स्व-विकास व कलारसास्वाद Self Development and Art Appreciation

थोडक्यात सारांश

सक्षम राष्ट्रासाठी जबाबदार नागरिक आवश्यक असतात. लोकशाही म्हणजे काय, नियमांची गरज, लोकशाही जीवनशैलीची चार मूल्ये, लोकशाहीस बाधा आणणारे घटक आणि घरात व शाळेत लोकशाही कशी जगावी, हे या पाठात आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लोकशाही म्हणजे लोकांचे, लोकांसाठी व लोकांनी चालवलेले शासन: नागरिक आपल्यातूनच प्रतिनिधी निवडतात आणि कायदे सर्वांच्या कल्याणासाठी केले जातात.
• लोकशाहीत स्वातंत्र्य म्हणजे वाटेल तसे वागणे नव्हे. पाणी, वीज, आरोग्यसेवा यांसारख्या सामायिक साधनांचे न्याय्य वाटप होण्यासाठी नियम लागतात (चॉकलेटच्या बरणीचा उपक्रम).
• नियम मूल्यांवर आधारित असावेत. बेटाच्या उपक्रमातून दिसते की हुकूमशाही किंवा नियमशून्यतेपेक्षा न्याय्य नियमांसह स्वातंत्र्य असलेले लोक जास्त आनंदी असतात.
• प्रत्येक व्यक्तीचा आदर (मतभेद असले तरी) आणि सार्वजनिक साधनांचा आदर.
• सहकार्य करणे व मिळवणे, संधी वाटून घेणे.
• प्रत्येकाला आदर व सन्मानाने जगण्याचा समान हक्क.
• हक्कांबरोबर येणारी जबाबदारी स्वीकारून अंतःप्रेरणेने विधायक कृती करणे.
• लोकशाही जीवनशैलीची चार मूल्ये:
• लोकशाहीस बाधा: व्यक्ती-व्यक्तीमध्ये भेदभाव (काम, लिंग, जात यांवरून), फक्त आपलीच संस्कृती श्रेष्ठ मानणे, इतरांचा व सार्वजनिक मालमत्तेचा अनादर.
• प्रत्येक काम मोलाचे आहे; कौशल्यांच्या विविधतेमुळेच समाज चालतो.
• लोकशाही ही फक्त शासनपद्धती नसून वैयक्तिक जीवनशैली व्हावी. प्रश्नावलीद्वारे घर व शाळा तपासा: समजून घ्या, ओळखा, आव्हान द्या, बदल करा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नागरिक – हक्क व कर्तव्ये असलेला राष्ट्राचा सदस्य.
• लोकशाही – लोकांनी निवडलेल्या प्रतिनिधींचे शासन.
• विधायक कृती – स्वेच्छेने केलेली समाजोपयोगी कृती.
• भेदभाव – फरकांमुळे एखाद्याला अन्यायाने वागवणे.

महत्त्वाची माहिती

लोकशाही जीवनशैलीची मूल्ये: आदर, सहकार्य, समान हक्क, अंतःप्रेरणेने विधायक कृती.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. "लोकांचे, लोकांसाठी, लोकांनी चालवलेले शासन" स्पष्ट करा.

लोक आपल्यातूनच प्रतिनिधी निवडतात (लोकांचे व लोकांनी) आणि ते लोककल्याणासाठी कायदे करतात (लोकांसाठी).

Q2. नियमांची गरज का असते?

सामायिक साधनांचा न्याय्य वापर होऊन प्रत्येकाला समान संधी मिळावी म्हणून.

Q3. लोकशाही जीवनशैलीची चार मूल्ये कोणती?

आदर, सहकार्य, समान हक्क आणि अंतःप्रेरणेने विधायक कृती.

Q4. लोकशाहीस बाधा आणणारे घटक कोणते?

काम, लिंग, जात यांवरून भेदभाव; सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाची भावना; व्यक्ती व सार्वजनिक मालमत्तेचा अनादर.

Q5. घरात लोकशाही कशी जगता येईल?

सर्वांचे मत ऐकणे, टीव्ही व खाऊ न्याय्यपणे वाटणे, मुला-मुलींमध्ये घरकाम समान वाटणे आणि निर्णय एकत्र घेणे.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक उत्तराला घर, शाळा किंवा परिसरातील छोटे उदाहरण जोडा.

