'जय जय हे भारत देशा' हे कवी मंगेश पाडगावकर यांचे देशभक्तिपर गीत आहे. या गीतात भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेचा, शौर्याचा, कष्टकरी शेतकऱ्यांचा आणि लोकशक्तीचा गौरव केला आहे. कवी भारताला 'नव्या जगाची आशा' म्हणतो. देशप्रेम आणि एकात्मता हा या गीताचा गाभा आहे. हे गीत काव्यानंदासाठी (तालासुरात म्हणण्यासाठी) दिले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: मंगेश पाडगावकर (१९२९ ते २०१५). वृत्तबद्ध रचना, शब्दप्रभुत्व आणि गेयता ही त्यांच्या काव्याची वैशिष्ट्ये.
त्यांचे काही कवितासंग्रह: 'धारानृत्य', 'जिप्सी', 'उत्सव', 'सलाम', 'बोलगाणी'; बालगीतसंग्रह: 'भोलानाथ', 'चांदोमामा'.
प्रत्येक कडव्यानंतर 'तू नव्या जगाची आशा, जय जय हे भारत देशा' हे ध्रुवपद येते.
पहिल्या कडव्यात भारताच्या तपोवनांतून उपनिषदांचे ज्ञान जगाला मिळाले आणि या मातीत थोर माणसे (नररत्ने) जन्मली, असा गौरव आहे.
दुसऱ्या कडव्यात भारतीय लोक बळाला किंवा छळाला कधी शरण गेले नाहीत; अन्यायाला भारतीयांच्या शौर्याची भीती वाटते, असे सांगितले आहे.
तिसऱ्या कडव्यात शेतकऱ्यांच्या कष्टाने डोलणारी शेते, हरितक्रांती आणि विश्वशांतीचा उल्लेख आहे.
चौथ्या कडव्यात गरिबांच्या झोपड्यांतही जागृती आली, अंधार (अज्ञान, अन्याय) जाळण्यासाठी लाखो मशाली पेटल्या, असे चित्र आहे.
'लोकशक्ती' आणि 'दलितमुक्ती' यांतून लोकशाही आणि सामाजिक समतेचा विचार दिसतो.
प्रत्येक कडव्यात भारताचे एक नवे वैशिष्ट्य सांगितले आहे: युगधैर्य, नवसूर्य, आत्मशक्ती, त्यागभक्ती, हरितक्रांती, विश्वशांती.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तपोवन – ऋषिमुनी तपश्चर्या करत ते वन (आश्रम).
उपनिषदे – प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानाचे ग्रंथ.
नररत्ने – रत्नांसारखी थोर, कर्तृत्ववान माणसे.
कापरे भरणे – भीतीने थरथरणे.
हरितक्रांती – शेती उत्पादनात झालेली मोठी वाढ.
कंगाल – अतिशय गरीब.
मशाल – पेटती ज्योत; येथे जागृतीचे प्रतीक.
भाषाभ्यास
ध्रुवपद – गीतात पुन्हा पुन्हा येणारी ओळ: 'तू नव्या जगाची आशा, जय जय हे भारत देशा'. यामुळे गीताला गेयता येते.
यमक – शेवटच्या अक्षरांचे साम्य: वाणी – खाणी, माना – अभिमाना, धुंद – आनंद, भवताली – मशाली.
प्रतीक – 'अंधार' म्हणजे अज्ञान, दारिद्र्य व अन्याय; 'मशाली' म्हणजे जागृती व क्रांती.
सामासिक शब्द – नररत्ने (नरांमधील रत्ने), हरितक्रांती, विश्वशांती, लोकशक्ती.
गीताची भाषा ओजस्वी (जोशपूर्ण) आहे; त्यामुळे वीररस व देशभक्तीची भावना जागी होते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवीने भारत देशाला कोणकोणत्या विशेषणांनी गौरवले आहे, ते लिहा.
युगधैर्याचा देश, नवसूर्याचा देश, आत्मशक्तीचा देश, त्यागभक्तीचा देश, हरितक्रांतीचा देश, विश्वशांतीचा देश, लोकशक्तीचा देश आणि दलितमुक्तीचा देश.
Q2. कारणे लिहा: अन्यायाला कापरे भरते, कारण...
भारतीय लोक बळाला किंवा छळाला कधीच शरण गेले नाहीत. त्यांचा शूर अभिमान पाहून अन्याय करणाऱ्याला भीती वाटते.
Q3. 'श्रमांतुनी पिकलेली शेते पहा डोलती धुंद' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.
शेतकऱ्यांनी घाम गाळून कष्ट केले, म्हणून शेते भरघोस पिकली आहेत. ही शेते आनंदाने डोलत आहेत. कष्टाचे फळ मिळाल्याचा आनंद शेतकऱ्यांच्या मनात आहे. यातून हरितक्रांतीचा गौरव होतो.
Q4. चौथ्या कडव्यातील 'अंधार' आणि 'मशाली' यांचा प्रतीकात्मक अर्थ लिहा.
