पुस्तपालन व लेखाकर्म Book-Keeping and Accountancy

थोडक्यात सारांश

प्रत्येक व्यवसायाला आपल्या आर्थिक व्यवहारांची नोंद ठेवावी लागते. या प्रकरणात पुस्तपालन व लेखाकर्म यांचा अर्थ, उद्दिष्टे, महत्त्व, त्यांतील फरक, लेखांकनाचे घटक (पाया), लेखाकर्माच्या माहितीची गुणात्मक वैशिष्ट्ये, मूलभूत लेखांकीय संज्ञा, लेखांकीय संकल्पना-संकेत-तत्त्वे आणि लेखांकीय मानांकन (AS) व IFRS यांचा अभ्यास केला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• भारतात चंद्रगुप्त मौर्य काळात कौटिल्याने लिहिलेल्या 'अर्थशास्त्र' ग्रंथात खाती ठेवण्याचे संदर्भ आढळतात.
• इ.स. १४९४ मध्ये इटालियन ल्युका डि बर्गो पॅसिओली यांनी पुस्तपालनाची दुहेरी (द्विनोंद) पद्धती मांडली.
• पुस्तपालन (आर. एन. कार्टर) : पैसा किंवा पैशाचे मूल्य हस्तांतरित करणारे व्यवसायातील सर्व व्यवहार योग्य पद्धतीने पुस्तकांत नोंदवण्याचे शास्त्र व कला.
• पुस्तपालन म्हणजे नोंद करण्याचा टप्पा; लेखाकर्म त्यापेक्षा व्यापक — नोंद, वर्गीकरण, सारांश, विश्लेषण, अर्थ लावणे व माहिती कळवणे.
• पुस्तपालनाची उद्दिष्टे : कायमस्वरूपी नोंद, नफा-तोटा काढणे, मालमत्ता व देयता जाणणे, तुलना करणे, कर ठरवणे, न्यायालयात पुरावा.
• लेखांकनाचे घटक : रोख घटक (पैसा मिळाला/दिला तेव्हाच नोंद), उपर्जित घटक (उत्पन्न मिळवले किंवा खर्च झाला तेव्हा नोंद, रोख मिळो वा न मिळो) आणि मिश्रित घटक.
• लेखाकर्माच्या माहितीची गुणात्मक वैशिष्ट्ये : विश्वसनीयता, संबद्धता (समर्पकता), समजण्यास सोपी, तुलनात्मकता.
• संपत्तीचे प्रकार : स्थिर संपत्ती, चल संपत्ती, काल्पनिक संपत्ती. देयतेचे प्रकार : स्थिर देयता, चल देयता, आकस्मिक देणी.
• खर्चाचे प्रकार : भांडवली खर्च, महसुली खर्च आणि अस्थगित महसुली खर्च.
• संकल्पना : व्यवसायाचे स्वतंत्र अस्तित्व, पैशातील मोजमाप, चालू संस्था, मूल्य (किंमत) संकल्पना, दुहेरी पैलू, जुळवणी, रोखीकरण, उपर्जित. संकेत : सातत्य, प्रकटीकरण, पुराणमतवाद (दक्षता), महत्त्वपूर्णता.
• लेखांकीय मानांकन मंडळ (ASB) ची स्थापना ICAI ने २१ एप्रिल १९७७ रोजी केली. IFRS = आंतरराष्ट्रीय वित्तीय अहवाल मानांकन; भारतातील त्याच्याशी जुळणारी मानांकने म्हणजे Ind AS.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• भांडवल (Capital) – मालकाने व्यवसायात आणलेला पैसा किंवा मालमत्ता.
• उचल (Drawings) – मालकाने स्वतःच्या खाजगी वापरासाठी काढलेला पैसा किंवा माल.
• ऋणको (Debtor) – व्यवसायाला पैसे देणे लागणारी व्यक्ती.
• धनको (Creditor) – जिला व्यवसायाने पैसे देणे आहे अशी व्यक्ती.
• बुडीत कर्ज (Bad Debts) – ऋणकोकडून वसूल न होणारी रक्कम.
• व्यापारी कसर / रोख कसर – यादी किमतीवर दिलेली सूट / लवकर पैसे दिल्यास दिलेली सूट.
• ख्याती (Goodwill) – व्यवसायाच्या प्रतिष्ठेचे मूल्य.

नमुने व सूत्रे

• दुहेरी पैलू संकल्पना : संपत्ती = भांडवल + देयता

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पुस्तपालनाची व्याख्या लिहा व उद्दिष्टे सांगा.

आर. एन. कार्टर : पैसा किंवा पैशाचे मूल्य हस्तांतरित करणारे सर्व व्यवहार योग्य पद्धतीने पुस्तकांत नोंदवण्याचे शास्त्र व कला म्हणजे पुस्तपालन. उद्दिष्टे : कायम नोंद, नफा-तोटा काढणे, आर्थिक स्थिती जाणणे, मालमत्तेवर नियंत्रण.

Q2. पुस्तपालन व लेखाकर्म यांतील फरक (चार मुद्दे) स्पष्ट करा.

व्याप्ती, टप्पा, करणारी व्यक्ती आणि कौशल्य या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे फरक लिहा.

Q3. व्यवसायाचे स्वतंत्र अस्तित्व आणि चालू संस्था संकल्पना स्पष्ट करा.

स्वतंत्र अस्तित्व : व्यवसाय व मालक वेगळे मानले जातात, म्हणून मालकाने आणलेले भांडवल व्यवसायाचे देणे ठरते. चालू संस्था : व्यवसाय दीर्घकाळ चालणार असे गृहीत धरले जाते, म्हणून स्थिर संपत्ती मूळ किमतीतून घसारा वजा करून दाखवतात.

Q4. दुहेरी नोंद पद्धती कोणी व केव्हा मांडली?

इटालियन व्यापारी ल्युका पॅसिओली यांनी इ.स. १४९४ मध्ये.

Q5. रोख घटक व उपर्जित घटक यांतील फरक सांगा.

रोख घटकात प्रत्यक्ष रक्कम मिळाली किंवा दिली तेव्हाच नोंद होते. उपर्जित घटकात उत्पन्न मिळवले किंवा खर्च झाला तेव्हाच नोंद होते, रोख मिळो किंवा न मिळो.

परीक्षेसाठी टीप

सर्व मूलभूत संज्ञांचे एका ओळीचे अर्थ पाठ करा — 'संज्ञा लिहा', 'गटात न बसणारा शब्द' असे प्रश्न यावरूनच येतात.

