१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 1
बहु असोत सुंदर... (काव्यानंद)
थोडक्यात सारांश
'बहु असोत सुंदर...' हे श्री. कृ. कोल्हटकर यांचे गीत 'महाराष्ट्र गीत' म्हणून प्रसिद्ध आहे. जगात अनेक सुंदर, संपन्न देश असले तरी आम्हांला आमचा महाराष्ट्र देशच सर्वांत प्रिय आहे, असे कवी अभिमानाने सांगतात. महाराष्ट्राचे उंच पर्वत, उदार मन, नररत्ने, मावळ्यांचे शौर्य, पराक्रम-भक्ती-वैराग्य यांचा संगम आणि मराठी भाषेचा गौरव या गीतात आहे. हे गीत काव्यानंदासाठी (तालासुरात सादरीकरणासाठी) दिले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर (१८७१–१९३४) – समीक्षक, नाटककार, विनोदी लेखक, कवी; 'दुटप्पी की दुहेरी', 'शामसुंदर' कादंबऱ्या; 'गीतोपायन' काव्यसंग्रह. बाराव्या महाराष्ट्र साहित्य संमेलनाचे (पुणे) अध्यक्ष.
ध्रुवपद: 'बहु असोत सुंदर संपन्न कीं महा / प्रिय अमुचा एक महाराष्ट्र देश हा'.
पहिले कडवे: गगनाला भिडणारे पर्वत, आकाशही ठेंगणे वाटावे अशा आकांक्षा; मराठ्यांच्या घोड्यांनी अटकेपार (सिंधू नदीवर) पाणी प्यायले – पराक्रमाला कुठलीच अडचण नाही.
दुसरे कडवे: येथे राजवाड्यांपेक्षा सद्भावनांनी भरलेली हृदयमंदिरे श्रेष्ठ; येथील माता नररत्नांची खाण; स्त्रियांचे शुद्ध शील घराघरांना उजळवते.
तिसरे कडवे: उघड्या तलवारी घेतलेल्या मावळ्यांपुढे चतुरंग सेनेचे शौर्य मावळते; एकेक स्वार शंभरांसारखा भासतो; नाव ऐकूनच शत्रूचे बळ खचते.
चौथे कडवे: पराक्रम आणि वैराग्य एकत्र नांदतात; जरीपटका व भगवा झेंडा डोलतात; धर्म व राजकारण बरोबर चालतात; शक्ती आणि युक्ती एकत्र करून कार्य साधले जाते.
पाचवे कडवे: मराठ्यांचे गीत सर्वांच्या कानी-मुखी असावे; बोलण्यात-लिहिण्यात मराठी भाषा दिसावी; महाराष्ट्रधर्माचे मर्म मनात वसावे; त्यासाठी देह पडला तरी चालेल, अशी इच्छा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गगनभेदि – आकाशाला भिडणारे.
तुरंग – घोडा.
नृमणिखनि – नररत्नांची खाण.
चतुरंग चमू – हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ असलेले सैन्य.
रिपु – शत्रू. शमितबल – ज्याचे बळ कमी झाले आहे.
गिरा – वाणी, भाषा. स्पृहा – इच्छा.
भाषाभ्यास
रस: वीर रस व देशाभिमान. भाषा संस्कृतप्रचुर, ओजस्वी.
यमक अलंकार (श्लेषसदृश): 'उघडे बघुनि मावळे / चतुरंग चमूचेंही शौर्य मावळे' – एकाच शब्दाचे दोन अर्थ (मावळे सैनिक; मावळणे).
अतिशयोक्ती: 'आकांक्षांपुढति जिथें गगन ठेंगणें'; 'भासति शतगुणित जरी असति एकले'.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. महाराष्ट्राची कवीने सांगितलेली चार वैशिष्ट्ये लिहा.
उंच पर्वतरांगा, आकाशालाही ठेंगणे ठरवणाऱ्या आकांक्षा, सद्भावनांनी भरलेली मने आणि पराक्रम-भक्ती-वैराग्य यांचा एकत्र संगम.
Q2. 'रमणीची कूस जिथें नृमणिखनि ठरे' याचा अर्थ लिहा.
महाराष्ट्रातील मातांनी अनेक थोर, कर्तृत्ववान (रत्नांसारखी) माणसे जन्माला घातली; त्यांची कूस म्हणजे नररत्नांची खाणच आहे.
Q3. 'अटकेवरि जेथील तुरंगिं जल पिणें' या ओळीतील ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट करा.
मराठ्यांच्या सैन्याने उत्तरेत अटकेपर्यंत (सिंधू नदीच्या काठापर्यंत) मजल मारली आणि त्यांच्या घोड्यांनी तेथे पाणी प्यायले. यातून मराठ्यांचा पराक्रम आणि साम्राज्याचा विस्तार दिसतो. म्हणून 'अटकेपार झेंडा' हा वाक्प्रचार रूढ झाला.
Q4. 'विक्रम वैराग्य एक जागिं नांदती' या कडव्याचा आशय लिहा.
महाराष्ट्रात एकीकडे शिवरायांसारखा पराक्रम तर दुसरीकडे संतांचे वैराग्य आहे. जरीपटका (राजसत्तेचे प्रतीक) आणि भगवा झेंडा (वारकरी परंपरेचे प्रतीक) दोन्ही डोलतात. धर्म आणि राजकारण, शक्ती आणि युक्ती यांचा मेळ घालून येथे मोठी कार्ये झाली.
Q5. कवीने मराठी भाषेविषयी व्यक्त केलेली अपेक्षा स्पष्ट करा.
मराठ्यांचे गीत सर्वांच्या कानी व मुखी असावे, ते मनाला स्फूर्ती, तेज व धैर्य देणारे ठरावे. बोलण्यात आणि लिखाणात मराठी भाषेलाच प्राधान्य मिळावे आणि महाराष्ट्रधर्माचे मर्म प्रत्येकाच्या मनात रुजावे, अशी कवीची अपेक्षा आहे.
परीक्षेसाठी टीप
काव्यानंदाचे गीत तोंडी परीक्षेसाठी असले तरी कवीचे नाव व महाराष्ट्राची वैशिष्ट्ये लेखी प्रश्नांतही उपयोगी पडतात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 2
वेगवशता
थोडक्यात सारांश
'वेगवशता' हा प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांचा वैचारिक लेख आहे ('जागर, खंड २'). वेळ आणि श्रम वाचवण्यासाठी वाहनाची गरज असते, पण गरज नसताना, खोट्या प्रतिष्ठेपायी आणि बेफाम वेगाने वाहने चालवणे ही विकृती आहे, असे लेखक सांगतात. अनावश्यक वेगामुळे अपघात, ताणतणाव आणि आरोग्याची हानी होते; म्हणून 'भावविवश होऊन वेगवश होऊ नये', हा पाठाचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: प्राचार्य शिवाजीराव भोसले (१९२७–२०१०) – नामवंत वक्ते, विचारवंत; पुण्याच्या वसंत व्याख्यानमालेत सलग २८ वर्षे व्याख्याने; 'जागर', 'दीपस्तंभ', 'यक्षप्रश्न' ग्रंथ; डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू.
जीवन स्थिती आणि गती यांत विभागलेले आहे; विचारांची गती म्हणजे प्रगती; दिशाविहीन गती म्हणजे अधोगती.
यथाप्रमाण गती ही गरज; अप्रमाण, अवास्तव, अनावश्यक गती ही विकृती; त्याहून अधिक वेग म्हणजे अक्षम्य आवेग – तो आत्मघातकी ठरतो.
अमेरिकेत अंतरे मोठी, रस्ते रुंद व एकमार्गी, म्हणून वेगवान जीवन; भारतात अंतरे कमी, माणसे जास्त – अमेरिकन जीवनशैली स्वीकारण्याचे कारण नाही.
'आरंभी माणसे वाहनांवर स्वार होतात. मग वाहने माणसांवर स्वार होतात.' – वाचलेला वेळ पुन्हा वाहनांच्या आहारी जाऊन घालवला जातो.
कामापुरते वाहन आणि आटोक्यात राहील एवढाच वेग – तरच जीवन अर्थपूर्ण होईल.
इतरांशी स्पर्धा, ऐश्वर्याचे प्रदर्शन यांसाठी कर्ज काढून वाहन खरेदी; निसर्गरम्य स्थळांऐवजी बाजारपेठेतच फेरफटका.
'वाहन हे वेळ वाचवण्यासाठी असते, वेळ घालवण्यासाठी नसते.'
अतिवेगाचे परिणाम: वाहनावरचा ताबा कमी होणे, अपघात, चित्ताची व्यग्रता, डोळे-मन-शरीरावर ताण, मणके व मज्जातंतू कमकुवत, कंबर-पाठदुखी.
स्वत्व आणि स्वस्थता हिरावणारा अस्वाभाविक वेग कमी करणे हे आपले कर्तव्य आहे.
समास: ताणतणाव – ताण, तणाव वगैरे (समाहार द्वंद्व); दरडोई – प्रत्येक डोक्याला (अव्ययीभाव); यथाप्रमाण – प्रमाणाप्रमाणे (अव्ययीभाव); जीवनशैली – जीवनाची शैली (षष्ठी तत्पुरुष).
वाक्यरूपांतर: 'आजच्या जीवनात विलक्षण वेगवानता आढळते.' → उद्गारार्थी: 'किती विलक्षण वेगवानता आढळते आजच्या जीवनात!' 'आपल्याकडे अंतरे कमी आहेत.' → नकारार्थी: 'आपल्याकडे अंतरे जास्त नाहीत.' 'ही माणसे निसर्गरम्य स्थान का पाहायला जात नाहीत?' → विधानार्थी: 'ही माणसे निसर्गरम्य स्थान पाहायला जात नाहीत.'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौकटी पूर्ण करा: जीवन विभागणारे घटक; विचारांची गती म्हणजे; अधोगती म्हणजे.
स्थिती आणि गती; प्रगती; दिशाविहीन गती.
Q2. कारणे लिहा: अमेरिकेतील माणसांचे जीवन वेगवान असते, कारण...
तेथे घरे, कार्यालये, बाजारपेठा यांत मोठे अंतर असते; अंतरावरच्या गोष्टींशी जवळीक साधण्यासाठी वेगाने दूरवर जावे लागते; दरडोई वाहन आणि रुंद, सरळ रस्ते उपलब्ध असतात.
Q3. 'आरंभी माणसे वाहनांवर स्वार होतात. मग वाहने माणसांवर स्वार होतात', हे सोदाहरण स्पष्ट करा.
सुरुवातीला माणूस वेळ वाचवण्यासाठी वाहन वापरतो, म्हणजे वाहन त्याच्या ताब्यात असते. पण वाचलेला वेळ कसा घालवावा हे न कळल्याने तो विनाकारण चकरा मारू लागतो. उदा., काम नसताना गाडीवरून बाजारात फेरफटका मारणे. मग वाहनच त्याच्या वेळेवर आणि आयुष्यावर हुकमत गाजवते.
Q4. वाहनाचा वेग अनिवार झाल्यास कोणते परिणाम होतात?
वाहनावरचा ताबा कमी होतो, पुढे जाण्याच्या हव्यासाने अपघात होतात; चित्त व्यग्र होते; डोळे, मन, शरीरावर ताण येतो; हादऱ्यांनी मज्जातंतू व मणके कमकुवत होतात; कंबर-पाठदुखी सुरू होते.
Q5. स्वमत: 'वाढता वेग म्हणजे ताण', याविषयी तुमचे मत लिहा.
वेगाने गाडी चालवताना सतत सावध राहावे लागते, त्यामुळे मनावर ताण येतो. वेळेत पोहोचण्याची घाई, वाहतूक कोंडी, स्पर्धा यांमुळे चिडचिड वाढते. शिवाय अपघाताचा धोका असतो. योग्य नियोजन करून वेळेआधी निघालो तर वेग कमी ठेवता येतो आणि प्रवास शांत, सुरक्षित होतो.
परीक्षेसाठी टीप
लेखकाची सूत्ररूप वाक्ये ('वाहन हे वेळ वाचवण्यासाठी...', 'वाहने माणसांवर स्वार होतात') स्पष्टीकरणासाठी विचारली जातात; उदाहरणासह उत्तर लिहा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 3
रोज मातीत
थोडक्यात सारांश
'रोज मातीत' ही कल्पना दुधाळ यांची कविता ('सिझर कर म्हणतेय माती' संग्रह) शेतात राबणाऱ्या शेतकरी स्त्रीचे मनोगत व्यक्त करते. कांदे लावणे, झेंडू तोडणे, ऊस लावणे, पाणी शेंदणे अशी कष्टाची कामे करताना ती आपला जीवच मातीत रुजवते. तिच्या अतोनात कष्टांमुळेच शेत हिरवेगार फुलते, हा या गेय कवितेचा आशय आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: कल्पना दुधाळ (जन्म १९७८); 'सिझर कर म्हणतेय माती' (कवी कुसुमाग्रज पुरस्कारासह अठ्ठावीस पुरस्कार), 'धग असतेच आसपास' (महाराष्ट्र फाउंडेशन पुरस्कार).
ओवीसारखी लोकगीताची लय; प्रत्येक कृतीनंतर 'बाई लावते', 'बाई नांदते' अशी पुनरावृत्ती; ध्रुवपद 'रोज मातीत, मी ग नांदते'.
सरी-वाफ्यात कांदे लावते – पण ती कांदे नव्हे तर आपला जीव लावते (मनापासून काम).
ऊस लावताना बेणे दाबते – पण खरे तर आपले मन (इच्छा, दु:ख) दाबते; उसाच्या कांड्यांनी संसार सांधते.
उन्हातान्हात रोज मरते, पण हिरवी होऊन (समृद्धीच्या रूपात) मागे उरते; खोल विहिरीचे पाणी शेंदते.
शेतकरी स्त्रीचे कष्ट, त्याग, मातीशी असलेले नाते आणि संसाराला दिलेला हातभार कविता अधोरेखित करते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सरी-वाफा – पाणी देण्यासाठी शेतात केलेले पट्टे व वाफे.
काळी आई – काळी जमीन, धरणीमाता.
गोंदणे – त्वचेवर कायमची नक्षी काढणे.
