अर्थशास्त्र Economics

थोडक्यात सारांश

अर्थशास्त्राचा अभ्यास दोन भागांत केला जातो — सूक्ष्म अर्थशास्त्र आणि स्थूल अर्थशास्त्र. सूक्ष्म अर्थशास्त्र वैयक्तिक घटकांचा (एक ग्राहक, एक उत्पादक, एका वस्तूची किंमत) अभ्यास करते, तर स्थूल अर्थशास्त्र संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचा (राष्ट्रीय उत्पन्न, एकूण रोजगार, सामान्य किंमत पातळी) अभ्यास करते. या प्रकरणात दोन्हींचा अर्थ, व्याप्ती, वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'सूक्ष्म' हा शब्द ग्रीक 'मायक्रोस' (Mikros) = लहान, आणि 'स्थूल' हा 'मॅक्रोस' (Makros) = मोठा, या शब्दांवरून आला.
• या संज्ञांचा वापर १९३३ मध्ये ओस्लो विद्यापीठातील नॉर्वेजियन अर्थशास्त्रज्ञ रॅग्नर फ्रिश यांनी केला.
• सूक्ष्म अर्थशास्त्र लोकप्रिय करण्याचे श्रेय प्रा. मार्शल यांना; त्यांचा 'अर्थशास्त्राची मूलतत्त्वे' हा ग्रंथ १८९० मध्ये प्रकाशित.
• स्थूल अर्थशास्त्राला महामंदीनंतर महत्त्व मिळाले; लॉर्ड जे. एम. केन्स यांचा 'पैसा, व्याज व रोजगारविषयक सामान्य सिद्धान्त' हा ग्रंथ १९३६ मध्ये प्रकाशित.
• सूक्ष्म अर्थशास्त्राला किंमत सिद्धान्त आणि स्थूल अर्थशास्त्राला उत्पन्न व रोजगार सिद्धान्त असेही म्हणतात.
• सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याप्ती: वस्तू किंमत (मागणी, पुरवठा), घटक किंमत (खंड, वेतन, व्याज, नफा), आर्थिक कल्याण.
• स्थूल अर्थशास्त्राची व्याप्ती: उत्पन्न व रोजगार सिद्धान्त, सामान्य किंमत पातळी व चलनवाढ, आर्थिक वृद्धी व विकास, आंतरराष्ट्रीय व्यापार, सार्वजनिक वित्त.
• सूक्ष्म अर्थशास्त्र अंशलक्षी समतोल व "इतर परिस्थिती कायम" या गृहीतकावर आधारित असते; स्थूल अर्थशास्त्र एकत्रित (समग्र) घटकांचा अभ्यास करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सूक्ष्म अर्थशास्त्र – वैयक्तिक आर्थिक घटकांचा अभ्यास.
• स्थूल अर्थशास्त्र – संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या एकूण घटकांचा अभ्यास.
• समग्रलक्षी घटक – एकूण मागणी, एकूण पुरवठा, एकूण गुंतवणूक यांसारखे घटक.
• इतर परिस्थिती कायम – विश्लेषण करताना बाकीचे घटक स्थिर मानणे.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सूक्ष्म अर्थशास्त्राची व्याख्या लिहा.

वैयक्तिक ग्राहक, वैयक्तिक उत्पादक, विशिष्ट वस्तूची किंमत यांसारख्या लहान आर्थिक घटकांच्या वर्तनाचा अभ्यास करणारी अर्थशास्त्राची शाखा म्हणजे सूक्ष्म अर्थशास्त्र.

Q2. 'सूक्ष्म' व 'स्थूल' या संज्ञा प्रथम कोणी वापरल्या?

नॉर्वेजियन अर्थशास्त्रज्ञ रॅग्नर फ्रिश यांनी १९३३ मध्ये.

Q3. सूक्ष्म अर्थशास्त्राची चार वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

1. वैयक्तिक घटकांचा अभ्यास.
2. किंमत सिद्धान्त म्हणून ओळख.
3. अंशलक्षी समतोलाचे विश्लेषण.
4. "इतर परिस्थिती कायम" या गृहीतकावर आधारित; विभाजन पद्धतीचा वापर.

Q4. स्थूल अर्थशास्त्राचे महत्त्व सांगा.

संपूर्ण अर्थव्यवस्थेचे कार्य समजते; सरकारला आर्थिक धोरणे (राजवित्तीय, मौद्रिक) ठरवण्यास मदत; राष्ट्रीय उत्पन्नाची तुलना; दारिद्र्य, बेरोजगारी, चलनवाढ यांसारख्या समस्या समजतात.

Q5. सूक्ष्म व स्थूल अर्थशास्त्र यांतील तीन फरक लिहा.

वरील तक्त्यातील मुद्दे — अभ्यासाचा विषय, दुसरे नाव (किंमत सिद्धान्त / उत्पन्न सिद्धान्त), पद्धत (विभाजन / एकत्रीकरण).

परीक्षेसाठी टीप

फरकाचे प्रश्न तक्त्यात लिहा आणि प्रत्येक मुद्द्याला एक उदाहरण द्या; अर्थशास्त्रज्ञांची नावे व वर्षे (१९३३, १९३६) लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

एखाद्या वस्तूमध्ये मानवी गरज भागवण्याची जी क्षमता असते तिला उपयोगिता म्हणतात. या प्रकरणात उपयोगितेची वैशिष्ट्ये, प्रकार, एकूण उपयोगिता व सीमान्त उपयोगिता यांचा संबंध आणि प्रा. मार्शल यांचा घटत्या सीमान्त उपयोगितेचा सिद्धान्त त्याच्या गृहीतके व अपवादांसह शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• उपयोगिता ही मानसिक/व्यक्तिनिष्ठ संकल्पना आहे; ती व्यक्ती, वेळ व ठिकाणानुसार बदलते.
• उपयोगिता नैतिकदृष्ट्या तटस्थ असते (हानिकारक वस्तूलाही उपयोगिता असते); उपयोगिता म्हणजे उपयुक्तता किंवा समाधान नव्हे.
• उपयोगितेचे प्रकार: रूप, स्थल, सेवा, ज्ञान, स्वामित्व, काल उपयोगिता.
• एकूण उपयोगिता = सर्व नगांच्या उपयोगितांची बेरीज. सीमान्त उपयोगिता = एक जादा नग वापरल्याने एकूण उपयोगितेत होणारी भर.
• सीमान्त उपयोगिता घटत असताना एकूण उपयोगिता वाढते; सीमान्त उपयोगिता शून्य असताना एकूण उपयोगिता कमाल; सीमान्त उपयोगिता ऋण झाल्यावर एकूण उपयोगिता घटते.
• घटत्या सीमान्त उपयोगितेचा सिद्धान्त: इतर परिस्थिती कायम असताना, वस्तूच्या साठ्यात वाढ होत गेल्यास प्रत्येक जादा नगापासून मिळणारी सीमान्त उपयोगिता घटत जाते.
• गृहीतके: नगांचा समान आकार व दर्जा, सातत्याने उपभोग, उपभोक्त्याची विवेकशीलता, आवडी-निवडी व उत्पन्न स्थिर, उपयोगिता मोजता येते.
• अपवाद: छंदाच्या वस्तू (पोस्टाची तिकिटे, नाणी), पैसा, संगीत/कविता, दुर्मीळ वस्तू, मद्यासारख्या व्यसनाच्या वस्तू (व्यसनी व्यक्तीबाबत).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• उपयोगिता – वस्तूची गरज भागवण्याची क्षमता.
• सीमान्त उपयोगिता – शेवटच्या (जादा) नगापासून मिळणारी उपयोगिता.
• एकूण उपयोगिता – सर्व नगांपासून मिळणारी एकूण उपयोगिता.
• पूर्णतृप्ती बिंदू – जेथे सीमान्त उपयोगिता शून्य व एकूण उपयोगिता कमाल असते.