थोडक्यात सारांश

प्रत्येक व्यावसायिक व्यवहाराला दोन बाजू असतात — एक खाते लाभ घेते आणि दुसरे लाभ देते. या दोन्ही बाजू नावे व जमा म्हणून नोंदवण्याच्या पद्धतीला दुहेरी नोंद पद्धती (द्विनोंद पद्धती) म्हणतात. या प्रकरणात तिचा अर्थ, मूलतत्त्वे, फायदे, खात्यांचे वर्गीकरण, नावे-जमा करण्याचे सोनेरी नियम (परंपरागत पद्धत), आधुनिक पद्धत आणि लेखांकन समीकरण यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• प्रत्येक व्यवहाराचा परिणाम कमीत कमी दोन खात्यांवर होतो — एक खाते नावे (Dr.) तर दुसरे जमा (Cr.), आणि तेही सारख्याच रकमेने. म्हणून एकूण नावे = एकूण जमा.
• नोंद करण्याच्या पद्धती : भारतीय पद्धत (महाजनी / देशी नामा), एकेरी नोंद पद्धत (अपूर्ण) आणि दुहेरी नोंद पद्धत (शास्त्रशुद्ध, सर्वमान्य).
• दुहेरी नोंद पद्धतीचे फायदे : परिपूर्ण नोंदी, गणितीय अचूकता (तेरीज), व्यवसायाचा नफा-तोटा व आर्थिक स्थिती कळते, फसवणूक टाळता येते, तुलना शक्य, सर्वमान्यता.
• वैयक्तिक लेखे : नैसर्गिक व्यक्ती (राम), कृत्रिम व्यक्ती (बँक, कंपनी), प्रातिनिधिक (देय पगार, आगाऊ भाडे).
• वास्तविक खाते : मूर्त (रोख, इमारत, फर्निचर) आणि अमूर्त (ख्याती, बोधचिन्ह, एकस्व).
• नामधारी खाते : सर्व खर्च, नुकसान, उत्पन्न व लाभ (पगार, भाडे, मिळालेले कमिशन).
• सोनेरी नियम : वैयक्तिक – लाभ घेणाऱ्याचे खाते नावे, लाभ देणाऱ्याचे खाते जमा. वास्तविक – येणाऱ्या संपत्तीचे खाते नावे, जाणाऱ्या संपत्तीचे खाते जमा. नामधारी – सर्व खर्च व नुकसान नावे, सर्व उत्पन्न व लाभ जमा.
• आधुनिक पद्धत : खाती पाच प्रकारची – संपत्ती, देयता, भांडवल, खर्च (व तोटा), महसूल (व लाभ). संपत्ती/खर्च वाढले तर नावे, घटले तर जमा; देयता/भांडवल/महसूल वाढले तर जमा, घटले तर नावे.
• लेखांकन समीकरण : संपत्ती = देयता + भांडवल. प्रत्येक व्यवहारानंतरही दोन्ही बाजू समान राहतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नावे (Debit) – खात्याची डावी बाजू.
• जमा (Credit) – खात्याची उजवी बाजू.
• प्रातिनिधिक वैयक्तिक खाते – अप्रत्यक्षपणे व्यक्तीचे प्रतिनिधित्व करणारे खाते (उदा. देय मजुरी खाते).
• अवैयक्तिक खाते – वास्तविक व नामधारी खाती मिळून.
• लेखांकन समीकरण – A = L + C (संपत्ती = देयता + भांडवल).

नमुने व सूत्रे

• संपत्ती = देयता + भांडवल
• भांडवल = संपत्ती − देयता
• देयता = संपत्ती − भांडवल

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. नावे व जमा करण्याचे सोनेरी नियम लिहा.

वैयक्तिक : लाभ घेणारा नावे, लाभ देणारा जमा. वास्तविक : येणारे नावे, जाणारे जमा. नामधारी : खर्च व नुकसान नावे, उत्पन्न व लाभ जमा.

Q2. वर्गीकरण करा : भांडवल खाते, ख्याती खाते, मिळालेले भाडे खाते, बँक खाते.

भांडवल – वैयक्तिक; ख्याती – वास्तविक (अमूर्त); मिळालेले भाडे – नामधारी; बँक – वैयक्तिक (कृत्रिम).

Q3. श्री. अ यांनी ₹५०,००० रोख आणून व्यवसाय सुरू केला. लेखांकन समीकरण दाखवा.

संपत्ती (रोख) ५०,००० = देयता ० + भांडवल ५०,०००.

Q4. वरील व्यवसायाने ब कडून ₹१०,००० चा माल उधार खरेदी केला. नवीन समीकरण दाखवा.

संपत्ती : रोख ५०,००० + माल १०,००० = ६०,०००; देयता : धनको ब १०,०००; भांडवल ५०,०००. म्हणून ६०,००० = १०,००० + ५०,०००.

Q5. दुहेरी नोंद पद्धतीचे कोणतेही चार फायदे सांगा.

परिपूर्ण नोंद; तेरजेमुळे गणितीय अचूकता; नफा-तोटा व आर्थिक स्थिती कळते; फसवणूक शोधणे व टाळणे सोपे.

परीक्षेसाठी टीप

नोंद लिहिण्यापूर्वी दोन खाती, त्यांचा प्रकार आणि लागू नियम आधी कच्च्या कामात लिहा — बहुतेक चुका यामुळे टळतात.

थोडक्यात सारांश

रोजकीर्द (पंजी) हे मूळ नोंदीचे (प्राथमिक नोंदीचे) पुस्तक आहे. यात प्रत्येक व्यवहार तारीखवार नावे-जमा स्वरूपात नोंदवला जातो. या प्रकरणात लेखांकनाचे दस्तऐवज (प्रमाणके), धनादेश, रोजकिर्दीचा अर्थ, महत्त्व, नमुना आणि वस्तू व सेवा कर (GST) सहित नोंदी कशा कराव्यात हे शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• प्रमाणक (Voucher) हा व्यवहाराचा लेखी पुरावा. आंतरिक प्रमाणके (संस्थेने स्वतः तयार केलेली) आणि बाह्य प्रमाणके (बाहेरून मिळालेली, उदा. बीजक, पावती).
• इतर दस्तऐवज : रोख पावती, खरेदी बीजक (आवक बीजक), विक्री बीजक (जावक बीजक), नावेपत्र, जमापत्र, भरणा पावती, धनादेश.
• धनादेशाचे पक्ष : आदेशक (खातेदार, जो धनादेश लिहितो), आदेशिती (बँक), आदाता (ज्याला पैसे मिळतात). प्रकार : वाहक, आदेशित, रेखांकित आणि 'अकाउंट पेयी' रेखांकित धनादेश.
• रोजकीर्द (इंग्रजी 'Journal', फ्रेंच 'jour' = दिवस) : व्यवहार घडल्याबरोबर कालक्रमानुसार नोंदवण्याचे पुस्तक. रोजकिर्दीत नोंद करणे म्हणजे पंजीयन.
• रकाने : दिनांक, तपशील, खा.पा. (खातेवही पान क्रमांक), नावे राशी, जमा राशी. प्रत्येक नोंदीखाली कंसात स्पष्टीकरण (Narration).
• नोंदीचा क्रम : आधी नावे होणारे खाते "...खाते ....नावे", पुढच्या ओळीत थोडे आत जमा होणारे खाते "...खात्याला".
• एकापेक्षा जास्त नावे किंवा जमा खाती असलेली नोंद म्हणजे संयुक्त नोंद.
• GST (१ जुलै २०१७ पासून) : राज्यांतर्गत खरेदीवर Input CGST व Input SGST खाती (प्रत्येकी अर्धा दर) नावे; राज्यांतर्गत विक्रीवर Output CGST व Output SGST खाती (किंवा CGST/SGST खाती) जमा. आंतरराज्य व्यवहारावर पूर्ण दराने IGST.
• मालकाने माल उचलला तर उचल खाते नावे, खरेदी खाते जमा; माल मोफत नमुना म्हणून वाटला तर जाहिरात खाते नावे, खरेदी खाते जमा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• स्पष्टीकरण (Narration) – नोंदीखाली दिलेले थोडक्यात कारण.
• खा.पा. – खातेवहीत ते खाते ज्या पानावर आहे त्या पानाचा क्रमांक.
• Input GST – खरेदीवर दिलेला कर; पुढे वजावट मिळते.
• Output GST – विक्रीवर गोळा केलेला कर.
• व्यापारी कसर – यादी किमतीवर दिलेली सूट; तिची नोंद पुस्तकात होत नाही.

