र पाठवावे.
Q2. भाग प्रमाणपत्रावर कोणाच्या सह्या असतात?
कंपनीच्या किमान दोन संचालकांच्या आणि कंपनी चिटणिसाच्या.
Q3. भाग प्रमाणपत्र वाटप पत्र तयार करा (मुख्य मुद्दे).
शीर्षक (कंपनीचे नाव, पत्ता, CIN) → संदर्भ व दिनांक → सभासदाचे नाव-पत्ता → विषय: भाग प्रमाणपत्र वाटपाबाबत → मजकूर: भागसंख्या, प्रमाणपत्र क्रमांक, भागांचे विशिष्ट क्रमांक, सभासद नोंदवही पान क्रमांक, वाटप पत्र परत करण्याची सूचना → समारोप → कंपनी चिटणीस.
Q4. लाभांश वाटप पत्रात कोणती माहिती असते?
लाभांशाचा दर, भागसंख्या, एकूण लाभांश, कर वजावट (TDS), निव्वळ रक्कम, रक्कम ECS/NEFT ने बँक खात्यात जमा केल्याची तारीख किंवा अधिपत्र क्रमांक.
Q5. सभासदांशी पत्रव्यवहाराचे चार प्रसंग लिहा.
भाग वाटप, भाग प्रमाणपत्र वाटप, लाभांश वाटप, बोनस भाग वाटप (तसेच हस्तांतरण मंजुरी, सभेची सूचना).
परीक्षेसाठी टीप
पत्र लिहिताना आराखड्याचा प्रत्येक भाग (शीर्षकापासून सहीपर्यंत) लिहा — रचनेलाच गुण असतात; आकडे (भागसंख्या, क्रमांक) काल्पनिक पण सुसंगत द्या.
कर्जरोखेधारक हे कंपनीचे धनको आहेत. कर्जरोख्यांचे वाटप, व्याजाची रक्कम, समहक्क भागांत रूपांतर आणि परतफेड अशा प्रसंगी कंपनी चिटणिसाला त्यांच्याशी पत्रव्यवहार करावा लागतो. या प्रकरणात घ्यावयाची दक्षता, पत्रव्यवहाराचे प्रसंग आणि नमुना पत्रांची रचना शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
दक्षता: कंपनी कायदा, सेबी नियम व कर्जरोखे विश्वस्त करार यांचे पालन; अचूक माहिती; वेळेवर व्याज व परतफेड कळवणे; सौजन्यपूर्ण भाषा; कर्जरोखे नोंदवहीतील नोंदींशी जुळणारी माहिती.
पत्रव्यवहाराचे प्रसंग:
कर्जरोखे वाटप पत्र — अर्जदाराला कर्जरोखे वाटप झाल्याचे कळवणे; यात मागितलेले व वाटप केलेले कर्जरोखे, विशिष्ट क्रमांक, रक्कम, व्याजदर, परतफेडीची तारीख; धारकाने हे पत्र जपून ठेवावे कारण त्याच्या बदल्यात कर्जरोखे प्रमाणपत्र मिळते.
व्याज देण्याबाबत पत्र — व्याज अधिपत्राद्वारे किंवा इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने (ECS/NEFT); व्याजाचा कालावधी, दर, एकूण व्याज, कर वजावट.
कर्जरोख्यांचे समहक्क भागांत रूपांतर करण्याबाबत पत्र — परिवर्तनीय कर्जरोख्यांसाठी रूपांतराचे प्रमाण व तारीख.
कर्जरोखे परतफेड पत्र — मुदत संपल्यावर परतफेडीची रक्कम, तारीख व पद्धत; मूळ प्रमाणपत्र परत करण्याची सूचना.
कंपनीने कर्जरोखे परतफेड राखीव निधी (DRRF) राखल्याचे परतफेड पत्रात नमूद करता येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कर्जरोखेधारक – कंपनीला कर्ज देणारा व कर्जरोखा धारण करणारा धनको.
परिवर्तनीय कर्जरोखे – ठरावीक मुदतीनंतर समहक्क भागांत रूपांतरित होणारे कर्जरोखे.
ECS/NEFT – बँक खात्यात थेट रक्कम जमा करण्याच्या इलेक्ट्रॉनिक पद्धती.
