आधुनिक व्यवसाय व संस्थांमध्ये पत्रव्यवहार, नोंदी, सभा आणि कायदेशीर कामकाज सांभाळणारी विश्वासू व्यक्ती म्हणजे चिटणीस. या प्रकरणात 'चिटणीस' शब्दाची व्युत्पत्ती, व्याख्या व अर्थ, वैशिष्ट्ये, महत्त्व, चिटणिसाचे प्रकार (खाजगी व संस्थात्मक), कार्ये, गुण आणि फरक यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
व्युत्पत्ती : इंग्रजी 'Secretary' शब्द लॅटिन 'Secretarius' पासून आला — गुपिते जपणारी विश्वासू व्यक्ती. रोमन साम्राज्यात 'स्क्राईब' हा व्यावसायिक पत्रलेखक होता. प्राचीन भारतात या व्यक्तीला अमात्य, सचिव किंवा चिटणीस म्हणत.
कंपनी कायदा २०१३, कलम २(२४) : कंपनी चिटणीस अधिनियम, १९८० मध्ये व्याख्या केलेला आणि कंपनीने चिटणिसाची कार्ये करण्यासाठी नेमलेला चिटणीस म्हणजे कंपनी चिटणीस.
वैशिष्ट्ये : कर्मचारी / अधिकारी, गोपनीय स्वरूपाचे काम, व्यवस्थापन व इतरांमधील दुवा, नोंदी व पत्रव्यवहार सांभाळणे, विशेष ज्ञान व कौशल्य, मालकाच्या सूचनेनुसार काम.
महत्त्व : नोंदी जतन, पत्रव्यवहार, व्यवस्थापन-सभासद-बाहेरील व्यक्तींमधील दुवा, कायद्यांचे पालन, मालकाचा वेळ वाचवणे, निर्णयासाठी मदत.
खाजगी (वैयक्तिक) चिटणीस : मंत्री, डॉक्टर, व्यावसायिक अशा एका व्यक्तीसाठी काम — पत्रव्यवहार, भेटींच्या वेळा, दैनंदिनी, प्रवास, हिशोब, गोपनीय कामे.
संस्थात्मक चिटणीस : नफा हेतू नसलेल्या संस्थेचा, सहकारी संस्थेचा, संयुक्त स्कंध प्रमंडळाचा (कंपनीचा) आणि सरकारी खात्याचा चिटणीस.
कंपनी चिटणिसाची कार्ये : वैधानिक (कंपनी निबंधकाकडे विवरणपत्रे दाखल करणे, नोंदवह्या ठेवणे, सभा बोलावणे, इतिवृत्त लिहिणे), प्रशासकीय (कार्यालय व कर्मचारी व्यवस्थापन), सल्लागार (संचालकांना कायदेशीर व कार्यपद्धतीविषयक सल्ला).
गुण : सामान्य शिक्षण व व्यावसायिक पात्रता (CS), कायदा व लेखा यांचे ज्ञान, निष्ठा व गुप्तता, चातुर्य, वक्तशीरपणा, संवाद कौशल्य, संगणक ज्ञान, नेतृत्व.
महत्त्वाच्या संज्ञा
Secretarius – गुपिते जपणारा विश्वासू अधिकारी (लॅटिन).
वैधानिक कार्ये – कायद्याने बंधनकारक असलेली कार्ये.
संस्थात्मक चिटणीस – एका व्यक्तीऐवजी संस्थेसाठी काम करणारा चिटणीस.
कंपनी निबंधक (ROC) – कंपन्यांची नोंदणी करणारा अधिकारी.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
खाजगी चिटणीस
कंपनी चिटणीस
कोणासाठी
एका व्यक्तीसाठी
कंपनीसाठी
नेमणूक
त्या व्यक्तीकडून
संचालक मंडळाकडून
पात्रता
कायद्याने ठरलेली नाही
CS (कंपनी चिटणीस अधिनियम, १९८०)
कायदेशीर जबाबदारी
नाही
वैधानिक कार्ये
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'चिटणीस' शब्दाची व्युत्पत्ती सांगा.
'Secretary' हा शब्द लॅटिन 'Secretarius' पासून आला; अर्थ — गुपिते जपणारी विश्वासू व्यक्ती. प्राचीन भारतात त्याला अमात्य, सचिव किंवा चिटणीस म्हणत.
Q2. संस्थात्मक चिटणिसाचे प्रकार लिहा.
नफा हेतू नसलेल्या संस्थेचा, सहकारी संस्थेचा, संयुक्त स्कंध प्रमंडळाचा (कंपनीचा) आणि सरकारी खात्याचा चिटणीस.
Q3. खाजगी चिटणिसाची कार्ये स्पष्ट करा.
पत्रव्यवहार हाताळणे; भेटींच्या वेळा ठरवणे; दैनंदिनी ठेवणे; प्रवासाची व्यवस्था; वैयक्तिक हिशोब; गोपनीय कागदपत्रे जपणे; मालकाचा वेळ वाचवणे.
Q4. कंपनी चिटणिसाची वैधानिक कार्ये लिहा.
कंपनी निबंधकाकडे विवरणपत्रे व अर्ज दाखल करणे; वैधानिक नोंदवह्या ठेवणे; सभांच्या सूचना पाठवणे; इतिवृत्त लिहिणे; कायद्यांचे पालन सुनिश्चित करणे.
Q5. चिटणिसाचे आवश्यक गुण स्पष्ट करा.
शिक्षण व व्यावसायिक पात्रता; कायदा-लेखा ज्ञान; निष्ठा व गुप्तता; चातुर्य; वक्तशीरपणा; संवाद व संगणक कौशल्य; नेतृत्व.
परीक्षेसाठी टीप
कलम २(२४) आणि कंपनी चिटणीस अधिनियम १९८० हे संदर्भ उत्तरात लिहा — कायदेशीर व्याख्येला पूर्ण गुण मिळतात.
औद्योगिक क्रांतीनंतर मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनासाठी प्रचंड भांडवल लागू लागले. एकल व्यापारी व भागीदारी ते देऊ शकत नसल्याने संयुक्त भांडवली संस्था (कंपनी) उदयास आली. या प्रकरणात मर्यादित दायित्व भागीदारी (LLP), कंपनीचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि कंपन्यांचे प्रकार यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
इंग्लंडमधील औद्योगिक क्रांतीनंतर (सुमारे १७६०) मोठ्या भांडवलाची गरज निर्माण झाली.
मर्यादित दायित्व भागीदारी (LLP) : LLP कायदा, २००८ नुसार; स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, भागीदारांचे मर्यादित दायित्व, किमान २ भागीदार.
कलम २(२०) : "कंपनी म्हणजे या कायद्यानुसार किंवा पूर्वीच्या कोणत्याही कंपनी कायद्यानुसार समाविष्ट झालेली कंपनी."
