जिराफ: लॅमार्कच्या मते मान ताणल्यामुळे लांब झाली व तो बदल पुढे गेला. डार्विनच्या मते जन्मतः लांब मान असलेल्यांना जास्त अन्न मिळाले, ते टिकले व त्यांची पिल्ले जास्त झाली.
झटपट उजळणी
RNA मध्ये थायमिन (T) ऐवजी युरॅसिल (U) असते.
प्रतिलेखनासाठी RNA पॉलिमरेज विकर लागते.
डार्विनचे पुस्तक: "ओरिजिन ऑफ स्पिशीज".
पृथ्वीवर पहिला जीव सुमारे 350 कोटी वर्षांपूर्वी निर्माण झाला.
पेशी श्वसनाद्वारे अन्नाचे विघटन करून ऊर्जा (ATP) मिळवतात. पेशी विभाजनही करतात — वाढ व दुरुस्तीसाठी सूत्री विभाजन आणि युग्मक निर्मितीसाठी अर्धसूत्री विभाजन.
महत्त्वाचे मुद्दे
कर्बोदके, मेद व प्रथिने यांचे पेशीत ऑक्सिडीकरण होऊन ऊर्जा ATP रूपात साठते.
निसर्गातील सजीव व निर्जीव घटक मिळून परिसंस्था बनते. प्रदूषण व जैवविविधतेचा ऱ्हास यांमुळे ती बिघडते, म्हणून पर्यावरणाचे व्यवस्थापन व संवर्धन आवश्यक आहे.
ऊर्जेचा प्रवाह: उत्पादक → तृणभक्षी → मांसभक्षी → सर्वोच्च भक्षक; विघटक पोषकद्रव्ये परत मातीत आणतात.
हवा, पाणी, मृदा, ध्वनी व किरणोत्सारी प्रदूषणामुळे आरोग्य व परिसंस्थेची हानी होते.
किरणोत्सारी प्रदूषणामुळे (अणुकचरा, अपघात) कर्करोग व जनुकीय दोष होऊ शकतात.
कायदे: वन्यजीव संरक्षण कायदा 1972, वन संवर्धन कायदा 1980, पर्यावरण संरक्षण कायदा 1986.
जैवविविधतेचे तीन स्तर: आनुवंशिक, प्रजातींची व परिसंस्थेची विविधता.
संवर्धन: राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जीवावरण राखीव क्षेत्रे, देवराई व व्याघ्र प्रकल्पासारखे विशेष प्रकल्प.
भारतात जगातील 4 जैवविविधता हॉटस्पॉट: हिमालय, पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा, सुंदालँड (निकोबार).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पोषण पातळी – अन्नसाखळीतील प्रत्येक टप्पा.
हॉटस्पॉट – प्रजातींनी खूप समृद्ध पण धोक्यात असलेला प्रदेश.
देवराई – धार्मिक श्रद्धेमुळे गावकऱ्यांनी राखलेले जंगल.
संकटग्रस्त प्रजाती – संरक्षण न केल्यास लवकर नष्ट होऊ शकतात, उदा. वाघ.
असुरक्षित प्रजाती – संख्या घटत आहे, पुढे संकटग्रस्त होऊ शकतात.
उदाहरण
आसामचे जादव पायेंग यांनी ब्रह्मपुत्रेच्या वाळूच्या बेटावर सुमारे 30 वर्षे एकट्याने झाडे लावली. आज त्या जंगलात (मोलाई जंगल) हत्ती, वाघ, हरणे राहतात. त्यांना "फॉरेस्ट मॅन ऑफ इंडिया" म्हणतात.
झटपट उजळणी
उत्पादक स्वयंपोषी असतात; जीवाणू व कवके विघटक आहेत.
वरच्या पोषण पातळीकडे ऊर्जा कमी होत जाते.
चिपको आंदोलन – जंगल वाचवण्यासाठी लोकांनी झाडांना मिठी मारली.
धोक्यातील प्रजातींची नोंद रेड डेटा बुकमध्ये (IUCN) असते.
कमी वापर, पुनर्वापर, पुनर्चक्रीकरण यांमुळे संसाधने वाचतात.
बहुतेक विद्युत केंद्रांत टर्बाइन फिरवून जनित्रातून वीज तयार केली जाते. सूर्य, वारा, पाणी अशा कमी किंवा अजिबात प्रदूषण न करणाऱ्या स्रोतांपासून मिळणारी ऊर्जा म्हणजे हरित ऊर्जा.
महत्त्वाचे मुद्दे
जनित्र विद्युतचुंबकीय प्रवर्तनावर चालते: चुंबकीय क्षेत्रात कुंतल फिरल्यास विद्युतधारा निर्माण होते.
जीवाणू, यीस्ट, कवके यांसारखे सूक्ष्मजीव उद्योगांत अन्नपदार्थ, औषधे, इंधने तयार करण्यासाठी आणि कचरा स्वच्छ करण्यासाठी वापरले जातात. याला औद्योगिक सूक्ष्मजीवशास्त्र म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
दही व योगर्ट: लॅक्टोबॅसिलस दुधातील लॅक्टोज साखरेचे लॅक्टिक आम्लात रूपांतर करतो, त्यामुळे दूध घट्ट होते.
चीज दूध नासवून व सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने मुरवून तयार करतात.