नमुने व सूत्रे
पत्राचा नमुना आराखडा (सर्व पत्रव्यवहारासाठी):
भाग
काय लिहायचे
शीर्षक
कंपनीचे नाव, नोंदणीकृत कार्यालयाचा पत्ता, CIN, फोन, ई-मेल, संकेतस्थळ
संदर्भ व दिनांक
संदर्भ क्रमांक व पत्राची तारीख
आतील पत्ता
प्राप्तकर्त्याचे नाव व पूर्ण पत्ता
विषय
एका ओळीत पत्राचा विषय
संबोधन
महोदय / महोदया
मजकूर
मुख्य माहिती — रक्कम, क्रमांक, तारखा, पुढील कृती
समारोप
आपला विश्वासू / आपले नम्र
सही
कंपनीच्या वतीने, (नाव) कंपनी चिटणीस
वार्षिक व्याज = कर्जरोख्यांची संख्या × दर्शनी मूल्य × व्याजदर/१००
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कर्जरोखे वाटप पत्र म्हणजे काय?
वैध अर्जदारांना कर्जरोखे वाटप झाल्याचे कळवणारे कंपनीचे पत्र; त्याच्या बदल्यात नंतर कर्जरोखे प्रमाणपत्र दिले जाते.
Q2. कर्जरोख्यांचे व्याज कोणत्या पद्धतीने दिले जाते?
व्याज अधिपत्राद्वारे किंवा ECS/NEFT या इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने थेट बँक खात्यात.
Q3. ₹१०० चे १०० कर्जरोखे १०% व्याजदराने दिले आहेत. वार्षिक व्याज किती? हे व्याज कळवणाऱ्या पत्रातील मुद्दे सांगा.
व्याज = १०० × १०० × १०/१०० = ₹१,००० प्रति वर्ष. पत्रातील मुद्दे: कर्जरोखे संख्या व क्रमांक, व्याजाचा कालावधी, दर, एकूण व्याज, कर वजावट, निव्वळ रक्कम, ECS/NEFT ने जमा केल्याची तारीख.
Q4. कर्जरोखेधारकांशी पत्रव्यवहार करताना चिटणिसाने घ्यावयाची दक्षता लिहा.
कंपनीत ठेव ठेवणारे ठेवीदार हे कंपनीचे धनको आहेत. संचालक मंडळाने ठेवींबाबत घेतलेले निर्णय कंपनी चिटणीस ठेवीदारांना पत्राद्वारे कळवतो. या प्रकरणात ठेवीदारांशी पत्रव्यवहार करताना घ्यावयाची दक्षता, पत्रव्यवहाराचे प्रसंग आणि नमुना पत्रांची रचना शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
दक्षता: कंपनी कायदा २०१३ व कंपनी (ठेवी स्वीकृती) नियम २०१४ यांचे पालन; ठेव रक्कम, मुदत, व्याजदर अचूक लिहिणे; वेळेवर पत्र पाठवणे; ठेव नोंदवहीतील नोंदींशी माहिती जुळणे; ठेवीदाराचा विश्वास टिकवणारी नम्र भाषा.
पत्रव्यवहाराचे प्रसंग:
ठेव ठेवल्याबद्दल आभार पत्र — ठेवीची रक्कम, तारीख, मुदत, व्याजदर; सोबत ठेव पावती, जी ठेव स्वीकारल्यानंतर २१ दिवसांच्या आत पाठवावी.
ठेवीवरील व्याजाबाबत पत्र — व्याज अधिपत्राद्वारे किंवा इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने (ECS/NEFT); कालावधी, दर, कर वजावट (TDS).
ठेवीच्या नूतनीकरणाबाबत पत्र — मुदत संपण्यापूर्वी कळवणे; नूतनीकरणाचे दर व पद्धत; नूतनीकरण ही नवीन ठेव मानली जाते.
ठेवीच्या परतफेडीबाबत पत्र — मुदतपूर्तीची तारीख, परतफेडीची रक्कम (मुद्दल + व्याज), मूळ ठेव पावती परत करण्याची सूचना.
Q3. ₹१,००,००० ची ठेव ९% वार्षिक व्याजाने २ वर्षांसाठी ठेवली. दरवर्षीचे व्याज व मुदतपूर्तीवर (व्याज आधी दिले असल्यास) परत मिळणारी रक्कम काढा.
वार्षिक व्याज = १,००,००० × ९/१०० = ₹९,०००. व्याज दरवर्षी दिल्यास मुदतपूर्तीवर मुद्दल ₹१,००,००० परत मिळते.