वैशिष्ट्ये : नोंदणीकृत संघटना, कायद्याने निर्माण केलेली कृत्रिम व्यक्ती, स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, मर्यादित दायित्व, अखंड अस्तित्व, सामायिक मुद्रा (आता ऐच्छिक), भागांचे हस्तांतरण, मालकी व व्यवस्थापनाचे विभाजन, भागांमध्ये विभागलेले भांडवल, संचालक मंडळाकडून व्यवस्थापन.
सभासद संख्येनुसार : खाजगी कंपनी (किमान २, कमाल २०० सभासद; भाग हस्तांतरणावर बंधन; जनतेला आवाहन करता येत नाही), सार्वजनिक कंपनी (किमान ७ सभासद, कमाल मर्यादा नाही; जनतेला भाग खरेदीचे आवाहन करता येते), एक व्यक्ती कंपनी (OPC) (कलम २(६२); एकच सभासद; खाजगी कंपनीचा प्रकार).
कंपनीची स्थापना म्हणजे ज्या राज्यात तिचे नोंदणीकृत कार्यालय आहे तेथील कंपनी निबंधकाकडे (ROC) तिची नोंदणी करणे. या प्रकरणात कंपनी स्थापनेचे टप्पे — प्रवर्तन, समावेशन (नोंदणी) व व्यवसाय प्रारंभ — तसेच DIN, RUN, CIN आणि समावेशन प्रमाणपत्र यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कलम ३(१) : कायदेशीर हेतूसाठी कंपनी स्थापन करावी. सार्वजनिक कंपनीसाठी किमान ७, खाजगी कंपनीसाठी २ व OPC साठी १ व्यक्तीने घटनापत्रकावर सही करावी.
प्रवर्तन (पहिला टप्पा) : प्रवर्तक व्यवसायाची कल्पना शोधतात, व्यवहार्यता तपासतात, साधने जमवतात व कंपनी स्थापनेसाठी पावले उचलतात. कलम २(६९) मध्ये प्रवर्तकाची व्याख्या. प्रवर्तक व्यक्ती, फर्म, कंपनी किंवा समूह असू शकतो.
समावेशन (नोंदणी) टप्पे : (१) ई-फायलिंगसाठी डिजिटल स्वाक्षरी प्रमाणपत्र (DSC); (२) प्रस्तावित संचालकांसाठी DIN (संचालक ओळख क्रमांक — ८ अंकी अद्वितीय क्रमांक); (३) RUN (Reserve Unique Name) द्वारे नाव आरक्षित करणे; (४) घटनापत्रक व नियमावली तयार करणे; (५) इतर दस्तऐवज व नोंदणीकृत पत्ता; (६) वैधानिक घोषणा; (७) निबंधकाकडे अर्ज व दस्तऐवज दाखल करणे; (८) समावेशन प्रमाणपत्र मिळवणे — कंपनीचा जन्मदाखला.
CIN (कॉर्पोरेट ओळख क्रमांक) : २१ अक्षरी संकेत — सूचीबद्ध (L) / असूचीबद्ध (U), उद्योग संकेत, राज्य, स्थापना वर्ष, प्रकार (PLC/PTC/OPC) व नोंदणी क्रमांक दाखवतो.
व्यवसाय प्रारंभ : २ नोव्हेंबर २०१८ नंतर स्थापन झालेल्या भागभांडवल असलेल्या कंपन्यांना व्यवसाय प्रारंभ प्रमाणपत्र लागते; प्रत्येक सभासदाने घेतलेल्या भागांची रक्कम भरल्याची घोषणा संचालक दाखल करतो. भागभांडवल नसलेल्या कंपन्या समावेशनानंतर लगेच व्यवसाय सुरू करू शकतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रवर्तक – कंपनीची कल्पना मांडून ती स्थापण्यासाठी पावले उचलणारी व्यक्ती.
कंपनी नोंदणीच्या वेळी कंपनी निबंधकाकडे घटनापत्रक व नियमावली हे दस्तऐवज सादर करावे लागतात. सार्वजनिक कंपनी जनतेकडून भांडवल उभारण्यासाठी माहितीपत्रक प्रसिद्ध करते. या प्रकरणात या तीन दस्तऐवजांचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, कलमे / आशय, प्रकार आणि त्यांतील फरक यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
घटनापत्रक : कंपनीचा प्राथमिक दस्तऐवज; कंपनीचा उद्देश, अधिकार व कार्यकक्षा निश्चित करते आणि बाहेरील व्यक्तींशी (भागधारक, कर्जरोखेधारक, पुरवठादार, गुंतवणूकदार) संबंध स्पष्ट करते.
व्याख्या : कंपनी कायदा २०१३ कलम २(५६); लॉर्ड केर्न्स — घटनापत्रक म्हणजे कंपनीची सनद, ज्यात तिचे अधिकार व मर्यादा निश्चित असतात.
घटनापत्रकावर सार्वजनिक कंपनीसाठी किमान ७ व खाजगी कंपनीसाठी किमान २ सभासदांच्या सह्या (OPC साठी १); प्रत्येक सभासदाने किमान एक भाग घेणे आवश्यक.
घटनापत्रकाची कलमे : नाव कलम, स्थळ (नोंदणीकृत कार्यालय) कलम, उद्देश कलम, दायित्व कलम, भांडवल कलम, संघटन (सहमती) कलम.
अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत (Ultra vires) : घटनापत्रकाबाहेरील कोणतीही कृती रद्दबातल ठरते, सर्व सभासदांनी मान्य केली तरीही; भागधारक व धनकोंचे संरक्षण हा हेतू.
घटनापत्रकाचे नमुने : तक्ता A ते E.
नियमावली : कंपनीच्या अंतर्गत व्यवस्थापनाचे नियम — भागभांडवल, भाग हस्तांतरण, सभा, मतदान, संचालक, लाभांश, हिशोब. नियमावली घटनापत्रकाच्या अधीन असते. नमुना नियमावली : तक्ता F ते J.
माहितीपत्रक (कलम २(७०)) : जनतेला कंपनीचे भाग / रोखे खरेदी करण्याचे आवाहन करणारा कोणताही दस्तऐवज — सूचना, परिपत्रक, जाहिरात, रेड हेरिंग व शेल्फ माहितीपत्रकासह.
माहितीपत्रकाचे प्रकार : संक्षिप्त (अर्जासोबत जोडलेले छोटे रूप), शेल्फ (ठरावीक काळात अनेक भाग विक्रीसाठी वैध), रेड हेरिंग (किंमत / संख्येचा पूर्ण तपशील नसलेले), हक्क भागांसाठी प्रस्तावपत्र व खाजगी वाटपासाठी प्रस्तावपत्र.
माहितीपत्रकातील माहिती खरी व पूर्ण असावी; चुकीच्या विधानांसाठी दिवाणी व फौजदारी जबाबदारी.
रचनात्मक सूचनेचा सिद्धांत – बाहेरील व्यक्तींना घटनापत्रक व नियमावलीचा आशय माहीत आहे असे गृहीत धरले जाते.
अंतर्गत व्यवस्थापनाचा सिद्धांत – अंतर्गत कार्यपद्धती पाळली गेली आहे असे बाहेरील व्यक्ती गृहीत धरू शकतात.