महत्त्वाची माहिती

• सीमान्त उपयोगिता: MUn = TUn − TUn−1
• एकूण उपयोगिता: TU = MU₁ + MU₂ + … + MUn

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. उपयोगितेची व्याख्या लिहा.

वस्तू किंवा सेवेमध्ये असलेली मानवी गरज पूर्ण करण्याची क्षमता म्हणजे उपयोगिता.

Q2. काल उपयोगितेचे एक उदाहरण द्या.

परीक्षेच्या काळात विद्यार्थ्याला पाठ्यपुस्तकाची उपयोगिता सुट्टीपेक्षा जास्त असते — वेळ बदलल्याने उपयोगिता बदलते.

Q3. एकूण उपयोगिता व सीमान्त उपयोगिता यांतील संबंध स्पष्ट करा.

1. सीमान्त उपयोगिता धन पण घटत असताना एकूण उपयोगिता घटत्या दराने वाढते.
2. सीमान्त उपयोगिता शून्य असताना एकूण उपयोगिता कमाल असते.
3. सीमान्त उपयोगिता ऋण झाल्यावर एकूण उपयोगिता घटते.

Q4. वरील तक्त्यात चौथ्या नगाची सीमान्त उपयोगिता कशी काढली?

MU₄ = TU₄ − TU₃ = २८ − २४ = ४.

Q5. घटत्या सीमान्त उपयोगितेच्या सिद्धान्ताचे अपवाद सांगा.

छंदाच्या वस्तू, पैसा, संगीत व कविता, दुर्मीळ व प्रतिष्ठेच्या वस्तू, व्यसनाधीन व्यक्तीकडून मद्याचा उपभोग.

परीक्षेसाठी टीप

आकृती काढताना 'क्ष' अक्षावर नग आणि 'य' अक्षावर उपयोगिता घ्या; सीमान्त उपयोगिता वक्र खाली उतरत 'क्ष' अक्ष ओलांडतो, हे दाखवा.

थोडक्यात सारांश

एखादी वस्तू घेण्याची इच्छा, ती घेण्याची ऐपत (क्रयशक्ती) आणि पैसे खर्च करण्याची तयारी — या तिन्ही असल्यास तिला मागणी म्हणतात. या प्रकरणात मागणीचे प्रकार, मागणीचे निर्धारक घटक, मागणीचा नियम, मागणी पत्रक व मागणी वक्र, नियमाचे अपवाद आणि मागणीतील विचलन व बदल शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• मागणी नेहमी किंमत व कालावधी यांच्या संदर्भात व्यक्त केली जाते.
• मागणीचे प्रकार: प्रत्यक्ष मागणी, अप्रत्यक्ष (साधित) मागणी, संयुक्त / पूरक मागणी (उदा. पेन व शाई), संमिश्र मागणी (विविध उपयोगाची वस्तू, उदा. वीज), स्पर्धात्मक / पर्यायी मागणी (चहा-कॉफी).
• निर्धारक घटक: वस्तूची किंमत, उपभोक्त्याचे उत्पन्न, आवडी-निवडी व सवयी, संबंधित वस्तूंच्या किमती, लोकसंख्या, भविष्यातील किमतींचा अंदाज, जाहिरात, हवामान.
• मागणी फलन: Dx = f(Px, Y, Ps, T, …).
• मागणीचा नियम (प्रा. मार्शल): इतर परिस्थिती कायम असताना, किंमत कमी झाल्यास मागणी वाढते व किंमत वाढल्यास मागणी घटते — व्यस्त संबंध.
• मागणी वक्र डावीकडून उजवीकडे खाली उतरतो (ऋण उतार).
• अपवाद: गिफेनचा विरोधाभास (हलक्या दर्जाच्या आवश्यक वस्तू), प्रतिष्ठादर्शक वस्तू (हिरे), किमतीतील भावी बदलांचा अंदाज, अज्ञान, अत्यावश्यक वस्तू.
• मागणीतील विचलन (किंमत बदलामुळे — त्याच वक्रावर हालचाल): विस्तार (खाली) व संकोच (वर).
• मागणीतील बदल (इतर घटकांमुळे — वक्र सरकतो): मागणीतील वृद्धी (वक्र उजवीकडे) व मागणीतील ऱ्हास (वक्र डावीकडे).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मागणी पत्रक – विविध किमतींना मागितलेल्या नगांची तक्त्यातील यादी.
• वैयक्तिक व बाजार मागणी – एका ग्राहकाची मागणी / सर्व ग्राहकांची एकत्रित मागणी.
• पूरक वस्तू – एकत्र वापराव्या लागणाऱ्या वस्तू.
• गिफेन वस्तू – किंमत वाढूनही मागणी वाढणाऱ्या हलक्या दर्जाच्या वस्तू.

महत्त्वाची माहिती

• मागणी फलन: Dx = f(Px) — इतर घटक स्थिर.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मागणीची व्याख्या लिहा.

ठरावीक किंमतीला, ठरावीक काळात, खरेदीची इच्छा, क्रयशक्ती व खर्च करण्याची तयारी यांनी युक्त असलेली वस्तूची इच्छा म्हणजे मागणी.

Q2. पूरक मागणीचे उदाहरण द्या.

कार व पेट्रोल, पेन व शाई — एका वस्तूची मागणी दुसऱ्या वस्तूच्या मागणीवर अवलंबून असते.

Q3. मागणीचा नियम गृहीतकांसह स्पष्ट करा.

1. नियम: इतर परिस्थिती कायम असताना किंमत व मागणी यांत व्यस्त संबंध असतो.
2. गृहीतके: उत्पन्न, आवडी-निवडी, संबंधित वस्तूंच्या किमती, लोकसंख्या स्थिर; पर्यायी वस्तू नाहीत; भविष्यातील किमतीत बदलाची अपेक्षा नाही.
3. मागणी पत्रक व खाली उतरणारा मागणी वक्र यांनी स्पष्टीकरण.

Q4. मागणीतील विचलन व मागणीतील बदल यांतील फरक सांगा.

विचलन फक्त किमतीतील बदलामुळे होते आणि त्याच मागणी वक्रावर वर-खाली हालचाल होते; बदल किंमत सोडून इतर घटकांमुळे होतो आणि संपूर्ण वक्र उजवीकडे किंवा डावीकडे सरकतो.