Q4. ठेव ठेवल्याबद्दल आभार पत्राचे मुख्य मुद्दे लिहा.
कंपनीचे शीर्षक → संदर्भ व दिनांक → ठेवीदाराचे नाव-पत्ता → विषय: ठेव ठेवल्याबद्दल आभार → अर्जाची तारीख, ठेव रक्कम (अंकी व अक्षरी), मुदत, व्याजदर, ठेव पावती क्रमांक → विश्वासाबद्दल आभार → कंपनी चिटणीस.
Q5. ठेवीच्या नूतनीकरणाबाबतच्या पत्रात काय लिहावे?
जुन्या ठेवीची मुदत संपण्याची तारीख, नूतनीकरणासाठी उपलब्ध मुदती व व्याजदर, नूतनीकरणासाठी भरावयाचा अर्ज व मूळ पावती, आणि नूतनीकरण न केल्यास परतफेडीची पद्धत.
परीक्षेसाठी टीप
पत्रात रक्कम अंकी व अक्षरी दोन्ही लिहा आणि ठेवीची मुदत, दर व तारीख नेमक्या द्या — त्यामुळे उत्तर अधिक व्यावसायिक दिसते.
प्रतिभूती (भाग, कर्जरोखे) कागदी प्रमाणपत्रांऐवजी इलेक्ट्रॉनिक (अमूर्त) स्वरूपात सुरक्षित ठेवण्याची व हस्तांतरित करण्याची व्यवस्था म्हणजे भागपेढी पद्धती (Depository System). भारतात ही पद्धती डिपॉझिटरी कायदा १९९६ नुसार आली. या प्रकरणात भागपेढी पद्धतीचा अर्थ, महत्त्व, फायदे, घटक, संबंधित संज्ञा आणि डिमॅट व रिमॅट प्रक्रिया शिकतो.
डिमॅट खाते – प्रतिभूती इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात ठेवणारे खाते.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
कागदी स्वरूप
डिमॅट स्वरूप
धारणा
प्रमाणपत्र
इलेक्ट्रॉनिक नोंद
धोका
हरवणे, चोरी, बनावट
जवळजवळ नाही
हस्तांतरण
हस्तांतरण पत्र, मुद्रांक शुल्क
DIS द्वारे जलद, मुद्रांक शुल्क नाही
विशिष्ट क्रमांक
असतात
नसतात (फंगिबिलिटी)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भागपेढी म्हणजे काय?
गुंतवणूकदारांच्या प्रतिभूती इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात धारण करणारी व त्यांचे हस्तांतरण नोंदवणारी सेबीकडे नोंदणीकृत संस्था; भारतात NSDL व CDSL.
Q2. ISIN म्हणजे काय?
International Securities Identification Number — प्रत्येक प्रतिभूतीला दिलेला १२ अंकी वर्णांक ओळख क्रमांक.
Q3. डिमॅट प्रक्रियेच्या पायऱ्या लिहा.
गुंतवणूकदार DRF व भाग प्रमाणपत्रे DP कडे देतो.
DP विनंती प्रणालीत नोंदवून भागपेढीला कळवतो.
DP प्रमाणपत्रे व DRF जारीकर्ता कंपनी/निबंधकाकडे पाठवतो.
कंपनी पडताळणी करून भागपेढीला मान्यता कळवते.
भागपेढी BO च्या खात्यात प्रतिभूती जमा करते; DP उतारा पाठवतो.
Q4. भागपेढी पद्धतीचे गुंतवणूकदारांना फायदे सांगा.
प्रमाणपत्रे हरवण्याचा/चोरीचा धोका नाही, जलद हस्तांतरण, मुद्रांक शुल्क नाही, बनावट प्रतिभूतींचा धोका नाही, लाभांश व बोनस थेट खात्यात, खाते फ्रीज करण्याची सोय.
Q5. डिमॅट व रिमॅट यांतील फरक सांगा.
डिमॅट म्हणजे कागदी प्रमाणपत्रांचे इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात रूपांतर (DRF); रिमॅट म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक प्रतिभूतींचे पुन्हा कागदी प्रमाणपत्रात रूपांतर (RRF).
परीक्षेसाठी टीप
संक्षिप्त रूपे (NSDL, CDSL, DP, BO, DRF, RRF, DIS, ISIN) पूर्ण रूपासह लिहा; डिमॅट प्रक्रियेची प्रवाह आकृती काढता आली तर जास्त गुण मिळतात.