रेड हेरिंग माहितीपत्रक – किंमत किंवा संख्येचा पूर्ण तपशील नसलेले माहितीपत्रक.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
घटनापत्रक
नियमावली
स्वरूप
कंपनीची सनद / घटना
अंतर्गत नियम
संबंध
बाहेरील व्यक्तींशी
कंपनी व सभासदांमध्ये
मर्यादेबाहेरील कृती
रद्दबातल (अधिकारबाह्य)
सभासद मान्यता देऊ शकतात
नमुने
तक्ता A ते E
तक्ता F ते J
स्थान
सर्वोच्च
घटनापत्रकाच्या अधीन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. घटनापत्रकाची कलमे लिहा.
नाव कलम, नोंदणीकृत कार्यालय (स्थळ) कलम, उद्देश कलम, दायित्व कलम, भांडवल कलम, संघटन (सहमती) कलम.
Q2. रेड हेरिंग माहितीपत्रक म्हणजे काय?
भागांची किंमत किंवा संख्या यांचा पूर्ण तपशील नसलेले माहितीपत्रक.
Q3. अधिकारबाह्यतेचा सिद्धांत स्पष्ट करा.
घटनापत्रकाच्या मर्यादेबाहेरील कृती रद्दबातल ठरते; सर्व सभासदांनी मान्यता दिली तरी ती वैध होत नाही; सभासद मनाई हुकूम मागू शकतात; संचालक वैयक्तिकरीत्या जबाबदार; भागधारक व धनकोंचे संरक्षण.
Q4. माहितीपत्रकाचे प्रकार स्पष्ट करा.
संक्षिप्त, शेल्फ, रेड हेरिंग, हक्क भागांसाठी प्रस्तावपत्र आणि खाजगी वाटपासाठी प्रस्तावपत्र — प्रत्येकाचा एका ओळीत अर्थ लिहा.
Q5. घटनापत्रक व नियमावली यांतील फरक सांगा.
स्वरूप, संबंध, मर्यादेबाहेरील कृती, नमुने व स्थान या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.
परीक्षेसाठी टीप
घटनापत्रकाचे नमुने A–E व नियमावलीचे F–J हा फरक गोंधळू नका — 'रिकाम्या जागा' प्रश्नात येतो.
कंपनीचे खरे मालक म्हणजे तिचे सभासद. या प्रकरणात सभासदाचा अर्थ, सभासद व भागधारक यांतील फरक, सभासद होण्याची पात्रता, सभासदत्व मिळवण्याच्या व संपण्याच्या पद्धती, आणि सभासदांचे हक्क, कर्तव्ये व दायित्व यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
सभासद : ज्याचे नाव कंपनीच्या सभासद नोंदवहीत आहे ती व्यक्ती; तसेच डिपॉझिटरीच्या (NSDL / CDSL) नोंदीत लाभार्थी मालक म्हणून नोंदलेला समभागधारक.
सभासद व भागधारक : सहसा एकच अर्थ, पण नेहमी नाही. भाग विकणारा (हस्तांतरक) नाव काढेपर्यंत सभासद राहतो; भाग विकत घेणारा नाव नोंदेपर्यंत भागधारक असतो पण सभासद नसतो. भागभांडवल नसलेल्या हमीने मर्यादित कंपनीत सभासद असतात पण भागधारक नसतात.
पात्रता : करार करण्यास कायदेशीररीत्या सक्षम व्यक्ती (sui juris). अज्ञान व्यक्ती थेट सभासद होऊ शकत नाही, पण पालक तिच्या वतीने भाग घेऊ शकतो. दिवाळखोर किंवा मनोरुग्ण व्यक्ती सभासद होऊ शकत नाही. कंपनी / निगमित संस्था सभासद होऊ शकते. भागीदारी संस्था भागीदारांच्या नावे भाग धारण करते.
सभासदत्व मिळवण्याच्या पद्धती : घटनापत्रकावर सही करून, अर्ज व वाटपाद्वारे, हस्तांतरणाने (भाग खरेदी), संक्रमणाने (वारसा), डिपॉझिटरीत लाभार्थी मालक म्हणून, संचालकाने पात्रता भाग घेऊन, प्रतिबंधाने (आपले नाव नोंदवहीत राहू देऊन).
सभासदत्व संपण्याची कारणे : भागांचे हस्तांतरण, मृत्यू (संक्रमणापर्यंत), भागांचे जप्ती किंवा समर्पण, भाग पुनर्खरेदी, अग्रहक्क भागांची परतफेड, दिवाळखोरी, कंपनीचे विसर्जन, फसवणुकीमुळे करार रद्द.
हक्क : भाग प्रमाणपत्र मिळवणे, भाग हस्तांतरण, सभांना उपस्थित राहून मतदान, प्रतिनिधी (प्रॉक्सी) नेमणे, लाभांश, नोंदवह्या तपासणे व वार्षिक अहवाल मिळवणे, हक्क व बक्षीस भाग, दडपशाही व गैरव्यवस्थापनाविरुद्ध राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरणाकडे (NCLT) अर्ज, विसर्जनावेळी शिल्लक मालमत्तेत वाटा.
कर्तव्ये व दायित्व : भागांवरील मागण्या भरणे, घटनापत्रक व नियमावलीचे पालन, कंपनीच्या हिताने वागणे; दायित्व भागांवरील न भरलेल्या रकमेपुरते मर्यादित.
महत्त्वाच्या संज्ञा
Sui juris – स्वतःचे व्यवहार करण्यास कायदेशीररीत्या सक्षम.
संक्रमण – सभासदाच्या मृत्यूनंतर भाग कायदेशीर वारसाकडे जाणे.
लाभार्थी मालक – डिमॅट स्वरूपात रोखे धारण करणारा गुंतवणूकदार.
डिपॉझिटरी – रोखे इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात ठेवणारी संस्था (NSDL, CDSL).
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
हस्तांतरण
संक्रमण
कारण
स्वेच्छेने विक्री किंवा भेट
मृत्यू, दिवाळखोरी (कायद्याने)
पुढाकार
हस्तांतरक व हस्तांतरिती
कायदेशीर वारस
मोबदला
सहसा असतो
नसतो
दस्तऐवज
हस्तांतरण विलेख
मृत्यू दाखला, वारस पुरावा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कंपनीचा सभासद कोणाला म्हणतात?
ज्याचे नाव कंपनीच्या सभासद नोंदवहीत आहे किंवा जो डिपॉझिटरीच्या नोंदीत लाभार्थी मालक म्हणून नोंदलेला आहे.
Q2. अज्ञान व्यक्ती सभासद होऊ शकते का?
थेट नाही, कारण ती करार करण्यास सक्षम नाही; पण पालक तिच्या वतीने पूर्ण भरणा झालेले भाग घेऊ शकतो.
भाग प्रमाणपत्र; भाग हस्तांतरण; सभेत मतदान; प्रतिनिधी नेमणे; लाभांश; नोंदवह्या तपासणी; हक्क व बक्षीस भाग; NCLT कडे दाद.