नमुने व सूत्रे

• राज्यांतर्गत : CGST = SGST = (GST दर ÷ २) × करपात्र किंमत

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. रोजकीर्द म्हणजे काय? तिला मूळ नोंदीचे पुस्तक का म्हणतात?

व्यवहार तारीखवार नावे-जमा स्वरूपात प्रथम ज्या पुस्तकात नोंदवले जातात ती रोजकीर्द. प्रत्येक व्यवहार प्रथम येथेच नोंदवला जातो, म्हणून ती मूळ नोंदीचे पुस्तक.

Q2. नोंद करा : ₹१,००,००० रोख आणून व्यवसाय सुरू केला.

रोख खाते ....नावे १,००,००० / भांडवल खात्याला १,००,००० (रोख आणून व्यवसाय सुरू केल्याबद्दल).

Q3. नोंद करा : विकास यांना ₹५५,००० चा माल उधार विकला.

विकास खाते ....नावे ५५,००० / विक्री खात्याला ५५,००० (उधार माल विक्रीबद्दल).

Q4. ₹५०,००० चा लॅपटॉप १८% GST सह धनादेशाने खरेदी केला. नोंद करा.

लॅपटॉप खाते नावे ५०,०००; Input CGST खाते नावे ४,५००; Input SGST खाते नावे ४,५००; बँक खात्याला ५९,०००.

Q5. ₹८,००० पगार दिला आणि मालकाने खाजगी कामासाठी ₹२,००० रोख काढले. नोंदी करा.

पगार खाते नावे ८,००० / रोख खात्याला ८,०००. उचल खाते नावे २,००० / रोख खात्याला २,०००.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक नोंदीला स्पष्टीकरण लिहा आणि नावे ओळ आधी, जमा ओळ नंतर ठेवा — नमुन्याला गुण असतात.

थोडक्यात सारांश

खातेवही (प्रपंजीयन) हे लेखांकनाचे मुख्य पुस्तक आहे. रोजकीर्द व सहाय्यक पुस्तकांतील सर्व नोंदी संबंधित खात्यांत खातेवहीत नेल्या जातात — या क्रियेला खतावणी (Posting) म्हणतात. या प्रकरणात खातेवहीचा अर्थ, नमुना, महत्त्व, खतावणी, खात्यांचे संतुलन (शिल्लक काढणे) आणि तेरीज तयार करणे शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• खातेवहीत वैयक्तिक, वास्तविक व नामधारी अशी सर्व खाती असतात. तिला अंतिम नोंदीचे पुस्तक किंवा मुख्य पुस्तक म्हणतात.
• प्रत्येक खात्याला दोन बाजू : नावे (डावी) व जमा (उजवी). रकाने : दिनांक, तपशील, रो.पा. (रोजकीर्द पान क्रमांक – J.F.), राशी.
• खतावणी : रोजकिर्दीत नावे झालेल्या खात्याच्या नावे बाजूला जमा खात्याचे नाव "To ...खाते" असे लिहितात; जमा झालेल्या खात्याच्या जमा बाजूला नावे खात्याचे नाव "By ...खाते" असे लिहितात.
• संतुलन : दोन्ही बाजूंची बेरीज करून जी बाजू कमी आहे त्या बाजूला फरक "शिल्लक खाली नेली (Balance c/d)" असा लिहितात; पुढील कालावधीच्या सुरुवातीला तो विरुद्ध बाजूला "शिल्लक पुढे आणली (Balance b/d)" असा दाखवतात.
• नावे शिल्लक : नावे बाजू मोठी (संपत्ती, खर्च, ऋणको). जमा शिल्लक : जमा बाजू मोठी (देयता, भांडवल, उत्पन्न, धनको).
• नामधारी खाती वर्षअखेरीस व्यापार / नफा-तोटा खात्यात हस्तांतरित करून बंद होतात; वास्तविक व वैयक्तिक खात्यांच्या शिलका पुढे नेल्या जातात.
• GST संयुक्त नोंदीतील CGST, SGST, IGST खात्यांचीही स्वतंत्र खतावणी होते.
• तेरीज : विशिष्ट तारखेला सर्व खात्यांच्या नावे व जमा शिलकांचे विवरण. तिचा मुख्य उद्देश गणितीय अचूकता तपासणे. तेरीज जुळली तरी काही चुका (उदा. वगळलेल्या नोंदी) राहू शकतात.
• तेरीज तयार करण्याच्या पद्धती : शिल्लक पद्धत (जास्त वापरली जाते) आणि एकूण बेरीज पद्धत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• खतावणी (Posting) – रोजकिर्दीतील नोंदी खातेवहीतील खात्यांत नेणे.
• रो.पा. (J.F.) – ज्या रोजकीर्द पानावरून खतावणी केली त्याचा क्रमांक.
• शिल्लक खाली नेली / पुढे आणली – Balance c/d / Balance b/d.
• तेरीज (Trial Balance) – गणितीय अचूकता तपासण्यासाठी केलेली शिलकांची यादी.

नमुने व सूत्रे

• तेरजेत : एकूण नावे शिलका = एकूण जमा शिलका

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. खातेवही म्हणजे काय? तिला मुख्य पुस्तक का म्हणतात?