कंपनी आपल्या नफ्यातील जो भाग भागधारकांना वाटते त्याला लाभांश म्हणतात, तर कर्जरोखे व ठेवींवर कंपनी देते तो मोबदला म्हणजे व्याज. या प्रकरणात लाभांशाचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, कायदेशीर तरतुदी, वाटप न केलेला/मागणी न केलेला लाभांश, अंतरिम लाभांश, व्याज आणि लाभांश व व्याज यांतील फरक शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लाभांश फक्त नफ्यातून दिला जातो; दर निश्चित नसतो; संचालक मंडळ शिफारस करते व भागधारक वार्षिक सर्वसाधारण सभेत सामान्य ठरावाने मंजूर करतात.
भागधारक शिफारस केलेल्या दरापेक्षा कमी दर मंजूर करू शकतात, जास्त नाही.
लाभांश घोषणेनंतर ५ दिवसांत रक्कम स्वतंत्र बँक खात्यात जमा करावी; घोषणेपासून ३० दिवसांत वाटप करावे.
सूचिबद्ध कंपनी: संचालक मंडळ बैठकीच्या किमान २ दिवस आधी भाग बाजाराला सूचना; नोंदवही बंद (Book Closure) बाबत किमान ७ कामकाज दिवस आधी सूचना; लाभांश ECS/NEFT ने.
वाटप न केलेला/मागणी न केलेला लाभांश: ३० दिवसांनंतरच्या ७ दिवसांत "लाभांश देणे खात्यात" वर्ग; ९० दिवसांत भागधारकांची नावे संकेतस्थळावर; ७ वर्षांत न दिल्यास रक्कम गुंतवणूकदार शिक्षण व सुरक्षा निधीत (IEPF) वर्ग. IEPF ची स्थापना केंद्र सरकारने २००१ मध्ये केली.
अंतरिम लाभांश: दोन वार्षिक सभांच्या मधल्या काळात संचालक मंडळ जाहीर करते.
व्याज: कर्जरोखे व ठेवींवर ठरलेल्या दराने, नफा असो वा नसो, द्यावेच लागते; व्याज अधिपत्र किंवा ECS/NEFT द्वारे; स्रोतातून कर वजावट (TDS).
महत्त्वाच्या संज्ञा
लाभांश – नफ्यातून भागधारकांना वाटलेला हिस्सा.
अंतरिम लाभांश – आर्थिक वर्षाच्या मध्ये जाहीर केलेला लाभांश.
नोंदवही बंद – लाभांशासाठी पात्र सभासद ठरवण्यासाठी सभासद नोंदवही बंद ठेवण्याचा कालावधी.
रेकॉर्ड डेट – लाभांश/बोनससाठी पात्र भागधारक ठरवण्याची तारीख.
IEPF – न मागितलेल्या रकमा जमा होणारा गुंतवणूकदार शिक्षण व सुरक्षा निधी.
नमुने व सूत्रे
लाभांश = भागसंख्या × दर्शनी मूल्य × लाभांश दर/१००
व्याज = कर्जरोखे/ठेव रक्कम × व्याजदर/१००
मुद्दा
लाभांश
व्याज
कोणाला
भागधारक (मालक)
कर्जरोखेधारक, ठेवीदार (धनको)
स्रोत
फक्त नफा
नफा असो वा नसो
दर
अनिश्चित
निश्चित
बंधन
ऐच्छिक
बंधनकारक
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अंतरिम लाभांश म्हणजे काय?
दोन वार्षिक सर्वसाधारण सभांच्या मधल्या काळात संचालक मंडळाने जाहीर केलेला लाभांश.
Q2. मागणी न केलेला लाभांश IEPF मध्ये केव्हा वर्ग करतात?
लाभांश देणे खात्यात वर्ग केल्यापासून ७ वर्षांत न दिलेला किंवा न मागितलेला लाभांश IEPF मध्ये वर्ग करतात.
Q3. ₹१० दर्शनी मूल्याचे ५०० भाग असलेल्या भागधारकाला १५% दराने किती लाभांश मिळेल?
५०० × १० × १५/१०० = ₹७५०.
Q4. लाभांश घोषणेसंबंधीच्या कायदेशीर तरतुदी लिहा.
संचालक मंडळाची शिफारस व ठराव.
