मानसशास्त्र Psychology

थोडक्यात सारांश

मानवी वर्तनात इतके वैविध्य का दिसते, हे समजून घेण्याच्या प्रयत्नातून मानसशास्त्राचा उदय झाला. 'आत्म्याचे शास्त्र' ते 'वर्तन व मानसिक प्रक्रियांचे शास्त्र' असा मानसशास्त्राचा प्रवास, वर्तनाचा अर्थ, मानसशास्त्राविषयीचा भारतीय दृष्टीकोन आणि मानसशास्त्राची चार ध्येये या पाठात दिली आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'Psychology' हा शब्द दोन ग्रीक शब्दांपासून बनला – Psyche (आत्मा) आणि Logos (शास्त्र). म्हणून सुरुवातीला मानसशास्त्र म्हणजे "आत्म्याचे शास्त्र" असे मानले गेले; पण आत्मा व मन अमूर्त असल्याने त्यांचे निरीक्षण शक्य नव्हते, म्हणून व्याख्या बदलली.
• मानसशास्त्राचे चिन्ह Ψ (साय) हे ग्रीक वर्णमालेतील तेविसावे अक्षर आहे.
• प्लेटो – ज्ञान अंतर्भूत (जन्मजात) असते. जॉन लॉक (१७ वे शतक, इंग्लिश तत्त्वज्ञ) – प्रत्येक मूल "कोरी पाटी" घेऊन जन्माला येते; ज्ञान अनुभवातून मिळते.
• विल्हेम वुंट (१८३२–१९२०) – १८७९ मध्ये जर्मनीतील लिपझिग येथे पहिली मानसशास्त्रीय प्रयोगशाळा; मानसशास्त्र म्हणजे बोधावस्थेचा (जाणीवेचा) अभ्यास; आत्मनिरीक्षण पद्धती.
• डॉ. सिग्मंड फ्रॉईड (१८५६–१९३९) – ऑस्ट्रियन, मनोविश्लेषणाचे संस्थापक; मानसशास्त्र म्हणजे अबोधावस्थेचा अभ्यास; व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण पहिल्या पाच वर्षांत होते.
• जॉन बी. वॅटसन (१८७८–१९५८) – अमेरिकन, वर्तनवादाचे प्रणेते. आधुनिक व्याख्या: "मानसशास्त्र म्हणजे मानवी वर्तनाचा व मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास."
• वर्तन – परिसरातील उद्दीपकांना व्यक्तीने दिलेली प्रतिक्रिया. उद्दीपक–जीव–प्रतिक्रिया (S-O-R) प्रारूप. व्यक्त (बाह्य) वर्तन – निरीक्षणक्षम (चालणे, बोलणे, नाचणे); अव्यक्त (अंतर्गत) वर्तन – विचार, भावना, स्मरण.
• १९५०–६० च्या दशकात लक्ष बोधात्मक प्रक्रियांकडे (संवेदन, विचार, स्मरण) वळले.
• भारतीय दृष्टीकोन: उपनिषदांतील पाच कोष (अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनंदमय); आयुर्वेदातील त्रिदोष (कफ, वात, पित्त); त्रिगुण (सत्त्व, राजस, तामस); पतंजलींचा अष्टांग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधी).
• भारतात १९१६ मध्ये प्रा. नरेंद्रनाथ सेनगुप्ता यांनी कलकत्ता विद्यापीठात पहिला मानसशास्त्र विभाग सुरू केला; १९२५ – इंडियन सायकॉलॉजिकल असोसिएशन; १९५५ – बंगळूर येथे NIMHANS.
• मानसशास्त्राची चार ध्येये: वर्णन (काय घडत आहे?), स्पष्टीकरण (का घडत आहे?), पूर्वकथन (पुढे काय होईल?) आणि नियंत्रण (हे कसे बदलता येईल?).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• वर्तन – उद्दीपकाला व्यक्तीने दिलेली प्रतिक्रिया.
• उद्दीपक – प्रतिक्रिया निर्माण करणारी कोणतीही घटना किंवा परिस्थिती.
• व्यक्त वर्तन – बाहेरून निरीक्षण करता येणारे वर्तन.
• अव्यक्त वर्तन – विचार, भावना यांसारखे आतून घडणारे वर्तन.
• पूर्वकथन – दिलेल्या परिस्थितीत वर्तन कसे होईल याचा अंदाज.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मानसशास्त्राची आधुनिक व्याख्या लिहा.

"मानसशास्त्र म्हणजे मानवी वर्तनाचा व मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास." यात वर्तन, मानसिक प्रक्रिया (विचार, स्मरण, भावना, अवधान) आणि वैज्ञानिक पद्धती हे तीन घटक महत्त्वाचे आहेत.

Q2. व्यक्त वर्तन आणि अव्यक्त वर्तन यांतील फरक सांगा.

व्यक्त (बाह्य) वर्तनाचे प्रत्यक्ष निरीक्षण करता येते – चालणे, नाचणे, भांडणे. अव्यक्त (अंतर्गत) वर्तनाचे थेट निरीक्षण करता येत नाही – विचार करणे, आठवणे, भावना अनुभवणे.

Q3. उद्दीपक–जीव–प्रतिक्रिया प्रारूप उदाहरणासह स्पष्ट करा.

शिक्षकांनी वर्गात प्रश्न विचारला (उद्दीपक). विद्यार्थी (जीव) वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया देतात – रोहन उत्तर देतो, सानिका शांत बसते, सचिन दुर्लक्ष करतो. उद्दीपक एकच असला तरी व्यक्तीनुसार प्रतिक्रिया वेगळी असते.

Q4. मानसशास्त्राची ध्येये स्पष्ट करा.

वर्णन – वर्तनाची अचूक नोंद व वर्गीकरण; स्पष्टीकरण – वर्तनामागील कारणे शोधणे; पूर्वकथन – परिस्थितीनुसार वर्तनाचा अंदाज (उदा. दारू पिऊन गाडी चालवल्यास अपघाताची शक्यता); नियंत्रण – समुपदेशनासारख्या तंत्रांनी नको असलेले वर्तन बदलणे.

Q5. मानसशास्त्राविषयी भारतीय दृष्टीकोन लिहा.

उपनिषदांनी 'स्व' चे पाच कोष सांगितले; आयुर्वेदातील कफ, वात, पित्त हे दोष स्वभाव ठरवतात; सत्त्व, राजस, तामस हे त्रिगुण वर्तनावर प्रभाव टाकतात; पतंजलींचा अष्टांग योग इच्छा-आकांक्षांवर ताबा मिळवण्यास मदत करतो.

परीक्षेसाठी टीप

"जोड्या लावा" प्रश्नासाठी वुंट – प्रयोगशाळा, फ्रॉईड – अबोध मन, पतंजली – अष्टांग योग, त्रिदोष – कफ-वात-पित्त या जोड्या पक्क्या करा.