Q5. मागणीच्या नियमाचे चार अपवाद लिहा.

गिफेनचा विरोधाभास, प्रतिष्ठादर्शक वस्तू, किंमत आणखी वाढेल ही अपेक्षा, अज्ञान (महाग म्हणजे चांगले असा समज).

परीक्षेसाठी टीप

विचलन व बदल यांच्या आकृत्या वेगवेगळ्या काढा: विचलनात एकच वक्र, बदलात दोन वक्र (D आणि D₁).

थोडक्यात सारांश

किमतीत (किंवा उत्पन्नात) बदल झाल्यावर मागणी किती प्रमाणात बदलते, हे मागणीची लवचिकता दाखवते. ही संकल्पना प्रा. मार्शल यांनी मांडली. या प्रकरणात लवचिकतेचे प्रकार (किंमत, उत्पन्न, छेदक), किंमत लवचिकतेचे पाच प्रकार, मोजमापाच्या पद्धती आणि लवचिकता ठरवणारे घटक शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• किंमत लवचिकता = मागणीतील शेकडा बदल ÷ किमतीतील शेकडा बदल. उत्तरातील ऋण चिन्ह दुर्लक्षित करतात.
• उत्पन्न लवचिकता: उत्पन्नातील बदलामुळे मागणीत होणारा बदल (सामान्य वस्तूंसाठी धन, हलक्या वस्तूंसाठी ऋण, अत्यावश्यक वस्तूंसाठी शून्य).
• छेदक लवचिकता: एका वस्तूच्या किमतीतील बदलामुळे दुसऱ्या वस्तूच्या मागणीतील बदल (पर्यायी वस्तू – धन, पूरक वस्तू – ऋण).
• किंमत लवचिकतेचे प्रकार:
• अनंत/संपूर्ण लवचीक (Ed = ∞) – आडवा मागणी वक्र.
• संपूर्ण अलवचीक (Ed = 0) – उभा मागणी वक्र.
• एकक लवचीक (Ed = 1) – आयताकृती अतिपरवलय (Rectangular Hyperbola) आकाराचा वक्र.
• जास्त/अधिक लवचीक (Ed > 1) – पसरट वक्र.
• कमी लवचीक (Ed < 1) – तीव्र उताराचा वक्र.
• मोजमापाच्या पद्धती: गुणोत्तर/शेकडेवारी पद्धत, एकूण खर्च पद्धत, बिंदू/भूमिती पद्धत (तिन्ही प्रा. मार्शल यांनी विकसित केल्या).
• एकूण खर्च पद्धत: किंमत घटल्यावर एकूण खर्च वाढला तर Ed > 1; तसाच राहिला तर Ed = 1; घटला तर Ed < 1.
• घटक: वस्तूचे स्वरूप (गरज/चैन), पर्यायी वस्तूंची उपलब्धता, उत्पन्नाची पातळी, उपयोगांची संख्या, सवयी, कालावधी, उपभोग पुढे ढकलण्याची शक्यता.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मागणीची लवचिकता – किमतीतील बदलाला मागणीचा प्रतिसाद.
• पर्यायी वस्तू – एकमेकींच्या जागी वापरता येणाऱ्या वस्तू (चहा-कॉफी).
• पूरक वस्तू – एकत्र वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू (पेन-शाई).

सूत्रे

• Ed = (ΔQ/Q) ÷ (ΔP/P) = (ΔQ/ΔP) × (P/Q)
• बिंदू पद्धत: Ed = बिंदूखालील वक्राचा भाग ÷ बिंदूवरील वक्राचा भाग (मध्यबिंदूवर Ed = 1)
• येथे Q = मूळ मागणी, P = मूळ किंमत, ΔQ = मागणीतील बदल, ΔP = किमतीतील बदल.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मागणीच्या किंमत लवचिकतेची व्याख्या लिहा.

किमतीतील शेकडा बदलामुळे मागणीत होणारा शेकडा बदल यांचे गुणोत्तर म्हणजे मागणीची किंमत लवचिकता.

Q2. एकक लवचीक मागणी म्हणजे काय?

किमतीतील शेकडा बदल जितका असेल तितकाच शेकडा बदल मागणीत होतो तेव्हा Ed = 1 असते.

Q3. किंमत ₹१० वरून ₹८ झाल्यावर मागणी १०० नगांवरून १२० नग झाली. लवचिकता काढा.

ΔQ = २०, Q = १००; ΔP = २, P = १०.
Ed = (२०/१००) ÷ (२/१०) = ०.२ ÷ ०.२ = १ → एकक लवचीक मागणी.

Q4. किंमत ₹२० वरून ₹१५ झाल्यावर मागणी ४० वरून ६० नग झाली. एकूण खर्च पद्धतीने लवचिकता ओळखा.

आधी खर्च = २० × ४० = ₹८००; नंतर = १५ × ६० = ₹९००. किंमत घटल्यावर खर्च वाढला म्हणून Ed > 1 (अधिक लवचीक).

Q5. मागणीची लवचिकता ठरवणारे चार घटक स्पष्ट करा.

1. वस्तूचे स्वरूप — गरजेच्या वस्तूंची मागणी कमी लवचीक, चैनीच्या वस्तूंची जास्त लवचीक.
2. पर्यायी वस्तू जास्त असल्यास मागणी जास्त लवचीक.
3. वस्तूचे अनेक उपयोग असल्यास मागणी जास्त लवचीक.
4. सवयीच्या वस्तूंची मागणी कमी लवचीक.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक आकृतीखाली Ed चे मूल्य (∞, 0, 1, >1, <1) लिहा; संख्यात्मक प्रश्नात सूत्र, आकडे आणि निष्कर्ष तिन्ही दाखवा.

थोडक्यात सारांश

ठरावीक काळात, ठरावीक किमतीला विक्रेते बाजारात विक्रीसाठी आणण्यास तयार असलेला वस्तूचा जथ्था म्हणजे पुरवठा. या प्रकरणात पुरवठ्याचे निर्धारक घटक, पुरवठ्याचा नियम, पुरवठा वक्र, नियमाचे अपवाद, पुरवठ्यातील विचलन व बदल आणि खर्च व प्राप्ती (महसूल) यांच्या संकल्पना शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• साठा व पुरवठा यात फरक: साठा म्हणजे एकूण उपलब्ध माल; पुरवठा म्हणजे त्यापैकी विशिष्ट किमतीला विकण्यास आणलेला भाग.
• निर्धारक घटक: किंमत, उत्पादन खर्च, तंत्रज्ञान, निसर्ग, सरकारी धोरण (कर, अनुदान), भविष्यातील किमतींचा अंदाज, वाहतूक व संपर्क.
• पुरवठ्याचा नियम: इतर परिस्थिती कायम असताना, किंमत वाढल्यास पुरवठा वाढतो, किंमत घटल्यास पुरवठा घटतो — प्रत्यक्ष (सम) संबंध.
• पुरवठा वक्र डावीकडून उजवीकडे वर चढतो (धन उतार).
• अपवाद: श्रमाचा पुरवठा (मागे वळणारा वक्र), नाशवंत वस्तू, लिलावाच्या वस्तू, शेतमाल, दुर्मीळ वस्तू, पैशाची तातडीची गरज.
• विचलन (किमतीमुळे – त्याच वक्रावर): पुरवठ्याचा विस्तार व संकोच.
• बदल (इतर घटकांमुळे – वक्र सरकतो): पुरवठ्यातील वृद्धी (उजवीकडे) व ऱ्हास (डावीकडे).
• खर्चाच्या संकल्पना: स्थिर खर्च, बदलता खर्च, एकूण खर्च, सरासरी खर्च, सीमान्त खर्च.
• प्राप्तीच्या संकल्पना: एकूण प्राप्ती, सरासरी प्राप्ती, सीमान्त प्राप्ती.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पुरवठा पत्रक – विविध किमतींना पुरवठा केलेल्या नगांची यादी.
• स्थिर खर्च – उत्पादन कितीही असले तरी न बदलणारा खर्च (भाडे, विमा).
• बदलता खर्च – उत्पादनानुसार बदलणारा खर्च (कच्चा माल, मजुरी).
• सीमान्त प्राप्ती – एक जादा नग विकल्याने एकूण प्राप्तीत होणारी भर.