Q5. सभासद व भागधारक नेहमी एकच नसतात — स्पष्ट करा.
हस्तांतरक नाव काढेपर्यंत सभासद राहतो पण भाग विकलेले असतात; हस्तांतरिती नाव नोंदेपर्यंत फक्त भागधारक; भागभांडवल नसलेल्या हमीने मर्यादित कंपनीत सभासद आहेत पण भागधारक नाहीत.
परीक्षेसाठी टीप
'हस्तांतरण व संक्रमण' यांचा फरक तक्त्याच्या स्वरूपात तयार ठेवा — हा प्रश्न वारंवार विचारला जातो.
Directors and Key Managerial Personnel of a Company
थोडक्यात सारांश
कंपनी ही कृत्रिम व्यक्ती असल्याने तिचे कामकाज संचालक मंडळ व मुख्य व्यवस्थापकीय कर्मचारी (KMP) चालवतात. या प्रकरणात संचालकाचा अर्थ, संख्या, पात्रता, DIN, संचालकांचे प्रकार, कायदेशीर स्थान, कर्तव्ये, व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य व्यवस्थापकीय कर्मचारी यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
फक्त व्यक्ती (नैसर्गिक माणूस) संचालक होऊ शकते; कंपनी किंवा फर्म संचालक होऊ शकत नाही.
किमान संचालक : सार्वजनिक कंपनी ३, खाजगी कंपनी २, OPC १. कमाल : १५ (विशेष ठरावाने जास्त).
ठरावीक कंपन्यांत किमान एक महिला संचालक आवश्यक; किमान एका संचालकाने आर्थिक वर्षात भारतात १८२ दिवस वास्तव्य केलेले असावे; सूचीबद्ध सार्वजनिक कंपनीत एक-तृतीयांश स्वतंत्र संचालक.
एक व्यक्ती जास्तीत जास्त २० कंपन्यांची संचालक होऊ शकते, त्यापैकी जास्तीत जास्त १० सार्वजनिक कंपन्या.
प्रत्येक संचालकाकडे DIN (८ अंकी अद्वितीय संचालक ओळख क्रमांक) असणे आवश्यक.
संचालकांचे प्रकार : प्रथम संचालक (पहिल्या वार्षिक सभेपर्यंत), आळीपाळीने निवृत्त होणारे, अतिरिक्त, पर्यायी, महिला, नामनिर्देशित, कार्यकारी (पूर्णवेळ), अकार्यकारी, स्वतंत्र (सलग ५ वर्षांपर्यंत मुदत), लहान भागधारकांचा संचालक.
कायदेशीर स्थान : संचालक कंपनीचे प्रतिनिधी (एजंट), विश्वस्त व अधिकारी; त्यांना व्यवस्थापकीय भागीदारही म्हणतात.
कर्तव्ये : सद्भावनेने काम, नियमावलीचे पालन, योग्य काळजी व कौशल्य, हितसंबंधांचा संघर्ष टाळणे, पद दुसऱ्याला न देणे, मंडळाच्या सभांना उपस्थिती.
व्यवस्थापकीय संचालक (MD) : व्यवस्थापनाचे महत्त्वाचे अधिकार; एका वेळी जास्तीत जास्त ५ वर्षांसाठी नेमणूक. २१ वर्षांखालील, दिवाळखोर किंवा ६ महिन्यांपेक्षा जास्त शिक्षा झालेली व्यक्ती अपात्र; ७० वर्षांवरील व्यक्तीसाठी विशेष ठराव लागतो.
मुख्य व्यवस्थापकीय कर्मचारी (KMP) : CEO / MD / व्यवस्थापक, पूर्णवेळ संचालक, कंपनी चिटणीस आणि मुख्य वित्तीय अधिकारी (CFO).
पदावरून काढणे : विशेष सूचना देऊन व संचालकाला म्हणणे मांडण्याची संधी देऊन सर्वसाधारण सभेत साध्या ठरावाने भागधारक संचालकाला काढू शकतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
DIN – संचालक ओळख क्रमांक.
स्वतंत्र संचालक – कंपनीशी कोणताही महत्त्वाचा आर्थिक संबंध नसलेला अकार्यकारी संचालक.
नामनिर्देशित संचालक – वित्तसंस्था किंवा मोठ्या भागधारकाने आपल्या हितरक्षणासाठी नेमलेला संचालक.
KMP – मुख्य व्यवस्थापकीय कर्मचारी.
नमुने व सूत्रे
कंपनी प्रकार
किमान संचालक
कमाल संचालक
सार्वजनिक
३
१५ (विशेष ठरावाने जास्त)
खाजगी
२
१५ (विशेष ठरावाने जास्त)
एक व्यक्ती कंपनी
१
१५ (विशेष ठरावाने जास्त)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. DIN म्हणजे काय?
संचालक ओळख क्रमांक — प्रत्येक संचालकाला दिला जाणारा ८ अंकी अद्वितीय क्रमांक.
Q2. मुख्य व्यवस्थापकीय कर्मचाऱ्यांमध्ये कोणाचा समावेश होतो?
CEO / व्यवस्थापकीय संचालक / व्यवस्थापक, पूर्णवेळ संचालक, कंपनी चिटणीस आणि मुख्य वित्तीय अधिकारी.
Q3. संचालकांचे कायदेशीर स्थान स्पष्ट करा.
कंपनीच्या वतीने करार करतात म्हणून प्रतिनिधी; कंपनीच्या पैशाचे व मालमत्तेचे रक्षक म्हणून विश्वस्त; कायद्याने अधिकारी; भागधारकांच्या वतीने व्यवसाय चालवतात म्हणून व्यवस्थापकीय भागीदार.
कंपनीचे महत्त्वाचे निर्णय सभांमध्ये घेतले जातात. सभा वैध होण्यासाठी ती योग्यरीत्या बोलावलेली, योग्यरीत्या संघटित आणि योग्यरीत्या चालवलेली असावी लागते. या प्रकरणात सूचना, कार्यक्रमपत्रिका, गणसंख्या, अध्यक्ष, प्रतिनिधी (प्रॉक्सी), प्रस्ताव, मतदान, ठराव आणि इतिवृत्त यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
योग्यरीत्या बोलावलेली सभा : योग्य अधिकाऱ्याने (सहसा संचालक मंडळ) योग्य सूचना व कार्यक्रमपत्रिकेसह बोलावलेली.
सूचना : दिवस, तारीख, वेळ, ठिकाण, कार्यक्रमपत्रिका आणि सभासद प्रतिनिधी नेमू शकतो हा उल्लेख. सर्वसाधारण सभेसाठी २१ पूर्ण दिवसांची सूचना (पाठवण्याचा व सभेचा दिवस वगळून); संचालक मंडळ सभेसाठी ७ दिवसांची सूचना. विशेष कामकाजासाठी स्पष्टीकरणात्मक निवेदन.
कार्यक्रमपत्रिका (Agenda) : सभेत करावयाच्या कामकाजाची क्रमवार यादी. प्रकार : साधी विधान कार्यक्रमपत्रिका आणि इतिवृत्त-मसुदा कार्यक्रमपत्रिका.