थोडक्यात सारांश

मानसशास्त्राची व्याप्ती दिवसेंदिवस वाढत आहे; आज मानवी वर्तनाचा वेगवेगळ्या पैलूंनी अभ्यास करणाऱ्या पन्नासहून अधिक शाखा आहेत (उदा. क्रीडा मानसशास्त्र, सायबर मानसशास्त्र). या पाठात मानसशास्त्राच्या प्रमुख सहा सैद्धांतिक शाखा, सहा उपयोजित शाखा आणि मानसशास्त्रातील करिअरच्या संधी यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सैद्धांतिक शाखा – संशोधन करणे, सिद्धांत मांडणे आणि मानवी वर्तनाचे नियम शोधणे. उपयोजित शाखा – सैद्धांतिक संशोधनातील तत्त्वांचा वापर करून प्रत्यक्ष जीवनातील समस्या सोडवणे.
• वैकासिक मानसशास्त्र – गर्भधारणेपासून मृत्यूपर्यंत होणाऱ्या शारीरिक, बोधनात्मक व सामाजिक विकासाचा अभ्यास (बाल्यावस्था, पौगंडावस्था, प्रौढावस्था, वृद्धावस्था).
• बाल मानसशास्त्र – बाल्यावस्थेतील शारीरिक, मानसिक व भावनिक बदल; खोटे बोलणे, शाळा बुडवणे, चोरी यांसारख्या समस्या.
• सामाजिक मानसशास्त्र – मायर्स यांच्या मते आपल्या वर्तनावर इतरांच्या होणाऱ्या प्रभावाचा वैज्ञानिक अभ्यास; सहकार्य, स्पर्धा, पूर्वग्रह, नेतृत्व.
• बोधनात्मक मानसशास्त्र – विचार, तर्क, निर्णय, अवधान, संवेदन, भाषा, स्मृती, समस्या परिहार.
• प्रायोगिक मानसशास्त्र – प्रयोगशाळेत वर्तनाची मूलभूत कारणे शोधणे (उदा. इव्हान पॅवलॉव्ह यांचे कुत्र्यावरील अभिजात अभिसंधानाचे प्रयोग).
• अपसामान्य मानसशास्त्र – अतिसंशयीपणा, अतिलहरीपणा, भास, अपरिमित भय यांसारख्या अपसामान्य वर्तनाची कारणे.
• सैद्धांतिक शाखा:
• शैक्षणिक मानसशास्त्र – "शिकणे ते शिकवणे" प्रक्रियेची गुणवत्ता वाढवणे; विशेष मुलांसाठी कार्यक्रम, अध्ययन अक्षमता, अवधान न्यूनता व अतिक्रिया विकृती.
• चिकित्सा मानसशास्त्र – मानसिक आजार, वैवाहिक संघर्ष, व्यसनासक्ती, नैराश्य यांचे निदान व उपचार; ही सर्वांत मोठी उपशाखा.
• समुपदेशन मानसशास्त्र – सौम्य समस्या व समायोजनातील अडचणींवर मार्गदर्शन; व्यवसाय मार्गदर्शन.
• गुन्हेगारी मानसशास्त्र – गुन्ह्यांची कारणे, गुन्हेगारांचे व्यक्तिमत्त्व, सुधारणा योजना; सामाजिक मानसशास्त्राच्या सर्वांत जवळची शाखा.
• क्रीडा मानसशास्त्र – खेळाडूंची प्रेरणा, एकाग्रता, आत्मविश्वास, संघभावना, ताण व चिंता यांचे व्यवस्थापन.
• औद्योगिक मानसशास्त्र – कर्मचाऱ्यांची निवड, प्रेरणा, कार्यसमाधान, मूल्यमापन, तक्रार निवारण; ग्राहकांचे मानसशास्त्र ही त्याची उपशाखा (जाहिरात, ब्रँड यांचा खरेदीवर परिणाम).
• उपयोजित शाखा:
• संधी: शैक्षणिक/व्यावसायिक/वैवाहिक समुपदेशक, शालेय समुपदेशक, चिकित्सा मानसशास्त्रज्ञ, पुनर्वसन मानसशास्त्रज्ञ, औद्योगिक व संघटन मानसशास्त्रज्ञ, जनसंपर्क अधिकारी इत्यादी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सैद्धांतिक मानसशास्त्र – सिद्धांत व नियम शोधणारी शाखा.
• उपयोजित मानसशास्त्र – ज्ञानाचा उपयोग समस्या सोडवण्यासाठी करणारी शाखा.
• अध्ययन अक्षमता – सामान्य बुद्धी असूनही वाचन, लेखन किंवा गणितात येणारी अडचण.
• समायोजन – परिस्थितीशी जुळवून घेणे.
• सायबर मानसशास्त्र – इंटरनेटवरील वर्तन व फसवणूक समजून घेणारी नवी शाखा.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सैद्धांतिक आणि उपयोजित मानसशास्त्र यांतील फरक सांगा.

सैद्धांतिक शाखा संशोधनाद्वारे मानवी वर्तनाचे सिद्धांत व नियम शोधतात (उदा. वैकासिक, प्रायोगिक). उपयोजित शाखा त्या ज्ञानाचा वापर करून प्रत्यक्ष जीवनातील समस्या सोडवतात (उदा. चिकित्सा, समुपदेशन).

Q2. वैकासिक मानसशास्त्र म्हणजे काय?

गर्भधारणेपासून मृत्यूपर्यंत व्यक्तीच्या वर्तनात होणाऱ्या बदलांचा शास्त्रीय अभ्यास. बाल्यावस्था, पौगंडावस्था, प्रौढावस्था व वृद्धावस्था या टप्प्यांतील शारीरिक, बोधनात्मक व सामाजिक विकासाचे ते स्पष्टीकरण देते.

Q3. चिकित्सा मानसशास्त्र आणि समुपदेशन मानसशास्त्र यांतील फरक लिहा.

चिकित्सा मानसशास्त्रज्ञ मानसिक आजार, व्यसनासक्ती, तीव्र नैराश्य यांसारख्या गंभीर समस्यांचे निदान व उपचार करतात; ते इस्पितळ व आरोग्य केंद्रांत काम करतात. समुपदेशक सौम्य समस्या, समायोजनातील अडचणी आणि व्यवसाय निवडीबाबत मार्गदर्शन करतात.

Q4. क्रीडा मानसशास्त्रज्ञ खेळाडूंना कशी मदत करतात?

प्रेरणा व सहनशक्ती टिकवणे, तणावात संयम राखणे, आत्मविश्वास व एकाग्रता वाढवणे, संघभावना सुधारणे, भावनांचे व्यवस्थापन आणि दुखापतीतून सावरताना मानसिक आधार देणे.

Q5. औद्योगिक मानसशास्त्राचे कार्य स्पष्ट करा.

कर्मचाऱ्यांची निवड व कार्यभार ठरवणे, त्यांना प्रेरित करणे, कार्यसमाधान वाढवणे, कामाचे मूल्यमापन, तक्रारींचे निवारण, समूह मनोबल व नेतृत्व गुण वाढवणे. ग्राहकांचे मानसशास्त्र जाहिरात व ब्रँडचा खरेदीवरील परिणाम अभ्यासते.