अंधार म्हणजे अज्ञान, गरिबी आणि सामाजिक अन्याय. मशाली म्हणजे जागृती, शिक्षण आणि हक्कांसाठी उभी राहिलेली लोकशक्ती. गरिबांच्या झोपड्यांतूनही परिवर्तनाची ज्योत पेटली आहे, असे कवीला सुचवायचे आहे.
Q5. स्वमत: 'भारत ही नव्या जगाची आशा आहे', हे कवीचे मत तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.
भारताकडे प्राचीन ज्ञान, त्याग आणि शांतीचा वारसा आहे. येथे लोकशाही आहे, कष्टकरी जनता आहे आणि समतेचा विचार आहे. जगाला शांती आणि सहकार्याचा मार्ग दाखवण्याची क्षमता भारतात आहे, म्हणून कवी भारताला नव्या जगाची आशा म्हणतो.
परीक्षेसाठी टीप
कवितेवरील कृतीत कवीचे नाव, मध्यवर्ती कल्पना आणि प्रत्येक कडव्यातील भारताचे वैशिष्ट्य नीट लक्षात ठेवा; ओळींचा अर्थ स्वतःच्या शब्दांत लिहा.
'बोलतो मराठी...' हा डॉ. नीलिमा गुंडी यांचा भाषाविषयक लेख आहे. मराठीतील शब्दप्रयोग, वाक्प्रचार, प्रत्यय आणि शब्दांची व्युत्पत्ती यांमुळे भाषेत कशी गंमत आणि अर्थसौंदर्य निर्माण होते, हे लेखिका उदाहरणांसह सांगतात. भाषा चुकीची वापरली तर अर्थाचा अनर्थ होतो, म्हणून मातृभाषेचे नीट ज्ञान मिळवले पाहिजे, असा संदेश हा पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: डॉ. नीलिमा गुंडी (जन्म १९५२) – मराठीच्या प्राध्यापिका, भाषातज्ज्ञ. 'भाषाभान', 'शब्दांची पहाट' ही त्यांची भाषाविषयक पुस्तके.
'उत्तप्पा बनवू का?' या विनोदातून लेखिका दाखवतात की 'बनवणे' हे क्रियापद हिंदीच्या प्रभावाने सगळ्या पदार्थांसाठी वापरले जाते; मराठीत 'बनवणे' म्हणजे फसवणे.
मराठीत प्रत्येक क्रियेसाठी वेगळे क्रियापद आहे: पोळ्या लाटणे, भात रांधणे, कढी करणे.
'मारणे' या एका क्रियापदाचे अनेक उपयोग: गप्पा मारणे, उड्या मारणे, थापा मारणे, ताव मारणे.
वाक्प्रचारांचा शब्दशः अर्थ घेऊ नये: 'खस्ता खाणे', 'कंठस्नान घालणे'.
प्रत्यय चुकला तर अर्थ बदलतो: 'तुझी मदत करणे' नव्हे तर 'तुला मदत करणे'; 'त्यांचे धन्यवाद' नव्हे तर 'त्यांना धन्यवाद'.
भाषा नदीसारखी प्रवाही असते; मराठीने संस्कृत, फारसी, अरबी, कन्नड, इंग्रजी भाषांतील शब्द स्वीकारले. पण गरज नसताना परभाषेतील शब्द वापरू नयेत ('मी स्टडी केली' ऐवजी 'मी अभ्यास केला').
व्युत्पत्ती शोधल्याने नवी माहिती मिळते: 'मोरांबा' – मोरस (साखर); 'अनसूया' = अन् + असूया.
'पुराणातली वानगी पुराणात' या म्हणीचे चुकीचे रूप 'पुराणातली वांगी पुराणात' झाले.
मराठी भाषा आपल्याला आईच्या ठिकाणी आहे; ती हवेसारखी आपल्या आतबाहेर असते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
व्युत्पत्ती – शब्दाचे मूळ, तो कसा तयार झाला याचा इतिहास.
वाक्प्रचार – विशिष्ट अर्थाने रूढ झालेला शब्दसमूह.
प्रत्यय – नामाला किंवा सर्वनामाला जोडला जाणारा शब्दांश (ला, ने, चा, त).
अर्थच्छटा – एकाच शब्दाचे वेगवेगळे सूक्ष्म अर्थ.
कदर – गुणांची पारख (अरबी 'कद्र' पासून).
दन्तमूलीय उच्चार – जिभेचे टोक वरच्या दातांच्या मुळांना लावून होणारा उच्चार.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार व अर्थ: खस्ता खाणे – खूप कष्ट सोसणे; खांद्याला खांदा लावणे – सहकार्य करणे; कदर करणे – गुणांची पारख करणे; अकलेचा कांदा – अतिशहाणा.
एकाच शब्दाची दोन रूपे: 'राजाचे कलेवर प्रेम होते' (कला या शब्दाचे सप्तमीचे रूप) आणि 'कडेला एक कलेवर पडले होते' (कलेवर = शव, नाम).
शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द: ज्याला मरण नाही असा – अमर; समाजाची सेवा करणारा – समाजसेवक; संपादन करणारा – संपादक; पसरवलेली खोटी बातमी – अफवा.