सूत्रे

• एकूण खर्च TC = TFC + TVC
• सरासरी खर्च AC = TC ÷ Q
• सीमान्त खर्च MCn = TCn − TCn−1
• एकूण प्राप्ती TR = P × Q
• सरासरी प्राप्ती AR = TR ÷ Q (= किंमत)
• सीमान्त प्राप्ती MRn = TRn − TRn−1

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पुरवठ्याची व्याख्या लिहा.

विशिष्ट वेळी, विशिष्ट किमतीला विक्रेते विक्रीसाठी आणण्यास तयार असलेले वस्तूचे प्रमाण म्हणजे पुरवठा.

Q2. साठा व पुरवठा यांतील फरक सांगा.

साठा हा विक्रेत्याकडे उपलब्ध एकूण माल; पुरवठा हा त्यापैकी विशिष्ट किमतीला प्रत्यक्ष विक्रीसाठी आणलेला भाग. पुरवठा साठ्यापेक्षा जास्त असू शकत नाही.

Q3. ५ नगांची किंमत प्रत्येकी ₹२० असताना TR व AR काढा. ६ वा नग ₹१८ ला विकल्यावर (सर्व नग ₹१८ ला) MR काढा.

TR₅ = २० × ५ = ₹१००; AR = १०० ÷ ५ = ₹२०.
TR₆ = १८ × ६ = ₹१०८; MR₆ = १०८ − १०० = ₹८.

Q4. पुरवठ्याच्या नियमाचे अपवाद स्पष्ट करा.

1. श्रमाचा पुरवठा — जास्त वेतनावर कामगार विश्रांती पसंत करतात.
2. नाशवंत वस्तू — कमी किमतीतही विकाव्या लागतात.
3. शेतमाल — निसर्गावर अवलंबून.
4. पैशाची तातडीची गरज असल्यास कमी किमतीला जास्त विक्री.

Q5. पुरवठ्यातील वृद्धी व ऱ्हास म्हणजे काय?

किंमत स्थिर असताना इतर अनुकूल घटकांमुळे (नवे तंत्रज्ञान, अनुदान) पुरवठा वाढणे म्हणजे वृद्धी — वक्र उजवीकडे सरकतो; प्रतिकूल घटकांमुळे (जास्त कर, दुष्काळ) पुरवठा घटणे म्हणजे ऱ्हास — वक्र डावीकडे सरकतो.

परीक्षेसाठी टीप

मागणी वक्र खाली उतरतो, पुरवठा वक्र वर चढतो — आकृतीत दिशा चुकवू नका; खर्च व प्राप्तीची सूत्रे तक्त्यात सरावा.

थोडक्यात सारांश

अर्थशास्त्रात बाजार म्हणजे एखादी विशिष्ट जागा नव्हे, तर ज्या व्यवस्थेत खरेदीदार व विक्रेते एकमेकांच्या संपर्कात येऊन वस्तूची किंमत ठरते ती व्यवस्था. या प्रकरणात बाजाराचे स्थळ, काळ व स्पर्धा यांनुसार वर्गीकरण, पूर्ण स्पर्धा, मक्तेदारी, अल्पाधिकार व मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा यांची वैशिष्ट्ये आणि समतोल किंमत शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• बाजाराची व्याख्या फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ ऑगस्टीन कुर्नो यांनी दिली.
• वर्गीकरण: स्थळानुसार (स्थानिक, राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय), काळानुसार (अत्यल्पकाळ, अल्पकाळ, दीर्घकाळ, अतिदीर्घकाळ), स्पर्धेनुसार (पूर्ण स्पर्धा, अपूर्ण स्पर्धा — मक्तेदारी, अल्पाधिकार, मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा).
• पूर्ण स्पर्धा: असंख्य विक्रेते व ग्राहक, एकजिनसी वस्तू, उद्योगात मुक्त प्रवेश व निर्गमन, बाजाराचे पूर्ण ज्ञान, घटकांची पूर्ण गतिशीलता, वाहतूक खर्च नाही, सरकारी हस्तक्षेप नाही, एकच किंमत; विक्रेता किंमत स्वीकारणारा असतो.
• पूर्ण स्पर्धेत किंमत मागणी व पुरवठ्याच्या परस्परक्रियेतून ठरते — ही समतोल किंमत. मार्शलने याची तुलना कात्रीच्या दोन पात्यांशी केली.
• मक्तेदारी: एकच विक्रेता, जवळचा पर्याय नाही, प्रवेशावर निर्बंध, विक्रेता किंमतकर्ता, मूल्यभेद शक्य, उद्योगसंस्था हाच उद्योग.
• अल्पाधिकार: थोडे विक्रेते, परस्परावलंबन, जाहिरात खर्च जास्त, किंमत ताठरता (उदा. मोबाईल सेवा कंपन्या, ओपेक).
• मक्तेदारीयुक्त स्पर्धा (चेंबरलीन): अनेक विक्रेते, वस्तुभेद (साबण, शीतपेय), विक्री खर्च (जाहिरात), गट संकल्पना, मुक्त प्रवेश.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• एकजिनसी वस्तू – सर्व बाबतीत सारख्या वस्तू.
• मूल्यभेद – एकाच वस्तूसाठी वेगवेगळ्या ग्राहकांकडून वेगवेगळी किंमत आकारणे (उदा. डॉक्टरची फी).
• वस्तुभेद – ब्रँड, पॅकिंग, रंग यांतील फरकाने वस्तू वेगळी दाखवणे.
• विक्री खर्च – जाहिरात, प्रदर्शन, मोफत नमुने यांवरील खर्च.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पूर्ण स्पर्धेची व्याख्या लिहा.

असंख्य खरेदीदार व विक्रेते एकजिनसी वस्तूंची खरेदी-विक्री करतात आणि संपूर्ण बाजारात एकच किंमत असते, अशी बाजार स्थिती म्हणजे पूर्ण स्पर्धा.