बेणे – लागवडीसाठी वापरले जाणारे उसाचे तुकडे.
शेंदणे – विहिरीतून पाणी ओढून काढणे.
ओढगस्त – ओढाताणीचा, अडचणीचा (संसार).
भाषाभ्यास
रूपक/प्रतीक: 'काळ्या आईला हिरवं गोंदते' – जमीन म्हणजे आई, पीक म्हणजे हिरवे गोंदण.
विरोधाभास/श्लेषयुक्त पुनरुक्ती: 'नाही कांदं ग, जीव लावते' – 'लावणे' चे दोन अर्थ: रोप लावणे व जीव लावणे (प्रेम करणे). 'नाही बेणं ग, मन दाबते' – दाबणे: बेणे जमिनीत दाबणे व मनातील भावना दाबणे.
बोलीभाषा: कांदं, बेणं, हिरवं, मागं – ग्रामीण बोलीमुळे कविता जिवंत व गेय झाली.
रस: करुण; लय: लोकगीत, पुनरावृत्तीमुळे नादमाधुर्य.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवितेतील स्त्री करत असलेली कामे लिहा.
कांदे लावणे, झेंडूची फुले तोडणे, घराला तोरण बांधणे, ऊस लावणे (बेणे दाबणे), विहिरीचे पाणी शेंदणे.
Q3. 'काळ्या आईला, हिरवं गोंदते' या ओळींतील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
शेतकरी स्त्री जमिनीला आई मानते. स्त्रिया हौसेने गोंदण करतात, तशीच ती मातीवर पिकांची हिरवी नक्षी काढते. यात मातीविषयीचे प्रेम, कष्टाचा अभिमान आणि सौंदर्यदृष्टी दिसते.
आशय: रणरणत्या उन्हात शेतकरी स्त्री रोज मरमर कष्ट करते; पण तिचे कष्ट वाया जात नाहीत, ते हिरव्यागार पिकाच्या रूपात उरतात. काव्यसौंदर्य: 'मरते – उरते' यांतील विरोध, 'बाई मरते' ची पुनरावृत्ती, बोलीभाषा, लोकगीताची लय, करुण रस. स्त्रीच्या त्यागाचे हृदयस्पर्शी चित्र या ओळींत आहे.
Q5. 'नाही बेणं ग, मन दाबते...कांड्या-कांड्यांनी, संसार सांधते' यातील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
ऊस लावताना ती बेणे मातीत दाबते, पण त्याच वेळी आपल्या इच्छा, दु:ख, थकवा मनात दाबून ठेवते. उसाच्या एकेका कांडीतून येणाऱ्या उत्पन्नाने ती फाटका संसार जोडत राहते. स्त्रीचा त्याग आणि संसारासाठीची धडपड यातून व्यक्त होते.
परीक्षेसाठी टीप
'लावते', 'दाबते' यांसारख्या शब्दांचे दुहेरी अर्थ रसग्रहणात आवर्जून स्पष्ट करा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 4
आयुष्य... आनंदाचा उत्सव
थोडक्यात सारांश
'आयुष्य... आनंदाचा उत्सव' हा शिवराज गोर्ले यांचा हलक्याफुलक्या शैलीतील प्रेरक लेख आहे. आनंद बाहेर नसून आपल्या अंतरंगात असतो; त्याचे भान जागे ठेवणे हेच आनंदाचे रहस्य आहे, असे लेखक सांगतात. छोट्या गोष्टींतील आनंद, निसर्ग, संगीत, शिकणे आणि पुस्तके यांतून आयुष्य आनंदाचा उत्सव कसे होते, हे पाठ उलगडतो.
आनंद शोधू लागलो की दडून बसतो; जितका सहज घ्याल तितका सहज मिळतो. 'कळसा काखेत आणि गावाला वळसा' – आनंद आत असूनही आपण बाहेर शोधतो.
अस्तित्वाचा आनंद: श्वास हा शरीर व मन जोडणारा सेतू; आपले 'असणे' हीच आनंदाची खूण.
खरा आनंद निखळ असतो; तो मनाला पिसासारखे हलके करतो; ईर्ष्या, असूया, राग नाहीसे करतो.
तुलना आली की आनंद संपतो; खरा आनंद दुसऱ्याच्या दु:खावर पोसला जात नाही; तो वाटावासा वाटतो, दाखवावासा नाही.
माणसे दु:खातून बाहेर येत नाहीत, कारण ते दु:खाला बाहेर जाऊ देत नाहीत; आनंदाला मनात मोकळी जागा लागते.
आनंद हा स्वभाव व्हावा; 'वाईट वाटणे' दुर्मीळ करावे. सौंदर्य पाहणाऱ्याच्या दृष्टीत, तसा आनंद घेणाऱ्याच्या वृत्तीत असतो.
आनंद छोट्या गोष्टींत असतो – कणाकणाने टिपायचा; 'खाईन तर तुपाशी, नाहीतर उपाशी' ही वृत्ती चुकीची.
निसर्ग (कोवळे ऊन, श्रावणसरी, चांदणे), शास्त्रीय संगीत (कुमारगंधर्व, पं. भीमसेन जोशी, किशोरी आमोणकर), कलेचा आस्वाद, शिकणे-शिकवणे आणि पुस्तके हे आनंदाचे स्रोत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अंतरंग – मन, आतला भाग.
निखळ – शुद्ध, भेसळ नसलेला.
वैषम्य – खेद, विषाद.
सापेक्ष – दुसऱ्यावर अवलंबून असलेले.
विसर्ग देणे – सोडून देणे.
रसिक – कलेचा आस्वाद घेणारा.
भाषाभ्यास
म्हणी: कळसा काखेत आणि गावाला वळसा – जवळ असलेली गोष्ट दूर शोधणे; खाईन तर तुपाशी, नाहीतर उपाशी – सर्वोत्तम मिळेल तरच घेईन, नाहीतर काहीच नको.
वाक्प्रचार: हुलकावणी देणे – चकवा देणे; भान हरपणे – तल्लीन होणे; पारखे होणे – दुरावणे.
शब्दकोटी: 'पेढे वाटणे' आणि 'आनंद वाटणे' – 'वाटणे' चे दोन अर्थ (वितरण करणे / जाणवणे).
उपमा: पिसासारखे हलके वाटणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. खऱ्या आनंदाची लक्षणे लिहा.
मनाला पिसासारखे हलके वाटते; सर्व ताण, दडपणे नाहीशी होतात; ईर्ष्या, असूया, राग, द्वेष विरघळतात; सगळे जग सुंदर वाटते आणि तो आनंद इतरांना वाटावासा वाटतो.
Q2. कारणे लिहा: तुलना आली की आनंद संपतो, कारण...
आपल्याला मिळालेल्या गोष्टीपेक्षा दुसऱ्याला अधिक मिळाले याचे वैषम्य वाटते किंवा दुसऱ्याला न मिळाल्याचा आनंद होतो; असा आनंद निखळ राहत नाही.
Q3. 'माणसं दु:खातून बाहेर येत नाहीत, कारण ते दु:खाला बाहेर जाऊ देत नाहीत', हे स्पष्ट करा.
दु:खद घटनेनंतर काही माणसे सतत त्याच विचारात राहतात; मनाची दारे बंद करून घेतात. त्यामुळे आतले दु:ख बाहेर जात नाही आणि बाहेर उभा असलेला आनंद आत येत नाही. मन मोकळे केले, दु:ख व्यक्त केले तरच नव्या आनंदाला जागा मिळते.
Q4. 'आनंद छोट्या छोट्या गोष्टींतच असतो', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
लहान मुलांना चिमणी उडाली तरी आनंद होतो. मोठे होताना आपण मोठ्या प्रसंगांतच आनंद शोधतो; पण असे प्रसंग आयुष्यात थोडेच येतात. सूर्योदय, पावसाची सर, आवडते गाणे, मित्राशी गप्पा यांतील आनंद क्षणाक्षणाने घेतला तर संपूर्ण आयुष्य उत्सव बनते.
Q5. स्वमत: तुम्हांला आनंद देणाऱ्या गोष्टी कोणत्या आणि का?
उदा., सकाळी मैदानावर खेळणे – शरीर ताजेतवाने होते; आवडते पुस्तक वाचणे – नवे जग अनुभवता येते; आईला स्वयंपाकात मदत करणे – कुणासाठी काही केल्याचे समाधान मिळते.
परीक्षेसाठी टीप
म्हणी व त्यांचा पाठातील संदर्भ (कळसा काखेत..., खाईन तर तुपाशी...) आणि खऱ्या आनंदाची लक्षणे हमखास विचारली जातात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 5
रे थांब जरा आषाढघना
थोडक्यात सारांश
'रे थांब जरा आषाढघना' ही बा. भ. बोरकर यांची निसर्गकविता ('चैत्रपुनव' संग्रह) आहे. आषाढातील पावसाने निसर्गाला हिरवाईच्या अनेक छटांनी नटवले आहे; ते सौंदर्य डोळे भरून पाहता यावे म्हणून कवी आषाढमेघाला क्षणभर थांबण्याची विनंती करतात. शेते, फुले, फुलपाखरे, काजवे यांच्यावर मानवी भावनांचा आरोप करून कवीने निसर्ग सजीव केला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: बा. भ. बोरकर (१९१०–१९८४) – पद्मश्री; निसर्ग आणि प्रेम हे काव्यविषय; नादमयता हा विशेष. 'गितार', 'चैत्रपुनव', 'चांदणवेल', 'कांचनसंध्या'; 'सासाय' (कोंकणी) ला साहित्य अकादमी पुरस्कार.
मेघाने थांबावे, म्हणजे त्याचीच करुणा (कृपा) डोळे भरून पाहता येईल.
पाचूसारखी हिरवी शेते, पोवळ्यासारख्या लाल मातीतील औते, इंद्रनीळ (निळसर) वेळूची बेटे – ही सर्व मेघाच्याच पावलांच्या खुणा.
(१) मेघाने निसर्गात घडवलेली हिरवाईची किमया डोळे भरून पाहता यावी म्हणून. (२) सूर्याचे कोवळे, हळदुवे ऊन त्या किमयेवर पसरावे आणि सृष्टीचे सौंदर्य अधिक खुलावे म्हणून.
Q2. वर्णनासाठी कवितेतील शब्द लिहा: हिरवीगार पिके; लाल कणीदार माती; वेळूची बेटे.
कोमल पाचूंची शेते; प्रवाळमाती; इंद्रनीळ.
Q3. अर्थ लिहा: 'कणस भरूं दे जिवस दुधानें / देठ फुलांचा अरळ मधानें'.
थोडा वेळ ऊन पडले तर कणसांतील दाणे दुधाने (जीवनरसाने) भरतील, फुलांचे देठ मधाने भरतील, पक्ष्यांच्या कंठातून मधुर गाणी येतील आणि गवताच्या पात्यांवर आनंदाचा शहारा येईल.
Q4. रसग्रहण: 'रोमांचित ही गंध-केतकी ... तुज चोरुन बघती पुन्हापुन्हा'.
आशय: पावसाने केवडा रोमांचित झाला, सोनचाफा फुलला आणि जाईच्या कळ्या लाजून मेघाकडे पुन्हा पुन्हा चोरून पाहतात. काव्यसौंदर्य: चेतनगुणोक्ती (फुलांवर मानवी भावना), 'जाईच्या लेकी' ही नाजूक कल्पना, केतकी – सोनचंपकी – लेकी यमक, नादमय शब्दकळा. पावसाळ्यातील प्रसन्न, सुगंधी वातावरण डोळ्यांसमोर उभे राहते.
Q5. 'आश्लेषांच्या तुषारस्नानीं...न्हाणोत इंद्रवर्णांत वना' या ओळींतील काव्यसौंदर्य स्पष्ट करा.
आश्लेषा नक्षत्राच्या हलक्या सरींत फुलपाखरांचे थवे भिरभिरतात. त्यांच्या रंगीत पंखांचे रत्नासारखे तेज दुपारच्या उन्हात चमकते आणि जणू संपूर्ण रान इंद्रधनुष्याच्या रंगांत न्हाऊन निघते. दृश्य प्रतिमा, रंगांची उधळण आणि कल्पनाविलास यांमुळे या ओळी अतिशय चित्रमय झाल्या आहेत.
परीक्षेसाठी टीप
कठीण शब्दांचे अर्थ (पाचू, प्रवाळ, वासरमणी, पिसोळी, विधुवदना) पक्के करा; रसग्रहणात चेतनगुणोक्ती आणि नादमयता यांचा उल्लेख करा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 6
वीरांना सलामी
थोडक्यात सारांश
'वीरांना सलामी' हा अनुराधा प्रभुदेसाई यांचा अनुभवकथनपर पाठ आहे. २००४ मध्ये पर्यटक म्हणून लडाखला गेलेल्या लेखिकेला कारगिल युद्धाची खरी जाणीव द्रासच्या स्मारकावर होते. एका शहीद जवानाच्या आईच्या शब्दांनी हेलावून त्या 'पुढील पाच वर्षे या भूमीवर येऊन वीरांना सलामी देईन' अशी शपथ घेतात. सैनिकांसोबत रक्षाबंधन साजरे करताना आलेले हृदयस्पर्शी अनुभव आणि सैनिकांचे कर्तव्यनिष्ठ जीवन पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: अनुराधा प्रभुदेसाई (जन्म १९५६) – 'लक्ष्य फाउंडेशन'च्या संस्थापिका; २००४ पासून सीमेवरील ठाण्यांवर जाऊन जवानांशी संवाद.
सात दिवसांचा प्रवास: लेह, नुब्रा व्हॅली, पँगाँग लेक, द्रास, कारगिल. टायगर हिल, तोलोलिंग येथील 'ऑपरेशन विजय' स्मारक.
१६००० फूट उंचीवर, शत्रूच्या तोफांच्या माऱ्यात बावीस-तेवीस वर्षांचे जवान चढत राहिले – 'तेजोमय स्फुल्लिंगे'.
शहीद वीराच्या आईचे वाक्य: 'जिस देश पर मैंने अपना बच्चा कुर्बान किया है, उस देश से थोडासा प्यार तो करो!'