परीक्षेसाठी टीप

"दिलेली समस्या कोणत्या शाखेत येते?" असे प्रश्न येतात – प्रत्येक शाखेसाठी एक-एक समस्या उदाहरण म्हणून लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'स्व' म्हणजे व्यक्तीला स्वतःबद्दल असलेली संपूर्ण जाणीव – आपण कोण आहोत, आपल्या क्षमता व गुण कोणते, आपण स्वतःला कितपत महत्त्व देतो. या पाठात स्व संकल्पनेच्या व्याख्या, तिचे चार घटक, जीवनचक्रात स्व चा विकास, स्व आणि लैंगिक भूमिका, स्व सादरीकरण, स्व नियमन आणि कार्ल रॉजर्स यांचा स्व सिद्धांत यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• स्व संकल्पना – व्यक्तीला स्वतःबद्दल असलेले संपूर्ण संवेदन; आपल्या क्षमता व व्यक्तित्व गुणांचे पूर्ण चित्र, जे आपल्या वागण्याची दिशा ठरवते (हार्टर, १९९६). पर्की (१९८८) – अध्ययित समजुती, अभिवृत्ती व मतांची गुंतागुंतीची, संघटित व बदलणारी यंत्रणा.
• स्व-भान – स्वतःचे विचार, भावना, वर्तन व गुण यांची सबोध जाणीव; पियाजे यांच्या मते १५–२४ महिन्यांच्या बालकात विकसित होऊ लागते.
• स्व-प्रतिमा – आपला "व्यक्तिगत शब्दसंग्रह" (बुद्धिमान, दयाळू, स्वार्थी...); ती सतत बदलते. स्व-शरीर प्रतिमा हा तिचा भाग (उदा. दृष्टी गेल्यानंतरही उत्कृष्ट निवेदिका बनलेल्या अनघा मोडक).
• स्वयं-सक्षमता – एखादे ध्येय किंवा काम पूर्ण करण्याबाबत स्वतःवरचा विश्वास.
• आत्मप्रतिष्ठा – स्वतःबद्दलचा आदर व स्व-मूल्य; ती वेगवेगळ्या गोष्टींसाठी वेगवेगळी असू शकते. उच्च आत्मप्रतिष्ठेची लक्षणे: जबाबदारी, ध्येयनिष्ठा, प्रामाणिकपणा, क्षमाशीलता.
• स्व संकल्पनेचे चार घटक:
• स्व आणि जीवनचक्र – सहा महिन्यांपर्यंत मूल स्वतःविषयी अनभिज्ञ असते; हळूहळू "मी" आणि "मी नाही" यांत फरक करते. आरशातील खुणेचा प्रयोग (गॅलप, १९७७) – दीड वर्षाचे मूल आरशात स्वतःला ओळखते; नंतर "मी, माझे" असे शब्द वापरू लागते.
• स्व आणि लैंगिक भूमिका – पाठ्यपुस्तकानुसार लैंगिक ओळख म्हणजे व्यक्तीचे स्त्री किंवा पुरुष म्हणून स्वतःबद्दलचे संवेदन (जन्मजात), तर लैंगिक भूमिका म्हणजे समाजाने स्त्री-पुरुषांकडून अपेक्षिलेले वर्तन (शिकले जाते).
• स्व सादरीकरण – इतरांसमोर आपली विशिष्ट प्रतिमा मांडण्याचा प्रयत्न.
• स्व-नियमन – स्वतःचे विचार, भावना व कृती स्वतःच्या फायद्यासाठी आणि सामाजिक नियमांनुसार नियंत्रित करणे; उतावळी प्रतिक्रिया व इच्छांची लगेच पूर्तता टाळणे.
• कार्ल रॉजर्स यांचा स्व सिद्धांत – प्रत्येक व्यक्तीची आत्मवास्तविकीकरणाकडे प्रवृत्ती असते. वास्तव स्व (आपण जसे आहोत) आणि आदर्श स्व (आपल्याला जे बनायचे आहे) यांत सुसंगती असेल तर व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या निरोगी राहते; दोन्हींत मोठी दरी असेल तर चिंता व अस्वस्थता येते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• स्व-भान – स्वतःबद्दलची सबोध जाणीव.
• स्वयं-सक्षमता – "मी हे करू शकतो/शकते" हा विश्वास.
• आत्मप्रतिष्ठा – स्वतःबद्दलचा आदर.
• आदर्श स्व – आपल्याला जसे बनायचे आहे ती प्रतिमा.
• आत्मवास्तविकीकरण – स्वतःच्या क्षमतांचा पूर्ण विकास.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. स्व संकल्पनेचे घटक स्पष्ट करा.

स्व-भान (स्वतःच्या विचार-भावनांची जाणीव), स्व-प्रतिमा (स्वतःचे वर्णन करणारे शब्द, शरीर प्रतिमेसह), स्वयं-सक्षमता (काम पूर्ण करण्याचा आत्मविश्वास) आणि आत्मप्रतिष्ठा (स्वतःबद्दलचा आदर).

Q2. स्वयं-सक्षमता आणि आत्मप्रतिष्ठा यांतील फरक सांगा.

स्वयं-सक्षमता एखादे विशिष्ट काम करण्याच्या क्षमतेवरचा विश्वास आहे ("मी गणिताचा पेपर सोडवू शकेन"). आत्मप्रतिष्ठा म्हणजे व्यक्ती म्हणून स्वतःला असलेले एकूण मूल्य व आदर.

Q3. जीवनचक्रात स्व चा विकास कसा होतो?

सहा महिन्यांपर्यंत मूल स्वतःविषयी अनभिज्ञ असते. नंतर ते स्वतःचे शरीर व इतर यांत फरक करते. दीड वर्षाचे मूल आरशात स्वतःला ओळखते आणि "मी, माझे" असे शब्द वापरू लागते. पुढे अनुभव व इतरांच्या प्रतिक्रियांतून स्व संकल्पना विकसित होत जाते.

Q4. स्व-नियमन म्हणजे काय? त्याचे महत्त्व लिहा.

स्वतःचे विचार, भावना व कृती स्वतःच्या फायद्यासाठी नियंत्रित करणे म्हणजे स्व-नियमन. त्यामुळे आपण उतावळेपणे प्रतिक्रिया देत नाही, सामाजिक नियमांनुसार वागतो आणि महाविद्यालय, कुटुंब व मित्र यांच्याशी नातेसंबंध चांगले राहतात.

Q5. कार्ल रॉजर्स यांचा स्व सिद्धांत स्पष्ट करा.

रॉजर्स यांच्या मते प्रत्येकाची आत्मवास्तविकीकरणाकडे प्रवृत्ती असते. वास्तव स्व आणि आदर्श स्व यांत सुसंगती असेल तर व्यक्ती निरोगी असते – उदा. नापास झालेला निरोगी विद्यार्थी कारणे शोधून सुधारणा करतो. दोन्हींत दरी मोठी असेल तर व्यक्ती चिंतातुर होते व अनुभव नाकारते.

परीक्षेसाठी टीप

स्व संकल्पनेचे चार घटक प्रत्येकी एका स्वतःच्या उदाहरणासह लिहा; "वास्तव स्व – आदर्श स्व" यांची आकृती काढल्यास उत्तर उठावदार दिसते.