Q2. मूल्यभेद म्हणजे काय? उदाहरण द्या.

मक्तेदार एकाच वस्तूसाठी वेगवेगळ्या ग्राहकांकडून वेगवेगळी किंमत घेतो. उदा. डॉक्टर वेगवेगळ्या रुग्णांकडून वेगवेगळी फी घेतात.

Q3. मक्तेदारीची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

1. एकच विक्रेता.
2. जवळचा पर्याय नसतो.
3. नव्या उद्योगसंस्थांच्या प्रवेशावर निर्बंध.
4. विक्रेता किंमतकर्ता असतो व मूल्यभेद करू शकतो.
5. उद्योगसंस्था हाच उद्योग.

Q4. मक्तेदारीयुक्त स्पर्धेत वस्तुभेद व विक्री खर्च यांचे महत्त्व सांगा.

प्रत्येक उत्पादक आपली वस्तू ब्रँड, पॅकिंग, दर्जा यांनी वेगळी दाखवतो (वस्तुभेद) आणि ग्राहक आकर्षित करण्यासाठी जाहिरात, मोफत नमुने यांवर खर्च करतो (विक्री खर्च).

Q5. समतोल किंमत कशी ठरते?

जेथे मागणी = पुरवठा, त्या बिंदूवर (मागणी वक्र व पुरवठा वक्र एकमेकांना छेदतात) समतोल किंमत ठरते. किंमत जास्त असल्यास पुरवठा जादा होतो व किंमत खाली येते; कमी असल्यास मागणी जादा होऊन किंमत वाढते.

परीक्षेसाठी टीप

बाजाराच्या प्रकारांचा फरक तक्त्यात लिहा आणि प्रत्येकाला भारतातील एक उदाहरण द्या.

थोडक्यात सारांश

काळानुसार किमती, उत्पादन, निर्यात यांसारख्या आर्थिक चलांमध्ये झालेला सापेक्ष बदल मोजण्याचे सांख्यिकी साधन म्हणजे निर्देशांक. निर्देशांकाला आर्थिक क्रियांचा 'वायुभारमापक' म्हणतात. या प्रकरणात निर्देशांकाची वैशिष्ट्ये, प्रकार, महत्त्व, रचनेच्या पद्धती (साधा व भारान्वित — लासपेअर, पाश्चे) आणि मर्यादा शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• निर्देशांक टक्केवारीत व्यक्त होतो; तो सापेक्ष बदल मोजतो.
• मूळ वर्ष: ज्या वर्षाशी तुलना केली जाते; त्याचा निर्देशांक नेहमी १०० मानतात. चालू वर्ष: ज्या वर्षासाठी निर्देशांक काढतो.
• निर्देशांकाचा प्रारंभ इटालियन जी. आर. कार्ली यांच्या कामात दिसतो (१७६४); १७०७ मध्ये विल्यम फ्लीटवूड यांनी किमतींची तुलना केली.
• प्रकार: किंमत निर्देशांक (घाऊक किंमत निर्देशांक, ग्राहक किंमत निर्देशांक), संख्यात्मक (परिमाण) निर्देशांक (औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक), मूल्य निर्देशांक, विशिष्ट हेतू निर्देशांक (उदा. मानव विकास निर्देशांक, भाग बाजाराचा निर्देशांक).
• महत्त्व: धोरण ठरवणे, कल व प्रवृत्तीचा अभ्यास, महागाई भत्ता ठरवणे, चलनवाढीचे मापन, तुलना सोपी.
• रचनेच्या पद्धती: साधा निर्देशांक (सर्व वस्तूंना समान महत्त्व) व भारान्वित निर्देशांक (वस्तूंच्या महत्त्वानुसार भार).
• भारान्वित पद्धती: लासपेअर (मूळ वर्षाचे नग भार — जर्मन अर्थशास्त्रज्ञ एटीन लासपेअर), पाश्चे (चालू वर्षाचे नग भार).
• मर्यादा: मूळ वर्ष योग्य निवडणे कठीण, वस्तूंची निवड व भार ठरवणे व्यक्तिनिष्ठ, दर्जातील बदल दुर्लक्षित, सर्व वस्तू समाविष्ट नसतात, आंतरराष्ट्रीय तुलना कठीण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• निर्देशांक – काळानुसार झालेला सापेक्ष बदल दाखवणारे सांख्यिकी माप.
• भार – वस्तूचे सापेक्ष महत्त्व दाखवणारे मूल्य.
• p₀ / p₁ – मूळ वर्षाची / चालू वर्षाची किंमत.
• q₀ / q₁ – मूळ वर्षाचे / चालू वर्षाचे नग.

सूत्रे

• साधा (एकत्रित) किंमत निर्देशांक: P₀₁ = (Σp₁ ÷ Σp₀) × १००
• संख्यात्मक निर्देशांक: Q₀₁ = (Σq₁ ÷ Σq₀) × १००
• मूल्य निर्देशांक: V₀₁ = (Σp₁q₁ ÷ Σp₀q₀) × १००
• लासपेअर: P₀₁ = (Σp₁q₀ ÷ Σp₀q₀) × १००
• पाश्चे: P₀₁ = (Σp₁q₁ ÷ Σp₀q₁) × १००

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. निर्देशांकाची व्याख्या लिहा.

विशिष्ट काळातील किंमत, उत्पादन इत्यादी आर्थिक चलांमधील सापेक्ष बदल मूळ वर्षाशी तुलना करून टक्केवारीत दाखवणारे सांख्यिकी साधन म्हणजे निर्देशांक.

Q2. मूळ वर्षाचा निर्देशांक किती मानतात?

मूळ वर्षाचा निर्देशांक नेहमी १०० मानला जातो.

Q3. चार वस्तूंच्या मूळ वर्षाच्या किमती ₹१०, २०, ३०, ४० आणि चालू वर्षाच्या ₹१५, २५, ३५, ४५ आहेत. साधा किंमत निर्देशांक काढा.

Σp₀ = १००; Σp₁ = १२०.
P₀₁ = १२० ÷ १०० × १०० = १२० → किमती २०% ने वाढल्या.

Q4. Σp₁q₀ = ८६० व Σp₀q₀ = ५७० असल्यास लासपेअर किंमत निर्देशांक काढा.

P₀₁ = ८६० ÷ ५७० × १०० = १५०.८७ (अंदाजे).

Q5. निर्देशांकाचे महत्त्व सांगा.

1. सरकारला आर्थिक धोरणे ठरवण्यास मदत.
2. किमती, उत्पादनातील कल समजतात.
3. महागाई भत्ता व वेतन ठरवण्यास उपयोग.
4. चलनवाढ व पैशाच्या क्रयशक्तीचे मापन.

परीक्षेसाठी टीप

संख्यात्मक प्रश्नात आधी p₀q₀, p₁q₀ असे स्तंभ तक्त्यात बनवा, बेरीज करा आणि मग सूत्र वापरा; उत्तर दोन दशांशांपर्यंत लिहा.