हिंदी संवादांमुळे सीमेवरील वातावरण जिवंत झाले आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखिकेने घेतलेल्या शपथेतील मुद्दे लिहा.
शिस्त, निष्ठा, समर्पण, त्याग या शब्दांना न्याय देणे; सैन्यातील वीरांचे भाट होऊन त्यांची कवने गाणे; पुढील पाच वर्षे नागरिकांना घेऊन या भूमीवर येऊन वीरांना सलामी देणे; पन्नादाईसारखे सर्वसमावेशक मातृत्व स्वीकारणे.
Q2. कारणे लिहा: लेखिकेला चपराक बसल्यासारखे झाले, कारण...
शहीद वीराच्या आईने 'ज्या देशासाठी मी मुलगा कुर्बान केला, त्या देशावर थोडे प्रेम तरी करा' असे म्हटले; आपण देशासाठी काहीच करत नाही, याची लेखिकेला तीव्र जाणीव झाली.
कर्तव्यनिष्ठा, सहकाऱ्याविषयी आपुलकी, सहनशीलता आणि सकारात्मक दृष्टिकोन. साथीदार आजारी असल्याने तो छत्तीस तास न थकता उभा राहिला आणि 'सब कुछ आसान है' असे हसत म्हणाला.
Q4. 'सैनिकांसोबतचे रक्षाबंधन खऱ्या अर्थाने रक्षाबंधन ठरते', हे स्पष्ट करा.
रक्षाबंधनात भाऊ बहिणीच्या रक्षणाचे वचन देतो. सैनिक तर संपूर्ण देशाचे रक्षण करतात. कुटुंबापासून दूर असलेल्या, प्रेमासाठी आसुसलेल्या जवानांना राखी बांधल्याने त्यांना घरची ऊब मिळते आणि नागरिक आपली कृतज्ञता व्यक्त करतात.
Q5. स्वमत: सैनिकांसाठी नागरिक म्हणून आपण काय करू शकतो?
सैनिकांना पत्रे व राख्या पाठवणे, शहीद जवानांच्या कुटुंबांना मदत करणे, सैनिक कल्याण निधीला देणगी देणे, त्यांच्या शौर्यकथा इतरांना सांगणे आणि स्वतः शिस्तबद्ध, जबाबदार नागरिक म्हणून वागणे.
परीक्षेसाठी टीप
सैनिकांची वाक्ये ('वन्स कनेक्टेड, ऑलवेज कनेक्टेड', 'सिर्फ दिमाग में डाल देना है') आणि त्यांचा अर्थ लक्षात ठेवा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 7
रंग माझा वेगळा
थोडक्यात सारांश
'रंग माझा वेगळा' ही सुरेश भट यांची अतिशय गाजलेली गझल आहे. सर्वांत मिसळूनही आपले वेगळेपण जपणाऱ्या कलंदर, स्वाभिमानी व्यक्तीचे अनुभव या गझलेत आहेत. दु:खाचा हसतमुखाने स्वीकार, आयुष्याने केलेली फसवणूक आणि तरीही इतरांच्या अंधारमय जीवनासाठी 'मध्यरात्री हिंडणारा सूर्य' बनण्याची सामाजिक बांधिलकी गझलकार व्यक्त करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: सुरेश भट (१९३२–२००३) – 'रूपगंधा', 'रंग माझा वेगळा', 'एल्गार', 'झंझावात'; मराठी गझल लोकप्रिय करण्यात सिंहाचा वाटा. माणसांचा ढोंगीपणा, स्वार्थ, मूल्यहीनता यांविषयी प्रखर संताप त्यांच्या काव्यात.
पहिला शेर: सर्व रंगांत रंगूनही माझा रंग वेगळा; सगळ्या गुंत्यांत गुंतूनही माझा पाय मोकळा – वेगळेपण आणि अलिप्तता.
सावल्यांच्याही झळा लागणे – मदत करणारेही अशी मदत करतात की तिचाही त्रास होतो; सुखही दु:ख देते.
आसवे गीतांसारखी सोबत राहतात; दु:खालाच कवीचा लळा लागला आहे.
जगायला सुरुवात करताच आयुष्याने गळा कापला – विश्वासघात झाला.
खोट्या दिशा 'तात्पर्य' सांगतात: 'चालणारा पांगळा अन् पाहणारा आंधळा' – समाजातील विसंगती.
शेवटचा शेर: 'माणसांच्या मध्यरात्रीं हिंडणारा सूर्य मी' – नैराश्यात बुडालेल्यांसाठी आशेचा किरण; 'माझियासाठी न माझा पेटण्याचा सोहळा' – स्वतःसाठी नव्हे तर इतरांसाठी पेटून उठणे (निःस्वार्थ सामाजिक बांधिलकी).
Q4. 'माणसांच्या मध्यरात्रीं हिंडणारा सूर्य मी...' या ओळींचे भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
सूर्य दिवसा उगवतो, पण कवी स्वतःला मध्यरात्री हिंडणारा सूर्य म्हणतो – विरोधाभासातून वेगळेपण दाखवतो. ज्यांचे जीवन अंधारमय, निराश आहे त्यांच्यासाठी तो प्रकाश बनतो. तो स्वतःसाठी नव्हे तर इतरांसाठी जळतो; यात त्याग आणि सामाजिक बांधिलकीचा उदात्त भाव आहे.
Q5. रसग्रहण: 'रंगुनी रंगांत साऱ्या रंग माझा वेगळा! / गुंतुनी गुंत्यांत साऱ्या पाय माझा मोकळा!'
आशय: कवी समाजात सर्वांशी मिसळतो, सर्व व्यवहारांत सहभागी होतो, तरीही आपले स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व जपतो आणि कुठल्याच मोहात अडकत नाही. काव्यसौंदर्य: 'रंग', 'गुंता' यांची पुनरावृत्ती (अनुप्रास), वेगळा – मोकळा काफिया, गझलेची गेयता. स्वाभिमानी, अलिप्त वृत्तीचे सुंदर दर्शन या मतल्यात घडते.
परीक्षेसाठी टीप
गझलेचे घटक (शेर, मतला, काफिया) आणि विरोधाभासाची उदाहरणे रसग्रहणात आवर्जून लिहा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 8
विंचू चावला... (भारूड)
थोडक्यात सारांश
'विंचू चावला...' हे संत एकनाथ यांचे सुप्रसिद्ध, नाट्यमय भारूड आहे. यात 'विंचू' हे काम (अनिर्बंध इच्छा) आणि क्रोध (राग) या विकारांचे प्रतीक आहे. कामक्रोधाची बाधा झाली की माणूस विंचू चावल्यासारखा बेताल वागतो. त्यावर उपाय म्हणजे तमोगुण मागे सारून सत्त्वगुणांचा 'अंगारा' लावणे, असा उपदेश करत एकनाथ अंधश्रद्धेवरही प्रहार करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत एकनाथ (१५३३–१५९९) – 'चतु:श्लोकी भागवत' हा पहिला ग्रंथ, 'रुक्मिणी स्वयंवर' आख्यानकाव्य; 'ज्ञानेश्वरी'ची पाठशुद्ध प्रत तयार केली.
जोहार, गौळणी, आरत्या, अभंग, भारुडे यांतून लोकशिक्षण; जातिभेद न मानता सर्वसामान्यांना सामावून घेतले.
भारूड हा काव्यप्रकार संत ज्ञानेश्वरांनी प्रथम आणला; संत एकनाथांनी तो लोकप्रिय केला (सुमारे तीनशे भारुडे, काही हिंदीत).
भारूड म्हणजे आध्यात्मिक रूपक – परिचित प्रतीकांतून पारमार्थिक नीतीची शिकवण; नाट्यपूर्ण, चटकन पकड घेणारी रचना.
यमक: चावला – आला; उतारा – सारा – अंगारा – झरझरां; देऊन – तमोगुण – फुणफुण – जनार्दनें.
भारुडात ध्रुवपद आणि लोकगीताची लय असल्याने ते सादरीकरणाला योग्य.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा: (१) 'मनुष्य इंगळी अति दारुण' म्हणजे (२) 'सत्त्व उतारा देऊन' म्हणजे.
(१) माणसातील विकाररूपी इंगळी अतिशय भयंकर असते. (२) सत्त्वगुणांचा आश्रय घेऊन.
Q2. कामक्रोधरूपी विंचू उतरवण्याचे उपाय लिहा.
तमोगुण मागे सारणे, सत्त्वगुणांचा अंगारा लावणे (सद्गुणांचा अंगीकार) आणि गुरूंच्या (सत्संगाच्या) मार्गदर्शनाने उरलेला राग शांत करणे.
Q3. अर्थ लिहा: 'ह्या विंचवाला उतारा । तमोगुण मागें सारा । सत्त्वगुण लावा अंगारा ।'
कामक्रोधाचे विष उतरवायचे असेल तर मनातील तमोगुण (अज्ञान, विकार) दूर करा आणि सत्त्वगुणांचा अंगारा लावा, म्हणजे चांगले गुण अंगी बाणवा; मग विकाररूपी विंचू झटकन उतरेल.
आशय: कामक्रोधरूपी विंचू चावल्याने माणसाच्या अंगाला अज्ञानाचा घाम फुटतो, तो बेचैन होतो. काव्यसौंदर्य: रूपक अलंकार, द्विरुक्ती, ध्रुवपद, लोकगीताची लय, नाट्यमयता. भारुडाच्या रचनेतून विकारांचे दुष्परिणाम सामान्य माणसालाही सहज कळतात.
Q5. 'दुर्जनांची संगत इंगळीच्या दंशाइतकी दाहक, तर सत्संग हा दाह शांत करणारा उपाय', हे स्पष्ट करा.
वाईट संगतीत माणसात राग, मत्सर, लोभ वाढतात; त्याचे जीवन विषासारखे दु:खी होते. चांगल्या माणसांच्या सहवासात चांगले विचार मिळतात, मन शांत होते, विकार कमी होतात. एकनाथांना गुरू जनार्दनांच्या सत्संगानेच शांती मिळाली.
परीक्षेसाठी टीप
भारुडाची वैशिष्ट्ये (आध्यात्मिक रूपक, नाट्यमयता, लोकशिक्षण) आणि प्रतीकांचे अर्थ हमखास विचारले जातात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 9
रेशीमबंध
थोडक्यात सारांश
'रेशीमबंध' हा डॉ. यू. म. पठाण यांचा ललित लेख आहे. उत्तररात्र, पहाट आणि सकाळ या प्रहरांचे तरल शब्दचित्र रेखाटताना लेखक आपल्या बागेतील झाडे, वेली, फुले, पाखरे आणि लहानगी नात अल्विशा यांच्याशी असलेले आत्मिक नाते उलगडतात. माणूस आणि निसर्ग यांच्यातील हे युगानुयुगांचे, आदिम नाते म्हणजेच 'रेशीमबंध', असे लेखकाला वाटते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: डॉ. यू. म. पठाण (जन्म १९३०) – संतसाहित्याचे अभ्यासक, संशोधक; १९९० च्या पुणे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष; पद्मश्री; 'ज्ञानोबा तुकाराम' पुरस्कार.
उत्तररात्र अलगद, हळुवार, मुलायम पावलांनी येते; लेखकाला तिची चाहूल लागते आणि झोप लागत नाही.
पहाटे तीन-साडेतीनला सारे जग साखरझोपेत; चिंता मिटलेल्या, मन 'समेवर' आलेले – हेच खरे मन असे लेखकाला वाटते.
लेखकाचे प्रश्न: या साऱ्यांशी आपले कोणते नाते आहे? हे रेशीमबंध आदिमत्वाकडे तर ओढून नेत नाहीत?
नात अल्विशाची निरागस गाढ झोप आणि उत्तररात्रीची नीरवता यांत आश्चर्यकारक साम्य – निसर्ग आणि मानव एकाच विश्वाचे घटक.
सर्वांत आधी पाखरांना जाग येते; पहाटच त्यांना विचारते 'मी येऊ का?'; चिवचिवाट उत्सवासारखा वाढत जातो.
गुलमोहराने स्वागतासाठी केशरी सडा शिंपलेला; पाणी न मिळाल्याने मोगरा रुसतो, पाणी दिल्यावर कळ्यांच्या रूपाने हसतो – झाडेही भावुक असतात.
निशिगंधाच्या सुगंधाची सर इतर कोणाला नाही.
शेवटी संत तुकारामांच्या 'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें' या अभंगाचा खरा अर्थ लेखकाला उमगतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रेशीमबंध – रेशमासारखे नाजूक पण घट्ट नाते.
उत्तररात्र – मध्यरात्रीनंतरचा पहाटेपूर्वीचा काळ.
नीरव – शांत, आवाजरहित.
आदिम – अगदी सुरुवातीपासूनचे, मूळचे.
असोशी – तीव्र ओढ.
समेवर येणे – (संगीतातील सम) स्थिर, शांत होणे.
वास्तपुस्त – विचारपूस, काळजी.
भाषाभ्यास
चेतनगुणोक्ती: पाखरे कुजबुजतात, चाफे हितगुज करतात, मोगरा रुसतो व खुदूखुदू हसतो, जॅक्रांडा हसू-बोलू लागतो.
रंगदर्शक शब्द: दुधाळ, तांबडसर, जांभळसर, किरमिजी, रक्तचंदनी – चित्रमय वर्णन.
वाक्प्रचार: डोळा लागणे – झोप लागणे; गंधवार्ता नसणे – मुळीच कल्पना नसणे; अबोला धरणे – न बोलणे.
द्विरुक्ती: मंद मंद, इवली इवली, दूर दूर – भावनेची तीव्रता व नाजूकपणा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उत्तररात्रीच्या आगमनाची वैशिष्ट्ये लिहा.
ती अतिशय हळुवारपणे, अलगद आणि मुलायमपणे येते; कुणालाही चाहूल लागू नये अशी; तिच्या पावलांची मंद नाजूक स्पंदने लेखकाच्या मनात उमटतात.
Q2. कारणे लिहा: (अ) पाखरांचा चिवचिवाट सुरू झालेला नसतो (आ) मानवाला निसर्गाची ओढ लागते.