योग्यरीत्या संघटित : सभेच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत गणसंख्या (कलम १०३) उपस्थित असावी आणि योग्य अध्यक्ष (कलम १०४) असावा.
सर्वसाधारण सभेची गणसंख्या — सार्वजनिक कंपनी : १००० पर्यंत सभासद असल्यास ५; १००० ते ५००० असल्यास १५; ५००० पेक्षा जास्त असल्यास ३०. खाजगी कंपनी : २ सभासद प्रत्यक्ष उपस्थित. संचालक मंडळ सभा : एकूण संचालकांच्या एक-तृतीयांश किंवा २, यांपैकी जास्त.
प्रतिनिधी (प्रॉक्सी) (कलम १०५) : सभासदाच्या वतीने उपस्थित राहून मतदान करणारी व्यक्ती; तो सभासद असणे आवश्यक नाही; तो भाषण करू शकत नाही; फक्त मतदान पद्धतीत (पोल) मत देतो. प्रतिनिधीपत्र सभेपूर्वी ४८ तास आधी जमा करावे. संचालक मंडळ सभेत प्रतिनिधी चालत नाही.
प्रस्ताव : चर्चेसाठी मांडलेला लेखी प्रस्ताव; स्वीकारण्यापूर्वी त्यात दुरुस्ती करता येते.
मतदानाच्या पद्धती : आवाजी, विभाजन, हात उंचावून, गुप्त मतदान, इलेक्ट्रॉनिक मतदान (कलम १०८), टपाली मतदान (कलम ११०) आणि पोल.
ठराव : सभेने स्वीकारलेला प्रस्ताव. साधा ठराव (कलम ११४) — ५०% पेक्षा जास्त बहुमत. विशेष ठराव — ७५% बहुमत (बाजूची मते विरोधी मतांच्या किमान तिप्पट); ३० दिवसांत निबंधकाकडे दाखल करावा; उदा. कंपनीचे नाव किंवा नियमावली बदलणे. काही ठरावांसाठी विशेष सूचना (कलम ११५).
इतिवृत्त (कलम ११८) : सभेतील निर्णयांची संक्षिप्त व अचूक नोंद; चिटणीस तयार करतो (पाठ्यपुस्तकानुसार १५ दिवसांत); भूतकाळात लिहिले जाते; अध्यक्ष सही करतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गणसंख्या (Quorum) – सभा वैध होण्यासाठी आवश्यक किमान उपस्थिती.
प्रतिनिधी (Proxy) – सभासदाच्या वतीने मतदान करणारी व्यक्ती.
प्रस्ताव (Motion) – चर्चेसाठी मांडलेली सूचना.
ठराव (Resolution) – सभेने मंजूर केलेला प्रस्ताव.
इतिवृत्त (Minutes) – सभेच्या कामकाजाची अधिकृत नोंद.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
साधा ठराव
विशेष ठराव
बहुमत
५०% पेक्षा जास्त
७५% (विरोधी मतांच्या तिप्पट)
निबंधकाकडे दाखल
सहसा नाही
३० दिवसांत आवश्यक
उदाहरण
लाभांश जाहीर करणे
नाव / नियमावलीत बदल
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. गणसंख्या म्हणजे काय?
सभा वैधपणे कामकाज करण्यासाठी सभेत उपस्थित असणे आवश्यक असलेली किमान सभासद संख्या.
Q2. प्रतिनिधी (प्रॉक्सी) कोणाला म्हणतात?
सभासदाच्या वतीने सभेत उपस्थित राहून मतदान करणारी व्यक्ती; ती सभासद असणे आवश्यक नाही आणि ती भाषण करू शकत नाही.
Q3. वैध सभेच्या आवश्यक बाबी स्पष्ट करा.
योग्य अधिकाऱ्याने बोलावणे; योग्य व वेळेत सूचना; कार्यक्रमपत्रिका; गणसंख्या; योग्य अध्यक्ष; नियमानुसार प्रस्ताव, चर्चा व मतदान; इतिवृत्त.
Q4. साधा ठराव व विशेष ठराव यांतील फरक सांगा.
बहुमत, निबंधकाकडे दाखल करणे व उदाहरण या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.
Q5. इतिवृत्त लिहिताना कोणती काळजी घ्यावी?
संक्षिप्त व अचूक; फक्त निर्णयांची नोंद; भूतकाळात लेखन; क्रमवार; अध्यक्षांची सही; ठरलेल्या मुदतीत तयार करणे.
परीक्षेसाठी टीप
कलम क्रमांक (१०३ गणसंख्या, १०५ प्रतिनिधी, ११४ ठराव, ११८ इतिवृत्त) उत्तरात लिहिल्यास उत्तर अधिक अचूक वाटते.
कंपनीच्या सभांचे अनेक प्रकार आहेत — भागधारकांच्या, संचालकांच्या व धनकोंच्या सभा. या प्रकरणात वार्षिक सर्वसाधारण सभा, असाधारण सर्वसाधारण सभा, वर्ग सभा, संचालक मंडळ सभा, समिती सभा, धनको सभा आणि वार्षिक सभेच्या आधी, दरम्यान व नंतर चिटणिसाची कार्ये यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM) – कलम ९६ : दर आर्थिक वर्षात एकदा होणारी समभागधारकांची सभा — प्रगतीचा आढावा, वित्तीय विवरणपत्रे स्वीकारणे, लाभांश जाहीर करणे, संचालक व लेखापरीक्षकांची नेमणूक, लेखापरीक्षकांचे मानधन ठरवणे.
AGM कालमर्यादा : पहिली AGM पहिल्या आर्थिक वर्षाच्या समाप्तीपासून ९ महिन्यांत; नंतरच्या AGM आर्थिक वर्ष संपल्यापासून ६ महिन्यांत; दोन AGM मधील अंतर १५ महिन्यांपेक्षा जास्त नसावे. निबंधक मुदतवाढ देऊ शकतो, पण पहिल्या AGM साठी नाही. २१ पूर्ण दिवसांची सूचना; सूचनेसोबत वार्षिक अहवाल.
असाधारण सर्वसाधारण सभा (EOGM) – कलम १०० : दोन AGM दरम्यान विशेष / तातडीच्या कामासाठी — घटनापत्रक किंवा नियमावलीत बदल, मुदतीपूर्वी संचालक / लेखापरीक्षकांना काढणे, ऐच्छिक विसर्जन. संचालक मंडळ, सभासदांच्या मागणीवरून किंवा NCLT बोलावते.
वर्ग सभा – कलम ४८ : एका वर्गाच्या भागधारकांची (उदा. अग्रहक्क भागधारक) त्यांच्या हक्कांत बदलासाठी सभा; सहसा विशेष ठराव.
संचालक मंडळ सभा – कलम १७३ : व्यवस्थापकीय निर्णयांसाठी संचालकांची सभा. पहिली सभा समावेशनापासून ३० दिवसांत; वर्षात किमान ४ सभा; दोन सभांमध्ये १२० दिवसांपेक्षा जास्त अंतर नाही; ७ दिवसांची सूचना; प्रतिनिधी चालत नाही.