थोडक्यात सारांश

एका वर्षात देशात उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे पैशातील निव्वळ मूल्य म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न. या प्रकरणात राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या व्याख्या, वैशिष्ट्ये, चक्रीय प्रवाह, स्थूल/निव्वळ राष्ट्रीय व देशांतर्गत उत्पादन या संकल्पना, मोजमापाच्या तीन पद्धती, मापनातील अडचणी आणि महत्त्व शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• व्याख्या दिलेले अर्थशास्त्रज्ञ: प्रा. मार्शल, प्रा. ए. सी. पिगू (पैशात मोजता येणारा भाग), प्रा. आयर्विंग फिशर (उपभोगावर भर).
• भारतात राष्ट्रीय उत्पन्नाची आकडेवारी केंद्रीय सांख्यिकीय संघटना (CSO) तयार करते.
• चक्रीय प्रवाह: कुटुंबसंस्था उत्पादन घटक पुरवतात व मोबदला घेतात; उत्पादनसंस्था वस्तू-सेवा पुरवतात — उत्पन्नाचा प्रवाह सतत फिरत राहतो. द्विक्षेत्र, त्रिक्षेत्र (शासन) व चार क्षेत्र (परकीय क्षेत्र) प्रतिमाने.
• संकल्पना: स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP), स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP), निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP), निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP).
• मोजमापाच्या पद्धती: उत्पादन (मूल्यवृद्धी) पद्धती, उत्पन्न पद्धती (खंड + वेतन + व्याज + नफा), खर्च पद्धती (उपभोग + गुंतवणूक + सरकारी खर्च + निव्वळ निर्यात).
• दुहेरी गणना टाळण्यासाठी फक्त अंतिम वस्तूंचे मूल्य मोजतात (उदा. ब्रेडमध्ये गव्हाच्या पिठाचे मूल्य आधीच येते).
• मोजता न येणाऱ्या बाबी: गृहिणींच्या सेवा, स्वतःच्या मुलांना शिकवणे, जुन्या वस्तूंची विक्री, हस्तांतरण देयके.
• अडचणी: शेतकऱ्यांनी स्वतः वापरलेले उत्पादन, अवैध उत्पन्न, अपुरी आकडेवारी, घसाऱ्याचा अचूक अंदाज कठीण, किंमत पातळीतील बदल.
• हरित स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (Green GNP): पर्यावरणाच्या ऱ्हासाचा खर्च वजा करून काढलेले उत्पादन.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अंतिम वस्तू – थेट उपभोगासाठी वापरली जाणारी वस्तू.
• मध्यम वस्तू – दुसऱ्या वस्तूच्या उत्पादनासाठी वापरली जाणारी वस्तू.
• मूल्यवृद्धी – प्रत्येक टप्प्यावर उत्पादनाच्या मूल्यात झालेली वाढ.
• घसारा – भांडवली वस्तूंची वापरामुळे होणारी झीज.

सूत्रे

• GNP = GDP + विदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न
• NNP = GNP − घसारा
• खर्च पद्धती: GNP = C + I + G + (X − M)
• उत्पन्न पद्धती: GNP = खंड + वेतन + व्याज + नफा (+ घसारा + विदेशातून निव्वळ उत्पन्न)
• येथे C = उपभोग खर्च, I = गुंतवणूक, G = सरकारी खर्च, X = निर्यात, M = आयात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. राष्ट्रीय उत्पन्नाची पिगू यांची व्याख्या लिहा.

समाजाच्या वस्तुनिष्ठ उत्पन्नाचा, परदेशातून मिळणाऱ्या उत्पन्नासह, जो भाग पैशात मोजता येतो, तो म्हणजे राष्ट्रीय उत्पन्न.

Q2. दुहेरी गणना म्हणजे काय?

एकाच वस्तूचे मूल्य उत्पादनाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर एकापेक्षा जास्त वेळा मोजले जाणे. ते टाळण्यासाठी फक्त अंतिम वस्तूंचे मूल्य किंवा मूल्यवृद्धी मोजतात.

Q3. GNP ₹५,००० कोटी व घसारा ₹४०० कोटी असल्यास NNP काढा.

NNP = GNP − घसारा = ५,००० − ४०० = ₹४,६०० कोटी.

Q4. C = ₹८००, I = ₹३००, G = ₹२००, X = ₹१५०, M = ₹१०० (कोटी) असल्यास खर्च पद्धतीने GNP काढा.

GNP = ८०० + ३०० + २०० + (१५० − १००) = ₹१,३५० कोटी.

Q5. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्यातील अडचणी स्पष्ट करा.

1. स्वतःच्या उपभोगासाठी ठेवलेला शेतमाल मोजणे कठीण.
2. विनामूल्य सेवा (गृहिणी) मोजता येत नाहीत.
3. दुहेरी गणनेचा धोका.
4. घसाऱ्याचा अचूक अंदाज कठीण आणि अपुरी आकडेवारी.

परीक्षेसाठी टीप

तीन पद्धतींची सूत्रे आणि GDP–GNP–NNP संबंध एकाच तक्त्यात लक्षात ठेवा; संख्यात्मक उत्तरात एकक (कोटी ₹) लिहायला विसरू नका.

थोडक्यात सारांश

सरकारचे उत्पन्न, खर्च आणि कर्ज यांचा अभ्यास म्हणजे सार्वजनिक वित्तव्यवहार. या प्रकरणात सार्वजनिक उत्पन्नाचे (कर व करेत्तर) स्रोत, कराचे प्रकार व तत्त्वे, वस्तू व सेवा कर (GST), सार्वजनिक खर्च व त्याच्या वाढीची कारणे, सार्वजनिक कर्जाचे प्रकार, राजवित्तीय धोरण आणि अंदाजपत्रक शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सार्वजनिक वित्तव्यवहाराचे घटक: सार्वजनिक उत्पन्न, सार्वजनिक खर्च, सार्वजनिक कर्ज, वित्तीय प्रशासन.
• सार्वजनिक उत्पन्न: कर (प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष) आणि करेत्तर उत्पन्न (शुल्क, दंड, किंमत, अनुदान/देणग्या, सार्वजनिक उपक्रमांचा नफा).
• प्रत्यक्ष कर: ज्याच्यावर कर लावला तोच भरतो (उदा. उत्पन्न कर, महामंडळ कर). अप्रत्यक्ष कर: करभार दुसऱ्यावर ढकलता येतो (उदा. GST, सीमा शुल्क).
• करआकारणीच्या पद्धती: प्रमाणशीर, प्रगतशील, प्रतिगामी.
• ॲडम स्मिथ यांची कराची चार तत्त्वे: समता, निश्चितता, सोयीस्करता, काटकसर.
• GST भारतात १ जुलै २०१७ पासून लागू; बहुतेक अप्रत्यक्ष करांऐवजी एक कर. प्रकार: CGST, SGST, IGST.
• सार्वजनिक खर्च वाढीची कारणे: लोकसंख्या वाढ, संरक्षण, कल्याणकारी राज्य, नागरीकरण, किंमत वाढ, कर्जफेड, विकास योजना.
• सार्वजनिक कर्जाचे प्रकार: अंतर्गत कर्ज (देशातील नागरिक, बँकांकडून) व बाह्य कर्ज (परदेशी सरकारे, IMF, जागतिक बँक).
• भारतीय राज्यघटनेत 'अंदाजपत्रक' हा शब्द नसून त्याला "वार्षिक आर्थिक विवरण" म्हटले आहे.
• अंदाजपत्रकाचे प्रकार: समतोल, शिलकी (उत्पन्न > खर्च), तुटीचे (खर्च > उत्पन्न).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• राजवित्तीय धोरण – कर, सार्वजनिक खर्च व कर्ज यांद्वारे अर्थव्यवस्थेवर नियंत्रण ठेवण्याचे सरकारचे धोरण.
• अंदाजपत्रक – आगामी आर्थिक वर्षाच्या अंदाजे उत्पन्न व खर्चाचे विवरण.
• करभार – कराचा अंतिम बोजा कोणावर पडतो ते.
• करेत्तर उत्पन्न – कराशिवाय सरकारला मिळणारे उत्पन्न.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• ॲडम स्मिथ – कराची चार तत्त्वे.
• १ जुलै २०१७ – भारतात GST लागू.
• अंदाजपत्रकाचे भारतीय राज्यघटनेतील नाव – वार्षिक आर्थिक विवरण.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. प्रत्यक्ष कर व अप्रत्यक्ष कर यांतील फरक सांगा.