सर्व खाती ज्यात असतात आणि ज्यात नोंदींची खतावणी होते ते पुस्तक म्हणजे खातेवही. प्रत्येक खात्याची अंतिम स्थिती येथूनच कळते, म्हणून ती मुख्य पुस्तक.

Q2. खतावणीची पद्धत थोडक्यात स्पष्ट करा.

रोजकिर्दीतील नावे खात्याच्या नावे बाजूला "To (जमा खाते)" व जमा खात्याच्या जमा बाजूला "By (नावे खाते)" लिहून दिनांक, रो.पा. व राशी लिहितात.

Q3. खात्याचे संतुलन कसे करतात?

दोन्ही बाजूंची बेरीज करा; कमी बाजूला फरक "Balance c/d" लिहा; दोन्ही बाजूंची बेरीज समान दाखवा; पुढील सुरुवातीला विरुद्ध बाजूला "Balance b/d" आणा.

Q4. तेरीज म्हणजे काय? तिचे उद्देश सांगा.

सर्व खात्यांच्या नावे-जमा शिलकांचे विवरण. उद्देश : गणितीय अचूकता तपासणे, चुका शोधण्यास मदत, अंतिम खाती तयार करण्यासाठी आधार, सर्व शिलकांचा सारांश एका ठिकाणी.

Q5. ही खाती नावे शिल्लक दाखवतील की जमा? रोख, भांडवल, पगार, धनको, मिळालेले कमिशन.

रोख – नावे; भांडवल – जमा; पगार – नावे; धनको – जमा; मिळालेले कमिशन – जमा.

परीक्षेसाठी टीप

तेरजेत खर्च व संपत्ती नावे बाजूला, उत्पन्न, देयता व भांडवल जमा बाजूला — हा नियम लक्षात ठेवला तर तेरीज पटकन जुळते.

थोडक्यात सारांश

व्यवसाय वाढल्यावर सर्व व्यवहार एकाच रोजकिर्दीत नोंदवणे अवघड होते. म्हणून सारख्या स्वरूपाच्या व्यवहारांसाठी वेगवेगळी सहाय्यक पुस्तके ठेवली जातात. या प्रकरणात साधे रोख पुस्तक, रोख व बँक रकाने असलेले रोख पुस्तक, लघु रोख पुस्तक (अग्रघन पद्धत), खरेदी, खरेदीपरत, विक्री, विक्रीपरत पुस्तक आणि मूळ रोजकीर्द यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• गरज : कामाची विभागणी, विशेषीकरण, वेळेची बचत, संदर्भ सोपा, चुका कमी, चांगले नियंत्रण.
• रोख पुस्तक : सर्व रोख प्राप्ती नावे बाजूला व रोख प्रदाने जमा बाजूला. हे मूळ नोंदीचे पुस्तक आणि खातेवहीतील रोख खाते — दोन्ही असते. रोख शिल्लक कधीही जमा (उणे) असू शकत नाही.
• रोख व बँक रकाने असलेले रोख पुस्तक : रोख व बँक व्यवहार एकत्र नोंदवले जातात. रोख व बँक दोन्हींवर परिणाम करणाऱ्या नोंदी म्हणजे विरुद्ध (प्रती) नोंदी — Contra entries; त्यांच्यासमोर 'C' लिहितात. बँक रकान्यात जमा शिल्लक म्हणजे बँक अधिविकर्ष (Overdraft).
• लघु रोख पुस्तक : टपाल, लेखनसामग्री, प्रवास अशा लहान खर्चांसाठी. अग्रघन पद्धत (Imprest) : कालावधीच्या सुरुवातीला लघु रोखपालाला ठरावीक रक्कम दिली जाते आणि शेवटी जितका खर्च झाला तितकी रक्कम परत दिली जाते. विश्लेषणात्मक लघु रोख पुस्तकात प्रत्येक खर्चासाठी स्वतंत्र रकाना असतो.
• खरेदी पुस्तक : फक्त पुनर्विक्रीसाठीच्या मालाची उधार खरेदी. रोख खरेदी रोख पुस्तकात; संपत्तीची उधार खरेदी मूळ रोजकिर्दीत.
• खरेदीपरत पुस्तक : पुरवठादाराला परत केलेला माल; आधार – नावेपत्र (Debit note).
• विक्री पुस्तक : फक्त मालाची उधार विक्री. विक्रीपरत पुस्तक : ग्राहकाने परत केलेला माल; आधार – जमापत्र (Credit note).
• मूळ रोजकीर्द : इतर पुस्तकांत न बसणारे व्यवहार – प्रारंभिक नोंदी, समायोजन नोंदी, दुरुस्ती नोंदी, अंतिम (बंद) नोंदी, संपत्तीची उधार खरेदी-विक्री, बुडीत कर्ज, हस्तांतरण नोंदी.
• GST असताना खरेदी व विक्री पुस्तकात CGST, SGST (किंवा IGST) चे रकाने जोडतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• विरुद्ध नोंद (Contra entry) – रोख व बँक दोन्ही रकान्यांवर परिणाम करणारी नोंद.
• अग्रघन (Imprest) – लघु रोखपालाला दिलेली ठरावीक रक्कम.
• नावेपत्र – माल परत करताना पुरवठादाराला पाठवलेले पत्र.
• जमापत्र – ग्राहकाने माल परत केल्यावर त्याला पाठवलेले पत्र.
• E. & O. E. – चूकभूल द्यावी घ्यावी.

नमुने व सूत्रे

• अग्रघन पद्धत : परत दिलेली रक्कम = कालावधीत झालेला खर्च
• लघु रोख शिल्लक (भरपाईपूर्वी) = अग्रघन रक्कम − खर्च

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विरुद्ध नोंद म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

रोख व बँक दोन्ही रकान्यांवर परिणाम करणारी नोंद. उदा. बँकेत रोख भरली; कार्यालयीन वापरासाठी बँकेतून रोख काढली.

Q2. अग्रघन पद्धत स्पष्ट करा.

लघु रोखपालाला सुरुवातीला ठरावीक रक्कम दिली जाते; कालावधीअखेरीस त्याने केलेला खर्च तितकीच रक्कम मुख्य रोखपाल परत देतो, त्यामुळे पुढील कालावधीच्या सुरुवातीला पुन्हा तेवढीच रक्कम हातात असते.

Q3. खरेदी पुस्तक व खरेदीपरत पुस्तक यांतील फरक सांगा.

खरेदी पुस्तकात मालाची उधार खरेदी नोंदवली जाते, आधार बीजक. खरेदीपरत पुस्तकात पुरवठादाराला परत केलेला माल नोंदवला जातो, आधार नावेपत्र.

Q4. मूळ रोजकिर्दीत नोंदवल्या जाणाऱ्या व्यवहारांची चार उदाहरणे द्या.

प्रारंभिक नोंद, यंत्राची उधार खरेदी, बुडीत कर्ज, घसाऱ्याची समायोजन नोंद, चुकांची दुरुस्ती नोंद.