समिती सभा : संचालक मंडळाने नेमलेल्या समित्यांच्या (उदा. लेखापरीक्षण समिती) सभा; अहवाल मंडळाला.
धनको सभा : कर्जरोखेधारक, ठेवीदार, बँका व इतर धनकोंची सभा — व्याजदर किंवा तारणाच्या अटी बदलणे, आर्थिक अडचणीच्या वेळी.
AGM साठी चिटणिसाची कार्ये : आधी — मंडळाशी तारीख ठरवणे, सूचना व वार्षिक अहवाल पाठवणे, कार्यक्रमपत्रिका, जागेची व्यवस्था. दरम्यान — गणसंख्या व प्रतिनिधीपत्रे तपासणे, अध्यक्षांना मदत, कामकाजाची नोंद. नंतर — इतिवृत्त, निबंधकाकडे विवरणपत्रे व ठराव दाखल करणे, लाभांश वाटप.
महत्त्वाच्या संज्ञा
AGM – वार्षिक सर्वसाधारण सभा.
EOGM – असाधारण सर्वसाधारण सभा.
मागणीपत्र (Requisition) – सभा बोलावण्यासाठी सभासदांनी केलेली मागणी.
वार्षिक अहवाल – वित्तीय विवरणपत्रे, संचालकांचा व लेखापरीक्षकांचा अहवाल.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
वार्षिक सर्वसाधारण सभा
संचालक मंडळ सभा
सदस्य
भागधारक
संचालक
वारंवारता
वर्षातून एकदा
वर्षात किमान ४
सूचना
२१ पूर्ण दिवस
७ दिवस
प्रतिनिधी
चालतो
चालत नाही
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पहिली वार्षिक सर्वसाधारण सभा केव्हा घ्यावी लागते?
पहिल्या आर्थिक वर्षाच्या समाप्तीपासून ९ महिन्यांच्या आत; तिला मुदतवाढ मिळत नाही.
Q2. वर्ग सभा म्हणजे काय?
एकाच वर्गाच्या भागधारकांची (उदा. अग्रहक्क भागधारकांची) त्यांच्या हक्कांतील बदलाला मान्यता देण्यासाठी घेतलेली सभा (कलम ४८).
Q3. वार्षिक सर्वसाधारण सभेतील सामान्य कामकाज लिहा.
वित्तीय विवरणपत्रे व अहवाल स्वीकारणे; लाभांश जाहीर करणे; निवृत्त संचालकांच्या जागी नेमणूक; लेखापरीक्षकांची नेमणूक व मानधन.
Q4. असाधारण सर्वसाधारण सभा केव्हा बोलावली जाते?
दोन AGM दरम्यान तातडीच्या कामासाठी — घटनापत्रक / नियमावलीत बदल, संचालक-लेखापरीक्षकांना काढणे, ऐच्छिक विसर्जन; मंडळ, सभासदांच्या मागणीवरून किंवा NCLT बोलावते.
Q5. वार्षिक सभेपूर्वी चिटणिसाची कार्ये स्पष्ट करा.
मंडळाशी तारीख, वेळ, ठिकाण ठरवणे; २१ दिवस आधी सूचना व वार्षिक अहवाल पाठवणे; कार्यक्रमपत्रिका तयार करणे; प्रतिनिधीपत्रांची व्यवस्था; जागा व बैठक व्यवस्था.
परीक्षेसाठी टीप
AGM चे आकडे (९ महिने, ६ महिने, १५ महिने, २१ दिवस) आणि मंडळ सभेचे (३० दिवस, ४ सभा, १२० दिवस, ७ दिवस) वेगळे लक्षात ठेवा.
चिटणिसाचे बहुतेक काम संप्रेषणाचे आहे — पत्रे, सूचना, अहवाल, इतिवृत्त आणि लोकांशी संवाद. या प्रकरणात संप्रेषणाचा अर्थ, अंतर्गत व बाह्य संप्रेषण, संप्रेषणाच्या पद्धती (मौखिक, अमौखिक, लेखी), लेखी संप्रेषणाचे गुण, इलेक्ट्रॉनिक संप्रेषणाची साधने, प्रभावी संप्रेषणाची कौशल्ये आणि चिटणिसाची भूमिका यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'Communication' शब्द लॅटिन 'Communis' (सामायिक) पासून आला.
जॉर्ज आर. टेरी : दोन किंवा अधिक व्यक्तींमध्ये तथ्ये, कल्पना, मते किंवा भावना यांची देवाणघेवाण म्हणजे संप्रेषण.
अंतर्गत संप्रेषण : संस्थेतील विभागांमध्ये; व्यवस्थापकीय कार्यांना मदत. बाह्य संप्रेषण : बँका, पुरवठादार, धनको, सरकार अशा बाहेरील घटकांशी.
लेखी संप्रेषणाचे गुण : कायमस्वरूपी नोंद, कायदेशीर पुरावा, भविष्यात संदर्भ, लांब व गुंतागुंतीच्या संदेशांसाठी योग्य, अचूकता, जबाबदारी निश्चित, अनेकांपर्यंत पोहोचते.
प्रभावी संप्रेषणाची कौशल्ये : लक्षपूर्वक ऐकणे, योग्य देहबोली, स्पष्ट व संक्षिप्त बोलणे, मैत्रीपूर्ण वर्तन, आत्मविश्वास, सहानुभूती, खुले मन, आदर, प्रतिसाद (फीडबॅक) देणे.
चिटणिसाची भूमिका : व्यावसायिक पत्रे (चौकशी, मागणी, उत्तर), सभांच्या सूचना (तारीख, वेळ, ठिकाण, कार्यक्रमपत्रिका), अहवाल (मंडळ / समित्यांसाठी, तथ्याधारित व स्पष्ट) आणि इतिवृत्त (निर्णयांची अचूक नोंद, भूतकाळात) तयार करणे.
व्यावसायिक पत्राचे भाग : शीर्षक, दिनांक, संदर्भ क्रमांक, आतील पत्ता, विषय, अभिवादन, मुख्य मजकूर, समारोप, सही, सहपत्रे (असल्यास).
महत्त्वाच्या संज्ञा
Communis – 'सामायिक' अर्थाचा लॅटिन शब्द.
अमौखिक संप्रेषण – शब्दांशिवाय होणारे संप्रेषण.
व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग – वेगवेगळ्या ठिकाणच्या व्यक्तींची थेट दृक्-श्राव्य बैठक.
ब्लॉग – अनौपचारिक लेख प्रसिद्ध करणारे संकेतस्थळ.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
मौखिक संप्रेषण
लेखी संप्रेषण
स्वरूप
बोललेले
लिहिलेले / छापलेले
नोंद
कायमस्वरूपी नोंद नाही
कायमस्वरूपी नोंद
वेग
जलद
वेळ लागतो
कायदेशीर पुरावा
कमकुवत
भक्कम
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संप्रेषणाची जॉर्ज आर. टेरी यांची व्याख्या लिहा.