(अ) फक्त पहाटेचे तीन-साडेतीन वाजलेले असतात, पाखरे गाढ झोपलेली असतात. (आ) माणूस आणि निसर्ग यांच्यात युगानुयुगांपासूनचे आदिम, ऋजु स्नेहबंध आहेत.
Q3. पहाट आणि पाखरे यांच्यातील नाते पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
पाखरे डोळे किलकिले करून 'पहाट झाली का?' असे विचारतात, तर पहाट त्यांना 'मी येऊ का भेटायला?' असे विचारते. पाखरांच्या पंखांची फडफड ऐकल्याशिवाय पहाट आकाशात येत नाही. दोघांनाही एकमेकांना भेटण्याची ओढ आहे.
Q4. उत्तररात्रीची नीरवता आणि अल्विशाची झोप यांतील साम्य स्पष्ट करा.
उत्तररात्री झाडे-वेली-पाखरे निवांत झोपलेली असतात, तशीच अल्विशाही आईजवळ गाढ, निरागस झोपलेली असते. लेखकाला दोघांच्याही जागे होण्याची आस असते. निसर्ग आणि मानव एकाच विश्वाचे घटक असल्याने त्यांच्यात असे आदिम नाते आहे.
Q5. 'वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं' या संतवचनाचा अर्थ पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
झाडांना पाणी दिले, मायेने हात फिरवला की ती फुलांच्या रूपाने आनंद देतात; न दिले तर रुसतात. नातेवाइकांसारखीच ती भावुक असतात. म्हणून तुकारामांनी त्यांना सोयरे म्हटले. आपणही झाडांची काळजी घेऊन हे नाते जपले पाहिजे.
परीक्षेसाठी टीप
फुलांची वैशिष्ट्ये, चेतनगुणोक्तीची उदाहरणे आणि 'रेशीमबंध' शीर्षकाची समर्पकता यांवर प्रश्न येतात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 10
समुद्र कोंडून पडलाय
थोडक्यात सारांश
'समुद्र कोंडून पडलाय' ही वसंत आबाजी डहाके यांची कविता ('शुभवर्तमान' संग्रह) महानगरातील कोंडलेल्या जीवनाची आणि हरवत चाललेल्या बालपणाची वेदना व्यक्त करते. कवितेतील समुद्र हे अथांग जीवनाचे प्रतीक आहे. गगनचुंबी इमारतींत अडकलेले उंच पण अरुंद बालपण आणि स्टेशनच्या बाकाएवढे बेघर बालपण पाहून समुद्र अस्वस्थ, खिन्न होतो.
समुद्र मनातल्या मनात शहरभर फिरतो; रात्री स्टेशनवरील बाकावर एकाकी बसतो.
शेजारी पाय मुडपून झोपलेले बेघर मूल – त्याचे बालपण 'स्टेशनवरल्या बाकाएवढं'.
शेवटी समुद्र खिन्न हसतो; त्याला 'वयस्कांच्या शहरांतील' साऱ्याच बालपणाची काळजी वाटते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संत्रस्त – खूप त्रासलेला, व्यथित.
पिंजारलेली – विस्कटलेली.
झिंज्या – विस्कटलेले केस.
हताश – निराश.
शिणणे – थकणे.
खिन्न – उदास.
वयस्क – मोठी, प्रौढ माणसे.
भाषाभ्यास
चेतनगुणोक्ती: समुद्र संत्रस्त होतो, हताशपणे पाहतो, डोळे वळवतो, स्टेशनच्या बाकावर बसतो, खिन्न हसतो, काळजी करतो.
प्रतिमा: 'उंचच उंच पण अरुंद बालपण' – उंच इमारतीतले, मोकळीक नसलेले बालपण; 'थकव्याचं आभाळ' – खूप थकवा; 'बाकाएवढं बालपण' – अतिशय मर्यादित, उपेक्षित बालपण.
विरोधाभास: उंच पण अरुंद.
प्रतीक: समुद्र – अथांग, मुक्त जीवन; गज – बंधने; वयस्कांची शहरे – मोठ्यांच्या स्वार्थी, कार्यव्यस्त जगात मुलांना जागा नाही.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अर्थ स्पष्ट करा: (१) उंचच उंच पण अरुंद बालपण (२) स्टेशनवरल्या बाकाएवढं बालपण.
(१) गगनचुंबी इमारतीतील मुलाला खेळायला मोकळे अंगण नसल्याने त्याचे बालपण संकुचित झाले आहे. (२) बेघर मुलाचे बालपण स्टेशनच्या बाकावरच मर्यादित झाले आहे; त्याला घर, सुरक्षितता नाही.
Q2. कारणे लिहा: (१) समुद्र अस्वस्थ होतो (२) समुद्र शिणून जातो.
(१) शहरातील कोंडलेल्या, धावपळीच्या आयुष्याचा विचार करून. (२) बत्तिसाव्या मजल्यावरील मुलाचे अरुंद बालपण व रस्त्यावरील थकलेली माणसे पाहून.
Q3. कवितेतील समुद्राने केलेल्या मानवी क्रिया लिहा.
Q4. 'समुद्र खिन्न हसतो ... वयस्कांच्या शहरांतील' या ओळींतील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
समुद्राचे खिन्न हसणे हे हतबलतेचे लक्षण आहे. मोठ्यांच्या स्वार्थी, धावपळीच्या शहरांत मुलांचे निरागस बालपण हरवत आहे – श्रीमंत मुलांचे इमारतींत तर गरीब मुलांचे रस्त्यावर. याची सर्वव्यापी काळजी या ओळींत करुण भावनेने व्यक्त झाली आहे.
Q5. 'समुद्र कोंडून पडलाय' या शीर्षकाचा अर्थ उलगडून दाखवा.
समुद्र म्हणजे अथांग, मुक्त जीवन. महानगरांच्या गगनचुंबी इमारती, गर्दी व यांत्रिकतेमुळे हे मुक्त जीवन जणू गजांआड कोंडले गेले आहे. माणसांचे, विशेषतः मुलांचे जगणे संकुचित झाले आहे. म्हणून शीर्षक समर्पक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतिमांचे अर्थ आणि समुद्राचे मानवीकरण (चेतनगुणोक्ती) स्पष्ट लिहा; मुक्तछंदातील कवितेत यमक शोधू नका.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 11
दंतकथा
थोडक्यात सारांश
'दंतकथा' हा वसंत सबनीस यांचा नर्मविनोदी ललित लेख आहे ('सबनिशी' संग्रह). दातदुखीसारख्या त्रासदायक विषयावर लेखकाने अतिशयोक्ती, विसंगती, म्हणी, वाक्प्रचार आणि शाब्दिक कोट्या वापरून खळखळून हसवणारे लेखन केले आहे. 'सिंह' म्हणवणारा परशा पहेलवान दातदुखीने 'बकरा' होतो, आणि लेखकही दातदुखीने हैराण होऊन शेवटी दंतवैद्याकडे दात काढून घेतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: वसंत सबनीस (१९२३–२००२) – विनोदकार, नाटककार; 'विच्छा माझी पुरी करा' हे गाजलेले लोकनाट्य; 'पानदान', 'चिल्लरखुर्दा' विनोदी लेखसंग्रह.
'दंतकथा' या शीर्षकात कोटी: दंतकथा म्हणजे कल्पित कथा आणि दाताशी संबंधित कथा.
लेखकाच्या मते दात हे पंचमहाभूतांनंतरचे 'सहावे महाभूत' आणि परमेश्वराने मारून ठेवलेली 'मेख'.
दात हा एकच अवयव दोनदा उगवतो; येताना ताप आणि गेल्यावर पश्चाताप.
मराठीतील दातांशी संबंधित म्हणी-शब्दप्रयोग दारिद्र्य, भिकारपणा, असभ्यपणा दर्शवतात (दात विचकणे, दातखीळ बसणे); अपवाद – प्रेयसीच्या दातांना कुंदकळ्यांची उपमा.
परशा पहेलवान स्वतःला 'शिंव्ह' म्हणवतो, दात घासत नाही; पण दातदुखीने म्हणतो, 'ह्या दातानं शिंव्हाचा पार बकरा करून टाकलाया!'
दुखऱ्या दाताच्या मुळाशी जणू लाकूडतोड्या घाव घालतो; दात रात्री राक्षसासारखा होतो – दात आणि चोर दोघेही रात्री गडबड करतात.
समास: पंचमहाभूते – पाच महाभूतांचा समूह (द्विगू); परमेश्वर – परम असा ईश्वर (कर्मधारय); शब्दप्रयोग – शब्दांचा प्रयोग (षष्ठी तत्पुरुष); शेजारीपाजारी – शेजारी व इतर (समाहार द्वंद्व).
विनोदनिर्मितीची साधने: अतिशयोक्ती (रात्रभर ब्रह्मांडाच्या फेऱ्या), विसंगती (शिंव्ह – बकरा), शाब्दिक कोटी (आळीपाळीने, दंतसप्ताह), ग्रामीण बोली.
वाक्प्रचार: चारीमुंड्या चीत होणे – पूर्ण पराभव होणे; नक्षा उतरणे – गर्व नाहीसा होणे; दातओठ खाणे – खूप राग येणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौकटी पूर्ण करा: लेखकाच्या मते सहावे महाभूत; दुखऱ्या दाताला दिलेली उपमा; ऐटीत चालणारा परशा म्हणजे.
दात; रात्री राक्षसासारखा होणारा / लाकूडतोड्या घाव घालणारा दात; वनराज (सिंह).
Q2. कारणे लिहा: लेखकाला दातांबद्दल अजिबात प्रेम नाही, कारण...
लहानपणी दात येताना त्याने घरच्यांना रडवले, दातांनी सतत त्रास दिला; न घासल्याबद्दल मार, फार घासल्याबद्दल बोलणी आणि शेवटी दंतवैद्याकडे जाणे – अशी दातांची कीर्ती.
Q3. परशाची आणि लेखकाची स्वभाववैशिष्ट्ये लिहा.
परशा – घमेंडखोर, ताकदीचा अभिमान बाळगणारा, बेफिकीर (दात न घासणारा), पण दुखण्यात केविलवाणा. लेखक – विनोदी, स्वतःवर हसणारा, आधी दुसऱ्यांच्या दुखण्याची थट्टा करणारा पण नंतर क्षमा मागणारा, सर्वांचे मन राखणारा.
Q4. पाठातील विनोदनिर्मितीची दोन उदाहरणे स्पष्ट करा.
(१) विसंगती: स्वतःला 'शिंव्ह' म्हणवणारा परशा दातदुखीने बकऱ्यासारखा होतो. (२) अतिशयोक्ती व कोटी: दात दुखताना 'दात हेच सत्य, जग मिथ्या' असा आध्यात्मिक साक्षात्कार होतो आणि रात्रभर ब्रह्मांडाच्या फेऱ्या होतात.
Q5. प्रयोग ओळखा: 'डॉक्टरांनी लीलया दात उपटला.'
कर्मणी प्रयोग – कर्त्याला 'नी' प्रत्यय, क्रियापद कर्माप्रमाणे (दात – पुल्लिंगी एकवचन) बदलले आहे.
परीक्षेसाठी टीप
विनोदी पाठात 'विनोदनिर्मितीची साधने' आणि व्याकरण (प्रयोग, समास) यांवर प्रश्न येतात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 12
आरशातली स्त्री
थोडक्यात सारांश
'आरशातली स्त्री' ही हिरा बनसोडे यांची कविता ('फिनिक्स' संग्रह) संसारात गुरफटून स्वतःचे अस्तित्व हरवलेल्या स्त्रीची व्यथा मांडते. आरशात पाहताना तिचेच प्रतिबिंब तिला आठवण करून देते की बालपणी आणि तारुण्यात ती किती चैतन्यमय, स्वप्नाळू होती. आता ती 'प्राण हरवलेली पुतळी' झाली आहे. शेवटी आरशातील स्त्री तिला अश्रू सोडून नव्या उमेदीने उठण्याचा, प्रसन्न कमळफुले हातात घेण्याचा अधिकारवाणीने सल्ला देते.
Q1. आरशातील स्त्रीने आरशाबाहेरील स्त्रीच्या पूर्वीच्या स्थितीचे केलेले वर्णन लिहा.
पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी चैतन्यमयी बालिका; सगळे बहर फुलवणारी नवयौवना; स्वप्नांचे पंख लावून आभाळ झुल्यावर झुलणारी ध्येयगंधा.
Q2. शब्दसमूहांचे अर्थ लिहा: घनगर्द संसार; प्राण हरवलेली पुतळी.
जबाबदाऱ्यांनी पूर्णपणे वेढलेला संसार; जगण्यातील उत्साह, चैतन्य हरवलेली स्त्री.
Q3. आरशातील स्त्रीने केलेला उपदेश स्पष्ट करा.
रडू नकोस, उठ. डोळ्यांतील अश्रू शेजारच्या तळ्यात सोडून दे, म्हणजे दु:ख विसरून जा, आणि नुकतीच उमललेली शुभ्र कमळफुले हातात घे, म्हणजे नव्या उमेदीने, प्रसन्नतेने आयुष्य जगायला सुरुवात कर.
Q4. 'अंगणात थांबलेल्या तुझ्या प्रेयस चांदण्याला...प्राण हरवलेली पुतळी' या ओळींतून सूचित होणारा अर्थ लिहा.
आनंदाचे क्षण (चांदणे, जाई) तिच्या दारात येऊन थांबले आहेत, पण संसाराच्या ओझ्यात तिला ते स्वीकारण्याचे भानच उरलेले नाही. तिची वाट पाहून आनंदही थकला आहे. स्वतःसाठी जगणे विसरल्याने ती निर्जीव पुतळीसारखी झाली आहे, अशी खंत यातून सूचित होते.
Q5. 'आरशातील स्त्रीने केलेला संवाद हा स्वतःशीच केलेला सार्थ संवाद आहे', हे स्पष्ट करा.