गटात न बसणारा शब्द: ऐट, डौल, रुबाब, चैन – चैन हा शब्द वेगळा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौकटी पूर्ण करा: (अ) मराठी भाषेची खास शैली – (आ) लेखिकेने मराठी भाषेला दिलेली उपमा – (इ) शब्दांचा अर्थ जाणून घेण्याचे साधन –
(अ) वाक्प्रचार (आ) नदी (प्रवाही भाषा) / हवा (इ) शब्दकोश
Q2. शब्दांची व्युत्पत्ती शोधण्याचे फायदे लिहा.
शब्दांविषयी नवी माहिती मिळते, शब्दांची पाळेमुळे कळतात, लेखनातील चुका टळतात आणि शब्द मनात पक्का रुजतो. उदा., 'अनसूया' (अन् + असूया).
Q3. भाषा वापरताना अर्थाचा अनर्थ टाळण्यासाठी आवश्यक उपाय लिहा.
योग्य क्रियापद वापरणे, नामाला योग्य प्रत्यय लावणे, वाक्प्रचारांचा नेमका अर्थ समजून घेणे, शब्दकोश वापरण्याची सवय लावणे आणि शब्द योग्य ठिकाणी तोडून लिहिणे.
Q4. 'तुम्ही शहाणे आहात' या वाक्यातील 'शहाणे' शब्दाच्या अर्थच्छटा लिहा.
सरळ अर्थ – तुम्ही हुशार, समजूतदार आहात (कौतुक). उपरोधिक अर्थ – तुम्ही अतिशहाणे आहात (टोमणा). बोलण्याच्या स्वरावरून आणि प्रसंगावरून अर्थ बदलतो.
Q5. स्वमत: 'गरज नसताना इतर भाषांमधले शब्द वापरून बोलू नये', या मताबाबत तुमचे मत लिहा.
मी या मताशी सहमत आहे. 'टेबल', 'संगणक' यांसारखे शब्द गरजेतून आले, ते योग्य आहे. पण 'मी स्टडी केली' असे म्हणण्याने नवीन अर्थ मिळत नाही; उलट मराठीचे व्याकरण बिघडते. मराठीतील सुंदर शब्द वापरले तर भाषा समृद्ध राहते.
परीक्षेसाठी टीप
या पाठावर व्याकरणाच्या कृती (वाक्प्रचार, प्रत्यय, एक शब्द, वचन) हमखास येतात; पाठातील उदाहरणे पाठ करा.
'आजी : कुटुंबाचं आगळ' हा महेंद्र कदम यांच्या 'आगळ' या पुस्तकातील पाठ आहे. ग्रामीण एकत्र कुटुंबाची प्रमुख असलेली आजी, तिची शिस्त, माया आणि कुटुंबावरची पकड यांचे सुंदर शब्दचित्र या पाठात आहे. वाड्याचे रक्षण जसे 'आगळ' करते, तसे आजी संपूर्ण कुटुंबाचे रक्षण करते. सोबत गावाकडचे खेळ, रानमेवा आणि ग्रामीण जीवनशैलीचे दर्शन घडते.
सुनांना कामाच्या वाटण्या करून देऊन दर आठवड्याला कामे बदलणे; मुलांना पंगतीत अन्न खरकटे ठेवू न देणे.
Q3. 'आमची ढाळज म्हणजे गावाचं वर्तमानपत्र होतं', या वाक्याचा अर्थ लिहा.
दुपारी गल्लीतल्या बायका कामे घेऊन ढाळजेत जमत. गप्पांतून गावातल्या सगळ्या बातम्या तिथे येत. आजी त्यांची खात्री करून घेई आणि मग त्या गावभर पसरत. म्हणून ढाळज वर्तमानपत्र आणि आजी त्याची संपादक होती.
आगळ रात्री दरवाजाला लावली की वाडा सुरक्षित होई; बाहेरच्या धोक्यापासून ती रक्षण करी. तसेच आजी आपल्या शिस्तीने आणि मायेने कुटुंबाला एकत्र ठेवत होती, सर्वांची काळजी घेत होती. दोघीही संरक्षण आणि आधार देतात.
Q5. पाठाच्या शीर्षकाची समर्पकता स्पष्ट करा.
आगळ म्हणजे वाड्याचे संरक्षक कवच. आजी कुटुंबाची प्रमुख होती; तिच्या छत्रछायेखाली सर्व कुटुंब गुण्यागोविंदाने नांदत होते. ती कुटुंबाला बांधून ठेवणारी आणि रक्षण करणारी होती. म्हणून 'आजी : कुटुंबाचं आगळ' हे शीर्षक समर्पक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
आजीचे शब्दचित्र (दिसणे, राहणीमान, शिस्त) आणि खेळांचे वर्गीकरण या कृती वारंवार विचारल्या जातात.