दोन किंवा अधिक व्यक्तींमध्ये तथ्ये, कल्पना, मते किंवा भावना यांची देवाणघेवाण म्हणजे संप्रेषण.
Q2. अमौखिक संप्रेषणाची दोन उदाहरणे द्या.
देहबोली व चेहऱ्यावरील हावभाव; खुणा व चिन्हे (उदा. वाहतूक सिग्नल).
Q3. लेखी संप्रेषणाचे गुण स्पष्ट करा.
कायमस्वरूपी नोंद; कायदेशीर पुरावा; पुढील संदर्भ; गुंतागुंतीच्या संदेशांसाठी योग्य; अचूकता; जबाबदारी निश्चित; अनेकांपर्यंत पोहोच.
Q4. इलेक्ट्रॉनिक संप्रेषणाची साधने स्पष्ट करा.
ई-मेल – जलद व स्वस्त; संकेतस्थळ – माहिती सर्वांसाठी; ब्लॉग; व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग – दूरच्या व्यक्तींशी बैठक; मोबाइल फोन; समाजमाध्यमे.
Q5. प्रभावी संप्रेषणासाठी आवश्यक कौशल्ये लिहा.
लक्षपूर्वक ऐकणे; योग्य देहबोली; स्पष्टता व संक्षिप्तता; मैत्रीपूर्णता; आत्मविश्वास; सहानुभूती; आदर; प्रतिसाद देणे.
परीक्षेसाठी टीप
व्यावसायिक पत्राच्या भागांची क्रमवार यादी लक्षात ठेवा — पुढील तीन प्रकरणांतील सर्व पत्रांना हीच रचना लागते.
संचालक हे कंपनीतील महत्त्वाचे व चिटणिसाचे वरिष्ठ असल्याने त्यांच्याशी पत्रव्यवहार काळजीपूर्वक व चतुराईने करावा लागतो. या प्रकरणात संचालकांशी पत्रव्यवहार करताना घ्यावयाची काळजी आणि मंडळ सभेची सूचना, हितसंबंध जाहीर करणे, अनुपस्थित संचालकाला कामकाजाचा अहवाल, सभांना गैरहजेरीबाबत आठवण अशा प्रसंगांतील पत्रे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
काळजी : तत्पर उत्तर, नम्रता व सौजन्य, पुढाकार (मंडळ सभा आयोजित करणे, आठवण पत्रे), अचूकता व स्पष्टता, गोपनीय बाबींची गुप्तता, संक्षिप्तता, कायद्याचे पालन, सर्व संचालकांशी निःपक्षपातीपणा.
पत्रव्यवहाराचे प्रसंग (पाठ्यपुस्तकानुसार) : नियमित मंडळ सभेची सूचना व कार्यक्रमपत्रिका पाठवणे; करारातील वैयक्तिक हितसंबंध जाहीर करण्याची विनंती; अनुपस्थित संचालकाला सभेच्या कामकाजाचा अहवाल; मंडळ सभांना गैरहजेरीच्या तरतुदीबाबत आठवण.
मंडळ सभेच्या तरतुदी – कलम १७३(१) : पहिली मंडळ सभा समावेशनापासून ३० दिवसांत; दरवर्षी किमान ४ सभा; दोन सभांमध्ये १२० दिवसांपेक्षा जास्त अंतर नाही; प्रत्येक संचालकाला किमान ७ दिवस आधी लेखी सूचना व कार्यक्रमपत्रिका — हस्तपोच, टपाल किंवा इलेक्ट्रॉनिक साधनाने.
हितसंबंध जाहीर करणे : कंपनीच्या एखाद्या करारात किंवा व्यवस्थेत वैयक्तिक हितसंबंध असलेल्या संचालकाने ते मंडळाला जाहीर करावे.
गैरहजेरी – कलम १६७(१)(ब) : संचालक १२ महिन्यांच्या कालावधीत झालेल्या सर्व मंडळ सभांना (रजा घेऊन किंवा न घेता) गैरहजर राहिल्यास त्याचे पद रिक्त झाले असे मानले जाते.
अनुपस्थित संचालकाला अहवाल पाठवताना इतिवृत्ताचा मसुदा सोबत जोडतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कार्यक्रमपत्रिका – सभेत करावयाच्या कामांची यादी.
हितसंबंध जाहीर करणे – कंपनीच्या करारातील वैयक्तिक हिताबाबत संचालकाचे निवेदन.
पद रिक्त होणे – कायद्याने संचालकाचे पद संपुष्टात येणे.
इतिवृत्ताचा मसुदा – मंजुरीपूर्वी तयार केलेले इतिवृत्त.
समारोप : आपला विश्वासू; कंपनी चिटणिसाची सही व पदनाम
सहपत्र : कार्यक्रमपत्रिका
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संचालकांशी पत्रव्यवहार करताना चिटणिसाने कोणती काळजी घ्यावी?
तत्परता, नम्रता, पुढाकार, अचूकता, गोपनीयता, संक्षिप्तता, कायद्याचे पालन आणि निःपक्षपातीपणा.
Q2. कलम १६७(१)(ब) काय सांगते?
संचालक १२ महिन्यांत झालेल्या सर्व मंडळ सभांना रजा घेऊन किंवा न घेता गैरहजर राहिल्यास त्याचे पद रिक्त होते.
Q3. नियमित मंडळ सभेची सूचना देणारे पत्र लिहा (रचना).
पत्रशीर्ष, संदर्भ व दिनांक, संचालकाचा पत्ता, विषय, अभिवादन, सभेची तारीख-वेळ-ठिकाण, क्रमवार कार्यक्रमपत्रिका, उपस्थितीची विनंती, समारोप व चिटणिसाची सही.
Q4. करारातील हितसंबंध जाहीर करण्याची विनंती करणारे पत्र लिहा (मुद्दे).
कराराचा तपशील; कंपनी कायद्यानुसार हितसंबंध जाहीर करणे बंधनकारक असल्याचा उल्लेख; विहित नमुन्यात माहिती पुढील मंडळ सभेपूर्वी देण्याची विनंती; सौजन्यपूर्ण समारोप.
Q5. अनुपस्थित संचालकाला सभेच्या कामकाजाचा अहवाल देणारे पत्र लिहा (मुद्दे).
सभेची तारीख; घेतलेले प्रमुख निर्णय क्रमवार; पुढील सभेची तारीख; इतिवृत्ताचा मसुदा सोबत जोडल्याचा उल्लेख; समारोप व सही.
परीक्षेसाठी टीप
पत्राची रचना (पत्रशीर्ष ते सहपत्र) प्रत्येक पत्रात पूर्ण लिहा — मांडणीलाच गुण असतात.
