थोडक्यात सारांश
हे प्रकरण सत्तामीमांसेबद्दल आहे. ‘खरोखर काय अस्तित्वात आहे?’ हा तिचा मुख्य प्रश्न आहे. अंतिम सत्तेबद्दल (सत्) तत्त्वज्ञांनी दोन प्रश्न विचारले: मूलतत्त्वे किती आहेत (एक, दोन की अनेक?) आणि त्यांचे स्वरूप काय आहे (जड, चेतन की दोन्ही?). भारतीय दर्शने, पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञ आणि आधुनिक विज्ञान यांनी दिलेली उत्तरे या प्रकरणात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- अंतिम सत् स्वतंत्रपणे, स्वतःच्या बळावर अस्तित्वात असते. ते निर्माण केलेले नसते आणि सर्व वस्तूंचे मूळ असते. झाडाची मुळे जमिनीखाली दडलेली असतात, पण झाड त्यांच्यावरच उभे असते, तसेच हे आहे.
- संख्येनुसार तीन सिद्धांत: एकतत्त्ववाद (एक), द्वितत्त्ववाद (दोन) आणि अनेकतत्त्ववाद (अनेक).
- स्वरूपानुसार तीन सिद्धांत: जडवाद (अंतिम सत् जड आहे), चिद्वाद (ते चेतन आहे) आणि वास्तववाद (जड आणि चेतन दोन्ही स्वतंत्रपणे आहेत).
- भारतीय परंपरेत पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश ही पंचमहाभूते मानली जातात. चार्वाक आकाश नाकारून फक्त चार महाभूते मानतात.
- चार्वाक: जडवाद स्वीकारणारे एकमेव दर्शन. चार महाभूतांच्या विशिष्ट संयोगातून चैतन्य निर्माण होते.
- जैन: अनेकतत्त्ववादी. सर्व वस्तूंचे जीव आणि अजीव असे वर्गीकरण. जडवस्तू अविभाज्य कणांपासून (पुद्गल) बनतात. गती, स्थिती, काळ आणि आकाश ही तत्त्वेही ते मानतात. आत्मा शरीराहून वेगळा आहे.
- बौद्ध: प्रतीत्यसमुत्पादाचा सिद्धांत – प्रत्येक गोष्टीचे अस्तित्व इतर कारणांवर, अटींवर अवलंबून असते. त्यातून अनित्यतेचा सिद्धांत येतो. म्हणून बौद्ध दर्शन नित्य आत्मा, नित्य द्रव्य आणि ईश्वर नाकारते.
- वैशेषिक: परमाणूची कल्पना मांडली. पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश, काळ, दिक् (अवकाश), मन आणि आत्मा ही नऊ द्रव्ये मानली. अभावाचीही (अनस्तित्व) चर्चा केली.
- सांख्य: द्वितत्त्ववाद. पुरुष (चेतन, अकर्ता) आणि प्रकृती (जड, सत्त्व-रज-तम या तीन गुणांनी बनलेली). गुणांचा समतोल बिघडला की प्रकृतीतून क्रमाने महत् (बुद्धी), अहंकार, मन, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिये, तन्मात्रा आणि महाभूते विकसित होतात.
- अद्वैत वेदान्त (शंकराचार्य): एकतत्त्ववाद. ब्रह्म हेच एकमेव सत्; ते निर्गुण, निराकार आहे. सत्च्या तीन पातळ्या: प्रातिभासिक (स्वप्न), व्यावहारिक (जागेपणीचा अनुभव) आणि पारमार्थिक (ब्रह्मज्ञान).
- पाश्चात्त्य: सॉक्रेटिसपूर्व थेल्स, अॅनॅक्झिमँडर, अॅनॅक्झिमिनीस, पारमेनिडिस, हेराक्लिटस इत्यादी एकतत्त्ववादी होते. पारमेनिडिसच्या मते सत् एक, नित्य आणि अविकारी आहे. हेराक्लिटसच्या मते सतत बदल हाच सत्चा स्वभाव आहे – ‘एकाच नदीत कोणीही दोनदा उतरू शकत नाही.’ एम्पिडोक्लिस: चार तत्त्वे आणि आकर्षण-अपकर्षण या दोन शक्ती. डेमॉक्रिटस: जडवादी अणुवाद.
- प्लेटो: दोन जगांची उपपत्ती – बदलणारे दृश्य जग हे नित्य, अविकारी ‘आकारांच्या’ (सारतत्त्वांच्या) जगावर अवलंबून असते. ॲरिस्टॉटलने वेगळे आकारांचे जग नाकारले; त्याच्या सत्तामीमांसेत द्रव्य ही संकल्पना मध्यवर्ती आहे आणि त्याने दहा कोटी (categories) सांगितल्या.