Q5. योग्य पुस्तक लिहा : मालाची उधार विक्री; ग्राहकाकडून धनादेश मिळाला; टपाल खर्च ₹५०.

विक्री पुस्तक; रोख पुस्तक (बँक रकाना); लघु रोख पुस्तक.

परीक्षेसाठी टीप

प्रश्नात 'माल' आहे की 'संपत्ती', आणि 'रोख' आहे की 'उधार' — हे दोन शब्द पाहिले की योग्य पुस्तक लगेच ठरते.

थोडक्यात सारांश

एकाच तारखेला रोख पुस्तकातील बँक रकान्याची शिल्लक आणि बँकेच्या ग्राहक पुस्तिकेतील (पासबुक) शिल्लक अनेकदा जुळत नाही. हा फरक का आला हे दाखवून दोन्ही शिलका जुळवणारे विवरण म्हणजे बँक मेळपत्रक (बँक जुळवणी पत्रक – BRS). या प्रकरणात बँकेचे दस्तऐवज, फरकाची कारणे आणि बँक मेळपत्रक तयार करण्याची पद्धत शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• बँकेचे दस्तऐवज : भरणा चलनपत्र (Pay-in-slip), धनादेश, पैसे काढण्याची पावती, ग्राहक पुस्तिका / बँक पासबुक, बँक सूचना (नावे/जमा सूचना). आभासी बँकिंग : ATM, NEFT, RTGS, मोबाइल बँकिंग, मिनी स्टेटमेंट.
• रोख पुस्तकात (व्यवसायाच्या पुस्तकात) बँकेत भरलेली रक्कम नावे व काढलेली रक्कम जमा होते. पासबुकमध्ये (बँकेच्या पुस्तकात) भरणा जमा व काढणे नावे होते — म्हणजे बाजू उलट्या.
• अनुकूल शिल्लक : रोख पुस्तकात नावे शिल्लक = पासबुकमध्ये जमा शिल्लक. अधिविकर्ष (Overdraft) : रोख पुस्तकात जमा शिल्लक = पासबुकमध्ये नावे शिल्लक.
• फरकाची कारणे :
• दिलेले धनादेश अजून बँकेत वटवण्यासाठी सादर झाले नाहीत.
• बँकेत भरलेले धनादेश अजून वसूल होऊन जमा झाले नाहीत.
• बँक शुल्क, अधिविकर्षावरील व्याज फक्त पासबुकमध्ये नावे.
• ठेवीवरील व्याज, बँकेने वसूल केलेला लाभांश, ग्राहकांनी थेट बँकेत भरलेली रक्कम फक्त पासबुकमध्ये जमा.
• स्थायी सूचनेनुसार बँकेने केलेले थेट प्रदान (विमा हप्ता, कर्जाचा हप्ता) फक्त पासबुकमध्ये.
• धनादेश अनादरित होणे आणि कोणत्याही पुस्तकातील चुका.
• पद्धत : एका शिलकेपासून सुरुवात करा; ज्या बाबींमुळे दुसरी शिल्लक जास्त झाली त्या मिळवा, ज्यांमुळे कमी झाली त्या वजा करा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ग्राहक पुस्तिका (पासबुक) – बँकेच्या पुस्तकातील ग्राहकाच्या खात्याची प्रत.
• अधिविकर्ष – ठेवीपेक्षा जास्त रक्कम काढण्याची बँकेने दिलेली सोय.
• स्थायी सूचना – नियमित प्रदान करण्यासाठी ग्राहकाने बँकेला दिलेला आदेश.
• मेळ घालणे – दोन शिलका जुळवणे.

नमुने व सूत्रे

रोख पुस्तकाच्या (नावे) शिलकेपासून सुरुवात :

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. बँक मेळपत्रक म्हणजे काय? ते का तयार करतात?

रोख पुस्तक व पासबुक यांच्या शिलकेतील फरकाची कारणे दाखवून त्या जुळवणारे विवरण. उद्देश : फरकाची कारणे शोधणे, चुका व फसवणूक उघड करणे, दोन्ही नोंदींची अचूकता तपासणे.

Q2. रोख पुस्तक व पासबुक यांच्या शिलकेत फरक येण्याची कोणतीही चार कारणे लिहा.

सादर न झालेले धनादेश; जमा न झालेले धनादेश; बँक शुल्क / व्याज फक्त पासबुकमध्ये; ग्राहकांनी थेट भरलेली रक्कम.

Q3. रोख पुस्तकानुसार शिल्लक ₹२०,०००. ₹३,००० चे धनादेश दिले पण सादर झाले नाहीत; बँक शुल्क ₹२००. पासबुकची शिल्लक काढा.

२०,००० + ३,००० − २०० = ₹२२,८००.

Q4. अधिविकर्ष म्हणजे काय? ते दोन पुस्तकांत कसे दिसते?

ठेवीपेक्षा जास्त काढलेली रक्कम. रोख पुस्तकात जमा शिल्लक आणि पासबुकमध्ये नावे शिल्लक म्हणून दिसते.

Q5. स्थायी सूचना म्हणजे काय? उदाहरण द्या.

ग्राहकाने बँकेला दिलेला नियमित प्रदानाचा आदेश, उदा. दर महिन्याला विमा हप्ता किंवा कर्जाचा हप्ता खात्यातून भरणे.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक बाबीसाठी स्वतःला विचारा : "हिच्यामुळे कोणती शिल्लक जास्त झाली?" — उत्तरावरून मिळवायचे की वजा करायचे ते ठरते.