कंपनीचे बहुतेक आर्थिक व्यवहार बँकेमार्फत होतात — खाते उघडणे, धनादेश, कर्ज, अधिविकर्ष, पतपत्र. या प्रकरणात व्यापारी बँकांची प्राथमिक व दुय्यम कार्ये, बँकेशी पत्रव्यवहार करताना घ्यावयाची काळजी आणि चालू खाते उघडणे, धनादेशाचे प्रदान थांबवणे, अधिविकर्ष मागणे, पतपत्र मागणे अशा प्रसंगांतील पत्रे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्राथमिक कार्ये : ठेवी स्वीकारणे आणि कर्ज देणे. कर्जावर आकारलेले व्याज व ठेवींवर दिलेले व्याज यांतील फरक म्हणजे बँकेचा नफा.
मागणी ठेवी : बचत ठेव (बचतीस प्रोत्साहन, काढण्यावर मर्यादा) आणि चालू ठेव (व्यावसायिकांसाठी, काढण्यावर मर्यादा नाही, सहसा व्याज नाही, अधिविकर्षाची सोय). मुदत ठेवी : मुदत ठेव व आवर्ती ठेव — ठरावीक कालावधीनंतर परत.
काळजी : तत्परता, संक्षिप्तता, सौजन्य, स्पष्टता, अचूकता, गुप्तता, कायदेशीर प्रक्रिया (उदा. संचालक मंडळाच्या ठरावाची प्रमाणित प्रत जोडणे), आवश्यक कागदपत्रे जोडणे.
पत्रव्यवहाराचे प्रसंग (पाठ्यपुस्तकानुसार) : चालू खाते उघडणे (मंडळाच्या ठरावानुसार); धनादेशाचे प्रदान थांबवण्याची विनंती; अधिविकर्ष सुविधेची मागणी; पतपत्र देण्याची विनंती.
चालू खाते उघडताना जोडावयाची कागदपत्रे : मंडळ ठरावाची प्रमाणित प्रत, घटनापत्रक व नियमावली, समावेशन प्रमाणपत्र, खाते उघडण्याचा अर्ज, अधिकृत सही करणाऱ्यांचे नमुना सह्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अधिविकर्ष (Overdraft) – चालू खात्यातील शिलकेपेक्षा जास्त रक्कम काढण्याची परवानगी.
कंपनीला अनेक कायदे पाळावे लागतात आणि ते कायदे राबवणाऱ्या वैधानिक अधिकाऱ्यांशी चिटणिसाचा पत्रव्यवहार होतो. या प्रकरणात कंपनी व्यवहार मंत्रालय (MCA), कंपनी निबंधक (ROC), राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरण (NCLT), राष्ट्रीय कंपनी कायदा अपील न्यायाधिकरण (NCLAT), भारतीय प्रतिभूती व विनिमय मंडळ (SEBI) यांची ओळख आणि त्यांच्याशी पत्रव्यवहार शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
MCA (कंपनी व्यवहार मंत्रालय) : कॉर्पोरेट क्षेत्राचे नियमन; कंपनी कायदा २०१३, भागीदारी कायदा १९३२, LLP कायदा २००८, स्पर्धा कायदा २००२ इ. राबवते; ICAI, ICSI सारख्या व्यावसायिक संस्थांवर देखरेख.
ROC (कंपनी निबंधक) : केंद्र सरकारने नेमलेला; राज्यात कंपन्यांची नोंदणी व कंपनी कायद्याची अंमलबजावणी; कंपन्यांनी दाखल केलेली कागदपत्रे तपासतो; वार्षिक सर्वसाधारण सभेसाठी जास्तीत जास्त ३ महिन्यांची मुदतवाढ देऊ शकतो.
NCLT : जून २०१६ मध्ये स्थापन अर्ध-न्यायिक संस्था; कंपनीविषयक दिवाणी वाद सोडवते व कायद्याखाली मंजुऱ्या देते; न्यायिक व तांत्रिक सदस्यांची खंडपीठे; प्रधान खंडपीठ नवी दिल्ली येथे.
NCLAT : जून २०१६ मध्ये स्थापन; NCLT, राष्ट्रीय वित्तीय अहवाल प्राधिकरण, भारतीय दिवाळखोरी मंडळ आणि भारतीय स्पर्धा आयोग यांच्या आदेशांविरुद्ध अपील ऐकते; अध्यक्ष व जास्तीत जास्त ११ सदस्य.
SEBI : १९९२ (पाठ्यपुस्तकानुसार) पासून वैधानिक संस्था; मुख्यालय मुंबई; प्रतिभूती बाजार, शेअर बाजार व मध्यस्थांचे नियमन आणि गुंतवणूकदारांचे संरक्षण.
पाठ्यपुस्तकातील नमुना पत्रे : ROC कडे AGM घेण्यासाठी मुदतवाढीची विनंती (उदा. संप, छापा, वित्तीय विवरणपत्रे तयार नसणे); MCA पोर्टलवरील ई-फायलिंगमधील तांत्रिक अडचणीबाबत तक्रार; वार्षिक अहवाल न मिळाल्याच्या गुंतवणूकदाराच्या तक्रारीला उत्तर (प्रत SEBI ला); सार्वजनिक ठेवी परत करण्यासाठी NCLT कडे मुदतवाढीची विनंती (ठेवी जास्तीत जास्त ३६ महिन्यांसाठी स्वीकारल्या जातात).
महत्त्वाच्या संज्ञा
वैधानिक अधिकारी / संस्था – कायद्याने निर्माण केलेली, तो कायदा राबवणारी संस्था.
अर्ध-न्यायिक – न्यायालयासारखे अधिकार असलेली.
खंडपीठ – खटले ऐकणारा न्यायाधिकरण सदस्यांचा गट.
सार्वजनिक ठेवी – कंपनीने जनतेकडून ठेवी म्हणून घेतलेली रक्कम.
नमुने व सूत्रे
संस्था
स्थापना / स्वरूप
मुख्य काम
MCA
केंद्र सरकारचे मंत्रालय
कॉर्पोरेट कायद्यांचे प्रशासन
ROC
केंद्र सरकारने नेमलेला
कंपनी नोंदणी, AGM मुदतवाढ
NCLT
जून २०१६
कंपनी वाद, मंजुऱ्या
NCLAT
जून २०१६
अपील ऐकणे
SEBI
१९९२, मुंबई
प्रतिभूती बाजार नियमन
ROC कडे AGM मुदतवाढीच्या पत्रातील मुद्दे : कंपनीचे नाव, CIN; आर्थिक वर्ष; AGM ची नियमित अंतिम तारीख; विलंबाचे कारण; मागितलेली मुदतवाढ (३ महिन्यांपर्यंत); मंडळ ठरावाची प्रत व आवश्यक शुल्क जोडल्याचा उल्लेख; चिटणिसाची सही.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. NCLT म्हणजे काय?
राष्ट्रीय कंपनी कायदा न्यायाधिकरण — जून २०१६ मध्ये स्थापन, कंपनीविषयक दिवाणी वाद सोडवणारी अर्ध-न्यायिक संस्था; प्रधान खंडपीठ नवी दिल्ली.
Q2. ROC AGM साठी किती मुदतवाढ देऊ शकतो?
जास्तीत जास्त ३ महिने (पहिल्या AGM साठी मुदतवाढ मिळत नाही).