थोडक्यात सारांश

परिपक्वता आणि अनुभव यांमुळे होणाऱ्या बदलांची सातत्यपूर्ण मालिका म्हणजे विकास. या पाठात विकासाची वैशिष्ट्ये, वाढ–विकास–परिपक्वन या समांतर संकल्पना, जन्मपूर्व अवस्था आणि अर्भकावस्थेपासून वृद्धावस्थेपर्यंतच्या जन्मानंतरच्या अवस्था, तसेच कुमारावस्थेतील समस्या व जेम्स मर्सिया यांच्या स्व-ओळख अवस्था यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• विकासाची वैशिष्ट्ये: विकासात विशिष्ट आकृतीबंध असतो (वळणे → रांगणे → उभे राहणे → चालणे); विकास सामान्याकडून विशिष्टाकडे होतो (संपूर्ण हात → तळहात → बोटे); व्यक्तिभिन्नता असते; प्रत्येक अवयवाचा विकासवेग वेगळा; विकास एकात्मतेकडे नेतो; विकासात सातत्य असते; काही अवस्थांत वर्तन समस्या अपेक्षित असतात; विकासाचे पूर्वकथन करता येते; विकास सर्वसमावेशक असतो.
• दोन तत्त्वे: शीर्ष-पुच्छ (विकास डोक्याकडून पायाकडे) आणि समीप-दूरस्थ (मध्यवर्ती भागाकडून बाहेरील भागाकडे – आधी मज्जारज्जू, मग हातपाय).
• वाढ – संख्यात्मक, शारीरिक (उंची, वजन); विकास – गुणात्मक व सर्वसमावेशक, वाढ हा त्याचा एक भाग; परिपक्वन – जैविक क्षमतांचे योग्य वेळी नैसर्गिक प्रकटीकरण, आनुवंशिक, प्रशिक्षणावर अवलंबून नाही (उदा. सुमारे १२ महिन्यांचे मूल चालू लागते).
• जन्मपूर्व अवस्था (गर्भधारणा ते जन्म, सुमारे २३८–२९० दिवस; सर्वांत वेगवान विकास): अंडावस्था (पहिले १५ दिवस; फलित अंडे गर्भाशयाच्या भिंतीला चिकटते), भ्रूणावस्था (तिसरा ते नववा आठवडा; अवयवांचा विकास), गर्भावस्था (नववा आठवडा ते जन्म). लिंग निश्चिती पहिल्या तीन महिन्यांत होते.
• अर्भकावस्था – जन्मापासून १५ दिवस; सर्वांत छोटा काळ; श्वसन, चोखणे, गिळणे यांशी जुळवून घेणे.
• शैशवावस्था – २ आठवडे ते २ वर्षे; वेगवान कारक विकास (२ महिने – डोके वळवणे, ६ महिने – आधाराने बसणे, १२ महिने – आधाराशिवाय चालणे); व्यक्तिमत्त्वाचा पाया.
• पूर्व बाल्यावस्था – २ ते ६ वर्षे; खेळण्याचे वय, शालेयपूर्व वय, टोळीपूर्व वय, "प्रश्नांचे / चौकस वय".
• उत्तर बाल्यावस्था – ६ ते ११ वर्षे; "टोळी वय"; वाचन, लेखन, गणित कौशल्ये; विकास तुलनेने मंद.
• कुमारावस्था – १२-१३ ते १९-२० वर्षे; पौगंडावस्थेने सुरुवात; वेगवान शारीरिक बदल, दुय्यम लैंगिक लक्षणे; स्व-अस्तित्व शोधण्याचा काळ; विचार तर्कशुद्ध, अमूर्त व आदर्शवादी.
• पूर्व तारुण्यावस्था (२१–४०) – व्यवसाय, लग्न, स्थिरता; उत्तर तारुण्यावस्था / प्रौढावस्था (४०–६०); ६० नंतर वृद्धावस्था.
• जन्मानंतरच्या अवस्था:
• कुमारावस्थेतील समस्या: इंटरनेट व्यसनासक्ती, महाविद्यालय मधूनच सोडणे, स्व-ओळख समस्या, अवसाद (नैराश्य) आणि आत्महत्या. धोक्याच्या खुणा दिसल्यास मित्राशी बोलावे आणि त्याला शिक्षक किंवा समुपदेशकांकडे जाण्यास प्रवृत्त करावे. १० सप्टेंबर – जागतिक आत्महत्या प्रतिबंध दिन (२००३ पासून).
• जेम्स मर्सिया यांच्या स्व-ओळख अवस्था: स्व-ओळख विमोचनरोध (इतरांचे निर्णय स्वीकारणे – डॉक्टरचा मुलगा डॉक्टर), स्व-ओळख विकिरण (पर्याय न पडताळणे, बेफिकिरी), अधिस्थगन (पर्याय पडताळतो पण निर्णय घेत नाही), स्व-ओळख संपादन (स्वतःचा शोध घेऊन निर्णय – मानसिकदृष्ट्या सक्षम).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• विकास – परिपक्वता व अनुभवामुळे होणारे सातत्यपूर्ण गुणात्मक बदल.
• परिपक्वन – जैविक क्षमतांचे नैसर्गिक प्रकटीकरण.
• शीर्ष-पुच्छ तत्त्व – विकास डोक्याकडून पायाकडे.
• समीप-दूरस्थ तत्त्व – विकास मध्याकडून टोकाकडे.
• टोळी वय – उत्तर बाल्यावस्था (६–११ वर्षे), जेव्हा मुले गट बनवतात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. वाढ, विकास आणि परिपक्वन यांतील फरक स्पष्ट करा.

वाढ संख्यात्मक व शारीरिक असते (उंची, वजन). विकास गुणात्मक, सर्वसमावेशक असतो आणि शारीरिक व मानसिक वर्तनातून दिसतो. परिपक्वन म्हणजे आनुवंशिक क्षमता योग्य वेळी नैसर्गिकपणे प्रकट होणे; त्यात प्रशिक्षणाने बदल करता येत नाही.

Q2. शीर्ष-पुच्छ आणि समीप-दूरस्थ तत्त्वे स्पष्ट करा.

शीर्ष-पुच्छ तत्त्वानुसार विकास आधी डोक्याचा होतो; मूल आधी डोक्याच्या हालचालींवर आणि नंतर हातापायांवर नियंत्रण मिळवते. समीप-दूरस्थ तत्त्वानुसार शरीराच्या मध्यवर्ती भागाचा (मज्जारज्जू) विकास आधी आणि बाहेरील भागांचा नंतर होतो.

Q3. जन्मपूर्व विकासाच्या अवस्था लिहा.

अंडावस्था – गर्भधारणेपासून १५ दिवस, फलित अंडे गर्भाशयाला चिकटते; भ्रूणावस्था – तिसरा ते नववा आठवडा, अंतर्गत व बाह्य अवयवांचा विकास; गर्भावस्था – नववा आठवडा ते जन्म, अवयवांची जोमाने वाढ व मेंदूचा विकास.

Q4. उत्तर बाल्यावस्थेची वैशिष्ट्ये लिहा.

काळ ६ ते ११ वर्षे; मानसशास्त्रज्ञ त्याला "टोळी वय" म्हणतात; मुले-मुली आपापले गट बनवतात; वाचन, लेखन व गणिती कौशल्ये विकसित होतात; डोळे-हात समन्वय, विचार व तर्कशक्ती वाढते; शारीरिक विकास तुलनेने मंदावतो.

Q5. कुमारवयीन मुलांच्या समस्या स्पष्ट करा.

इंटरनेट व समाजमाध्यमांची व्यसनासक्ती, इंग्रजीची भीती किंवा आर्थिक कारणांनी शिक्षण अर्धवट सोडणे, स्व-ओळखीबाबत गोंधळ, प्रेमभंग, अपयश किंवा स्पर्धेमुळे येणारा अवसाद आणि आत्महत्येचे विचार. अशा वेळी मित्रांनी व पालकांनी बोलते करून समुपदेशनाची मदत घ्यावी.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक अवस्थेचा वयोगट आणि तिचे टोपणनाव (प्रश्नांचे वय, टोळी वय) अचूक लक्षात ठेवा – एक-गुणी प्रश्नांत हमखास विचारले जाते.

थोडक्यात सारांश

मानसिकदृष्ट्या निरोगी व्यक्ती परिस्थितीशी चांगले जुळवून घेते, म्हणजे सुसमायोजित असते. या पाठात मानसिक आरोग्य व सामान्य वर्तन, सुसमायोजित व्यक्तीचे पाच निकष, कुसमायोजन व अपसामान्य वर्तन, अपसामान्य वर्तनाचे निकष व दृष्टीकोन आणि किशोरावस्थेतील आव्हाने यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• स्वतःची आणि जगाची वास्तव जाणीव – स्वतःच्या क्षमता व मर्यादा ओळखणे (उदा. नृत्य जमत नसल्याने भाषेत करिअर निवडणारी गीता).
• नवीन अनुभवांचा मुक्त स्वीकार – नवीन परिस्थिती, लोक व कल्पना स्वीकारणे.
• भावनिक बुद्धिमत्ता – स्वतःच्या व इतरांच्या भावना ओळखून त्यांचे व्यवस्थापन करणे; केवळ गुणांवर लक्ष असलेला हुशार मुलगा मैत्री व आनंदापासून वंचित राहू शकतो.
• सुदृढ नातेसंबंध – विश्वास, पाठिंबा व आदरावर आधारित संबंध (उदा. रुस्तम व त्याचे पालक).
• उच्च स्व-प्रतिष्ठा.
• सुसमायोजित व्यक्तीचे पाच निकष:

याशिवाय कृतज्ञता, दयाळूपणा, सहकार्य आणि यश-अपयश स्वीकारणे हेही गुण.