थोडक्यात सारांश

यंत्र, फर्निचर, वाहन अशा स्थिर संपत्तीचे मूल्य वापर, झीज आणि काळानुसार कमी होत जाते. या मूल्यातील घटीला घसारा (अवक्षयण) म्हणतात आणि तो दरवर्षी नफा-तोटा खात्यात खर्च म्हणून दाखवला जातो. या प्रकरणात घसाऱ्याचा अर्थ, कारणे, घटक, स्थिर प्रभाग (सरळ रेषा) पद्धत, घटत्या किमतीवर घसारा पद्धत आणि त्याच्या नोंदी शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• घसारा : स्थिर संपत्तीच्या मूल्यात वापर, झीज, कालमर्यादा किंवा निरुपयोगितेमुळे होणारी कायमची, हळूहळू व सतत घट. घसारा हा अवित्तीय / रोख नसलेला (Non-cash) खर्च आहे.
• कारणे : नैसर्गिक तूटफूट (झीज), कालमर्यादा (उदा. भाडेपट्टा), रिक्तीकरण (खाणी, तेलविहिरी), निरुपयोगिता (नवे शोध), अपघात / नैसर्गिक आपत्ती.
• गरज : खरा नफा काढणे, ताळेबंदात संपत्तीचे खरे मूल्य दाखवणे, संपत्ती बदलण्यासाठी निधी राखणे, उत्पादन खर्च योग्य काढणे, कायदेशीर गरज.
• घटक : संपत्तीची मूळ किंमत (बसवणी व वाहतूक खर्चासह), अंदाजित उपयुक्त आयुष्य, अंदाजित भंगार (अवशिष्ट) मूल्य.
• स्थिर प्रभाग / सरळ रेषा / मूळ किमतीवर घसारा पद्धत : मूळ किमतीवर दरवर्षी सारखाच घसारा.
• घटत्या किमतीवर घसारा पद्धत (ऱ्हासमान शेष पद्धत, WDV) : दरवर्षी कमी होत जाणाऱ्या पुस्तकी मूल्यावर ठरावीक दराने घसारा; घसाऱ्याची रक्कम दरवर्षी कमी होते; संपत्तीचे मूल्य कधीच शून्य होत नाही.
• इतर पद्धती (माहितीसाठी) : वार्षिक वृत्ती पद्धत, घसारा निधी पद्धत, पुनर्मूल्यांकन पद्धत, विमापत्र पद्धत, यंत्र तास पद्धत.
• नोंदी : घसारा खाते नावे / संपत्ती खात्याला; वर्षअखेरीस नफा-तोटा खाते नावे / घसारा खात्याला.
• वर्षाच्या मधल्या काळात खरेदी केलेल्या संपत्तीवर वापराच्या महिन्यांपुरताच घसारा आकारतात.
• संपत्ती विकल्यास : नफा किंवा तोटा = विक्री किंमत − विक्रीच्या दिवशीचे पुस्तकी मूल्य.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• पुस्तकी मूल्य – मूळ किंमत वजा आतापर्यंतचा एकूण घसारा.
• भंगार मूल्य – उपयुक्त आयुष्य संपल्यावर मिळणारी अपेक्षित किंमत.
• निरुपयोगिता – नवीन तंत्रज्ञानामुळे संपत्ती कालबाह्य होणे.
• रिक्तीकरण (Depletion) – खाण, तेलविहीर यांसारख्या संपत्तीतील साठा संपत जाणे.

नमुने व सूत्रे

• स्थिर प्रभाग पद्धतीत वार्षिक घसारा = (मूळ किंमत − भंगार मूल्य) ÷ अंदाजित आयुष्य
• घसाऱ्याचा दर = (वार्षिक घसारा ÷ मूळ किंमत) × १००
• घटत्या किमतीवर घसारा = वर्षारंभीचे पुस्तकी मूल्य × दर/१००
• वर्षअखेरचे पुस्तकी मूल्य = वर्षारंभीचे पुस्तकी मूल्य − घसारा

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. घसारा म्हणजे काय? त्याची कोणतीही चार कारणे लिहा.

स्थिर संपत्तीच्या मूल्यात होणारी कायमची व सतत घट. कारणे : झीज, कालमर्यादा, निरुपयोगिता, रिक्तीकरण, अपघात.

Q2. स्थिर प्रभाग पद्धत व घटत्या किमतीवर घसारा पद्धत यांतील फरक लिहा.

आधार, घसाऱ्याची रक्कम, पुस्तकी मूल्य आणि योग्य संपत्ती या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.

Q3. यंत्राची किंमत ₹१,१०,०००, भंगार मूल्य ₹१०,०००, आयुष्य १० वर्षे. स्थिर प्रभाग पद्धतीने वार्षिक घसारा काढा.

(१,१०,००० − १०,०००) ÷ १० = ₹१०,००० दरवर्षी.

Q4. ₹५०,००० च्या संपत्तीवर १०% घटत्या किमतीवर पहिल्या दोन वर्षांचा घसारा काढा.

पहिले वर्ष : ५०,००० × १०% = ५,०००; पुस्तकी मूल्य ४५,०००. दुसरे वर्ष : ४५,००० × १०% = ४,५००; पुस्तकी मूल्य ४०,५००.

Q5. घसाऱ्यासाठीच्या नोंदी लिहा.

घसारा खाते नावे / संपत्ती खात्याला (घसारा आकारल्याबद्दल). नफा-तोटा खाते नावे / घसारा खात्याला (घसारा नफा-तोटा खात्यात हस्तांतरित केल्याबद्दल).

परीक्षेसाठी टीप

संपत्ती वर्षाच्या मध्यात घेतली असेल तर पहिल्या वर्षीचा घसारा फक्त वापराच्या महिन्यांसाठी काढा — येथेच सर्वाधिक गुण जातात.

थोडक्यात सारांश

तेरीज जुळली तरी लेखापुस्तकात काही चुका राहू शकतात. या प्रकरणात चुकांचा अर्थ व परिणाम, चुकांचे प्रकार (विसरचुका, लेख विभ्रम चुका, सैद्धांतिक चुका, भरपाईच्या चुका), चुका शोधून त्यांची दुरुस्ती आणि तेरीज न जुळल्यास वापरले जाणारे निलंबित खाते (Suspense Account) यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• चुकांची कारणे : लेखांकनाच्या ज्ञानाचा अभाव, चुकीचे माहिती संकलन, चुकीची नोंद, चुकीची अंकगणितीय गणना.
• दुरुस्तीची गरज : अचूक नोंदी, खरा नफा-तोटा काढणे, व्यवसायाची खरी आर्थिक स्थिती व बिनचूक ताळेबंद.
• विसरचुका (लोप विभ्रम) : व्यवहार पूर्णतः किंवा अंशतः नोंदवायचा राहतो. पूर्ण विसरचुकेचा तेरजेवर परिणाम होत नाही; अंशतः विसरचुकेचा होतो.
• लेख विभ्रम चुका : चुकीची रक्कम, चुकीच्या बेरजा, शिल्लक काढताना, खतावणी करताना किंवा स्थानांतरित करताना झालेल्या चुका.
• सैद्धांतिक चुका : लेखांकनाच्या तत्त्वांविरुद्ध नोंद, उदा. भांडवली खर्च महसुली खर्च मानणे (फर्निचर खरेदी खरेदी खात्यात नावे). यांचा तेरजेवर परिणाम होत नाही.
• भरपाईच्या चुका : एका चुकीचा परिणाम त्याच रकमेच्या दुसऱ्या चुकीने भरून निघतो; तेरीज जुळते.
• एकतर्फी चुका एकाच खात्यावर परिणाम करतात व तेरीज बिघडवतात; दुतर्फी चुका दोन खात्यांवर परिणाम करतात व सहसा तेरीज जुळते.
• निलंबित खाते : तेरजेतील फरक तात्पुरता ज्या खात्यात ठेवतात ते, म्हणजे अंतिम खाती तयार करता येतात. सर्व चुका दुरुस्त झाल्यावर ते बंद होते.
• दुरुस्ती : दुतर्फी चुका दुरुस्ती नोंदीने (मूळ रोजकिर्दीत) दुरुस्त करतात; तेरीज तयार झाल्यानंतर एकतर्फी चुका निलंबित खात्यामार्फत दुरुस्त करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• दुरुस्ती नोंद – चूक सुधारण्यासाठी केलेली नोंद.
• निलंबित खाते – तेरजेतील फरकासाठी तात्पुरते खाते.
• सैद्धांतिक चूक – तत्त्वांविरुद्ध केलेले चुकीचे वर्गीकरण.