आरशातील स्त्री म्हणजे तिचेच प्रतिबिंब, तिचे अंतर्मन. स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहिल्यावर तिला आपले बदललेले रूप जाणवते. हा आत्मसंवाद तिला दु:खाची जाणीव करून देतो आणि नवी उमेदही देतो. स्वतःच स्वतःला सावरण्याची ताकद देणारा हा संवाद म्हणून तो सार्थ आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'पूर्वीची ती – आताची ती' अशी तुलना आणि प्रतीकांचे अर्थ (चांदणे, जाई, कमळ) तयार ठेवा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 13
रंगरेषा व्यंगरेषा
थोडक्यात सारांश
'रंगरेषा व्यंगरेषा' हा प्रसिद्ध व्यंगचित्रकार मंगेश तेंडुलकर यांचा आत्मकथनपर लेख आहे. व्यंगचित्र ही शब्दांशिवाय बोलणारी, भाषेइतकीच संवादी कला आहे, असे ते सांगतात. आपल्या व्यंगचित्रकलेचा प्रवास, स्त्रीभ्रूणहत्येविरुद्धचे पोस्टर आणि संपादक-चित्रकार दीनानाथ दलाल यांच्याकडून मिळालेले मार्गदर्शन यांच्या आठवणी या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: मंगेश तेंडुलकर (१९३४–२०१७) – व्यंगचित्रकार, नाट्यसमीक्षक, लेखक; 'संडेमूड', 'तेंडुलकरी स्ट्रोक्स', 'भुईचक्र', 'रंगरेषा व्यंगरेषा' ही पुस्तके. कलेचे औपचारिक शिक्षण न घेताच ही कला आत्मसात केली.
व्यंगचित्रांना शब्दविरहित भाषा म्हणून 'साहित्यिक' वळण दिले; राजकीय, विनोदी आणि सामाजिक भाष्य करणारी व्यंगचित्रे.
व्यंगचित्राचे बलस्थान: मोजक्या, बोलक्या रेषांतून जास्तीत जास्त आशय; लिहिता-वाचता न येणाऱ्यांपर्यंतही संदेश पोहोचतो.
लेखकाने स्त्रीभ्रूणहत्येविरुद्ध पोस्टर तयार केले; एका शेतकऱ्याने स्वतःच्या कल्पनाशक्तीने ते चित्र समजून घेऊन इतरांना अर्थ सांगितला – व्यंगचित्राच्या संवादक्षमतेचा पुरावा.
'दीपावली' अंकाचे संपादक दीनानाथ दलाल यांच्याशी भेट: फोनवर त्यांचा स्त्रीसारखा मंजुळ आवाज ऐकून लेखकाचा गोंधळ उडाला.
'तू विजयचा कोण?' या प्रश्नावर लेखकाने 'कुणीही नाही' असे सांगितले – प्रसिद्ध लेखक भाऊ विजय तेंडुलकर यांच्या खांद्यावर उभे राहून मोठे व्हायचे नव्हते.
दलालांचा सल्ला: व्यंगचित्रातील नवा ट्रेंड – कमीत कमी रेषा, कमीत कमी तपशील, जास्तीत जास्त आशय, तोही शब्दांशिवाय; चित्राला परस्पेक्टिव्ह (खोली) हवी, सपाट चित्र नको.
दलालांनी सत्य ओळखले आणि लेखकाच्या स्वाभिमानाचे कौतुक केले: 'अशी माणसं क्वचितच सापडतात.'
लेखकाची सर्व चित्रे 'दीपावली' अंकात प्रसिद्ध झाली – हेच त्यांचे औपचारिक शिक्षण.
आत्मकथनपर लेखन – प्रथमपुरुषी निवेदन, संवादांमुळे प्रसंग जिवंत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. व्यंगचित्राच्या नव्या ट्रेंडची वैशिष्ट्ये लिहा.
कमीत कमी रेषा, कमीत कमी तपशील, जास्तीत जास्त आशय, शब्दांशिवाय संवाद आणि चित्राला खोली (परस्पेक्टिव्ह).
Q2. कारणे लिहा: लेखकाने 'मी विजयचा कोणी नाही' असे सांगितले, कारण...
प्रसिद्ध भावाच्या नावाचा फायदा घेऊन, त्याच्या खांद्यावर उभे राहून त्यांना मोठे व्हायचे नव्हते; चित्रे स्वतःच्या गुणवत्तेवर स्वीकारली जावीत असे त्यांना वाटत होते.
Q3. लेखकाच्या मते व्यंगचित्रांची वैशिष्ट्ये लिहा.
व्यंगचित्र भाषेइतकेच संवादी असते; शब्दांशिवाय बोलते; निरक्षर माणसापर्यंतही संदेश पोहोचवते; मोजक्या रेषांतून मोठा सामाजिक आशय मांडते; पाहणाऱ्याच्या कल्पनाशक्तीला चालना देते.
Q4. दीनानाथ दलाल यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे पैलू पाठाच्या आधारे लिहा.
नव्या कलावंताला मनापासून मार्गदर्शन करणारे; स्वतः चित्र काढून दाखवणारे; माणसांची पारख करणारे (लेखक खोटे बोलतोय हे ओळखले); प्रामाणिकपणा व स्वाभिमानाचे कौतुक करणारे; गुणवत्तेवर संधी देणारे.
Q5. स्वमत: 'सामाजिक प्रश्नांवरील व्यंगचित्रे समाजप्रबोधनाचे प्रभावी साधन आहेत', हे स्पष्ट करा.
व्यंगचित्र एका नजरेत समजते, त्यामुळे ते सर्वांपर्यंत पोहोचते. स्त्रीभ्रूणहत्या, प्रदूषण, भ्रष्टाचार यांसारख्या प्रश्नांवर ते टोकदार भाष्य करते. विनोदातून गंभीर विचार मनात ठसतो आणि लोकांना विचार करायला भाग पाडते.
परीक्षेसाठी टीप
दलालांनी दिलेले मार्गदर्शन आणि लेखकाचा स्वाभिमान दाखवणारा प्रसंग यांवर प्रश्न हमखास येतात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 14
कथा : साहित्यप्रकार-परिचय
थोडक्यात सारांश
या प्रकरणात 'कथा' या साहित्यप्रकाराची ओळख करून दिली आहे – कथेचा अर्थ, पूर्वपीठिका, घटक, वैशिष्ट्ये आणि सादरीकरण (कथाकथन). श्रवणीयता, मनोरंजन आणि प्रबोधन ही कथेची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. पाठ्यपुस्तकातील 'शोध' आणि 'गढी' या कथांचा अभ्यास या परिचयाच्या आधारे करायचा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'कथ्' (सांगणे, निवेदन करणे) या धातूपासून 'कथा' शब्द; अर्थ – गोष्ट, कहाणी, हकीकत.
व्याख्या: 'एका विशिष्ट स्थलकाली पात्रांच्या परस्परसंबंधातून घडलेल्या घटनांचे एखाद्या विशिष्ट हेतूने केलेले उत्कंठावर्धक चित्रण म्हणजे कथा.'
पूर्वपीठिका: १८९० मध्ये ह. ना. आपटे यांनी 'करमणूक' साप्ताहिक सुरू केले व त्यातून दैनंदिन जीवनाशी संबंधित हृदयस्पर्शी कथा प्रकाशित केल्या; पुढे ग्रामीण कथा, दलित कथा, स्त्रियांच्या अनुभवांच्या कथा यांनी कथावाङ्मय समृद्ध झाले.
कथेचे घटक: कथाबीज, कथानक, पात्रचित्रण, वातावरण निर्मिती, नाट्यमयता/संघर्ष, संवाद, भाषाशैली; शिवाय प्रारंभ-मध्य-शेवट आणि सूचक शीर्षक.
भूतकालीन निवेदन: 'एक होते गाव. तिथे एक दानशूर माणूस राहायचा.'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कथेची व्याख्या लिहा.
एका विशिष्ट स्थलकाली पात्रांच्या परस्परसंबंधातून घडलेल्या घटनांचे एखाद्या विशिष्ट हेतूने केलेले उत्कंठावर्धक चित्रण म्हणजे कथा.
Q2. मराठी कथेच्या पूर्वपीठिकेतील ह. ना. आपटे यांचे योगदान लिहा.
त्यांनी १८९० मध्ये 'करमणूक' साप्ताहिक सुरू करून दैनंदिन जीवनाशी संबंधित साध्या, हृदयस्पर्शी कथा प्रकाशित केल्या आणि मराठी कथेला दिशा दिली.
Q3. कथेचे घटक थोडक्यात स्पष्ट करा.
कथाबीज – मूळ घटना; कथानक – घटनांची मांडणी; पात्रचित्रण – पात्रांची शब्दरूप प्रतिमा; वातावरण – स्थळ-काळ, सामाजिक संदर्भ; संघर्ष/नाट्यमयता – उत्कर्षबिंदूपर्यंत नेणारा ताण; संवाद – कथानकाला गती; भाषाशैली – पात्र व वातावरणानुसार भाषा.
Q4. 'कथा एककेंद्री असते' आणि 'कथेमुळे सुसंस्कार होतात' ही वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
कथेत प्रसंग, पात्रे, वातावरण मर्यादित असतात; ती एकाच अनुभवाभोवती गुंफलेली, लहान असते. तसेच कथा मनोरंजनातून मानवता, सत्य, समता, श्रमनिष्ठा, दया यांसारखी मूल्ये मनावर ठसवते; प्रेरणा व बोध देते.
Q5. प्रभावी कथाकथनासाठी कोणती काळजी घ्यावी?
श्रोत्यांच्या वयोगटानुसार कथेची निवड, कथा आत्मसात करणे, स्पष्ट उच्चार, आवाजातील चढउतार व योग्य विराम, हावभाव व देहबोली, श्रोत्यांशी नजरानजर, उत्कंठा टिकवणारी मांडणी.
परीक्षेसाठी टीप
कथेचे घटक आणि वैशिष्ट्ये यांची यादी पाठ करा; 'शोध' आणि 'गढी' या कथांच्या प्रश्नांत हे घटक उदाहरणासह लिहा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 15
शोध
थोडक्यात सारांश
'शोध' ही व. पु. काळे यांची रहस्यपूर्ण, भावस्पर्शी कथा आहे. निवेदकाच्या घरी आलेल्या पाहुण्यांच्या गडबडीत, टॅक्सीचे भाडे देताना त्याच्याकडून अनुची एक रुपयाची, 'सुनीता' नाव लिहिलेली नोट चुकून दिली जाते. ती नोट परत मिळवण्यासाठी नर्स असलेली अनु रात्री उशिरा सगळ्यांना घेऊन मुंबईभर शोध घेते. शेवटी कळते की ती नोट तिच्या हातून मृत्यू पावलेल्या एका चिमुरडीच्या आईने दिलेली अमूल्य आठवण होती.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: व. पु. काळे (१९३२–२००१) – लोकप्रिय कथाकार, कथाकथनकार; 'वपुर्झा', 'पार्टनर', 'ही वाट एकटीची', 'लोंबकळणारी माणसं', 'मी माणूस शोधतोय'. आकर्षक कथानके, ओघवती निवेदनशैली, चटपटीत संवाद.
कथेचे निवेदन प्रथमपुरुषी (निवेदक व त्याची पत्नी मुक्ता); अनु ही मुक्ताची मैत्रीण, नर्स.
अनु हट्टी, जिद्दी: 'ज्या टप्प्यापर्यंत माणूस प्रयत्न करू शकतो, त्याच्या अलीकडे थांबणारी बाई मी नव्हे.'
टॅक्सीवाल्याने ती नोट भिडे या प्रवाशाला सुट्टे पैसे म्हणून दिली; भिड्यांनी ती हॉटेलचे मालक शंकरराव यांना दिली. रात्री अडीच वाजता हॉटेलचे शटर उघडून नोट मिळते.
टॅक्सीवाला व भिडे दांपत्य सहकार्य करतात – मुंबईतील माणसांतील माणुसकी.
अनुची हकीकत: लहान मुलांच्या वॉर्डमध्ये आठ-नऊ वर्षांची, आशा सोडलेली मुलगी; तिच्या यातना पाहून डॉक्टरांच्या संमतीने अनुने ऑक्सिजनशिवाय सर्व नळ्या काढल्या; मुलगी म्हणाली 'ताई थँक्यू'.
दुसऱ्या दिवशी ती मुलगी गेली. पंधरा दिवसांनी तिची आई पंचवीस रुपये घेऊन आली; अनुने पैसे नाकारले, 'सख्ख्या बहिणीला असे पैसे दिले असते का?'
शेवटी आईने आठवण म्हणून मुलीचे नाव 'सुनीता' लिहिलेली एक रुपयाची नोट दिली – तीच ही नोट; म्हणून ती अनुसाठी अमूल्य होती.
तिने ज्या मुलीचे शेवटचे तास सुखाचे केले, त्या मुलीचे नाव 'सुनीता' त्या नोटेवर लिहिलेले होते. मुलीच्या आईने ती कृतज्ञतेची आठवण म्हणून दिली होती. त्यामुळे ती नोट पैशासाठी नव्हे तर भावनेसाठी अमूल्य होती.
Q4. कथेतील रहस्य आणि उत्कंठा कशी टिकून राहते, ते स्पष्ट करा.
एका रुपयाच्या नोटेसाठी अनु रात्री मुंबईभर का फिरते, हे शेवटपर्यंत सांगितले जात नाही. नोट टॅक्सीवाल्याकडून भिड्यांकडे, तिथून हॉटेलमध्ये गेल्याने शोध लांबत जातो. शेवटी फ्लॅशबॅकमधून रहस्य उलगडते आणि वाचक भावुक होतो.
Q5. 'शोध' या शीर्षकाची समर्पकता स्पष्ट करा.
कथेत हरवलेल्या नोटेचा प्रत्यक्ष शोध आहे. पण त्याचबरोबर त्या नोटेमागील भावनेचा, माणसांतील सहकार्याचा आणि माणुसकीचा शोधही आहे. म्हणून 'शोध' हे शीर्षक कथेचा आशय नेमकेपणाने व्यक्त करते.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 16
गढी
थोडक्यात सारांश
'गढी' ही डॉ. प्रतिमा इंगोले यांची वैदर्भी (वऱ्हाडी) बोलीतील ग्रामीण कथा आहे ('अकसिदीचे दाने' संग्रह). सातपुड्याच्या कुशीतील वाननदीकाठच्या गावासाठी बापू गुरुजींनी आयुष्यभर शाळा, बोर्डिंग, तालीमखाना, पोस्ट, रस्ता यांसाठी धडपड केली. पण गावकऱ्यांची उदासीनता, उचापती आणि बदलत्या काळामुळे त्यांची स्वप्ने खचत गेली. गढी, वाननदी आणि वडाचे झाड या प्रतीकांतून गावाची स्थित्यंतरे आणि गुरुजींचे दु:ख कथा मांडते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: डॉ. प्रतिमा इंगोले (जन्म १९५३) – ग्रामीण कथाकार; 'हजारी बेलपान', 'अकसिदीचे दाने' (महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार), 'बुढाई' कादंबरी; अस्सल वैदर्भी बोली हे वैशिष्ट्य.