'उत्तमलक्षण' ही संत रामदास यांची रचना 'दासबोध' ग्रंथातील (दशक दुसरा, समास दुसरा) आहे. आदर्श व्यक्तीची लक्षणे सांगताना संत रामदास 'काय करावे' आणि 'काय करू नये' याचे साधे, व्यवहारी मार्गदर्शन करतात. सत्याचा मार्ग धरावा, विवेकाने वागावे, सत्कीर्ती वाढवावी, हा या रचनेचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: संत रामदास (१६०८ ते १६८२). सामाजिक जाणीव आणि समाजाच्या नैतिक-आध्यात्मिक उन्नतीची तळमळ हे त्यांच्या काव्याचे वैशिष्ट्य.
'दासबोध' ही त्यांची स्वतंत्र ग्रंथरचना; 'मनाचे श्लोक' हे लोकप्रिय काव्य.
रचना ओवी छंदात आहे; प्रत्येक ओवीत 'करू नये' असा उपदेश येतो, शेवटच्या ओवीत 'करावे' असा उपदेश.
विचार करून कराव्या अशा गोष्टी: वाट विचारून जावे, फळ ओळखून खावे, शोध घेऊन (विचार करून) काम करावे.
कधीही करू नयेत अशा गोष्टी: पापाचे धन जोडणे, पुण्यमार्ग सोडणे, चाहाडी करणे, विश्वासघात, परपीडा, पैज लावणे.
आळसात सुख मानू नये. कोणालाही त्रास देऊ नये, विश्वासघात करू नये. सत्याचा मार्ग कधीही सोडू नये, असत्याच्या मार्गाने जाऊ नये.
Q4. रसग्रहण: 'जनीं आर्जव तोडूं नये । पापद्रव्य जोडूं नये ।'
आशय: लोकांशी नम्रतेने वागावे, वाईट मार्गाने पैसा मिळवू नये आणि पुण्याचा मार्ग कधीही सोडू नये. काव्यसौंदर्य: तोडूं – जोडूं – सोडूं यांचे यमक, ओवी छंद, साधी उपदेशपर भाषा. यातून सदाचारी जीवनाचा संदेश मिळतो.
Q5. 'सभेमध्यें लाजों नये । बाष्कळपणें बोलों नये ।' या ओळीतील विचार स्पष्ट करा.
सभेत बोलताना संकोच करू नये; आपले विचार आत्मविश्वासाने मांडावेत. मात्र निरर्थक, पोरकट बडबड करू नये. विचारपूर्वक, मोजके आणि योग्य बोलणे हा उत्तम माणसाचा गुण आहे.
परीक्षेसाठी टीप
संतकाव्यावर 'कोणती दक्षता घ्यावी' आणि ओळींचे रसग्रहण विचारले जाते; जुन्या शब्दांचे आजचे अर्थ लक्षात ठेवा.
'वसंतहृदय चैत्र' हा दुर्गा भागवत यांच्या 'ऋतुचक्र' या पुस्तकातील ललित लेख आहे. वसंत ऋतूतील चैत्र महिन्यात झाडांना येणारी पालवी, फुले, फळे आणि पक्ष्यांची घरटी यांचे अतिशय सूक्ष्म आणि रंगतदार वर्णन लेखिकेने केले आहे. चैत्र हा खरा वसंतात्मा, 'मधुमास' आहे, असे लेखिका सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: दुर्गा भागवत (१९१०–२००२) – लोकसाहित्याच्या अभ्यासक; 'ऋतुचक्र', 'व्यासपर्व', 'पैस' (साहित्य अकादमी पुरस्कार) ही प्रसिद्ध पुस्तके.
फाल्गुन, चैत्र, वैशाख हे वसंताचे महिने; त्यांपैकी चैत्र हा मधुमास, कारण त्यात फुलांबरोबर फळांचेही सौंदर्य असते.
संत ज्ञानेश्वरांच्या ओवीचा उल्लेख: ऋतुपतीच्या (वसंताच्या) दारी वनश्री फळभाराने नटलेली असते.
Q3. 'चैत्र हा खरा वसंतात्मा, मधुमास आहे' – स्पष्ट करा.
फाल्गुनात पालवी आणि फुले येतात; पण चैत्रात त्या सौंदर्याबरोबर फळेही लगडतात. फुलांतून आणि फळांतून मधुर रस वाहतो. म्हणून वसंताचे खरे रूप चैत्रात दिसते.
Q4. घरट्यांना 'वसंताच्या चित्रलिपीतली विरामचिन्हे' का म्हटले आहे?
निसर्गाचे सौंदर्य एखाद्या मोठ्या चित्रलिपीसारखे आहे. झाडांवरील लोंबती, चेंडूसारखी, पसरट काळीकबरी घरटी त्या लिपीतील ठळक खुणांसारखी दिसतात. ती निसर्गचित्राला पूर्णत्व देतात, जसे विरामचिन्हे वाक्याला पूर्ण करतात.
चैत्रात पिंपळाची जुनी पाने गळून गुलाबी, चमकदार नवी पाने येतात. उन्हात ती रेशमी पताकांसारखी झळाळतात आणि वाऱ्याने सतत सळसळतात. दुरून पाहिले तर झाडावर गुलाबी फुलांचे गेंदच फुलले आहेत असे वाटते.
परीक्षेसाठी टीप
झाडे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये यांचा तक्ता करून पाठ करा; 'नि' उपसर्ग व प्रत्यय यांवर व्याकरण कृती येतात.
'बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर' हा स्थूलवाचनाचा पाठ डॉ. विजया वाड यांनी लिहिला आहे. यात प्रसिद्ध लेखिका गिरिजा कीर यांच्या बालनाटिका, चरित्रे, कथा आणि बालकादंबऱ्यांचा रसास्वाद घेतला आहे. एखादी साहित्यकृती वाचल्यावर तिचा आस्वाद कसा घ्यावा, हे हा पाठ शिकवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका डॉ. विजया वाड (जन्म १९४५) – बालसाहित्यिका; मराठी विश्वकोश मंडळाच्या ९ वर्षे अध्यक्ष.
रसास्वाद म्हणजे पुस्तकात काय आवडले ते मांडणे; समीक्षा म्हणजे आवडीचे किंवा न आवडीचे चिकित्सक, अभ्यासपूर्ण विश्लेषण. रसास्वाद ही समीक्षेची पहिली पायरी.
गिरिजा कीर यांच्या लेखनात तोचतोचपणा नाही; चमत्कारापेक्षा मुलांच्या रोजच्या जिव्हाळ्याचे प्रश्न त्यांना महत्त्वाचे वाटतात.
बालनाटिका: 'इटुकली पिटुकली नाटुकली' संच; विशेष आवडलेली 'एक अर्ज आहे बाप्पा' – मोठ्यांच्या 'बॉसिंग'विरुद्ध मुले बाप्पाला अर्ज लिहितात.
चरित्रे: अहिल्याबाई होळकर, अनुताई वाघ, ताराबाई मोडक, संत गाडगेबाबा, महात्मा जोतीबा फुले. 'थोरांनी केलेलं कार्य पुढे नेणं हेच त्यांचं खरं स्मारक' हा विचार.
कथा: 'तू सावित्री हो!' मधील 'गोष्ट एका माणसाची' – आईच्या उपचारासाठी पाकीट मारणाऱ्या मधूला तो माणूस पैसे परत देतो; मोठ्या मनाचे दर्शन.
'फुलं फुलवणारा म्हातारा' – मूळ जपानी कथेचा स्वैर अनुवाद.
बालकादंबऱ्या: 'झंप्या द ग्रेट' आणि 'यडबंबू ढब्बू'.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रसास्वाद – साहित्यकृतीतील सौंदर्याचा आनंद घेऊन ते मांडणे.
पुस्तकातील आवडलेल्या गोष्टी मांडणे म्हणजे रसास्वाद; आवडण्याचे किंवा न आवडण्याचे चिकित्सक, अभ्यासपूर्ण विश्लेषण म्हणजे समीक्षा.
Q2. गिरिजा कीर यांनी लिहिलेल्या चरित्रांची नावे लिहा.
अहिल्याबाई होळकर, अनुताई वाघ, ताराबाई मोडक, संत गाडगेबाबा आणि महात्मा जोतीबा फुले.
Q3. 'एक अर्ज आहे बाप्पा' या बालनाटिकेचे वैशिष्ट्य लिहा.
घरातील मोठ्यांच्या हुकमतीला कंटाळलेली मुले आपल्या तक्रारींचा अर्ज बाप्पाला लिहितात. मोजक्या पात्रांतून जिवंत प्रसंग उभे राहतात आणि मुलांच्या मनाच्या खिडक्या उघडल्या जातात.
Q4. 'गोष्ट एका माणसाची' या कथेतून कोणते मूल्य दिसते?
मधूने केलेली चूक तो कबूल करतो (प्रामाणिकपणा). ज्याचे पाकीट मारले तो माणूस आपल्या दु:खातही मधूच्या आईसाठी पैसे देतो (उदारता, माणुसकी).
Q5. तुम्हांला आवडलेल्या एखाद्या पुस्तकाचा रसास्वाद पाठातील मुद्द्यांच्या आधारे लिहा.
पुस्तकाचे नाव व लेखक, वाङ्मय प्रकार, कथानक, आवडलेली व्यक्तिरेखा, भाषाशैली, सुरुवात-शेवट आणि त्यातून मिळालेला संदेश या क्रमाने आठ-दहा वाक्यांत लिहा.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनावर सहसा मोठी कृती येत नाही; पण रसास्वादाचे मुद्दे पुस्तक-परीक्षण लिहिताना उपयोगी पडतात.
'वस्तू' ही कवी द. भा. धामणस्कर यांची मुक्तछंदातील कविता आहे ('भरून आलेले आकाश' या संग्रहातून). निर्जीव वस्तूंशी मानवी भावना जोडली की त्या अनमोल ठरतात. वस्तूंना जीव आणि मन नसले तरी ते आहे असे समजून त्यांना जपावे, आदर द्यावा आणि त्यांच्याशी असलेला स्नेह जपावा, असा संदेश कवी देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: द. भा. धामणस्कर (जन्म १९३०); 'प्राक्तनाचे संदर्भ', 'बरेच काही उगवून आलेले' हे कवितासंग्रह. भावोत्कटता, चिंतनशीलता, प्रांजळपणा ही वैशिष्ट्ये.