थोडक्यात सारांश

वृत्तपत्रे, टीव्ही, रेडिओ, इंटरनेट फक्त माहिती देत नाहीत; ती आपली मते, इच्छा व स्वप्रतिमा घडवतात. जाहिराती, बातम्यांचा दृष्टिकोन, चित्रपटांतील स्त्री-पुरुष प्रतिमा यांचा चिकित्सकपणे विचार करायला हा पाठ शिकवतो. व्यसन, त्याचे परिणाम आणि 'नाही' म्हणण्याची कला यांचीही माहिती यात आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• माहिती व प्रसारण माध्यमे: वृत्तपत्रे, मासिके, टीव्ही, रेडिओ, इंटरनेट, माहितीपट. ती फक्त तथ्ये नव्हे तर एक दृष्टिकोनही पोहोचवतात.
• जाहिराती आपल्याला काहीतरी कमी आहे असे वाटायला लावतात; त्यामुळे गरज नसलेल्या वस्तू खरेदी होतात व संसाधने वाया जातात. खरेदीपूर्वी विचारा: मला याची खरोखर गरज आहे का? न घेतल्यास काय अडचण येईल?
• बहुतेक वृत्तवाहिन्या व वृत्तपत्रे खासगी मालकीची असून त्यांचे राजकीय, सामाजिक, आर्थिक हितसंबंध असू शकतात; विविध स्रोत तपासून स्वतः निष्कर्ष काढावा.
• पुरुष प्रतिमा: नायक बेदरकार, बेफिकीर, नेहमी जिंकणारा, धूम्रपान करणारा, नियम मोडणारा दाखवतात; तरुण त्याचे अनुकरण करतात.
• स्त्री प्रतिमा: नायिका गोरी, सडपातळ, परावलंबी दाखवतात; जाहिराती गोरेपणा व सौंदर्याला यशाशी जोडतात; मुलींना दिसणे हेच मोल वाटू लागते.
• दोन मार्ग: स्वविकास (पौष्टिक आहार, अभ्यास, व्यायाम, छंद) की स्वविनाश (जाहिरातींचे अनुकरण, दिसण्याची चिंता, व्यसन).
• व्यसन हा आजार आहे. तंबाखू, गुटखा, धूम्रपान, दारू व अमली पदार्थांमुळे मेंदू, फुप्फुसे, हृदय, यकृत, मूत्रपिंड यांना हानी आणि कुटुंब व आर्थिक स्थितीवर परिणाम. व्यसनी व्यक्ती रोज सुमारे ₹६० म्हणजे वर्षाला सुमारे ₹२१,९०० खर्च करते.
• १४–१८ वयात सुरुवात केल्यास पुढे व्यसनी होण्याचा धोका सुमारे ६०%, तर व्यसनमुक्तीचे यश फक्त ५–६%; म्हणून प्रतिबंध हाच उत्तम उपाय.
• 'नाही' म्हणण्याची कला: डोळ्यांत पाहून, ठामपणे व शांतपणे नकार द्या; वाद घालू नका; गरज वाटल्यास तेथून निघून जा.
• शासनाची व्यसनमुक्ती हेल्पलाइन: 1800-11-0031.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• माध्यमे – माहिती व मते लोकांपर्यंत पोहोचवणारी साधने.
• दृष्टिकोन – बातमी मांडण्याचा कोन.
• व्यसन – एखाद्या पदार्थावर किंवा सवयीवर घातक अवलंबित्व.
• साचेबद्ध प्रतिमा – एखाद्या गटाविषयीची ठरीव, एकांगी कल्पना.

महत्त्वाची माहिती

• माध्यमांचे परिणाम हाताळण्याच्या पायऱ्या: समजून घेणे → ओळखणे → आव्हान देणे → अंमलबजावणी.
• हेल्पलाइन 1800-11-0031 (सकाळी ९.३० ते सायं. ६, रविवार सोडून).

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. माहिती व प्रसारण माध्यमे म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.

लोकांपर्यंत माहिती पोहोचवणारे स्रोत: वृत्तपत्रे, मासिके, टीव्ही, रेडिओ, इंटरनेट.