नमुने व सूत्रे

दुरुस्ती नोंद = बरोबर नोंद − आधी झालेली चुकीची नोंद

उदाहरण : ₹५,००० चे फर्निचर खरेदी खात्यात नावे केले.

• बरोबर नोंद : फर्निचर खाते नावे / रोख खात्याला
• झालेली नोंद : खरेदी खाते नावे / रोख खात्याला
• दुरुस्ती नोंद : फर्निचर खाते नावे ५,००० / खरेदी खात्याला ५,०००

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सैद्धांतिक चूक म्हणजे काय? उदाहरण द्या.

लेखांकन तत्त्वांविरुद्ध केलेली नोंद. उदा. यंत्र खरेदी खरेदी खात्यात नावे केली.

Q2. निलंबित खाते म्हणजे काय?

तेरीज न जुळल्यास फरकाची रक्कम तात्पुरती ठेवण्यासाठी उघडलेले खाते; चुका दुरुस्त झाल्यावर ते बंद होते.

Q3. दुरुस्ती नोंद करा : अनिलकडून मिळालेले ₹२,००० सुनीलच्या खात्यात जमा केले.

सुनील खाते नावे २,००० / अनिल खात्याला २,०००.

Q4. दुरुस्ती नोंद करा : विक्री पुस्तकाची बेरीज ₹५०० ने कमी केली (तेरीजनंतर).

निलंबित खाते नावे ५०० / विक्री खात्याला ५००.

Q5. भरपाईच्या चुका म्हणजे काय? त्या तेरजेने का सापडत नाहीत?

एका चुकीचा परिणाम त्याच रकमेच्या दुसऱ्या चुकीने रद्द होतो. त्यामुळे नावे-जमा बेरीज समान राहते व तेरीज जुळते, म्हणून त्या सापडत नाहीत.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक चुकीसाठी 'बरोबर नोंद' व 'झालेली नोंद' बाजूबाजूला लिहा; फरकातूनच दुरुस्ती नोंद मिळते.

थोडक्यात सारांश

आर्थिक वर्षाच्या शेवटी एकल व्यापारी (स्वामित्व संस्था) नफा-तोटा व आर्थिक स्थिती जाणण्यासाठी अंतिम खाती तयार करतो. या प्रकरणात व्यापार खाते, नफा-तोटा खाते, ताळेबंद आणि अंतिम साठा, देय व आगाऊ खर्च, घसारा, बुडीत कर्ज, संदिग्ध ऋणार्थ संचिती (R.D.D.), कसरीची तरतूद, उपार्जित उत्पन्न, मालाची उचल अशा समायोजनांचा परिणाम शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अंतिम खाती = व्यापार खाते (ढोबळ नफा/तोटा) + नफा-तोटा खाते (शुद्ध नफा/तोटा) + ताळेबंद (विशिष्ट तारखेची आर्थिक स्थिती).
• व्यापार खाते नावे बाजू : प्रारंभिक साठा, खरेदी वजा खरेदीपरत, प्रत्यक्ष खर्च (मजुरी, आवक वाहतूक, कारखाना भाडे, शक्ती). जमा बाजू : विक्री वजा विक्रीपरत, अंतिम साठा.
• नफा-तोटा खाते नावे बाजू : अप्रत्यक्ष खर्च — कार्यालयीन व विक्री खर्च, पगार, भाडे, घसारा, बुडीत कर्ज, भांडवलावरील व्याज. जमा बाजू : ढोबळ नफा, इतर उत्पन्न (मिळालेले कमिशन, भाडे, व्याज, कसर).
• ताळेबंद : देयता बाजू (भांडवल ± नफा/तोटा − उचल, कर्ज, धनको, देय विपत्र, देय खर्च) आणि संपत्ती बाजू (स्थिर व चल संपत्ती).
• तेरजेबाहेर दिलेल्या प्रत्येक समायोजनाचे दोन परिणाम होतात.
• अंतिम साठा : व्यापार खात्याच्या जमा बाजूला व ताळेबंदात संपत्ती बाजूला.
• देय (न दिलेले) खर्च : खर्चात मिळवा व देयता म्हणून दाखवा. आगाऊ दिलेला खर्च : खर्चातून वजा करा व संपत्ती म्हणून दाखवा.
• उपार्जित उत्पन्न : उत्पन्नात मिळवा, संपत्ती म्हणून दाखवा. आगाऊ मिळालेले उत्पन्न : उत्पन्नातून वजा करा, देयता म्हणून दाखवा.
• घसारा : नफा-तोटा खाते नावे व संपत्तीतून वजा.
• बुडीत कर्ज व R.D.D. : नफा-तोटा खात्यात (अधिक बुडीत कर्ज + नवी संचिती − जुनी संचिती) आणि ऋणकोतून वजा.
• मालकाने माल उचलला : खरेदीतून वजा व उचलीत मिळवा. मोफत नमुने : खरेदीतून वजा व नफा-तोटा खात्यात जाहिरात म्हणून नावे.
• भांडवलावरील व्याज : नफा-तोटा नावे, भांडवलात मिळवा. उचलीवरील व्याज : नफा-तोटा जमा, भांडवलातून वजा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• प्रत्यक्ष खर्च – माल विक्रीयोग्य होईपर्यंतचे खर्च.
• अप्रत्यक्ष खर्च – कार्यालय, विक्री-वितरण व वित्तीय खर्च.
• R.D.D. – संदिग्ध ऋणार्थ संचिती (बुडीत व संशयित कर्जासाठी राखीव निधी).
• देय खर्च – देणे झालेले पण अजून न दिलेले खर्च.
• संतुलित संख्या – खात्याच्या दोन बाजूंमधील फरक (उदा. ढोबळ नफा).

नमुने व सूत्रे

• ढोबळ नफा = निव्वळ विक्री + अंतिम साठा − (प्रारंभिक साठा + निव्वळ खरेदी + प्रत्यक्ष खर्च)
• शुद्ध नफा = ढोबळ नफा + इतर उत्पन्न − अप्रत्यक्ष खर्च
• अंतिम भांडवल = प्रारंभिक भांडवल + शुद्ध नफा + भांडवलावरील व्याज − उचल − उचलीवरील व्याज

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अंतिम खाती म्हणजे काय? त्यांचे भाग सांगा.