कवितेचा प्रकार: मुक्तछंद (यमक, मात्रा यांचे बंधन नाही).
वस्तूंना जीव नसेल, पण त्यांना निर्जीव असल्यासारखे वागवू नये; मन असल्यासारखे वागलो तर त्या सुखावतात.
वस्तू आपल्या सेवक असल्या तरी त्यांना बरोबरीचा मान द्यावा.
वस्तूंना स्वतंत्र खोली नको; फक्त त्यांच्या ठरलेल्या जागेवरून हाकलले जाणार नाही (निष्कासित) याची हमी हवी.
वस्तूंनाही स्वच्छ राहण्याची आवड असते, हे हातांना लक्षात ठेवायला सांगावे.
वस्तूच आपला स्नेह नंतरच्या काळातही जिवंत ठेवतात (आठवणी); म्हणून थोर व्यक्तींच्या वस्तू संग्रहालयात जपल्या जातात.
वस्तू जुनी झाली की तिला घरातून काढतात; तेव्हा तिला कृतज्ञतापूर्ण निरोप द्यावा.
कवितेत वस्तूंवर मानवी भावनांचा आरोप केला आहे (चेतनगुणोक्ती).
महत्त्वाच्या संज्ञा
निखालस – पूर्णपणे, निव्वळ.
निष्कासित – बाहेर काढलेले, हाकललेले.
हमी – खात्री, भरवसा.
शाबूत – सुरक्षित, टिकून राहिलेला.
कृतज्ञता – केलेल्या उपकाराची जाणीव.
भाषाभ्यास
मुक्तछंद – ओळींची लांबी, यमक, मात्रा यांचे बंधन नसलेली, विचारांच्या लयीवर चालणारी कविता.
चेतनगुणोक्ती अलंकार – निर्जीव वस्तूंवर सजीवांच्या भावनांचा आरोप: वस्तू सुखावतात, वस्तूंना स्वच्छ राहण्याची आवड असते.
Q1. आकृती पूर्ण करा: वस्तूंवर कवीने केलेले मानवी भावनांचे आरोप.
वस्तू सुखावतात; त्यांना स्वच्छ राहण्याची आवड असते; त्यांना आपल्या मानलेल्या जागेवरून हाकलले जाऊ नये असे वाटते; त्यांना कृतज्ञतापूर्ण निरोपाचा हक्क असतो.
Q2. कारणे लिहा: वस्तूंना जपावे आणि त्यांचे लाडही करावेत, कारण...
वस्तूच आपला स्नेह नंतरच्या काळातही जिवंत ठेवणार असतात; त्या आठवणींच्या रूपाने माणसाला दीर्घकाळ साथ देतात.
Q3. रसग्रहण: 'वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते / असल्यासारखे वागलो तर वस्तू / प्रचंड सुखावतात.'
आशय: वस्तूंना मन नसले तरी त्यांच्याशी प्रेमाने वागले तर त्या जणू आनंदी होतात. काव्यसौंदर्य: वस्तूंवर मानवी भावनेचा आरोप (चेतनगुणोक्ती), मुक्तछंद, साधे पण चिंतनशील शब्द. वस्तू नीट वापरा, असा संस्कार यातून होतो.
Q4. 'वस्तूंनाही असते आवड स्वच्छ राहण्याची', याबाबत तुमचा दृष्टिकोन लिहा.
वस्तू स्वच्छ ठेवल्या तर त्या जास्त काळ टिकतात, चांगल्या दिसतात आणि नीट काम करतात. स्वच्छ वस्तू वापरताना आपल्यालाही प्रसन्न वाटते. म्हणून वापरानंतर वस्तू पुसून जागेवर ठेवणे ही चांगली सवय आहे.
Q5. वर्गमित्र शाळेतील वस्तूचे नुकसान करत असेल तर तुम्ही काय कराल?
मी त्याला प्रेमाने थांबवेन. शाळेच्या वस्तू सर्वांच्या आहेत, त्या आपल्या पुढच्या विद्यार्थ्यांनाही लागतील, हे समजावून सांगेन. तरीही तो ऐकला नाही तर वर्गशिक्षकांना सांगेन.
परीक्षेसाठी टीप
मुक्तछंद आणि चेतनगुणोक्ती हे शब्द रसग्रहणात आवर्जून वापरा; संपूर्ण कविता लिहू नका, फक्त दिलेल्या ओळींचा अर्थ लिहा.
'गवताचे पाते' ही वि. स. खांडेकर यांनी अनुवादित केलेली रूपक कथा आहे ('सुवर्णकण' संग्रह – खलील जिब्रान यांच्या रूपक कथांचा अनुवाद). झाडावरून गळणारे पान गवताच्या पात्याला क्षुद्र म्हणते; पण पुढे तेच पान मातीत मिसळून गवताचे पाते बनते आणि तीच तक्रार करू लागते. माणसाच्या मनोवृत्तींची पुनरावृत्ती आणि पिढ्यांमधील अंतर ही कथा सूचित करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: वि. स. खांडेकर (१८९८–१९७६); १९७४ चा ज्ञानपीठ पुरस्कार ('ययाति' साठी प्रसिद्ध), पद्मभूषण.