सुरुवात वर्तमानात: गावाला 'साजरं गाव' म्हणून मान मिळाला, भोंगा वाजत होता; नंतर कथा भूतकाळात (फ्लॅशबॅक) जाते.
स्वातंत्र्यानंतर बापू गुरुजींनी गावात शाळा, बोर्डिंग आणि तालीमखाना सुरू केला; पोस्टासाठी उन्हातान्हात पायी तालुक्याला खेटे घातले.
गढी (जुनी भक्कम वास्तू) सुरुवातीला 'शाननं उबी' – गावाच्या जुन्या वैभवाचे व गुरुजींच्या उमेदीचे प्रतीक; पुराशी, वावटळीशी झुंजणारी.
गुरुजी बोर्डिंगच्या मुलांतच गुंतले; स्वतःच्या आजारी मुलाकडे वेळेत लक्ष देता आले नाही; त्याचा मृत्यू झाला.
गावात येणारा रस्ता उचापती लोकांनी 'जमीन पडीत जाईल' असे सांगून नाकारला; गाव इतर गावांपासून तुटलेलेच राहिले, डॉक्टर नाही, सातवीनंतर शिक्षण नाही.
नवी पिढी शहराकडे गेली; पैसा आला, पण 'चटनीवरल्या तेलाले तो पुरता नोता'.
गढी पूर्ण खचली, तिच्या जागी पांढरे मैदान झाले; त्याच मैदानात 'साजरं गाव' सन्मानाचा कार्यक्रम.
गुरुजींचा जीव कासावीस होतो; ते कार्यक्रमापासून दूर, शेताकडे निघून जातात. वाननदी आटते, वडाची पाने गळतात, गावात उदासपण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गढी – जुन्या काळातील तटबंदीची भक्कम वास्तू.
वैदर्भी बोली – विदर्भात बोलली जाणारी मराठीची बोली (वऱ्हाडी).
उचापती – भांडणे लावणारे, नसत्या उठाठेवी करणारे लोक.
तालीमखाना – व्यायामशाळा.
कासावीस होणे – अस्वस्थ, व्याकूळ होणे.
स्थित्यंतर – बदल.
भाषाभ्यास
प्रतीके: गढी – गावाचे जुने वैभव व गुरुजींची उमेद (खचत जाणे = आशा संपणे); वाननदी – गावाचे जीवन, समृद्धी; वडाचे झाड – गुरुजींचे कार्य व पिढ्यांचा आधार.
बोलीतील शब्द व प्रमाण रूप: व्हतं – होते; पोरं – मुले; आकोल्याले – अकोल्याला; डागतर – डॉक्टर; सळक – सडक (रस्ता); वावर – शेत; कायले – कशाला.
फ्लॅशबॅक तंत्र: वर्तमान (सन्मान सोहळा) → भूतकाळ (गुरुजींचे कार्य) → पुन्हा वर्तमान.
चित्रदर्शी वर्णन: 'सातपुड्याच्या दुपट्यावर ते लहानुलं गाव वसेल व्हतं.'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. बापू गुरुजींनी गावासाठी केलेली कामे लिहा.
शाळा व बोर्डिंग सुरू केले, तालीमखाना उभारला, गावात पोस्ट यावे म्हणून तालुक्याला खेटे घातले, गावातील मुलांना शिकवून नोकरीला लावले, रस्ता यावा यासाठी प्रयत्न केले.
Q2. गढी, वाननदी, वडाचे झाड ही प्रतीके कशाची आहेत?
गढी – गावाचे वैभव व गुरुजींची उमेद; वाननदी – गावाची समृद्धी व जीवनप्रवाह; वडाचे झाड – गुरुजींचे विस्तारत गेलेले कार्य व आधार.
Q3. गावात रस्ता न येण्याची कारणे लिहा.
उचापती लोकांनी 'रस्त्यासाठी गावची जमीन पडीत जाईल, रोज तालुक्याला कोण जातो' असे सांगून लोकांना भडकवले; लोक साधेपणाने त्यावर विश्वास ठेवले; त्यामुळे मंजूर झालेला रस्ता दुसऱ्या गावाला गेला.
Q4. कथेच्या शेवटी बापू गुरुजींची मन:स्थिती स्पष्ट करा.
गावाला सन्मान मिळत असला तरी गुरुजींना तो पोकळ वाटतो. रस्ता, दवाखाना, शिक्षण नसल्याने गाव मागेच आहे; एकुलता एक मुलगा गेला; जिच्याशी आयुष्य जोडले ती गढी खचली. त्यामुळे ते अस्वस्थ, निराश होऊन कार्यक्रमापासून दूर शेताकडे निघून जातात.
Q5. 'गढी' या शीर्षकाची समर्पकता स्पष्ट करा.
गढी सुरुवातीला भक्कम, नंतर हळूहळू खचत जाते आणि शेवटी नाहीशी होते. तसेच गुरुजींची उमेद, गावाचे जुने मूल्य आणि त्यांचे स्वप्न हळूहळू खचत गेले. गढीच्या अवस्थेतून गावाचे व गुरुजींचे स्थित्यंतर दिसते, म्हणून शीर्षक समर्पक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
बोलीतील शब्दांचे प्रमाण भाषेत रूपांतर आणि प्रतीकांचा अर्थ हे प्रश्न हमखास येतात.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 17
मुलाखत
थोडक्यात सारांश
उपयोजित मराठीतील 'मुलाखत' या घटकात मुलाखतीचे स्वरूप, हेतू, पूर्वतयारी, मुलाखत घेण्याच्या पायऱ्या (सुरुवात, मध्य, समारोप) आणि नोकरी/प्रवेशासाठी मुलाखत देताना घ्यायची काळजी यांची माहिती आहे. मुलाखत म्हणजे दोन व्यक्तींमध्ये नियोजनपूर्वक झालेला वैचारिक, भावनिक संवाद. आजच्या काळात मुलाखत घेणे-देणे हे व्यावसायिक कौशल्य झाले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'मुलाकात' या अरबी शब्दावरून 'मुलाखत' शब्द तयार झाला.
प्रश्नांचे नमुने: 'या क्षेत्रात येण्याची प्रेरणा कोणती?', 'सुरुवातीला कोणत्या अडचणी आल्या?', 'तरुणांना तुमचा काय संदेश आहे?'
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मुलाखत म्हणजे काय?
दोन व्यक्तींमध्ये नियोजनपूर्वक, क्रमबद्ध प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून झालेला वैचारिक, भावनिक संवाद, ज्यातून एका व्यक्तीचे जीवन व कर्तृत्व श्रोत्यांसमोर उलगडले जाते.
Q2. मुलाखतीचे विविध हेतू लिहा.
व्यक्तिमत्त्वाचे पैलू व कार्य समजून घेणे, संघर्षगाथा जाणून घेणे, तज्ज्ञांची मते मिळवणे, घटना सखोल समजून घेणे, समाजप्रबोधन व जनजागृती करणे, कलांचा रसास्वाद घेणे.
Q3. मुलाखतीची पूर्वतयारी कशी करावी?
व्यक्तीची संपूर्ण माहिती गोळा करणे, विषयाचे वाचन, उद्दिष्ट निश्चित करणे, वेळेनुसार प्रश्नांची संख्या व क्रम ठरवणे, श्रोतृवर्ग व माध्यम लक्षात घेणे, बैठक व ध्वनिव्यवस्था पाहणे, गरज असल्यास आधी भेटून चर्चा करणे.
Q4. यशस्वी मुलाखतीसाठी मुलाखतकाराकडे कोणते गुण असावेत?
उत्तम संवादकौशल्य, विषयाचा अभ्यास, समयसूचकता, ऐकून घेण्याची वृत्ती, लवचीकता, नम्रता, आत्मविश्वास, वेळेचे भान आणि प्रभावी समारोप करण्याचे भाषिक कौशल्य.
Q5. तुमच्या परिसरातील एका यशस्वी शेतकऱ्याची मुलाखत घेण्यासाठी आठ प्रश्न तयार करा.
शेतीकडे कसे वळलात? सुरुवातीला कोणत्या अडचणी आल्या? कोणती पिके घेता? कोणते नवे प्रयोग केले? पाण्याचे नियोजन कसे करता? सेंद्रिय शेतीविषयी काय मत? शासकीय योजनांचा लाभ घेतला का? तरुण शेतकऱ्यांना काय संदेश द्याल?
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत 'प्रश्नावली तयार करा' अशी कृती येते; प्रश्न सुरुवात–मध्य–समारोप या क्रमाने आणि मुक्त (खुले) ठेवा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 18
माहितीपत्रक
थोडक्यात सारांश
'माहितीपत्रक' हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. माहितीपत्रक म्हणजे उत्पादन, सेवा किंवा संस्था यांची वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती देणारे परिचयात्मक पत्रक. आजच्या स्पर्धेच्या, जागतिकीकरणाच्या युगात चौकस ग्राहकाला घरबसल्या सविस्तर, लिखित माहिती हवी असते; ती गरज माहितीपत्रक पूर्ण करते. माहितीपत्रक अप्रत्यक्षपणे जाहिरातीचेही काम करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
माहितीपत्रक म्हणजे लोकांनी नवीन योजना, उत्पादने, संस्था यांच्याकडे डोकावून पाहावे यासाठीची 'खिडकी'; जनमत आकर्षित करणारे लिखित जाहीर आवाहन.
माहिती देणारा व घेणारा यांच्यात नाते निर्माण करते; नवीन ग्राहक व बाजारपेठ मिळवण्याची पहिली पायरी; कमी वेळात, कमी खर्चात घरोघरी पोहोचते.
गरज सर्वत्र: भाजी विक्रेत्यांपासून कार विक्रेत्यांपर्यंत; शैक्षणिक संस्था, बँका, हॉस्पिटल्स, पर्यटन संस्था, बचतगट, रोपवाटिका, अभ्यासक्रम.
आकर्षक मांडणी (लेआऊट) – दर्जेदार कागद, रंगीत छपाई, चित्ताकर्षक पहिले पान, योग्य आकार, चित्रे.
भाषा – सोपी, आकर्षक, थेट ग्राहकाशी संवाद साधणारी; घोषवाक्य परिणामकारक.
रचनेची वैशिष्ट्ये:
माहितीपत्रक वाचताक्षणी कुतूहल, उत्कंठा जागी झाली की त्याचा हेतू साध्य होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
माहितीपत्रक (ब्रोशर) – परिचयात्मक माहिती देणारे पत्रक.
बोधचिन्ह (लोगो) – संस्थेची ओळख दाखवणारे चिन्ह.
घोषवाक्य – लक्षवेधी छोटे वाक्य.
लेआऊट – मजकूर, चित्रे यांची पानावरील मांडणी.
वस्तुनिष्ठ – सत्यावर आधारित, खरे.
भाषाभ्यास
माहितीपत्रकाचा नमुना आराखडा: संस्थेचे नाव व बोधचिन्ह → घोषवाक्य → परिचय (स्थापना, उद्दिष्टे) → सेवा/उत्पादने/अभ्यासक्रम यांची वैशिष्ट्ये → सवलती, शुल्क, वेळ → संपर्क (पत्ता, दूरध्वनी, ई-मेल, वेबसाइट).
भाषेचे उदाहरण: 'आरोग्यदायी भाजी, थेट शेतातून तुमच्या दारी!'; 'दुधातली भेसळ अशी ओळखा.'
जाहिरात आणि माहितीपत्रक यांतील फरक: जाहिरात थोडक्यात आकर्षण निर्माण करते; माहितीपत्रक सविस्तर माहिती देते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. माहितीपत्रकाचे स्वरूप थोडक्यात लिहा.
माहितीपत्रक म्हणजे उत्पादन, सेवा किंवा संस्था यांची वैशिष्ट्यपूर्ण माहिती देणारे परिचयात्मक पत्रक; ते ग्राहकाला घरबसल्या माहिती देते आणि अप्रत्यक्षपणे जाहिरातीचे काम करते.
Q2. माहितीपत्रकात कोणती अत्यावश्यक माहिती असावी?
संस्थेचे नाव, नोंदणी क्रमांक व दिनांक, बोधचिन्ह, घोषवाक्य, पत्ता, दूरध्वनी, ई-मेल, वेबसाइट, पदाधिकाऱ्यांची नावे आणि कामकाजाची वेळ.
Q3. माहितीपत्रकाच्या रचनेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
माहितीला प्राधान्य (अचूक, संक्षिप्त, सत्य), उपयुक्तता (वाचकाच्या उपयोगाची माहिती), वेगळेपण (मजकूर व रचनेत नावीन्य), आकर्षक मांडणी (कागद, रंग, पहिले पान, चित्रे) आणि सोपी, संवादी भाषा.
Q4. 'माहितीपत्रक ही ग्राहकांसाठी खिडकी आहे', हे स्पष्ट करा.
खिडकीतून आत डोकावून पाहता येते, तसे माहितीपत्रकातून ग्राहक नव्या योजना, उत्पादने, संस्था यांची माहिती घरबसल्या घेऊ शकतो. त्यातून त्याचे कुतूहल जागे होते आणि तो प्रत्यक्ष संपर्क साधतो.
Q5. तुमच्या गावातील 'सेंद्रिय शेती उत्पादन केंद्रा'साठी माहितीपत्रकाचे मुद्दे लिहा.
केंद्राचे नाव व घोषवाक्य; परिचय व उद्दिष्ट; उपलब्ध उत्पादने (भाजीपाला, धान्य, फळे); सेंद्रिय उत्पादनांचे आरोग्यदायी फायदे; घरपोच सेवा व सवलती; कामकाजाची वेळ; पत्ता, दूरध्वनी, ई-मेल.