• कुसमायोजन – वैफल्य सहन करण्याची क्षमता कमी असल्यास किंवा मनावर आघात करणाऱ्या घटनेचा परिणाम दीर्घकाळ टिकल्यास व्यक्ती हतबल होते आणि वर्तन कुसमायोजित, पुढे अपसामान्य होऊ शकते.
• अपसामान्य वर्तन – विचित्र, समाजाला त्रासदायक, दुःखदायक ताण देणारे आणि स्व-हानीकारक वर्तन. शरीरशास्त्रासारखे (उदा. उंची) स्पष्ट निकष मानसशास्त्रात नसल्याने वर्तनाची तीव्रता, कालावधी, व्याप्ती व कार्यक्षमतेवरील परिणाम पाहिले जातात.
• अपसामान्य वर्तनाचे निकष: (१) वेगळेपणा / विचलन – सामाजिकदृष्ट्या भिन्न, संख्याशास्त्रीयदृष्ट्या टोकाचे किंवा नियमबाह्य वर्तन; (२) व्यक्तिगत दुर्दशा / दुःखद ताण; (३) कार्यक्षमतेत बिघाड – रोजची कर्तव्ये पार पाडता न येणे. एकाच निकषावरून व्यक्तीला अपसामान्य ठरवणे चुकीचे.
• अपसामान्य वर्तनाचे दृष्टीकोन: जैविक (मेंदूतील रासायनिक बदल), मानसशास्त्रीय – मनोविश्लेषणात्मक (अबोध मन), वर्तनात्मक (चुकीचे अध्ययन), बोधात्मक (विचार प्रक्रिया), मानवतावादी, उत्क्रांतीवादी (तग धरणे व वंशवृद्धी); सामाजिक-सांस्कृतिक; तसेच स्ट्रेस-डायस्थेसीस प्रारूप आणि जीव-मनो-सामाजिक दृष्टीकोन.
• किशोरावस्थेतील आव्हाने: आत्मविश्वासाचा अभाव व न्यूनगंड, लैंगिक ओळख स्वीकारणे, लैंगिक अभिमुखता स्वीकारणे आणि धमकावणे (दादागिरी / bullying).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सुसमायोजन – स्वतःच्या गरजा व परिस्थिती यांत समतोल राखणे.
• विचलन – सामान्यांपासून वेगळे वर्तन.
• वैयक्तिक दुःखद ताण – व्यक्तीला स्वतःला जाणवणारे मानसिक दुःख.
• भावनिक बुद्धिगुणांक – भावना ओळखण्याची व हाताळण्याची क्षमता.
• स्ट्रेस-डायस्थेसीस प्रारूप – जन्मजात असुरक्षितता + ताणदायक घटना यांच्यामुळे विकृती निर्माण होते, असे सांगणारे प्रारूप.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सुसमायोजित व्यक्तीचे निकष लिहा.

स्वतःची व जगाची वास्तव जाणीव, नवीन अनुभवांचा मुक्त स्वीकार, भावनिक बुद्धिमत्ता, सुदृढ नातेसंबंध आणि उच्च स्व-प्रतिष्ठा. याशिवाय कृतज्ञता, दयाळूपणा, सहकार्य व यश-अपयश स्वीकारण्याची वृत्ती.

Q2. अपसामान्य वर्तनाचे निकष सोदाहरण स्पष्ट करा.

वेगळेपणा – कोणी सतत हेरगिरी करते असे वाटणे (वस्तुस्थितीशी विसंगत विचार), नियम तोडणे; व्यक्तिगत दुःखद ताण – सहा महिन्यांहून अधिक काळ रोज उदास वाटणे व रडणे; कार्यक्षमतेत बिघाड – बिछान्यातून उठून रोजची कामेही करता न येणे.

Q3. अपसामान्य वर्तनाचा जैविक दृष्टीकोन स्पष्ट करा.

या दृष्टीकोनानुसार मेंदूतील रासायनिक बदल, आनुवंशिकता व शारीरिक कारणांमुळे अपसामान्य वर्तन निर्माण होते; म्हणून उपचारात औषधांचाही उपयोग केला जातो.

Q4. किशोरांसमोरील आव्हाने स्पष्ट करा.

न्यूनगंड व आत्मविश्वासाचा अभाव (समूहात मिसळता न येणे), लैंगिक ओळख व लैंगिक अभिमुखता स्वीकारताना येणारा संभ्रम आणि शाळा-महाविद्यालयातील धमकावणे/चिडवणे. अशा वेळी शिक्षक किंवा समुपदेशकांची मदत घ्यावी.

Q5. "प्रतिभाशाली व्यक्ती अपसामान्य ठरते" – चूक की बरोबर?

चूक. श्रेष्ठ बुद्धी हे संख्याशास्त्रीय विचलन असले तरी त्यातून व्यक्तीला दुःखद ताण होत नाही आणि कार्यक्षमता बिघडत नाही. एकाच निकषावरून व्यक्ती अपसामान्य ठरत नाही.

परीक्षेसाठी टीप

अपसामान्यतेचे तीन निकष आणि पाठातील उदाहरणे (मलिक, शेहनाझ, शारदा) जोडून लक्षात ठेवा; "चूक की बरोबर" प्रश्नांत "एकाच निकषावरून निर्णय नाही" हा मुद्दा कामी येतो.