रूपक कथा ही खांडेकरांची मराठी कथेला देणगी; 'सुवर्णकण', 'क्षितिजस्पर्श', 'वेचलेली फुले' हे रूपक कथासंग्रह.
पानांच्या पट पट अशा कर्णकटू आवाजाने त्याची झोपमोड झाली आणि त्याच्या गोड स्वप्नांचा चुराडा झाला.
Q3. 'माणसातील ठरावीक मनोवृत्तीची पुनरावृत्ती वारंवार होत असते', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
पानाने गवताच्या पात्याला क्षुद्र म्हटले; पण पान स्वतः पाते झाल्यावर त्याने पानांविषयी तीच तक्रार केली. तसेच वडील पिढी तरुणांवर टीका करते आणि तरुणही पुढे प्रौढ झाल्यावर तेच करतात. स्थान बदलले की माणूस त्याच जुन्या वृत्तीने वागतो.
Q4. गवताच्या पात्याच्या जागी तुम्ही असता तर पानाला काय उत्तर दिले असते?
मी म्हटले असते, "मित्रा, तू वर असलास आणि मी खाली असलो तरी आपण एकाच मातीची लेकरे आहोत. उद्या तूही मातीत मिसळशील. म्हणून एकमेकांचा आदर करूया."
Q5. रूपक कथेची वैशिष्ट्ये लिहा.
आकाराने लहान; अर्थघनता व आशयसमृद्धी; सूचकता; नाट्यात्मकता; आलंकारिकता; संदेशपरता. वाचताना वाच्यार्थ मागे पडून लक्ष्यार्थ प्रभावीपणे जाणवतो.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत अपरिचित रूपक कथेचा भावार्थ विचारला जातो; पात्रे कोणत्या मानवी वृत्तीची प्रतीके आहेत ते ओळखून भावार्थ लिहा.
'वाट पाहताना' हा अरुणा ढेरे यांचा ललित लेख आहे. बालपणी सुट्टीची, कोकिळेच्या 'कुहू'ची, पुस्तकांची, पोपटांच्या थव्यांची, कवितेची आणि नोकरीवरून परतणाऱ्या आत्याची वाट पाहण्याचे अनुभव लेखिका सांगतात. 'पोस्टमन इन द माउंटन' या चिनी चित्रपटाच्या उदाहरणातून वाट पाहण्यातील करुणा आणि माणुसकी उलगडतात. वाट पाहताना माणूस संयम शिकतो आणि गोष्टींचे मोल कळते, हा पाठाचा आशय.
कवितेशी मैत्री: मैत्रीण हाक मारल्यावर येते, पण कविता तिला हवी तेव्हा येते; कधी खूप वाट पाहायला लावते.
उरुळीकांचनच्या शाळेत नोकरी करणारी आत्या रात्री उशिरा परते; मुले दिंडी दरवाजात तिची वाट पाहत.
चित्रपटात पोस्टमन अंध म्हातारीला कोऱ्या कागदावरून तिच्या मुलाचे 'पत्र' वाचून दाखवतो; त्यामुळे तिचे शेवटचे दिवस समाधानात जातात.
तो पोस्टमन केवळ सरकारी नोकर नाही, तर भला माणूस आहे; तो मुलाला माणसांपर्यंत पोहोचण्याचे पूल दाखवतो.
वाट पाहण्यात दु:ख, काळजी, भीती, अस्वस्थता असते; पण त्यातून संयम, धीर, विश्वास आणि डोळस श्रद्धा वाढते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हुरहुर – मनाची अस्वस्थ ओढ.
सार्थक – परिणाम चांगला मिळणे, समाधान.
दिंडी दरवाजा – वाड्याच्या मोठ्या दारातील लहान दार.
ध्यास – एखाद्या गोष्टीची तीव्र ओढ.
अटळ – टाळता न येणारे.
भाषाभ्यास
'वाट' शब्दाचे विविध अर्थ: वाट पाहणे (प्रतीक्षा), वाट दाखवणे (मार्गदर्शन), वाटेने येणे (रस्ता), वाट लागणे (नुकसान/बिघडणे), आपली वाट निर्माण करणे (नवा मार्ग).
वाक्प्रचार: तोंडावर येणे – जवळ येणे; उसळी मारून वर येणे – एकदम आठवण येणे; बोलणी खाणे – रागावणे सहन करणे; रडू गळ्याशी दाटणे – रडू येणे.
ध्वन्यर्थक शब्द: कुहूऽकुहूऽ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखिकेने बालवयात उन्हाळ्याच्या सुट्टीत अनुभवलेल्या गोष्टी लिहा.
हजारी मोगऱ्याचे झाड, बकुळीची फुले वेचणे, वाळ्याचे माठातील पाणी, कुरडया-पापड्यांची वाळवणे, कैरीची डाळ व पन्हे, बर्फाचे गोळे, उसाचा रस आणि गोष्टी-कवितांची नवी पुस्तके.