Q2. जाहिरातींचा आपल्यावर काय परिणाम होतो?

आपले जीवन अपुरे आहे असे वाटायला लावून गरज नसलेल्या वस्तू खरेदी करायला भाग पाडतात; नैसर्गिक संसाधनेही वाया जातात.

Q3. चित्रपटांत स्त्रीची प्रतिमा कशी दाखवली जाते? त्याचा तोटा काय?

गोरी, सडपातळ, परावलंबी, भावनाप्रधान; त्यामुळे मुलींना दिसणे हेच आपले मोल वाटू लागते.

Q4. व्यसनाबाबत 'उपचारापेक्षा प्रतिबंध बरा' असे का म्हणतात?

१४–१८ वयात सुरुवात केल्यास व्यसनाचा धोका सुमारे ६०%, आणि फक्त ५–६% व्यसनी बरे होतात.

Q5. मित्राने गुटखा देऊ केला तर तुम्ही कसा नकार द्याल?

त्याच्या डोळ्यांत पाहून ठामपणे व शांतपणे 'नाही' म्हणेन, वाद घालणार नाही आणि आग्रह केल्यास तेथून निघून जाईन.

परीक्षेसाठी टीप

दीर्घ उत्तरात एखाद्या खऱ्या जाहिरातीचे किंवा चित्रपटाचे उदाहरण देऊन चिकित्सक विचार दाखवा.

थोडक्यात सारांश

कला जीवनाला अर्थ व आनंद देते. दृश्य कलेचे महत्त्व, इम्प्रेशनिझम, क्युबिझम, अतिवास्तववाद (सर्रिअलिझम) व अमूर्त अभिव्यक्तिवाद या चार आधुनिक शैली व त्यांचे कलाकार, वारली व ऑस्ट्रेलियातील आदिवासी ठिपका कला यांची तुलना आणि दृश्य कलेतील करिअर यांची माहिती या पाठात आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• "दोन रुपये असतील तर एकाचे अन्न घ्या व दुसऱ्याची कला" – अन्न जगवते, कला जगण्याचे कारण देते.
• कलेचे महत्त्व: शब्दांत न मांडता येणाऱ्या भावना व्यक्त करते, सौंदर्य निर्माण करते, सामाजिक संदेश पोहोचवते, प्रेरणा देते, उत्खननातील वस्तूंमधून तत्कालीन जीवनाची माहिती देते आणि संस्कृतींमध्ये आदर व सहानुभूती निर्माण करते.
• लोककलेत साधे आकार: महाराष्ट्रातील वारली कला मूलभूत भौमितिक आकार वापरते; ऑस्ट्रेलियाची आदिवासी कला लहान-मोठ्या ठिपक्यांनी बनते.
• इम्प्रेशनिझम (फ्रान्स, एकोणिसाव्या शतकाचा उत्तरार्ध): कलाकार बाहेर निसर्गात जाऊन बदलता प्रकाश टिपू लागले; शुद्ध रंगांचे लहान ठिपके व रेषा दुरून पाहिल्यास मिसळलेले दिसतात. उदा. मोने; पुस्तकात व्हॅन गॉगचेही चित्र.
• क्युबिझम (पॅरिस, १९०७–१९१४): वस्तूचे भौमितिक आकारांत विभाजन करून वेगवेगळ्या कोनांतून एकत्र दाखवणे. कलाकार: पाब्लो पिकासो, पॉल सेझान. विसाव्या शतकातील अत्यंत प्रभावी शैली.
• अतिवास्तववाद (१९२० पासून): मनातील स्वप्नवत प्रतिमा प्रतीकांच्या साहाय्याने. कलाकार: साल्वादोर दाली, जोन मिरो.
• अमूर्त अभिव्यक्तिवाद (न्यूयॉर्क, १९४० चे दशक): मुक्त रंग व आकारांतून भावना. कलाकार: विलेम डी कूनिंग, मार्क रॉथको.
• चित्राचा आस्वाद घेताना रेषा, रंग, आकार, शैली, कल्पनाशक्ती आणि प्रकाश-छाया पाहावी.
• करिअर: दहावीनंतर फाउंडेशन किंवा जी.डी. आर्ट (४ वर्षे, नंतर उपयोजित किंवा ललित कला), कला शिक्षक पदविका; बारावीनंतर शिल्पकला, फॅशन डिझाइन, वास्तुकला, दागिने डिझाइन, ॲनिमेशन, अंतर्गत सजावट, छायाचित्रण. अधिक माहिती: mahacareermitra.in.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• दृश्य कला – डोळ्यांनी अनुभवण्याची कला: चित्र, शिल्प, छायाचित्र, चित्रपट.
• शैली – कलाकाराची किंवा चळवळीची वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत.
• कलारसास्वाद – कलाकृती समजून घेऊन तिचा आनंद घेणे.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कलेचे महत्त्व सांगणारी दोन कारणे लिहा.