थोडक्यात सारांश

परिस्थितीच्या मागण्या व्यक्तीकडील वैयक्तिक व सामाजिक साधनांपेक्षा जास्त असतात तेव्हा अस्वस्थता, काळजी व दबाव जाणवतो – यालाच मानसिक ताण म्हणतात. या पाठात ताणाची संकल्पना, ताणाचे प्रकार, हान्स सेले यांचे सामान्य प्रतियोजन संलक्षण, ताणके व प्रेरणा संघर्षाचे प्रकार, ताणाला तोंड देण्याची धोरणे, फ्रॉईड यांचा मनोविश्लेषण सिद्धांत आणि संरक्षण यंत्रणा यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सुसमायोजन हे गतिशील संतुलन आहे – वेळ व परिस्थितीनुसार समायोजनाची पातळी बदलते.
• ताणाचे प्रकार: सुखावह (धनात्मक) ताण – आरोग्य, प्रेरणा व कामगिरीवर चांगला परिणाम (योग्य प्रमाणात ताण उपयुक्त); ऋणात्मक ताण – सतत जुळवून घ्यावे लागल्याने येणारा नकारात्मक ताण, तात्पुरता (तीव्र, अल्पकाळ) व कायम (दीर्घकाळ) असे दोन प्रकार; अति ताण – अतिशय भीती व अतिशयोक्त प्रतिक्रिया (उदा. हॉल तिकीट हरवून परीक्षेला उशीर).
• हान्स सेले (१९०७–१९८२) – सामान्य प्रतियोजन संलक्षण (GAS) प्रारूप, १९३६. तीन अवस्था: (१) सावधान अवस्था – ताणकाला तत्काळ प्रतिक्रिया, "लढा किंवा पळा"; (२) प्रतिरोध अवस्था – शरीराची प्रतिकार यंत्रणा तयार होते, जागरण, अपुरी झोप, चिंता; (३) क्लांती अवस्था – ताण कमी न झाल्यास थकवा व दैनंदिन कामकाजावर गंभीर परिणाम.
• ताणके – ताण निर्माण करणारे घटक. अंतर्गत ताणके – भूक, आजारपण, कमी बुद्धिमत्ता, प्रेरणा संघर्ष; बाह्य ताणके – परिसरातील घटना (पैशांचा अभाव, परीक्षा, अपघात). ध्येयप्रेरित वर्तनात अडथळा आल्यास वैफल्य येते.
• प्रगमन–प्रगमन – दोन आकर्षक ध्येयांतून एक निवडणे (एकाच वेळी स्केटिंग व गाण्याची स्पर्धा).
• वर्जन–वर्जन – दोन्ही ध्येये नकोशी (फरशी पुसणे की भांडी धुणे).
• प्रगमन–वर्जन – एकच ध्येय आकर्षक व नकोसे दोन्ही (केक आवडतो पण वजन वाढवायचे नाही); सोडवण्यास सर्वांत कठीण.
• द्विधा प्रगमन–वर्जन – दोन पर्याय, प्रत्येकाला फायदे-तोटे (सायकल की मोटरसायकल).
• प्रेरणा संघर्षाचे चार प्रकार:
• ताणाला तोंड देण्याची धोरणे: समस्या केंद्रित – परिस्थितीवर थेट नियंत्रण मिळवण्यासाठी पर्याय शोधून काम करणे; भावना केंद्रित – ताणातून निर्माण होणाऱ्या भावनांवर नियंत्रण (ध्यानधारणा, कविता लिहिणे; पण खादाडपणासारखे मार्ग अयोग्य).
• फ्रॉईड – व्यक्तिमत्त्वाचे तीन घटक: इदम् (सुख तत्त्व, तात्काळ गरजपूर्ती), अहम् (वास्तव तत्त्व, इदम्वर नियंत्रण), पराहम् (समाजाची नीतितत्त्वे व मूल्ये – सद्सद्विवेक).
• संरक्षण यंत्रणा – चिंतेपासून अजाणतेपणी स्वतःचे रक्षण करण्याचे मार्ग: दमन (त्रासदायक आठवणी अजाणतेपणी विसरणे), प्रक्षेपण (स्वतःचे दोष इतरांवर ढकलणे – "प्रश्न अभ्यासक्रमाबाहेरचे होते"), भावविस्थापन (बॉसचा राग पत्नीवर काढणे), उदात्तीकरण (अमान्य ऊर्जेचे सर्जनशील कामात रूपांतर – समायोजनास मदत करणारी), तादात्मीकरण (इतरांचे गुण नकळत स्वीकारणे), दिवास्वप्न (वास्तवापासून कल्पनेत पळ), तसेच वृथा समर्थन (अपयशाची खोटी कारणे देणे – गाडी परवडत नाही म्हणून "गाड्या पर्यावरणाची हानी करतात" असे म्हणणे).
• पतंजलींनी सांगितलेले पाच क्लेश – अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश; अविद्या इतर चारांचे कारण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ताण – मागण्या साधनांपेक्षा जास्त असल्याने निर्माण होणारी अस्वस्थता.
• ताणक – ताण निर्माण करणारा घटक.
• वैफल्य – ध्येयप्राप्तीत अडथळा आल्याने येणारी निराशा.
• प्रेरणा संघर्ष – दोन किंवा अधिक ध्येयांमध्ये निवड करताना येणारा ताण.
• संरक्षण यंत्रणा – चिंता कमी करण्यासाठी अजाणतेपणी वापरलेले मानसिक मार्ग.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सामान्य प्रतियोजन संलक्षणाच्या अवस्था स्पष्ट करा.

सावधान अवस्था – ताणकाला तत्काळ प्रतिक्रिया, मज्जासंस्था उत्तेजित होते, व्यक्ती लढते किंवा पळते; प्रतिरोध अवस्था – शरीर ताणाशी झुंजते, जागरण, झोप न येणे, चिंता; क्लांती अवस्था – ताण कायम राहिल्यास थकवा येतो व दैनंदिन कामावर गंभीर परिणाम होतो.

Q2. प्रगमन–वर्जन संघर्ष उदाहरणासह स्पष्ट करा.

एकच ध्येय आकर्षक व अनाकर्षक दोन्ही असते. सिकंदरला चित्रपट पाहणे आवडते, पण त्यामुळे अभ्यासावर वाईट परिणाम होतो हेही कळते. हा संघर्ष सोडवण्यास सर्वांत कठीण असतो.

Q3. समस्या केंद्रित आणि भावना केंद्रित धोरण यांतील फरक सांगा.

समस्या केंद्रित धोरणात व्यक्ती ताणकाला थेट तोंड देते – पर्याय शोधते, योजना करते, परिस्थिती बदलते. भावना केंद्रित धोरणात परिस्थितीऐवजी ताणामुळे येणाऱ्या भावनांवर नियंत्रण ठेवले जाते – ध्यान, लेखन, गप्पा.

Q4. फ्रॉईड यांचे इदम्, अहम् व पराहम् स्पष्ट करा.

इदम् सुख तत्त्वावर चालतो आणि गरजा लगेच पूर्ण करू पाहतो; अहम् वास्तव तत्त्वावर चालतो आणि इदम्च्या अयोग्य इच्छांवर नियंत्रण ठेवतो (उदा. कॉपी न करणे); पराहम् म्हणजे पालक व समाजाकडून शिकलेली नीतितत्त्वे (उदा. वर्गात डबा न खाणारी स्नेहा).

Q5. कोणत्याही दोन संरक्षण यंत्रणा उदाहरणासह स्पष्ट करा.

प्रक्षेपण – अभ्यास न केल्याने पेपर अवघड गेल्यावर राकेश "प्रश्न अभ्यासक्रमाबाहेरचे होते" असे म्हणतो. भावविस्थापन – रॉबर्ट वरिष्ठांचा राग पत्नीवर काढतो. उदात्तीकरण – आक्रमक ऊर्जा खेळ किंवा कलेत वापरणे; ही समायोजनाला मदत करणारी यंत्रणा आहे.

परीक्षेसाठी टीप

प्रेरणा संघर्षाचे चार प्रकार आणि संरक्षण यंत्रणा "उदाहरण ओळखा" स्वरूपात विचारल्या जातात – प्रत्येकासाठी पाठातील एक उदाहरण पक्के करा.