परीक्षेसाठी टीप
माहितीपत्रक तयार करताना चौकटी, ठळक शीर्षके आणि संपर्क तपशील नक्की द्या; अतिशयोक्तीपूर्ण दावे टाळा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 19
अहवाल
थोडक्यात सारांश
'अहवाल' या घटकात अहवालाचे स्वरूप, आवश्यकता, आराखडा, चार अंगे आणि लेखनाची वैशिष्ट्ये दिली आहेत. एखाद्या कार्यालयात किंवा संस्थेत झालेल्या कार्यक्रमाची, समारंभाची सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत क्रमाने केलेली अधिकृत लेखी नोंद म्हणजे अहवाल. संस्थेचा इतिहास, भविष्यकालीन नियोजन आणि निर्णयप्रक्रिया यांसाठी अहवाल उपयुक्त ठरतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
अहवालात कार्यक्रमाचा हेतू, तारीख, वेळ, स्थळ, सहभागी व्यक्ती, प्रतिसाद, समारोप यांची नोंद असते.
प्रकार: कार्यक्रम/समारंभ अहवाल, सर्वेक्षण, आयोग अहवाल, प्रगती, तपासणी, चौकशी, आढावा, मासिक व वार्षिक अहवाल.
आवश्यकता: संस्थेच्या परंपरेची व विकासाची माहिती जतन; भविष्यकालीन नियोजन; घडामोडींना अधिकृतता; योग्य निर्णयासाठी आधार.
आराखडा विषयानुसार बदलतो (वक्तृत्व स्पर्धा व क्रीडास्पर्धा यांचे मुद्दे वेगळे).
प्रास्ताविक – समारंभाचा विषय, स्थळ, दिनांक, वार, वेळ, अध्यक्ष व प्रमुख पाहुणे (नाव-पद), आयोजक, स्वागत, दीपप्रज्वलन/ईशस्तवन.
मध्य (विस्तार) – हेतू, नियोजन, सहभाग, उपक्रम व त्यांचे फलित, पाहुण्यांचे विचार, अध्यक्षीय भाषण, बक्षीस वितरण.
शेवटी अहवाल लेखकाचे नाव व पद (उदा. सचिव, मराठी वाङ्मय मंडळ) आणि दिनांक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अहवाल म्हणजे काय?
एखाद्या कार्यालयात, संस्थेत झालेल्या कार्यक्रमाची किंवा समारंभाची सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत क्रमाने, आवश्यक तपशिलांसह योग्य पद्धतीने केलेली लेखी नोंद म्हणजे अहवाल.
Q2. अहवालाची चार अंगे लिहा.
प्रास्ताविक (प्रारंभ), मध्य (विस्तार), समारोप (शेवट) आणि अहवालाची भाषा.
Q3. अहवाल लेखनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
वस्तुनिष्ठता व सुस्पष्टता – तारीख, वेळ, नावे, संख्या अचूक; विश्वसनीयता – खऱ्या तथ्यांमुळे पुरावा म्हणूनही उपयोग; सोपेपणा – सर्वसामान्यांना समजेल अशी भाषा; संक्षिप्तता व क्रमबद्धता.
Q4. अहवालाची आवश्यकता का असते?
कार्यक्रमांच्या नोंदी नसतील तर संस्थेचा इतिहास व विकास कळत नाही. भविष्यातील नियोजन, घडामोडींना अधिकृतता आणि एखाद्या समस्येवर योग्य निर्णय घेण्यासाठी अहवाल आवश्यक असतात.
Q5. तुमच्या महाविद्यालयातील 'मराठी भाषा दिन' कार्यक्रमाच्या अहवालाचे मुद्दे लिहा.
प्रास्ताविक: २७ फेब्रुवारी, स्थळ, वेळ, अध्यक्ष व प्रमुख पाहुणे, दीपप्रज्वलन व स्वागत. मध्य: कुसुमाग्रजांच्या स्मृतीला अभिवादन, काव्यवाचन व वक्तृत्व स्पर्धा, पाहुण्यांचे मार्गदर्शन, बक्षीस वितरण. समारोप: विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद, उद्दिष्टपूर्ती, आभारप्रदर्शन; अहवाल लेखकाचे नाव-पद.
परीक्षेसाठी टीप
अहवालात दिनांक, स्थळ, अध्यक्ष-पाहुण्यांची नावे आणि शेवटी अहवाल लेखकाचे नाव-पद लिहायला विसरू नका; भूतकाळी भाषा वापरा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 20
वृत्तलेख (फिचर रायटिंग)
थोडक्यात सारांश
'वृत्तलेख (फिचर रायटिंग)' या घटकात बातमीपलीकडील रंजक, नावीन्यपूर्ण आणि सविस्तर माहिती देणाऱ्या लेखनप्रकाराची ओळख आहे. बातमीत घटना 'जशी आहे तशी' दिली जाते; पण वाचकाची जिज्ञासा पूर्ण करण्यासाठी तिचे धागेदोरे, विश्लेषण आणि मानवी बाजू वृत्तलेखातून मांडली जाते. वृत्तलेखाचे स्वरूप, प्रकार, लेखनाची वैशिष्ट्ये व भाषा हा या घटकाचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
इंग्रजीत 'फिचर'; ऑक्सफर्ड शब्दकोशानुसार 'a non news article in a news paper' – बातमीपलीकडचे खास, आकर्षक लेखन.
वृत्तलेखाचा संबंध नेहमी बातमीशी; तो ताजा असावा, त्याला निमित्त असावे; म्हणून त्याला 'धावपळीतले साहित्य' म्हणतात.
वास्तवावर आधारित असल्याने अचूकता महत्त्वाची; कल्पकतेला फारसा वाव नसतो.
भाषा: सोपी, आपलीशी वाटणारी, वाचकाला खिळवून ठेवणारी, कमी शब्दांत अधिक आशय.
मांडणी मुद्देसूद; आलेख, नकाशा, छायाचित्र, व्यंगचित्र, आकडेवारीचा तक्ता यांचा वापर करता येतो.
बातमीवर आधारित – एखाद्या बातमीतील मुद्द्यांचे विश्लेषण (उदा. दिल्लीतील प्रदूषण – कारणे व आरोग्यावर परिणाम).
व्यक्तिचित्रणात्मक – असामान्य कर्तृत्वाच्या किंवा वैशिष्ट्यपूर्ण कार्य करणाऱ्या सामान्य व्यक्तीवर; पुरस्कार, जयंती अशा औचित्याने (उदा. पोपटराव पवार, बीजमाता राहीबाई पोपेरे); भावनिक स्पर्श.
मुलाखतीवर आधारित – मुलाखतीतून व्यक्तीची भूमिका, संशोधन, अनुभव लेखरूपाने.
ऐतिहासिक स्थळांविषयी – उत्खनन, शिलालेख, ताम्रपट, लोकसाहित्य यांच्या आधारे; स्थळाला भेट देऊन लेखन.
याशिवाय पर्यटन, विज्ञान-तंत्रज्ञान, सण-उत्सव, क्रीडा अशा विषयांवरही वृत्तलेख.
प्रकार:
वृत्तलेख वाचकाला माहिती, ज्ञान, आनंद आणि विचारांना चालना देतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वृत्तलेख (फिचर) – बातमीशी संबंधित, बातमीपलीकडची सविस्तर माहिती देणारा लेख.
औचित्य – योग्य निमित्त, प्रसंग.
वस्तुनिष्ठ – सत्यावर आधारित.
धावपळीतले साहित्य – तातडीने, बातमीच्या ओघात लिहिले जाणारे लेखन.
भाषाभ्यास
बातमी आणि वृत्तलेख यांतील फरक: बातमी – तात्कालिक, संक्षिप्त, वस्तुनिष्ठ, 'मी' नसलेली, काय-कधी-कोठे-कसे; वृत्तलेख – सविस्तर, विश्लेषणात्मक, मानवी भावना व पार्श्वभूमी, लेखकाचा अनुभव व तज्ज्ञता.
वृत्तलेखाचे शीर्षक आकर्षक व सूचक असावे: 'बीजमाता: देशी बियाण्यांची संरक्षक'.
सुरुवात प्रसंग, किस्सा किंवा प्रश्नाने; शेवट विचारप्रवर्तक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वृत्तलेख म्हणजे काय?
बातमीत देता न येणारा, बातमीपलीकडचा रंजक, नावीन्यपूर्ण तपशील आणि विश्लेषण वाचकांपर्यंत पोहोचवणारा, बातमीशी संबंधित लेख म्हणजे वृत्तलेख (फिचर).
Q2. वृत्तलेखाला 'धावपळीतले साहित्य' का म्हणतात?
तो ताज्या घटनेच्या निमित्ताने, कमी वेळात, बातमीच्या ओघात तातडीने लिहावा लागतो; तरीही त्यात अचूकता राखावी लागते.
Q3. वृत्तलेखाचे प्रकार थोडक्यात स्पष्ट करा.
बातमीवर आधारित – घटनेचे विश्लेषण; व्यक्तिचित्रणात्मक – व्यक्तीचे कार्य, जीवनशैली, वेगळेपण; मुलाखतीवर आधारित – व्यक्तीची भूमिका व अनुभव; ऐतिहासिक स्थळांविषयी – संशोधन व प्रत्यक्ष भेटीवर आधारित माहिती.
Q4. बातमी आणि वृत्तलेख यांतील फरक लिहा.
बातमीत घटना जशी घडली तशी संक्षिप्त, वस्तुनिष्ठपणे दिली जाते, लेखकाचे मत नसते. वृत्तलेखात त्या घटनेची पार्श्वभूमी, विश्लेषण, मानवी बाजू सविस्तर मांडली जाते; लेखकाचा अनुभव व तज्ज्ञता वापरली जाते; भाषा अधिक रंजक असते.
Q5. 'वाढते प्लास्टिक प्रदूषण' या विषयावर वृत्तलेखाचे मुद्दे लिहा.
आकर्षक शीर्षक; ताज्या बातमीचा संदर्भ; प्लास्टिक वापराची आकडेवारी (स्रोतासह); कारणे; जमीन, पाणी, प्राणी व आरोग्यावर परिणाम; प्लास्टिकबंदी व पर्याय (कापडी पिशव्या); नागरिकांची जबाबदारी; विचारप्रवर्तक समारोप.
परीक्षेसाठी टीप
वृत्तलेख लिहिताना शीर्षक, औचित्य (निमित्त), मुद्देसूद मांडणी आणि समारोप यांकडे लक्ष द्या; बातमीसारखे कोरडे लेखन टाळा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 21
व्याकरण : वाक्यप्रकार व वाक्यरूपांतर
थोडक्यात सारांश
व्याकरण विभागातील हा घटक वाक्यांचे प्रकार आणि वाक्यरूपांतर (वाक्यपरिवर्तन) शिकवतो. वाक्याच्या अर्थावरून आणि क्रियापदाच्या रूपावरून वाक्यांचे प्रकार पडतात. वाक्याचा मूळ अर्थ न बदलता त्याचा प्रकार बदलणे म्हणजे वाक्यरूपांतर. बोर्ड परीक्षेत 'सूचनेप्रमाणे वाक्यरूपांतर करा' ही कृती हमखास येते.
महत्त्वाचे मुद्दे
विधानार्थी – केवळ विधान करणारे: 'आज पाऊस पडला.'
प्रश्नार्थी – प्रश्न विचारणारे, शेवटी प्रश्नचिन्ह: 'तू अभ्यास केलास का?'
उद्गारार्थी – भावनेचा उद्गार, शेवटी उद्गारचिन्ह: 'किती सुंदर देखावा आहे हा!'
होकारार्थी – होकार दर्शवणारे: 'राम हुशार आहे.'
नकारार्थी – नकार दर्शवणारे: 'राम आळशी नाही.'
अर्थावरून वाक्यप्रकार:
स्वार्थी – साधी क्रिया (वर्तमान, भूत, भविष्य): 'मी पुस्तक वाचतो.'
विध्यर्थी – कर्तव्य, शक्यता, इच्छा, योग्यता: 'सर्वांनी नियम पाळावेत.'
संकेतार्थी – अट (जर-तर): 'जर तू अभ्यास केलास, तर पास होशील.'
क्रियापदाच्या रूपावरून वाक्यप्रकार:
वाक्यरूपांतर करताना अर्थ बदलू नये; फक्त वाक्याचा प्रकार बदलावा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वाक्यरूपांतर / वाक्यपरिवर्तन – अर्थ न बदलता वाक्याचा प्रकार बदलणे.
विरुद्धार्थी शब्दांचा वापर – होकारार्थी ↔ नकारार्थी रूपांतरासाठी उपयोगी.
उद्गारवाचक शब्द – किती, केवढा, अरेरे, वा, अबब.
भाषाभ्यास
होकारार्थी → नकारार्थी: 'हा रस्ता खूप लांब आहे.' → 'हा रस्ता अजिबात जवळ नाही.'
नकारार्थी → होकारार्थी: 'ती कधीच खोटे बोलत नाही.' → 'ती नेहमी खरे बोलते.'
विधानार्थी → प्रश्नार्थी: 'सर्वांना आनंद हवा असतो.' → 'कोणाला आनंद नको असतो?'
विधानार्थी → उद्गारार्थी: 'हे फूल फार सुंदर आहे.' → 'किती सुंदर आहे हे फूल!'
उद्गारार्थी → विधानार्थी: 'केवढा मोठा पर्वत!' → 'हा पर्वत खूप मोठा आहे.'
विधानार्थी → आज्ञार्थी: 'ज्ञानसंपादनासाठी भरपूर वाचन करावे.' (विध्यर्थी) → 'ज्ञानसंपादनासाठी भरपूर वाचन करा.' (आज्ञार्थी)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वाक्यप्रकार ओळखा: (अ) 'शेतकऱ्यांनी नवे तंत्रज्ञान शिकावे.' (आ) 'जर पाऊस पडला, तर पीक येईल.'
(अ) विध्यर्थी वाक्य (आ) संकेतार्थी वाक्य.
Q2. उद्गारार्थी करा: 'आजचा सूर्यास्त खूप सुंदर आहे.'