प्रोबायोटिक्स म्हणजे जिवंत उपयुक्त जीवाणू (उदा. योगर्टमध्ये); ते आतड्यांचे आरोग्य राखतात.
पाव: यीस्ट (सॅकरोमायसिस सेरेव्हिसी) साखरेचे किण्वन करून CO₂ देते, त्यामुळे पीठ फुगते.
व्हिनेगर: ॲसेटोबॅक्टर इथेनॉलचे ॲसेटिक आम्लात रूपांतर करतो.
प्रतिजैविके हानिकारक जीवाणूंना मारतात किंवा त्यांची वाढ थांबवतात; पेनिसिलीन पेनिसिलियम कवकापासून मिळाले.
सूक्ष्मजीवांपासून इंधने: जैववायू (मिथेन), इथेनॉल व हायड्रोजन.
सांडपाणी प्रकल्प व भराव भूमीत सूक्ष्मजीव कचरा स्वच्छ करतात; प्रदूषके काढण्यासाठी त्यांचा वापर म्हणजे जैविक उपचार (बायोरेमिडिएशन).
मूळ पेशी (स्टेम पेशी) कोणत्याही प्रकारच्या पेशीत बदलू शकतात, म्हणून त्या आजारांवर उपचारासाठी उपयोगी आहेत. सजीव पेशी व त्यांची जनुके वापरून शेती, औषधे व उद्योगांसाठी उपयुक्त उत्पादने बनवणे म्हणजे जैवतंत्रज्ञान.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूळ पेशी या अविशेषित पेशी असून त्या विभाजन करून विशिष्ट पेशींत रूपांतरित होतात.
भ्रूणीय मूळ पेशी (सुरुवातीच्या भ्रूणापासून) कोणतीही पेशी बनवू शकतात; प्रौढ मूळ पेशी (अस्थिमज्जा, मेद, नाळेचे रक्त) काही प्रकारच्याच.
कुटुंब, मित्र व समाजाशी चांगले जुळवून घेण्याची क्षमता म्हणजे सामाजिक आरोग्य. ताण, व्यसने व तंत्रज्ञानाचा गैरवापर यांमुळे ते बिघडते; चांगल्या सवयी व आधार यांमुळे सुधारते.
महत्त्वाचे मुद्दे
आरोग्य (WHO) = शारीरिक + मानसिक + सामाजिक स्वास्थ्य; केवळ रोग नसणे नव्हे.
सामाजिक आरोग्य कुटुंब, परिसर, मित्र, आर्थिक स्थिती व संस्कृतीवर अवलंबून असते.
एक विद्यार्थी रोज रात्री 2 पर्यंत मोबाईल गेम खेळतो, शाळा चुकवतो व घरच्यांशी बोलणे बंद करतो. स्क्रीन वेळेची मर्यादा, मैदानी खेळ व कुटुंबासोबत वेळ यांमुळे त्याचे सामाजिक आरोग्य परत सुधारू शकते.
झटपट उजळणी
OTP किंवा पासवर्ड कधीही ऑनलाइन सांगू नका.
सलाम मुंबई फाउंडेशन तंबाखूमुक्त शाळा व मुलांसाठी काम करते.
भारतात सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपानास बंदी आहे.
दीर्घकालीन आजार (मधुमेह, हृदयविकार) सामाजिक जीवनावरही परिणाम करतात.
जीवित व वित्तहानी मोठ्या प्रमाणात करणारी अचानक घडणारी घटना म्हणजे आपत्ती. आधीचे नियोजन व नंतरची तत्पर मदत यांमुळे हानी कमी होते — यालाच आपत्ती व्यवस्थापन म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
नैसर्गिक आपत्ती: भूकंप, पूर, चक्रीवादळ, भूस्खलन, दुष्काळ, त्सुनामी, ज्वालामुखी.
जैविक आपत्ती: साथीचे रोग (कॉलरा, कोविड-19), पिकांवरील कीडरोग.
मानवनिर्मित आपत्ती: आग, वायुगळती, औद्योगिक अपघात, बॉम्बस्फोट, चेंगराचेंगरी.
परिणाम: मृत्यू, जखमी, बेघर होणे, रोगराई, पिके, पैसा व रोजगाराचे नुकसान, मानसिक धक्का.
१० वी · विज्ञान भाग 2 · पाठ 9
सामाजिक आरोग्य
Social Health
थोडक्यात सारांश
कुटुंब, मित्र व समाजाशी चांगले जुळवून घेण्याची क्षमता म्हणजे सामाजिक आरोग्य. ताण, व्यसने व तंत्रज्ञानाचा गैरवापर यांमुळे ते बिघडते; चांगल्या सवयी व आधार यांमुळे सुधारते.
महत्त्वाचे मुद्दे
महत्त्वाच्या संज्ञा
उदाहरण
एक विद्यार्थी रोज रात्री 2 पर्यंत मोबाईल गेम खेळतो, शाळा चुकवतो व घरच्यांशी बोलणे बंद करतो. स्क्रीन वेळेची मर्यादा, मैदानी खेळ व कुटुंबासोबत वेळ यांमुळे त्याचे सामाजिक आरोग्य परत सुधारू शकते.
झटपट उजळणी
📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF
मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.inसर्व पाठ · WhatsApp वर पाठवा