थोडक्यात सारांश

आपले प्रत्येक वर्तन – विचार, भावना, हालचाल – चेतासंस्था आणि ग्रंथी यांच्यामुळे घडते. या पाठात चेतासंस्थेची रचना, चेतापेशी, चेतासंधी व चेतापारेषक, मेंदूचे भाग व त्यांची कार्ये, किनारी संस्था, मेंदूसाठी पोषक गोष्टी, मज्जारज्जू आणि बहिःस्रावी व अंतःस्रावी ग्रंथी यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• चेतासंस्थेचे विभाग: मध्यवर्ती चेतासंस्था (मेंदू + मज्जारज्जू) आणि परिघीय चेतासंस्था – कायिक (वेदक नसतंतू शरीराकडून मेंदूकडे, कारक नसतंतू मेंदूकडून स्नायूंकडे संदेश नेतात) व स्वायत्त चेतासंस्था.
• स्वायत्त चेतासंस्था: सहानुकंपी – ताणयुक्त व भीतीदायक प्रसंगी शरीराला "लढा किंवा पळा" साठी तयार करते; परानुकंपी – प्रसंग संपल्यावर शरीर पूर्ववत, शांत करते.
• चेतापेशी (न्यूरॉन) – चेतासंस्थेचा मूलभूत घटक; भाग: वृक्षिका, पेशीशरीर, अक्षतंतू व सीमापुच्छ. चेतासंधी – दोन चेतापेशींमधील अंतर; तेथे रासायनिक संदेशवाहक म्हणजे चेतापारेषक सोडले जातात.
• प्रमुख चेतापारेषक: ॲसिटिलकोलीन, डोपामाईन, नॉरएपिनेफ्रिन, सेरोटोनिन, ग्लुटामेट (अध्ययन व स्मृतीस सहायक) आणि GABA (चेतापेशींची अतिरिक्त उत्तेजना कमी करणारा).
• मेंदूचे तीन विभाग: पार्श्व मेंदू – अनुमस्तिष्क/लहान मेंदू (शरीराचा तोल व हालचालींचा समन्वय), मेंदू स्कंध: लंबमज्जा (श्वसन, हृदयाचे ठोके यांसारख्या जीवनावश्यक क्रिया) व मज्जासेतू (लंबमज्जा व वरच्या मेंदूमधील पूल); मध्य मेंदू; अग्र मेंदू – प्रमस्तिष्क (मोठा मेंदू), चेतक व अधश्चेतक. जालरचना बंध – जागरूकता, एकाग्रता व सतर्कतेचे नियंत्रण; शरीरातील "गजराचे घड्याळ".
• मोठा मेंदू – सर्वांत मोठा भाग, उच्च मानसिक प्रक्रियांचे नियंत्रण; उजवा गोलार्ध शरीराच्या डाव्या भागाचे व डावा गोलार्ध उजव्या भागाचे नियंत्रण करतो.
• चार खंड (पाठ्यपुस्तकातील नावे): अग्रखंड (Frontal) – कारक कौशल्य, विचार, स्मृती, तर्क; ब्रोकाचे क्षेत्र (भाषा निर्मिती). मध्यखंड (Parietal) – स्पर्श, वेदना, तापमान, दाब. पार्श्वखंड (Occipital) – दृष्टी, आकार, रंग, खोली, गती. कुंभखंड (Temporal) – ध्वनी, चव, गंध; वर्निकचे क्षेत्र (भाषा आकलन).
• किनारी संस्था: अश्वमीन (Hippocampus) – दीर्घकालीन स्मृती, अल्झायमरमध्ये बिघाड; ॲमिग्डला – भावना, विशेषतः भीती; चेतक (Thalamus) – संदेशांचे प्रक्षेपण केंद्र; अधश्चेतक (Hypothalamus) – भूक, तहान, तापमान, झोप, लैंगिक प्रेरणा यांचे नियंत्रण.
• मेंदूसाठी पोषक – शारीरिक व मानसिक व्यायाम, योग्य आहार, पुरेशी झोप. मेंदू शरीराच्या वजनाच्या सुमारे २% असूनही सुमारे २०% ऊर्जा वापरतो.
• मज्जारज्जू – मानेपासून कमरेपर्यंत; मेंदू व शरीर यांच्यात संदेशवहन; नसतंतूंच्या ३१ जोड्या; प्रतिक्षिप्त क्रिया (शिंकणे, पापण्यांची उघडझाप, चटका लागताच हात मागे घेणे) मेंदूच्या सहभागाशिवाय घडवतो.
• ग्रंथी: बहिःस्रावी (नाल) ग्रंथी – लाळ, घर्म ग्रंथी; अंतःस्रावी (विनाल) ग्रंथी – संप्रेरके थेट रक्तात: मस्तिष्क ग्रंथी (प्रधान ग्रंथी; वाढीचे संप्रेरक), कंठस्थ ग्रंथी (थायरॉक्झिन – चयापचय), उपकंठस्थ, वृक्कस्थ ग्रंथी (ॲड्रिनलीन, कॉर्टिझोन), स्वादुपिंड (इन्सुलिन – रक्तशर्करा; कमतरतेने मधुमेह), जनन ग्रंथी (टेस्टोस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन – दुय्यम लैंगिक लक्षणे).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• चेतापेशी – संदेश वाहून नेणारी मूलभूत पेशी.
• चेतापारेषक – चेतासंधीत संदेश पुढे नेणारे रसायन.
• प्रतिक्षिप्त क्रिया – मेंदूच्या सहभागाशिवाय मज्जारज्जूमार्फत होणारी जलद प्रतिक्रिया.
• संप्रेरक – अंतःस्रावी ग्रंथींचा रक्तात मिसळणारा स्राव.
• सहानुकंपी यंत्रणा – आणीबाणीत शरीराला सज्ज करणारी यंत्रणा.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सहानुकंपी आणि परानुकंपी चेतासंस्था यांतील फरक लिहा.

सहानुकंपी यंत्रणा धोकादायक प्रसंगी शरीराला सज्ज करते – हृदयाचे ठोके व श्वसन वाढते, पचन मंदावते. परानुकंपी यंत्रणा प्रसंग संपल्यावर शरीर शांत करून ऊर्जा साठवते.

Q2. चेतासंधी आणि चेतापारेषक स्पष्ट करा.

दोन चेतापेशींमधील सूक्ष्म अंतर म्हणजे चेतासंधी. विद्युत संदेश अक्षतंतूच्या टोकाला पोहोचला की तेथे रासायनिक संदेशवाहक सोडले जातात; त्यांना चेतापारेषक म्हणतात (उदा. डोपामाईन, सेरोटोनिन). ते संदेश पुढच्या चेतापेशीपर्यंत पोहोचवतात.

Q3. मोठ्या मेंदूचे खंड व त्यांची कार्ये लिहा.

अग्रखंड – विचार, तर्क, स्मृती, कारक कौशल्ये, ब्रोकाचे क्षेत्र; मध्यखंड – स्पर्श, वेदना, तापमान; पार्श्वखंड – दृष्टी व रंग, आकार, गतीचे आकलन; कुंभखंड – ऐकणे, चव, गंध, वर्निकचे क्षेत्र.

Q4. किनारी संस्थेचे भाग स्पष्ट करा.

अश्वमीन दीर्घकालीन स्मृती साठवतो; ॲमिग्डला भीतीसारख्या भावनांना तत्काळ प्रतिसाद देतो; चेतक संदेश योग्य भागांकडे पाठवतो; अधश्चेतक भूक, तहान, झोप, तापमान यांचे नियंत्रण करतो.

Q5. अंतःस्रावी ग्रंथी वर्तनावर कसा प्रभाव टाकतात?

मस्तिष्क ग्रंथीच्या वाढीच्या संप्रेरकाचा अतिस्राव राक्षसी आकार व कमी स्राव बुटकेपणा आणतो; थायरॉक्झिनच्या अतिस्रावाने अस्वस्थता व वेगवान चयापचय, कमतरतेने सुस्ती येते; इन्सुलिनच्या कमतरतेने मधुमेह होतो; ॲड्रिनलीन भीतीच्या प्रसंगी शरीर सज्ज करते.