शब्दांत न मांडता येणाऱ्या भावना ती व्यक्त करते आणि सामाजिक संदेश लोकांच्या मनाला लवकर भिडतो.

Q2. इम्प्रेशनिझमचे वैशिष्ट्य काय?

कलाकारांनी बाहेर निसर्गात बसून बदलता प्रकाश रंगांच्या लहान फटकाऱ्यांनी टिपला; दुरून ते रंग मिसळलेले दिसतात.

Q3. क्युबिझम स्पष्ट करा.

वस्तूचे भौमितिक आकारांत तुकडे करून वेगवेगळ्या कोनांतून पाहून एका चित्रात जोडणे; पिकासो व सेझान प्रसिद्ध.

Q4. अतिवास्तववाद इम्प्रेशनिझमपेक्षा कसा वेगळा आहे?

इम्प्रेशनिझम डोळ्यांना दिसणारे प्रकाशातील दृश्य रंगवतो; अतिवास्तववाद मनातील स्वप्नवत प्रतिमा प्रतीकांतून मांडतो.

Q5. दहावीनंतर दृश्य कलेत कोणते करिअर पर्याय आहेत?

फाउंडेशन कोर्स, जी.डी. आर्ट (नंतर उपयोजित/ललित कला), कला शिक्षक पदविका; बारावीनंतर ॲनिमेशन, फॅशन/अंतर्गत सजावट, छायाचित्रण.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक शैली एका कलाकारासह व एका वैशिष्ट्यासह लक्षात ठेवा; जोड्या लावा प्रश्न नेहमी येतात.

थोडक्यात सारांश

समाजमाध्यमे आपल्याला जोडतात, पण त्यांतून खोट्या बातम्या, व्यसन, एकटेपणा आणि विशेषतः मुली व स्त्रियांविषयी अनादर व अत्याचार वाढू शकतात. समाजमाध्यमांचा विवेकाने वापर, माहितीची खात्री, भिन्नलिंगी व्यक्तीचा आदर आणि मदत कोठे मिळेल हे या पाठात शिकवले आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• समाजमाध्यमांवर कोणीही क्षणात मजकूर टाकू व पसरवू शकतो; त्यावर बाह्य नियंत्रण नसते.
• आकर्षणाची शिडी: लाइक्स व ऑनलाइन वेळेचा हव्यास वाढतो तसतसे जबाबदार व्यक्ती म्हणून आपली घसरण होते.
• खात्री करूनच विश्वास ठेवा: विश्वासार्ह माहिती पुस्तके व तज्ज्ञांकडून मिळते, फॉरवर्ड संदेशांतून नाही. 'दोन दिवसांत पाच किलो वजन कमी' असे दावे धोकादायक असतात.
• खोटी माहिती: समाजकंटक अफवा पसरवून गटांमध्ये तेढ निर्माण करतात; जबाबदार व्यक्ती खात्री न करता संदेश पुढे पाठवत नाही.
• 'लाइक'चे अनेक अर्थ असू शकतात; फक्त समाजमाध्यमांतून संवाद ठेवल्यास गैरसमज वाढतात.
• एकटेपणा: ऑनलाइन मैत्री बहुधा वरवरची असते; प्रत्यक्ष भेटी कमी झाल्याने खरी नाती तयार होत नाहीत. व्यायाम करणारा व मैदानावर खेळणारा मुलगा, रात्री उशिरापर्यंत मोबाइल गेम खेळणाऱ्यापेक्षा जास्त प्रगती करतो.
• स्त्रियांविषयी अनादर: जाहिराती, चित्रपट, मालिकांमुळे स्त्री कनिष्ठ आहे अशी भावना निर्माण होते. ऑनलाइन अश्लील टिप्पणी, फोटोंमध्ये फेरफार, पाठलाग हे घातक व बेकायदेशीर आहेत.
• सायबर गुन्हा: मोबाइल, संगणक, कॅमेरा यांच्या साहाय्याने केलेला गुन्हा, उदा. अश्लील टिप्पणी, फोटोंचा गैरवापर, बनावट प्रोफाइल; कायद्याने शिक्षा होते.
• मदत: मुले व किशोरांसाठी चाइल्डलाइन 1098, महिलांसाठी हेल्पलाइन 1091. पालक, शिक्षकांना सांगा; गप्प बसू नका.
• सकारात्मक बाजू: शिक्षण, निकाल, बातम्या, इतिहास-विज्ञानाची माहिती, विचारांची जलद देवाणघेवाण आणि राष्ट्रीय एकात्मतेला मदत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• समाजमाध्यमे – मजकूर तयार करून पसरवण्याचे ऑनलाइन व्यासपीठ.
• खोटी बातमी – खरी असल्यासारखी पसरवलेली चुकीची माहिती.
• सायबर गुन्हा – इलेक्ट्रॉनिक साधने किंवा इंटरनेट वापरून केलेला गुन्हा.