प्रत्यक्ष कराचा भार दुसऱ्यावर ढकलता येत नाही (उत्पन्न कर); अप्रत्यक्ष कराचा भार ग्राहकांवर ढकलला जातो (GST, सीमा शुल्क).

Q2. करेत्तर उत्पन्नाचे स्रोत सांगा.

शुल्क (फी), दंड, सार्वजनिक उपक्रमांच्या सेवांची किंमत, अनुदाने व देणग्या, विशेष आकारणी.

Q3. ॲडम स्मिथ यांची कराची तत्त्वे स्पष्ट करा.

1. समता — क्षमतेनुसार कर.
2. निश्चितता — कराची रक्कम, वेळ, पद्धत निश्चित.
3. सोयीस्करता — करदात्याला सोयीच्या वेळी व पद्धतीने कर वसुली.
4. काटकसर — कर वसुलीचा खर्च कमीत कमी.

Q4. वस्तू व सेवा कराचे (GST) फायदे लिहा.

अनेक अप्रत्यक्ष करांऐवजी एकच कर; करप्रणाली सुलभ; वस्तूंची अंतिम किंमत कमी होण्यास मदत; एकात्मिक राष्ट्रीय बाजार; करचुकवेगिरीला आळा.

Q5. अंदाजपत्रकाचे प्रकार स्पष्ट करा.

1. समतोल — अंदाजे उत्पन्न = अंदाजे खर्च.
2. शिलकी — उत्पन्न खर्चापेक्षा जास्त.
3. तुटीचे — खर्च उत्पन्नापेक्षा जास्त; विकसनशील देशांत विकासासाठी वापरले जाते.

परीक्षेसाठी टीप

GST ची तारीख (१ जुलै २०१७) व त्याचे तीन प्रकार (CGST, SGST, IGST) हमखास विचारले जातात; कराच्या तत्त्वांची नावे क्रमाने लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

वित्तीय बाजार हा पैसा उधार देणारे व घेणारे यांना जोडणारी व्यवस्था आहे. अल्प मुदतीच्या (एक वर्षापर्यंत) निधीच्या व्यवहाराचा बाजार म्हणजे नाणेबाजार, तर दीर्घ मुदतीच्या निधीचा बाजार म्हणजे भांडवल बाजार. या प्रकरणात दोन्ही बाजारांची रचना, व्यापारी बँका व भारतीय रिझर्व्ह बँक यांची कार्ये, समस्या आणि सुधारणा शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• नाणेबाजाराची रचना: (१) संघटित क्षेत्र — भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI), व्यापारी बँका, सहकारी बँका, विकास वित्तीय संस्था, भारतीय सवलत व वित्तगृह (DFHI); (२) असंघटित क्षेत्र — सावकार, स्थानिक बँकर्स (पेढीवाले), अनियंत्रित बिगर बँक वित्तसंस्था.
• नाणेबाजारातील साधने: सरकारी रोखे, ट्रेझरी बिले, व्यापारी बिले, वचनपत्रे, कॉल मनी.
• RBI ची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी खाजगी भागधारक बँक म्हणून; राष्ट्रीयीकरण १ जानेवारी १९४९.
• RBI ची कार्ये: चलन छापणे, सरकारची बँक, बँकांची बँक, पत नियंत्रण, परकीय चलन साठ्याचे संरक्षक, अंतिम कर्जदाता.
• व्यापारी बँकांची कार्ये: ठेवी स्वीकारणे (चालू, बचत, मुदत), कर्ज देणे, पतनिर्मिती, एजन्सी व इतर सेवा.
• DFHI ची स्थापना वाघुल समितीच्या शिफारशीवरून १९८८ मध्ये.
• भांडवल बाजार: प्राथमिक बाजार (नवीन भाग/रोखे विक्री) व दुय्यम बाजार (जुन्या रोख्यांची खरेदी-विक्री — शेअर बाजार).
• भांडवल बाजारातील संस्था: शेअर बाजार, विकास वित्तीय संस्था (IFCI इ.), म्युच्युअल फंड, विमा कंपन्या.
• SEBI (भारतीय प्रतिभूती आणि विनिमय मंडळ) ची स्थापना १९८८; वैधानिक दर्जा १९९२.
• सुधारणा: डी-मॅट खाते, ऑनलाइन व्यापार, NEFT/RTGS सारख्या इलेक्ट्रॉनिक पैसे हस्तांतरण सेवा, गुंतवणूकदार शिक्षण व संरक्षण निधी (IEPF).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ट्रेझरी बिल – सरकारने अल्प मुदतीसाठी काढलेले कर्जाचे साधन.
• कॉल मनी – एका दिवसापासून काही दिवसांपर्यंतचे अत्यल्प मुदतीचे कर्ज (मुख्यतः बँकांमध्ये).
• पतनिर्मिती – ठेवींच्या आधारे बँकांनी कर्जे देऊन नव्या ठेवी निर्माण करणे.
• सेन्सेक्स / निफ्टी – मुंबई शेअर बाजार (BSE) व राष्ट्रीय शेअर बाजार (NSE) यांचे निर्देशांक.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• १ एप्रिल १९३५ – RBI ची स्थापना; १ जानेवारी १९४९ – RBI चे राष्ट्रीयीकरण.
• १९८८ – SEBI व DFHI यांची स्थापना; १९९२ – SEBI ला वैधानिक दर्जा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. नाणेबाजार म्हणजे काय?

एक वर्षापर्यंतच्या अल्प मुदतीच्या निधीची देवाणघेवाण होणारी बाजारपेठ म्हणजे नाणेबाजार.