परीक्षेसाठी टीप

मेंदूची आकृती काढून चार खंड, ब्रोका व वर्निक क्षेत्रे दाखवण्याचा सराव करा; "संप्रेरक – कमी/जास्त स्रावाचा परिणाम" हा तक्ता पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

शिकलेली माहिती साठवून ठेवणे आणि गरजेच्या वेळी ती परत आठवणे म्हणजे स्मृती. या पाठात स्मृतीच्या मूलभूत प्रक्रिया, स्मृतीच्या अवस्था व प्रकार, स्मृतीचे मापन, प्रकाशझोत स्मृती, "अगदी जिभेच्या टोकावरची घटना", विस्मरणाची कारणे आणि स्मृती सुधारण्याची तंत्रे यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• स्मृतीच्या तीन मूलभूत प्रक्रिया: संकेतीकरण (माहिती ग्रहण करून योग्य स्वरूपात बदलणे), साठवण (माहिती टिकवून ठेवणे) आणि प्रत्यानयन (गरजेच्या वेळी माहिती परत मिळवणे).
• स्मृतीच्या अवस्था: वेदनिक स्मृती – वेदनेंद्रियांनी ग्रहण केलेले उद्दीपक, सर्वांत कमी कालावधी; लक्ष दिल्यास माहिती अल्पकालिक (लघु) स्मृतीत जाते – क्षमता ७ ± २ घटक, तिलाच कार्यरत स्मृती म्हणतात (बॅडले यांचे प्रारूप); उजळणी न झाल्यास विसरली जाते; उजळणी/तपशीलवार सरावामुळे ती दीर्घकालिक स्मृतीत जाते – साठवण क्षमता अमर्याद.
• दीर्घकालिक स्मृतीचे प्रकार: व्यक्त (जाहीर) स्मृती – तथ्ये व घटनांची जाणीवपूर्वक स्मृती; त्यात घटना स्मृती (वैयक्तिक अनुभव, उदा. पहिला शाळेचा दिवस) व अर्थपूर्ण स्मृती (अर्थ, संकल्पना, नियम). अव्यक्त स्मृती – कौशल्याविषयीची स्मृती, नकळत वापरली जाते (उदा. बऱ्याच दिवसांनी हार्मोनियम वाजवणे, सायकल चालवणे).
• स्मृतीचे मापन: प्रत्यावाहन – कोणत्याही संकेताशिवाय आठवणे (मुक्त किंवा क्रमिक; प्राथमिक व अलीकडील परिणाम – यादीतील सुरुवातीचे व शेवटचे घटक जास्त आठवतात); प्रत्याभिज्ञान – पर्यायांतून ओळखणे (बहुपर्यायी प्रश्न); पुनरध्ययन – पुन्हा शिकताना लागणाऱ्या कमी वेळेवरून स्मृती मोजणे, म्हणून तिला बचत पद्धती म्हणतात.
• प्रकाशझोत स्मृती – भावनिक, धक्कादायक घटनेच्या वेळी आपण कुठे होतो, काय करत होतो याची तपशीलवार स्मृती; संकल्पना ब्राऊन व कुलिक (१९७७).
• अगदी जिभेच्या टोकावरची घटना (TOT) – परिचित नाव किंवा शब्द आठवत आहे असे वाटते पण नेमका आठवत नाही.
• हर्मन एबिंगहॉस – १८८०–८५ मध्ये अर्थहीन शब्दसमूह वापरून विस्मरणावर प्रयोग; शिकलेले बरेचसे लवकर विसरले जाते (एका दिवसानंतर सुमारे ३०% स्मरण), म्हणून शिकल्यानंतर लगेच सराव आवश्यक.
• विस्मरणाची कारणे: स्मृती ठसे ऱ्हास (वापर न झाल्याने ठसे पुसट होणे), स्मृती ठसे विकृती, प्रत्यानयन अपयश, निरोधन (हस्तक्षेप) – पूर्वलक्षी (Proactive: आधी शिकलेले नवीन आठवण्यात अडथळा आणते) व उत्तरलक्षी (Retroactive: नवीन शिकलेले जुने आठवण्यात अडथळा आणते), आणि प्रेरित विस्मरण (त्रासदायक आठवणी नकळत दूर ठेवणे).
• स्मृती सुधार तंत्रे: शब्दसूचक पद्धत, बिंदुपथ पद्धत (परिचित मार्गावरील ठिकाणांशी मुद्दे जोडणे), खंडीकरण (माहितीचे छोटे गट – उदा. मोबाईल नंबर ३-३-४), पाठांतर/उजळणी, प्रथम अक्षर तंत्र (उदा. इंद्रधनुष्याचे रंग "ता ना पि हि नि पा जा"), तसेच मुद्दे एकमेकांशी जोडणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• संकेतीकरण – माहिती स्मृतीत साठवता येईल अशा स्वरूपात बदलणे.
• कार्यरत स्मृती – अल्पकालिक स्मृती, जिथे माहितीवर काम केले जाते.
• घटना स्मृती – वैयक्तिक अनुभवांची स्मृती.
• बचत पद्धती – पुनरध्ययनात वाचलेल्या वेळेवरून स्मृती मोजणे.
• निरोधन – एका अध्ययनामुळे दुसऱ्याच्या स्मरणात येणारा अडथळा.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. स्मृतीच्या मूलभूत प्रक्रिया स्पष्ट करा.

संकेतीकरण – माहिती ग्रहण करून तिचे रूपांतर करणे; साठवण – माहिती काही काळ किंवा दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे; प्रत्यानयन – गरजेच्या वेळी ती माहिती परत आठवणे. उदा. परीक्षेत उत्तर लिहिताना पाठ केलेली माहिती आठवणे.

Q2. अल्पकालिक आणि दीर्घकालिक स्मृती यांतील फरक लिहा.

अल्पकालिक स्मृती काही सेकंद टिकते, तिची क्षमता ७ ± २ घटक इतकी मर्यादित असते आणि उजळणी न झाल्यास माहिती विसरली जाते. दीर्घकालिक स्मृती वर्षानुवर्षे टिकू शकते आणि तिची साठवण क्षमता अमर्याद असते.

Q3. व्यक्त आणि अव्यक्त स्मृती उदाहरणासह स्पष्ट करा.

व्यक्त स्मृती म्हणजे तथ्ये व घटनांची जाणीवपूर्वक स्मृती – भारताची राजधानी, वाढदिवसाचा प्रसंग. अव्यक्त स्मृती म्हणजे कौशल्यांची स्मृती, जी आपण नकळत वापरतो – सायकल चालवणे, बऱ्याच दिवसांनी हार्मोनियम वाजवणे.

Q4. प्रकाशझोत स्मृती म्हणजे काय?

अत्यंत भावनिक किंवा धक्कादायक घटनेची बातमी कळली तेव्हा आपण कुठे होतो, काय करत होतो याची स्पष्ट, तपशीलवार स्मृती म्हणजे प्रकाशझोत स्मृती. ही संकल्पना ब्राऊन व कुलिक (१९७७) यांनी मांडली.

Q5. स्मृती सुधारण्याची कोणतीही तीन तंत्रे लिहा.

खंडीकरण – माहितीचे छोटे गट करणे (१० अंकी नंबर ३-३-४); बिंदुपथ पद्धत – घरापासून महाविद्यालयापर्यंतच्या ठिकाणांशी मुद्दे जोडणे; प्रथम अक्षर तंत्र – प्रत्येक मुद्द्याचे पहिले अक्षर घेऊन शब्द बनवणे. तसेच नियमित उजळणी करणे.

परीक्षेसाठी टीप

निरोधनाच्या दोन प्रकारांसाठी इंग्रजी संज्ञा (Proactive / Retroactive) लक्षात ठेवा; पाठ्यपुस्तकातील मराठी वर्णन गोंधळात टाकणारे वाटल्यास शिक्षकांकडून खात्री करून घ्या.