महत्त्वाची माहिती

• चाइल्डलाइन: 1098; महिला हेल्पलाइन: 1091.
• पायऱ्या: समजून घेणे → ओळखणे → आव्हान देणे → अंमलबजावणी.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. समाजमाध्यमे म्हणजे काय?

संदेशवहन व नेटवर्किंग ॲप्ससारखी ऑनलाइन व्यासपीठे, जिथे लोक माहिती, फोटो व मते क्षणात शेअर करतात.

Q2. समाजमाध्यमांवरील खोटी माहिती धोकादायक का आहे?

तिच्यावर कोणाचे नियंत्रण नसते; अफवांमुळे भीती व गटांमध्ये तेढ निर्माण होते आणि खात्री नसलेले आरोग्य सल्ले हानी करतात.

Q3. समाजमाध्यमांच्या अतिवापराने एकटेपणा कसा येतो?

ऑनलाइन नाती वरवरची असतात आणि प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो, त्यामुळे खरी मैत्री कमकुवत होते.

Q4. सायबर गुन्हा म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

इलेक्ट्रॉनिक साधने किंवा इंटरनेट वापरून केलेला गुन्हा, उदा. अश्लील टिप्पणी करणे, एखाद्याच्या फोटोंचा गैरवापर.

Q5. अत्याचाराविरुद्ध मूल किंवा स्त्री कोठे मदत मागू शकते?

चाइल्डलाइन 1098 किंवा महिला हेल्पलाइन 1091 वर फोन करावा; पालक, शिक्षक किंवा पोलिसांना सांगावे.

परीक्षेसाठी टीप

दीर्घ उत्तरात समाजमाध्यमांच्या दोन्ही बाजू मांडा आणि हेल्पलाइन क्रमांक अचूक लिहा.