वार्षिक सभेत भागधारकांची मंजुरी (शिफारशीपेक्षा जास्त दर नाही).
५ दिवसांत स्वतंत्र बँक खात्यात रक्कम.
३० दिवसांत वाटप.
सूचिबद्ध कंपनीने भाग बाजाराला वेळेवर सूचना.
Q5. लाभांश व व्याज यांतील फरक सांगा.
वरील तक्त्यातील मुद्दे — कोणाला, स्रोत, दर, बंधन.
परीक्षेसाठी टीप
कालमर्यादांची साखळी लक्षात ठेवा: ५ दिवस → ३० दिवस → ७ दिवस → ९० दिवस → ७ वर्षे → IEPF.
वित्तीय बाजार हा असा बाजार आहे जेथे बचत करणारे (गुंतवणूकदार) आणि निधीची गरज असणारे (कंपन्या, सरकार) एकत्र येतात आणि वित्तीय साधनांची खरेदी-विक्री होते. या प्रकरणात वित्तीय बाजाराचा अर्थ व कार्ये, त्याचे दोन प्रकार — नाणे बाजार (अल्प मुदत) व भांडवल बाजार (दीर्घ मुदत) — त्यांची वैशिष्ट्ये, साधने व प्रकार शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वित्तीय बाजाराची कार्ये: बचतीचे गुंतवणुकीत रूपांतर, किंमत निश्चिती, तरलता पुरवणे, व्यवहार खर्च कमी करणे, जोखीम विभागणे, माहिती उपलब्ध करणे, आर्थिक विकासाला चालना.
नाणे बाजार: एक वर्षापर्यंतच्या अल्प मुदतीच्या निधीचा बाजार; RBI चे नियंत्रण; व्यवहार मोठ्या रकमेचे; प्रामुख्याने बँका, वित्तीय संस्था व सरकार सहभागी.
नाणे बाजारातील साधने: कॉल मनी (एक दिवस) व नोटीस मनी (२ ते १४ दिवस), राजकोषपत्रे (ट्रेझरी बिले — सरकारची अल्पकालीन कर्जे), व्यापारी विपत्र/हुंडी, व्यापारी पतपत्र (Commercial Paper — कंपन्यांचे असुरक्षित वचनपत्र), ठेव प्रमाणपत्र (Certificate of Deposit — बँकांचे), रेपो, नाणे बाजार म्युच्युअल फंड (MMMF).
भांडवल बाजार: दीर्घ मुदतीच्या निधीचा बाजार; सेबीचे नियंत्रण; सामान्य गुंतवणूकदारांचा सहभाग; जोखीम व परतावा जास्त.
भांडवल बाजाराचे प्रकार: प्राथमिक बाजार (नवीन प्रतिभूतींची विक्री — IPO, FPO, हक्क भाग) व दुय्यम बाजार (आधी विकलेल्या प्रतिभूतींची भाग बाजारात खरेदी-विक्री).
रेपो – प्रतिभूती विकून ठरावीक तारखेला त्या परत विकत घेण्याच्या करारावर घेतलेले अल्पकालीन कर्ज.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
नाणे बाजार
भांडवल बाजार
मुदत
एक वर्षापर्यंत
एक वर्षापेक्षा जास्त
नियंत्रण
RBI
सेबी
साधने
राजकोषपत्रे, कॉल मनी, CP, CD
भाग, कर्जरोखे, बंधपत्रे
सहभागी
बँका, वित्तीय संस्था
सर्वसामान्य गुंतवणूकदारही
जोखीम
कमी
जास्त
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वित्तीय बाजार म्हणजे काय?
बचत करणारे व निधीची गरज असणारे यांना जोडणारी, वित्तीय साधनांची खरेदी-विक्री होणारी व्यवस्था म्हणजे वित्तीय बाजार.
Q2. कॉल मनी म्हणजे काय?
बँकांमध्ये एका दिवसासाठी दिले-घेतले जाणारे अत्यल्प मुदतीचे कर्ज; २ ते १४ दिवसांसाठी असल्यास त्याला नोटीस मनी म्हणतात.
Q3. नाणे बाजारातील साधने स्पष्ट करा.
कॉल मनी व नोटीस मनी.
राजकोषपत्रे (ट्रेझरी बिले).
व्यापारी विपत्र.
व्यापारी पतपत्र (CP).
ठेव प्रमाणपत्र (CD), रेपो, MMMF.