किती सुंदर आहे आजचा सूर्यास्त!
Q3. नकारार्थी करा: 'माझा मित्र नेहमी वेळेवर येतो.'
माझा मित्र कधीही उशिरा येत नाही.
Q4. प्रश्नार्थी करा: 'आईच्या प्रेमाची तुलना कशाशीच होऊ शकत नाही.'
आईच्या प्रेमाची तुलना कशाशी होऊ शकेल?
Q5. वाक्यप्रकारांचे दोन आधार कोणते? प्रत्येकी दोन प्रकार उदाहरणासह लिहा.
अर्थावरून – विधानार्थी ('तो घरी गेला.'), प्रश्नार्थी ('तो घरी गेला का?'). क्रियापदाच्या रूपावरून – आज्ञार्थी ('घरी जा.'), संकेतार्थी ('तो घरी गेला असता, तर भेट झाली असती.').
परीक्षेसाठी टीप
रूपांतर करताना अर्थ तोच राहिला का, हे पुन्हा वाचून तपासा; प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह ही विरामचिन्हे विसरू नका.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 22
व्याकरण : समास
थोडक्यात सारांश
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन त्यांच्यातील प्रत्यय/शब्द गळून एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला समास म्हणतात; तयार झालेल्या शब्दाला सामासिक शब्द आणि तो फोड करून सांगण्याला विग्रह म्हणतात. कोणते पद प्रधान आहे यावरून समासाचे चार मुख्य प्रकार पडतात: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व आणि बहुव्रीही.
महत्त्वाचे मुद्दे
अव्ययीभाव – पहिले पद प्रधान, बहुधा अव्यय; सामासिक शब्द क्रियाविशेषणासारखा. उदा., आजन्म (जन्मापासून), यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे), प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी), गावोगाव (प्रत्येक गावी), दररोज (प्रत्येक दिवशी).
अलुक तत्पुरुष – पहिल्या पदाचा प्रत्यय गळत नाही: अग्रेसर, युधिष्ठिर.
उपपद तत्पुरुष – दुसरे पद धातुसाधित, स्वतंत्र वापरात नाही: सुखद, जलद, शेतकरी, कुंभकार.
नञ् तत्पुरुष – पहिले पद नकारार्थी: अयोग्य, नापसंत, अनादर, बेकायदा.
कर्मधारय – दोन्ही पदे प्रथमा, विशेषण-विशेष्य/उपमेय-उपमान: नीलकमल, महादेव, घनश्याम, विद्याधन.
द्विगू – पहिले पद संख्यावाचक, समूहदर्शक, एकवचनी: त्रिभुवन, पंचवटी, नवरात्र, सप्ताह.
मध्यमपदलोपी – मधले पद लोप पावते: साखरभात (साखर घालून केलेला भात), पुरणपोळी, बटाटेवडा.
तत्पुरुष – दुसरे पद प्रधान. उपप्रकार:
द्वंद्व – दोन्ही पदे प्रधान: इतरेतर (आईवडील – आई आणि वडील), वैकल्पिक (खरेखोटे – खरे किंवा खोटे), समाहार (भाजीपाला – भाजी, पाला वगैरे).
बहुव्रीही – दोन्ही पदे गौण; सामासिक शब्द तिसऱ्याच वस्तू/व्यक्तीचा बोध करतो, विग्रहात 'ज्याचा/जिचा/ज्याला...तो/ती' येते: नीलकंठ (निळा आहे कंठ ज्याचा तो – शंकर), लंबोदर (लांब आहे उदर ज्याचे तो – गणपती), दशानन (दहा आहेत तोंडे ज्याला तो – रावण), निर्धन (नाही धन ज्याच्याकडे तो).
महत्त्वाच्या संज्ञा
सामासिक शब्द – समासाने तयार झालेला जोडशब्द.
विग्रह – सामासिक शब्दाची फोड.
पूर्वपद / उत्तरपद – सामासिक शब्दातील पहिले / दुसरे पद.
प्रधान पद – अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पद.
भाषाभ्यास
एकच शब्द दोन समासांत: 'नीलकंठ' – निळा असा कंठ (कर्मधारय) / निळा आहे कंठ ज्याचा तो (बहुव्रीही); 'पीतांबर' – पिवळे असे वस्त्र (कर्मधारय) / पिवळे आहे वस्त्र ज्याचे तो – श्रीकृष्ण (बहुव्रीही).
द्विगू व बहुव्रीही फरक: 'चतुर्भुज' – चार भुजांचा समूह नव्हे; चार आहेत भुजा ज्याला तो (विष्णू) – बहुव्रीही. 'चौकोन' – चार कोनांचा समूह – द्विगू.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समास म्हणजे काय? विग्रह म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन मधले प्रत्यय/शब्द लोप पावून एक शब्द बनणे म्हणजे समास; सामासिक शब्दाची फोड करून अर्थ सांगणे म्हणजे विग्रह.
Q3. तक्ता पूर्ण करा: नवरात्र, आईवडील, लंबोदर, पुरणपोळी.
नवरात्र – नऊ रात्रींचा समूह – द्विगू; आईवडील – आई आणि वडील – इतरेतर द्वंद्व; लंबोदर – लांब आहे उदर ज्याचे तो (गणपती) – बहुव्रीही; पुरणपोळी – पुरण घालून केलेली पोळी – मध्यमपदलोपी.
Q4. कर्मधारय आणि बहुव्रीही यांतील फरक उदाहरणासह स्पष्ट करा.
कर्मधारयात दुसरे पद प्रधान असून दोन्ही पदे एकमेकांचे विशेषण-विशेष्य असतात: महादेव – महान असा देव. बहुव्रीहीत दोन्ही पदे गौण असून तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होतो: दशानन – दहा तोंडे असलेला रावण.
Q5. द्वंद्व समासाचे प्रकार उदाहरणासह लिहा.
इतरेतर – 'आणि/व' ने विग्रह: बहीणभाऊ. वैकल्पिक – 'किंवा/अथवा' ने विग्रह: बरेवाईट. समाहार – पदांबरोबर त्याच जातीच्या इतर गोष्टींचा समावेश: केरकचरा, चहापाणी.
परीक्षेसाठी टीप
विग्रहात 'ज्याचा/ज्याला...तो' आले तर बहुव्रीही; पहिले पद संख्या व समूह अर्थ असेल तर द्विगू; 'आणि/किंवा' आले तर द्वंद्व – हे तीन सूत्र लक्षात ठेवा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 23
व्याकरण : प्रयोग
थोडक्यात सारांश
वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्या परस्परसंबंधाला प्रयोग म्हणतात. क्रियापदाचे रूप (लिंग, वचन, पुरुष) कोणाप्रमाणे बदलते यावरून प्रयोगाचे तीन मुख्य प्रकार पडतात: कर्तरी, कर्मणी आणि भावे. प्रयोग ओळखणे ही बोर्ड परीक्षेतील नेहमीची व्याकरण कृती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'मुलगा पुस्तक वाचतो.' – 'मुलगी पुस्तक वाचते.' – 'मुले पुस्तक वाचतात.' (कर्ता बदलला, क्रियापद बदलले)
सकर्मक कर्तरी (कर्म असते) व अकर्मक कर्तरी ('तो धावतो.') असे उपप्रकार.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 24
व्याकरण : अलंकार
थोडक्यात सारांश
भाषेला सौंदर्य देणाऱ्या चमत्कृतिपूर्ण रचनेला अलंकार म्हणतात. अलंकाराचे शब्दालंकार (यमक, अनुप्रास, श्लेष) आणि अर्थालंकार (उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक इत्यादी) असे दोन प्रकार आहेत. बारावीच्या युवकभारतीत अनन्वय, अपन्हुती, अतिशयोक्ती आणि अर्थान्तरन्यास हे अर्थालंकार अभ्यासायचे आहेत; त्यासाठी उपमेय आणि उपमान या संकल्पना पक्क्या हव्यात.
महत्त्वाचे मुद्दे
उपमेय – ज्याचे वर्णन करायचे ती वस्तू; उपमान – ज्याच्याशी तुलना केली जाते ती वस्तू.
अनन्वय – उपमेयाला दुसरे योग्य उपमान न मिळाल्याने उपमेयाची तुलना उपमेयाशीच केली जाते (अन्वय = संबंध; अनन्वय = अतुलनीय). उदा., मोरोपंत अर्जुनाविषयी: 'झाले बहु, होतिल बहु, आहेतहि बहु, परंतु यासम हा' – अर्जुनासारखा पराक्रमी अर्जुनच. पाठ्यपुस्तकातील इतर उदाहरणे: 'आहे ताजमहाल एक जगती तो तोच त्याच्यापरी', 'ह्या आंब्यासारखा गोड आंबा हाच' – येथे उपमेय आणि उपमान एकच आहेत.
अपन्हुती – उपमेय लपवले जाते (त्याचा निषेध केला जातो) आणि ते उपमानच आहे असे सांगितले जाते. उदा., 'न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजांतील' – हे डोळे नसून कमळाच्या पाकळ्या आहेत; 'न हे वदन, चंद्रमा शरदिचा' – हे मुख नसून शरद ऋतूतील चंद्र. निषेधासाठी न, नव्हे, नोहे, नसे, कसले असे शब्द येतात.
अतिशयोक्ती – कोणतीही कल्पना खूप फुगवून, असंभवनीय रीतीने सांगितली जाते. उदा., नलराजाचा घोडा इतका उंच उसळला की त्याचा खूर लागून चंद्रावर डाग पडला असे वर्णन; 'दमडिचं तेल आणलं, सासूबाईंचं न्हाणं झालं...वेशीपर्यंत ओघळ गेला, त्यात उंट पोहून गेला.'
अर्थान्तरन्यास – विशेष उदाहरणावरून सर्वसामान्य सिद्धान्त सांगितला जातो किंवा सामान्य विधानाच्या समर्थनार्थ विशेष उदाहरण दिले जाते (अर्थान्तर = दुसरा अर्थ, न्यास = शेजारी ठेवणे). उदा., नलराजाने हंसाला पकडल्यावर इतर पक्षी पळाले, यावरून 'कठिण समय येता कोण कामास येतो?' हा सिद्धान्त; तसेच 'असोनिया सर्प सदा शरीरीं, झाला नसे चंदन तो विषारी' – सज्जन दुष्टसंगतीतही बिघडत नाहीत.
शब्दालंकार – शब्दांच्या नादामुळे येणारे सौंदर्य (यमक, अनुप्रास, श्लेष).
अर्थालंकार – अर्थाच्या चमत्कृतीमुळे येणारे सौंदर्य.
निषेध – नाकारणे (अपन्हुतीत उपमेय नाकारले जाते).
समर्थन – पुष्टी देणे (अर्थान्तरन्यासात).
भाषाभ्यास
ओळखण्याच्या खुणा: 'न', 'नव्हे', 'नोहे', 'नसे', 'कसले' असे निषेधवाचक शब्द → अपन्हुती; 'सारखा...च' (उपमेय = उपमान) → अनन्वय; अशक्य, फुगवलेले वर्णन → अतिशयोक्ती; सुविचारासारखी सामान्य ओळ + विशिष्ट उदाहरण → अर्थान्तरन्यास.
उपमा व अनन्वय फरक: उपमेत उपमेय दुसऱ्या वस्तूसारखे ('मुख चंद्रासारखे'), अनन्वयात उपमेय स्वतःसारखेच ('मुख मुखासारखेच').
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उपमेय व उपमान म्हणजे काय?
ज्याचे वर्णन करायचे ते उपमेय; ज्याच्याशी तुलना केली जाते ते उपमान. उदा., 'मुख चंद्रासारखे' – मुख उपमेय, चंद्र उपमान.
Q2. अलंकार ओळखा: 'ह्या आंब्यासारखा गोड आंबा हाच.'
अनन्वय अलंकार – 'आंबा' हेच उपमेय आणि उपमान आहे; गोडीच्या बाबतीत हा आंबा अद्वितीय असल्याने त्याला दुसरे उपमान मिळत नाही.
Q3. अपन्हुती अलंकाराची वैशिष्ट्ये उदाहरणासह लिहा.
उपमेयाचा निषेध केला जातो आणि ते उपमानच आहे असे ठामपणे सांगितले जाते. उदा., 'न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजांतील' – नयन (उपमेय) नाकारून त्या कमळाच्या पाकळ्या (उपमान) आहेत असे सांगितले.
Q4. अतिशयोक्ती अलंकार स्पष्ट करा.
एखादी गोष्ट मूळ स्वरूपापेक्षा कितीतरी पटीने फुगवून, असंभवनीय रीतीने वर्णन केली जाते तेव्हा अतिशयोक्ती अलंकार होतो. उदा., एका दमडीच्या तेलात सासूबाईंचे न्हाणे, मामंजींची दाढी झाली आणि सांडलेल्या तेलाच्या ओघळात उंट पोहून गेला असे वर्णन.
Q5. अर्थान्तरन्यास अलंकाराची वैशिष्ट्ये लिहा.
एका विशेष विधानाचे समर्थन सर्वमान्य सामान्य सत्याने (किंवा उलट) केले जाते; दोन्ही अर्थ शेजारी ठेवले जातात; त्यामुळे विचार अधिक पटतो. उदा., हंस पकडला गेल्यावर इतर पक्षी पळाले – 'कठिण समय येता कोण कामास येतो?'
परीक्षेसाठी टीप
अलंकार ओळखताना आधी उपमेय-उपमान शोधा आणि त्यांचा संबंध (सारखे, एकरूप, निषेध, स्वतःशीच तुलना) पाहा; अलंकाराचे लक्षणही लिहा.
१२ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 25
निबंधलेखन
थोडक्यात सारांश
'निबंधलेखन' या घटकात निबंधाची पूर्वतयारी, निबंधाचे प्रकार आणि उत्तम निबंधाची वैशिष्ट्ये सांगितली आहेत. निबंध म्हणजे एखाद्या विषयावरील आपले विचार, अनुभव, भावना आणि कल्पना यांची सुसंगत, प्रभावी मांडणी. बारावीत वर्णनात्मक, कथनात्मक, वैचारिक आणि कल्पनाप्रधान अशा निबंधप्रकारांचा अभ्यास अपेक्षित आहे.