थोडक्यात सारांश

करिअर निवडणे ही एकदाच घडणारी घटना नसून सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. करिअरविषयीचे गैरसमज, SMART ध्येयनिश्चिती, नियोजन व वेळेचे व्यवस्थापन, कल चाचणी व महाकरिअरमित्र पोर्टल आणि दहावीनंतर लागणारी कागदपत्रे व शिष्यवृत्त्या यांची माहिती या पाठात आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• बदलायचे समज: करिअरसाठी पैसा हवाच, एकदा चुकीची निवड झाली की संपले, फक्त विज्ञान-गणितातूनच यश मिळते — हे सर्व खरे नाही.
• करिअर ही प्रक्रिया: अनुभव, क्षमता, आवडी-नावडी व संधी यांची जाणीव वाढत जाते तसे आपण करिअर घडवत जातो.
• 'चांगले करायचे आहे' ही इच्छा तेव्हाच ध्येय बनते जेव्हा काय, किती आणि केव्हा हे स्पष्ट होते.
• SMART ध्येय: विशिष्ट (Specific), मोजता येणारे (Measurable), साध्य (Achievable), वास्तववादी (Realistic), कालबद्ध (Time-bound). उदा. 'खूप गुण मिळवणे' ऐवजी 'मार्चच्या दहावीच्या परीक्षेत ७०% पेक्षा जास्त गुण'.
• नियोजन: घरातील लग्नाचे नियोजन करतो तसे ध्येयाच्या टप्प्यांचे नियोजन.
• वेळेचे व्यवस्थापन: दिवसाचे अर्ध्या तासाचे भाग करून आठवडाभर नोंद ठेवा, वाया जाणारा वेळ शोधा, कामे एकत्र करा किंवा कमी करा.
• कल चाचणी: दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी; ७ क्षेत्रांतील कल दाखवते: कृषी, कला/मानव्यविद्या, वाणिज्य, तांत्रिक, ललित कला, आरोग्य विज्ञान व गणवेशधारी सेवा. बरोबर-चूक उत्तरे नसतात. निकाल व अभ्यासक्रमांची माहिती महाकरिअरमित्र पोर्टलवर.
• पालकांशी संवाद: अभ्यासक्रम, खर्च व नोकरीच्या माहितीसह शांतपणे चर्चा.
• अकरावी प्रवेशासाठी गुणपत्रक, शाळा सोडल्याचा दाखला, जात व उत्पन्न दाखले (लागू असल्यास), फोटो, आधार तयार ठेवा.
• शिष्यवृत्त्या: NCERT प्रतिभा शिष्यवृत्ती, KVPY (मूलभूत विज्ञान), महिंद्रा ऑल इंडिया टॅलेंट शिष्यवृत्ती, राज्य योजना — विश्वासार्हता तपासावी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• करिअर – आयुष्यभर घडणारा शिक्षण व कामाचा मार्ग.
• ध्येयनिश्चिती – काय व केव्हापर्यंत साध्य करायचे ते स्पष्ट ठरवणे.
• कल चाचणी – कोणत्या क्षेत्रात रस आहे ते दाखवणारी मानसशास्त्रीय चाचणी.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. करिअरला घटना नव्हे तर प्रक्रिया का म्हणतात?

कारण आपण स्वतःबद्दल व नव्या संधींबद्दल सतत शिकत राहतो आणि आयुष्यभर करिअर घडवत जातो.

Q2. SMART चे पूर्ण रूप लिहा.

विशिष्ट, मोजता येणारे, साध्य, वास्तववादी, कालबद्ध.

Q3. "मनीषाला यशस्वी व्यक्ती व्हायचे आहे" हे ध्येय दुरुस्त करा.

"मनीषा मार्चमधील दहावीच्या परीक्षेत ७५% पेक्षा जास्त गुण मिळवून आवडीच्या महाविद्यालयात विज्ञान शाखेत प्रवेश घेईल."

Q4. कल चाचणी म्हणजे काय? तिची ७ क्षेत्रे सांगा.

दहावीसाठी असलेली मानसशास्त्रीय चाचणी; कृषी, कला/मानव्यविद्या, वाणिज्य, तांत्रिक, ललित कला, आरोग्य विज्ञान, गणवेशधारी सेवा यांतील कल दाखवते.

Q5. वेळेचे व्यवस्थापन अधिक चांगले कसे करता येईल?

आठवडाभर अर्ध्या तासाच्या भागांत नोंद ठेवणे, वाया जाणारा वेळ ओळखणे, प्राधान्य ठरवणे आणि कामे एकत्र करणे किंवा कमी करणे.

परीक्षेसाठी टीप

संदिग्ध इच्छेचे SMART ध्येयात रूपांतर करण्याचा सराव करा; हा प्रश्न जवळजवळ दरवर्षी येतो.