Q4. वित्तीय बाजाराची कार्ये लिहा.
बचत गोळा करून गुंतवणुकीकडे वळवणे, प्रतिभूतींची किंमत ठरवणे, तरलता पुरवणे, व्यवहार खर्च कमी करणे, जोखीम विभागणे, आर्थिक विकासाला मदत.
Q5. प्राथमिक व दुय्यम बाजार यांतील फरक सांगा.
प्राथमिक बाजारात कंपनी प्रथमच प्रतिभूती विकते व पैसा थेट कंपनीला मिळतो; दुय्यम बाजारात आधीच्या प्रतिभूती गुंतवणूकदारांमध्ये भाग बाजारात विकल्या जातात व पैसा विक्रेत्या गुंतवणूकदाराला मिळतो.
परीक्षेसाठी टीप
नाणे बाजार व भांडवल बाजार यांचा फरक तक्त्याच्या स्वरूपात किमान पाच मुद्द्यांत लिहा.
भाग बाजार ही संघटित भांडवली बाजारपेठ आहे जेथे गुंतवणूकदार सूचिबद्ध कंपन्यांच्या भाग, कर्जरोखे व इतर प्रतिभूतींची खरेदी-विक्री करतात. या प्रकरणात भाग बाजाराचा अर्थ व कार्ये, भारतातील प्रमुख भाग बाजार (BSE, NSE), भाग बाजाराशी संबंधित संज्ञा आणि सेबी ची कार्ये शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
भाग बाजारांचे नियमन प्रतिभूती करार (नियमन) कायदा १९५६ व सेबी द्वारे होते.
जगातील सर्वांत जुना भाग बाजार — लंडन (१५७१); भारतातील सर्वांत जुना — मुंबई भाग बाजार (BSE), १८७५ — तेव्हा "द नेटिव्ह शेअर अँड स्टॉक ब्रोकर्स असोसिएशन"; आशियातील पहिला भाग बाजार; दलाल स्ट्रीट, मुंबई.
BSE ची इलेक्ट्रॉनिक व्यापार यंत्रणा — BOLT (BSE On-Line Trading). निर्देशांक — सेन्सेक्स (३० कंपन्या).
राष्ट्रीय भाग बाजार (NSE) — मुंबई; पूर्णपणे संगणकीकृत व्यापार; निर्देशांक — निफ्टी (५० कंपन्या, १९९६ पासून).
भाग बाजाराची कार्ये: प्रतिभूतींना तरलता व बाजारपेठ, किंमत निश्चिती, गुंतवणूकदारांच्या हिताचे संरक्षण, बचतीला गुंतवणुकीकडे वळवणे, भांडवल निर्मिती, अर्थव्यवस्थेचा "बॅरोमीटर".
संज्ञा: दलाल (Broker), अडत्या (Jobber), तेजीवाला (Bull — किंमत वाढेल अशी अपेक्षा), मंदीवाला (Bear — किंमत घटेल अशी अपेक्षा), स्टॅग (नवीन भागांसाठी अर्ज करून लगेच नफ्यात विकणारा), लेम डक (देणी पूर्ण करू न शकणारा मंदीवाला), कॉन्ट्रॅक्ट नोट, व्यवहाराची पूर्तता (Settlement), इनसाइडर ट्रेडिंग, डे ट्रेडिंग, रॅली, क्रॅश, स्टॉप लॉस, बाजार भांडवलीकरण.
सेबी (भारतीय प्रतिभूती व विनिमय मंडळ): स्थापना १९८८; वैधानिक दर्जा सेबी कायदा १९९२ नुसार.
सेबीची कार्ये: गुंतवणूकदारांचे संरक्षण, भाग बाजारांचे नियमन, दलाल व मध्यस्थांची नोंदणी, इनसाइडर ट्रेडिंग व फसव्या व्यवहारांना प्रतिबंध, गुंतवणूकदार शिक्षण, भांडवल बाजाराचा विकास.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भाग बाजार – प्रतिभूतींच्या खरेदी-विक्रीचा संघटित बाजार.
तेजीवाला – किंमत वाढीच्या अपेक्षेने खरेदी करणारा.
मंदीवाला – किंमत घटण्याच्या अपेक्षेने विक्री करणारा.
इनसाइडर ट्रेडिंग – कंपनीची गोपनीय माहिती वापरून केलेले व्यवहार (बेकायदेशीर).