वर्षअखेरीस नफा-तोटा व आर्थिक स्थिती जाणण्यासाठी तयार केलेली खाती. भाग : व्यापार खाते, नफा-तोटा खाते आणि ताळेबंद.

Q2. प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष खर्च यांतील फरक सांगा.

प्रत्यक्ष खर्च खरेदी व उत्पादनाशी संबंधित असून व्यापार खात्यात जातात (मजुरी, आवक वाहतूक). अप्रत्यक्ष खर्च कार्यालय व विक्रीशी संबंधित असून नफा-तोटा खात्यात जातात (पगार, जाहिरात).

Q3. समायोजन : देय पगार ₹२,००० (तेरजेत पगार ₹२४,०००). परिणाम दाखवा.

नफा-तोटा खात्यात पगार २४,००० + २,००० = ₹२६,००० नावे; ताळेबंदात देय पगार ₹२,००० देयता बाजूला.

Q4. ढोबळ नफा काढा : विक्री ₹१,००,०००, प्रारंभिक साठा ₹१०,०००, खरेदी ₹६०,०००, मजुरी ₹५,०००, अंतिम साठा ₹१५,०००.

ढोबळ नफा = (१,००,००० + १५,०००) − (१०,००० + ६०,००० + ५,०००) = १,१५,००० − ७५,००० = ₹४०,०००.

Q5. मालकाने स्वतःसाठी ₹३,००० चा माल उचलला. याचे दोन परिणाम लिहा.

खरेदीतून ₹३,००० वजा (व्यापार खाते) आणि ताळेबंदात उचलीत मिळवून भांडवलातून वजा.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक समायोजनाचे दोन परिणाम आधी कच्च्या कामात लिहा; नंतर खाती तयार करा — ताळेबंद आपोआप जुळतो.

थोडक्यात सारांश

अनेक लहान व्यापारी पूर्ण दुहेरी नोंद पद्धतीने हिशोब ठेवत नाहीत; ते फक्त रोख पुस्तक व ऋणको-धनकोंची वैयक्तिक खाती ठेवतात. यालाच एकेरी नोंद पद्धती (अपूर्ण नोंदी) म्हणतात. या प्रकरणात तिचा अर्थ, दुहेरी नोंद पद्धतीशी फरक आणि अवस्था विवरण व नफा किंवा तोटा विवरण तयार करून (समायोजनांसह) नफा-तोटा काढण्याची पद्धत शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• एकेरी नोंद पद्धती : अपूर्ण व अशास्त्रीय पद्धत; सहसा रोख पुस्तक व ऋणको-धनकोंची वैयक्तिक खाती ठेवली जातात; वास्तविक व नामधारी खाती ठेवली जात नाहीत.
• लहान व्यापारी, फेरीवाले, दुकानदार वापरतात कारण ती सोपी व कमी खर्चाची आहे.
• मर्यादा : तेरीज तयार करता येत नाही, अचूक नफा कळत नाही, ताळेबंद नाही, फसवणूक शोधणे अवघड, कर अधिकारी मान्य करत नाहीत.
• अवस्था विवरण : विशिष्ट तारखेची संपत्ती व देयता दाखवणारे, ताळेबंदासारखे विवरण; उपलब्ध नोंदी व अंदाजावरून तयार. भांडवल = संपत्ती − देयता.
• प्रारंभिक अवस्था विवरणावरून प्रारंभिक भांडवल आणि अंतिम अवस्था विवरणावरून अंतिम भांडवल काढतात.
• नफा किंवा तोटा विवरण (शुद्ध मूल्य पद्धती / भांडवल तुलना पद्धती) : अंतिम भांडवलाची प्रारंभिक भांडवलाशी तुलना, उचल व अतिरिक्त भांडवलाचे समायोजन करून.
• दुसरी पद्धत : परिवर्तन पद्धती (अपूर्ण नोंदी दुहेरी नोंदीत बदलणे) — माहितीसाठी.
• समायोजने : अतिरिक्त भांडवल, उचल, घसारा, बुडीत कर्ज, R.D.D., भांडवलावरील व्याज, उचलीवरील व्याज, कर्जावरील व्याज, देय व आगाऊ खर्च, उपार्जित उत्पन्न, संपत्ती व देयतांचे अवमूल्यन / अधिमूल्यन.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अपूर्ण नोंदी – पूर्ण दुहेरी नोंद पद्धतीने न ठेवलेली पुस्तके.
• अवस्था विवरण – भांडवल काढण्यासाठी संपत्ती व देयतांचे विवरण.
• अतिरिक्त भांडवल – वर्षभरात मालकाने नव्याने आणलेले भांडवल.

नमुने व सूत्रे

• भांडवल = एकूण संपत्ती − एकूण देयता
• नफा = अंतिम भांडवल + उचल − अतिरिक्त भांडवल − प्रारंभिक भांडवल
• समायोजित शुद्ध नफा = वरील नफा − घसारा − बुडीत कर्ज − R.D.D. − भांडवलावरील व्याज + उचलीवरील व्याज (दिलेले असल्यास)

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. एकेरी नोंद पद्धती म्हणजे काय?

व्यवहारांच्या फक्त काही बाजू (सहसा रोख व वैयक्तिक खाती) नोंदवणारी अपूर्ण व अशास्त्रीय हिशोब पद्धती.

Q2. अवस्था विवरण व ताळेबंद यांतील दोन फरक सांगा.

अवस्था विवरण अपूर्ण नोंदी व अंदाजावरून तयार होते आणि भांडवल काढण्यासाठी वापरतात; ताळेबंद पूर्ण नोंदींवरून (खातेवहीच्या शिलकांवरून) तयार होतो आणि आर्थिक स्थिती दाखवतो.

Q3. प्रारंभिक भांडवल ₹८०,०००, अंतिम भांडवल ₹१,००,०००, उचल ₹१२,०००, अतिरिक्त भांडवल ₹१०,०००. नफा काढा.

नफा = १,००,००० + १२,००० − १०,००० − ८०,००० = ₹२२,०००.

Q4. एकेरी नोंद पद्धतीच्या चार मर्यादा लिहा.

तेरीज नाही; अचूक नफा नाही; ताळेबंद नाही; फसवणूक शोधणे कठीण; कर अधिकारी मान्य करत नाहीत.

Q5. वर्षअखेरीस संपत्ती ₹१,५०,००० व देयता ₹४०,००० आहे. अंतिम भांडवल काढा.

अंतिम भांडवल = १,५०,००० − ४०,००० = ₹१,१०,०००.

परीक्षेसाठी टीप

नफा विवरणात उचल नेहमी मिळवा आणि अतिरिक्त भांडवल नेहमी वजा करा — हे दोन्ही उलटे केल्यास संपूर्ण उत्तर चुकते.