- आधुनिक: देकार्त – मन आणि शरीर ही दोन स्वतंत्र द्रव्ये (द्वितत्त्ववाद); स्पिनोझा – एकच द्रव्य, ‘ईश्वर किंवा निसर्ग’ (सर्वेश्वरवाद); लाईब्निझ – असंख्य चिदणू (monads); हेगेल – ‘केवल’ (Absolute) हे चेतन तत्त्व, जे द्वंद्वविकासाने विकसित होते.
- आजचे विज्ञान ‘काय आहे?’ याचे उत्तर कण, बल आणि ऊर्जा यांच्या भाषेत देते. ‘अणू’सारख्या जुन्या शब्दांचा अर्थ आज बदलला आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- सत्तामीमांसा – सत्च्या स्वरूपाचा अभ्यास करणारी शाखा.
- द्रव्य – गुणांचा आधार; जे स्वतःच्या बळावर असते.
- एकतत्त्ववाद / द्वितत्त्ववाद / अनेकतत्त्ववाद – एक / दोन / अनेक मूलतत्त्वे मानणारे सिद्धांत.
- प्रतीत्यसमुत्पाद – प्रत्येक गोष्ट इतर अटींवर अवलंबून उत्पन्न होते.
- चिदणू – लाईब्निझचा अविभाज्य, चेतनायुक्त घटक.
- द्वंद्वविकास – दोन विरोधी तत्त्वांच्या संघर्षातून नवे, अधिक चांगले तत्त्व निर्माण होणे (हेगेल).
- सर्वेश्वरवाद – ईश्वर आणि निसर्ग एकच आहेत (स्पिनोझा).
महत्त्वाची माहिती
| दर्शन / तत्त्वज्ञ | संख्या | स्वरूप |
|---|---|---|
| चार्वाक | अनेक (चार महाभूते) | जडवाद |
| जैन, वैशेषिक | अनेक | वास्तववाद |
| सांख्य, देकार्त | दोन | द्वितत्त्ववाद |
| अद्वैत वेदान्त, हेगेल | एक | चेतन (चिद्वाद) |
| पारमेनिडिस | एक | नित्य, अविकारी |
| हेराक्लिटस | एक | सतत बदलणारे |
| स्पिनोझा | एक (ईश्वर किंवा निसर्ग) | सर्वेश्वरवाद |
| डेमॉक्रिटस | असंख्य अणू | जडवाद |
| लाईब्निझ | असंख्य चिदणू | चेतन |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अंतिम सत् म्हणजे काय?
जे स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असते, निर्माण केलेले नसते आणि इतर कशावर अवलंबून नसते, ते अंतिम सत्. अनुभवाला येणाऱ्या सर्व वस्तूंचे ते मूळ आहे, म्हणून त्याच्या घटकांना मूलतत्त्वे म्हणतात.
Q2. शंकराचार्यांनी सांगितलेल्या सत्च्या तीन पातळ्या स्पष्ट करा.
स्वप्नातील अनुभव म्हणजे प्रातिभासिक सत्; जागेपणी येणारा अनुभव म्हणजे व्यावहारिक सत्; ब्रह्म हे पारमार्थिक सत्, जे ब्रह्मज्ञानाने कळते. फक्त पारमार्थिक सत् कधीही मिथ्या ठरत नाही.
Q3. सांख्यांचा द्वितत्त्ववाद स्पष्ट करा.
सांख्य पुरुष (चेतन, अकर्ता) आणि प्रकृती (जड, त्रिगुणात्मक) ही दोन स्वतंत्र तत्त्वे मानतात. गुणांचा समतोल बिघडला की प्रकृतीतून सूक्ष्माकडून स्थूलाकडे सृष्टी विकसित होते आणि प्रलयकाळी पुन्हा प्रकृतीत विलीन होते.
Q4. पारमेनिडिस आणि हेराक्लिटस यांच्या मतांची तुलना करा.
दोघेही एकतत्त्ववादी आहेत. पारमेनिडिसच्या मते सत् एक, पूर्ण, नित्य आणि अविकारी आहे; बदल हा अभावाशी जोडलेला असल्याने खरा नाही. हेराक्लिटसच्या मते बदल हेच सत्चे स्वरूप आहे; विश्वात सातत्य आहे पण नित्यता नाही.
Q5. स्पिनोझा आणि लाईब्निझ यांची मते स्पष्ट करा.
स्पिनोझा: एकच द्रव्य आहे, त्याला तो ‘ईश्वर किंवा निसर्ग’ म्हणतो; त्याला अनंत गुणधर्म आहेत – हा सर्वेश्वरवाद. लाईब्निझ: विश्व असंख्य चिदणूंनी बनले आहे; हे चिदणू जड नसून त्यांना प्राथमिक पातळीचे चैतन्य असते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक दर्शनाची ‘संख्या’ आणि ‘स्वरूप’ यांचा तक्ता पाठ करा; जोड्या लावा आणि ‘कारणे द्या’ प्रश्न थेट त्यातूनच येतात.