Q2. भारतीय रिझर्व्ह बँकेची स्थापना केव्हा झाली?

१ एप्रिल १९३५ रोजी; तिचे राष्ट्रीयीकरण १ जानेवारी १९४९ रोजी झाले.

Q3. भारतीय नाणेबाजाराची रचना स्पष्ट करा.

1. संघटित क्षेत्र — RBI, व्यापारी बँका, सहकारी बँका, विकास वित्तीय संस्था, DFHI.
2. असंघटित क्षेत्र — सावकार, स्थानिक बँकर्स, अनियंत्रित बिगर बँक वित्तसंस्था.
3. संघटित क्षेत्रावर RBI चे नियंत्रण असते; असंघटित क्षेत्र नियंत्रणाबाहेर असते.

Q4. व्यापारी बँकांची कार्ये लिहा.

ठेवी स्वीकारणे, कर्जे व अग्रिम देणे, पतनिर्मिती, धनादेश व डिमांड ड्राफ्ट सेवा, ग्राहकांसाठी एजन्सी कामे (बिले भरणे, लॉकर सुविधा).

Q5. भांडवल बाजारातील प्राथमिक व दुय्यम बाजार यांतील फरक सांगा.

प्राथमिक बाजारात कंपन्या प्रथमच नवीन भाग/रोखे विकून भांडवल उभारतात; दुय्यम बाजारात आधी विकलेल्या (जुन्या) रोख्यांची गुंतवणूकदारांमध्ये शेअर बाजारामार्फत खरेदी-विक्री होते.

परीक्षेसाठी टीप

तारखा (१९३५, १९४९, १९८८, १९९२) आणि संक्षिप्त रूपे (SEBI, DFHI, NEFT, RTGS) यांचे पूर्ण रूप लिहायला शिका; हे एका गुणाचे हमखास प्रश्न आहेत.

थोडक्यात सारांश

एका देशाने दुसऱ्या देशांबरोबर केलेली वस्तू व सेवांची खरेदी-विक्री म्हणजे विदेशी (आंतरराष्ट्रीय) व्यापार. या प्रकरणात अंतर्गत व आंतरराष्ट्रीय व्यापार, विदेशी व्यापाराचे प्रकार, भारताच्या आर्थिक विकासात विदेशी व्यापाराची भूमिका, विदेशी व्यापाराची रचना व दिशा आणि व्यापारतोल व व्यवहारतोल या संकल्पना शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अंतर्गत व्यापार: देशाच्या भौगोलिक सीमांच्या आत होणारा व्यापार.
• विदेशी व्यापाराचे प्रकार: आयात व्यापार (उदा. भारत आखाती देशांकडून पेट्रोलियम आयात करतो), निर्यात व्यापार, पुनर्निर्यात व्यापार (आयात केलेली वस्तू प्रक्रिया करून पुन्हा निर्यात करणे).
• भूमिका: परकीय चलन मिळवणे, उत्पादन व रोजगार वाढ, नवे तंत्रज्ञान, बाजारपेठ विस्तार, विशेषीकरण, दुर्मीळ वस्तू मिळणे, विदेशी गुंतवणूक वाढ.
• स्वातंत्र्यानंतर गेल्या सुमारे ७० वर्षांत भारताच्या व्यापाराची रचना व दिशा पूर्णतः बदलली.
• निर्यातीची रचना: पारंपरिक वस्तूंपासून (चहा, ताग, कापूस) अभियांत्रिकी वस्तू, पेट्रोलियम उत्पादने, रसायने, रत्ने व दागिने, सॉफ्टवेअर सेवा यांकडे. अभियांत्रिकी वस्तू निर्यात प्रोत्साहन समितीनुसार (EGEPC) २०१७-१८ मध्ये एकूण निर्यातीत अभियांत्रिकी वस्तूंचा हिस्सा सुमारे २५% होता.
• आयातीची रचना: पेट्रोलियम (खनिज तेल), मोती व मौल्यवान खडे, सोने, यंत्रसामग्री, इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, रसायने.
• व्यापारतोल: फक्त दृश्य वस्तूंच्या निर्यात व आयातीच्या मूल्यातील फरक.
• व्यवहारतोल: दृश्य (वस्तू) व अदृश्य (सेवा, व्याज, लाभांश, पर्यटन) अशा सर्व आर्थिक व्यवहारांचा पद्धतशीर हिशेब.
• निर्यात > आयात असल्यास अनुकूल, आयात > निर्यात असल्यास प्रतिकूल व्यापारतोल.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• आयात – परदेशातून वस्तू व सेवा खरेदी करणे.
• निर्यात – परदेशात वस्तू व सेवा विकणे.
• दृश्य वस्तू – ज्या वस्तू सीमाशुल्क विभागात नोंदवल्या जातात.
• अदृश्य व्यवहार – सेवा, पर्यटन, बँकिंग, विमा, व्याज इ.

सूत्रे

• व्यापारतोल = दृश्य निर्यातीचे मूल्य − दृश्य आयातीचे मूल्य
• व्यवहारतोल = (दृश्य + अदृश्य) सर्व प्राप्ती − (दृश्य + अदृश्य) सर्व देणी

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पुनर्निर्यात व्यापार म्हणजे काय?

दुसऱ्या देशातून वस्तू आयात करून, त्यावर प्रक्रिया करून किंवा तशीच, ती तिसऱ्या देशाला निर्यात करणे.

Q2. व्यापारतोल व व्यवहारतोल यांतील फरक सांगा.

व्यापारतोलात फक्त दृश्य वस्तूंची आयात-निर्यात येते; व्यवहारतोलात दृश्य व अदृश्य दोन्ही व्यवहार येतात. व्यापारतोल हा व्यवहारतोलाचा एक भाग आहे.

Q3. एका वर्षात निर्यात ₹४,५०० कोटी व आयात ₹५,२०० कोटी झाली. व्यापारतोल काढा.

व्यापारतोल = ४,५०० − ५,२०० = −₹७०० कोटी → प्रतिकूल व्यापारतोल (तूट).

Q4. भारताच्या आर्थिक विकासात विदेशी व्यापाराची भूमिका स्पष्ट करा.

1. परकीय चलन मिळते.
2. उत्पादन व रोजगार वाढतो.
3. आधुनिक तंत्रज्ञान व भांडवली वस्तू मिळतात.
4. बाजारपेठ विस्तारते व विशेषीकरणास चालना मिळते.
5. विदेशी गुंतवणूक वाढते.

Q5. भारताच्या निर्यातीच्या रचनेतील बदल सांगा.

पूर्वी चहा, ताग, कापूस यांसारख्या प्राथमिक वस्तूंची निर्यात जास्त होती; आता अभियांत्रिकी वस्तू, पेट्रोलियम उत्पादने, रत्ने-दागिने, रसायने, औषधे व सॉफ्टवेअर सेवा यांचा हिस्सा वाढला आहे.

परीक्षेसाठी टीप

व्यापारतोल व व्यवहारतोलाचा फरक तक्त्यात लिहा; अनुकूल/प्रतिकूल ओळखण्याचे संख्यात्मक उदाहरण सरावा.