थोडक्यात सारांश

जिथे शब्द संपतात तिथे कला सुरू होते. नाटक रंजक करणारे रंगमंचीय घटक, महाराष्ट्रातील लोकनृत्ये व सूत्रसंचालनाची कला, नृत्याचे तीन घटक (अवकाश, काळ, ऊर्जा) आणि भारतीय वाद्यांचे चार प्रकार प्रादेशिक उदाहरणांसह या पाठात आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• नेपथ्य: प्रसंगाचे ठिकाण दाखवणारी रंगमंचावरील मांडणी.
• वेशभूषा: भूमिका, काळ व स्वभावाला साजेशी.
• रंगभूषा: पात्राचे वय व रंगमंचावरील प्रकाशाचा विचार करून (म्हाताऱ्यासाठी पांढरे केस, डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे).
• प्रकाशयोजना: लक्ष वेधणे, वेळ दाखवणे (रात्रीसाठी निळा प्रकाश).
• ध्वनी व संगीत; तसेच संघर्ष, देहबोली, हावभाव, आवाजातील चढ-उतार.
• नाटक रंजक करणारे घटक:
• कल्पनाशक्तीने अमानवी पात्रे (झाड, नदी) साकारता येतात; एकच संवाद वेगवेगळ्या प्रसंगांत वेगळा अर्थ देतो.
• महाराष्ट्रातील लोकनृत्ये: लेझीम (ढोल-हलगीच्या तालावर वीररसपूर्ण नृत्य; जत्रा, मिरवणुकांत; शारीरिक शिक्षणातही वापर), कोळी नृत्य (मच्छीमार समाज, सण-लग्नप्रसंगी), धनगरी नृत्य (ढोलाच्या तालावर).
• लोकनृत्य साधे, सामूहिक व समाजजीवनाशी जोडलेले; शास्त्रीय नृत्यात हावभाव व लयबद्ध हालचालींचे काटेकोर नियम.
• नृत्याचे घटक: अवकाश, काळ (लय) आणि ऊर्जा.
• सूत्रसंचालन: कार्यक्रमाची ओळख करून देऊन कार्यक्रम गुंफणे; आता हा स्वतंत्र व्यवसाय आहे.
• तंतुवाद्ये: छेडून (वीणा, सितार, तंबोरा, सरोद) किंवा गजाने (व्हायोलिन, सारंगी).
• सुषिर वाद्ये: बासरी, हार्मोनियम, सनई.
• अवनद्ध (चर्मवाद्ये): तबला, मृदंग, ढोलक, डमरू.
• घन वाद्ये: जलतरंग, झांज.
• भारतीय वाद्यांचे चार प्रकार:
• प्रादेशिक वाद्ये: महाराष्ट्राच्या लावणीत ढोलकी, दक्षिण भारतीय संगीतात मृदंग व घटम, राजस्थानात सारंगी व अलगोजा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नेपथ्य – प्रसंग कोठे घडतो ते दाखवणारी रंगमंचावरील मांडणी.
• सूत्रसंचालन – कार्यक्रमाचे निवेदन करून भाग जोडणे.
• लोकनृत्य – एखाद्या प्रदेशातील परंपरागत सामूहिक नृत्य.
• अवनद्ध वाद्य – चामडे ताणलेले वाद्य.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. नाटक रंजक करणारे चार घटक सांगा.

नेपथ्य, वेशभूषा, रंगभूषा आणि प्रकाशयोजना.

Q2. सूत्रसंचालन म्हणजे काय?

प्रेक्षकांचे स्वागत करून कार्यक्रमातील भागांची ओळख करून देणे व ते सहजपणे जोडणे.

Q3. लेझीमचे वर्णन करा.

ढोल व हलगीच्या तालावर लयबद्ध पावलांनी केले जाणारे महाराष्ट्रातील वीररसपूर्ण लोकनृत्य; जत्रा व मिरवणुकांत सादर होते.

Q4. भारतीय वाद्यांचे वर्गीकरण दोन-दोन उदाहरणांसह करा.

तंतुवाद्ये: सितार, व्हायोलिन; सुषिर: बासरी, सनई; अवनद्ध: तबला, ढोलक; घन: जलतरंग, झांज.

Q5. प्रकाशयोजनेचा नाटकाला कसा उपयोग होतो?

रंगमंचाच्या भागावर लक्ष केंद्रित करते, वेळ व वातावरण दाखवते (रात्रीसाठी निळा प्रकाश) आणि हावभाव उठावदार करते.

परीक्षेसाठी टीप

वाद्यांचा तक्ता पाठ करा; 'वर्गीकरण करा' प्रकारचे प्रश्न नेहमी येतात.