पोस्टमन वाचून दाखवत असलेल्या पत्रात तिचा मुलगा तिची प्रेमाने विचारपूस करतो आणि तिला लवकरच घेऊन जायला येणार आहे, असे तिला ऐकायला मिळत असे.
Q3. तुलना करा: व्यक्तीशी मैत्री आणि कवितेशी मैत्री.
व्यक्तीशी मैत्री – आपण हाक मारली की मैत्रीण येते, आपण तिच्याकडे कधीही धावू शकतो. कवितेशी मैत्री – कविता तिला हवी तेव्हा येते, अगदी मध्यरात्रीसुद्धा; पण आपण हाक मारल्यावर येईलच असे नाही, ती वाट पाहायला लावते.
Q4. पोस्टमनच्या युक्तीबाबत तुमचे मत लिहा.
कोरे पत्र वाचून दाखवणे हे खोटे असले तरी त्यामागे करुणा आहे. आपल्या मुलाची वाट पाहणाऱ्या अंध आईचे दु:ख त्याला सहन होत नाही. तिच्या शेवटच्या दिवसांत समाधान देणारी ही युक्ती माणुसकीचे सुंदर उदाहरण आहे.
Q5. 'वाट पाहणे अनेक गोष्टींचे मोल जाणवून देते', हे विधान स्पष्ट करा.
सहज मिळालेल्या गोष्टीची किंमत कळत नाही. पावसाची वाट पाहणारा शेतकरी किंवा विठ्ठलाची वाट पाहणारे संत यांना वाट पाहिल्यामुळेच त्या गोष्टीचे मोल कळते. वाट पाहताना संयम, धीर व विश्वास वाढतो आणि मिळालेल्या यशाची गोडी वाढते.
परीक्षेसाठी टीप
'वाट' शब्दाचे विविध अर्थ आणि पोस्टमनची गुणवैशिष्ट्ये (संवेदनशील, कर्तव्यदक्ष, समंजस, माणुसकी जपणारा) लक्षात ठेवा.
'आश्वासक चित्र' ही नीरजा यांची कविता ('निरर्थकाचे पक्षी' संग्रह) स्त्री-पुरुष समानतेचे आशादायी चित्र रेखाटते. भातुकली खेळणारी मुलगी आणि चेंडू खेळणारा मुलगा आपली कामे आणि खेळ एकमेकांशी बदलतात. उद्याच्या जगात सारे खेळ, सारी कामे दोघे मिळून करतील, असा विश्वास कवयित्री व्यक्त करते.
'तापलेले ऊन' – जगातील कठीण परिस्थिती, विषमता; 'उन्हाचा आडोसा' – सुरक्षित जागा.
मुक्तछंद: यमक-मात्रांचे बंधन नाही; संवादात्मक शैली ('आता तू.', 'तू करशील?').
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोष्टक पूर्ण करा: कवितेचा विषय, कवितेतील पात्रे, कवितेतील मूल्य.
विषय – स्त्री-पुरुष समानता; पात्रे – मुलगी, मुलगा (आणि निरीक्षण करणारी कवयित्री); मूल्य – स्त्री-पुरुष समानता, परस्पर सहकार्य.
Q2. मुलीने एकाच वेळी केलेल्या दोन कृती लिहा.
बाहुलीला मांडीवर घेऊन एका हाताने थोपटणे आणि भातुकलीच्या गॅसवर भाताचे आधण चढवणे.
Q3. 'मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी. तू करशील?' या ओळीतून व्यक्त होणारा विचार लिहा.
स्त्री घर आणि बाहेरचे काम दोन्ही सांभाळू शकते, हा आत्मविश्वास यात आहे. त्याच वेळी पुरुषानेही घरकामाची जबाबदारी घ्यावी, असे आवाहन यातून केले आहे.
Q4. कवितेतील 'आश्वासक चित्र' कोणते, ते स्पष्ट करा.
उद्याच्या जगात मुलगा-मुलगी सर्व खेळ एकत्र खेळतील. घरकाम आणि बाहेरचे कर्तृत्व दोघांचेही असेल. वास्तवात येताना दोघांच्या हातात हात असेल आणि बाहुली व चेंडू जोडीने विसावतील – हे समानतेचे आश्वासक चित्र आहे.
Q5. स्वमत: स्त्री-पुरुष समानतेसाठी तुम्ही घरात काय करू शकता?
घरकामात आई-बहिणीला मदत करणे, स्वयंपाक-स्वच्छता शिकणे, भावंडांना समान वागणूक देणे आणि 'हे काम मुलीचे, हे मुलाचे' असा भेद न करणे.
परीक्षेसाठी टीप
बाहुली व चेंडू या प्रतीकांचा अर्थ आणि शेवटच्या कडव्याचा आशय रसग्रहणात नक्की लिहा.
'आप्पांचे पत्र' हा अरविंद जगताप यांचा पत्ररूप पाठ आहे. शाळेतील शिपाई आप्पा दहावीच्या विद्यार्थ्यांना मनमोकळे पत्र लिहितात. कोणतेही काम लहान नसते; काम किती मन लावून करतो हे महत्त्वाचे, असा संदेश ते देतात. निसर्गप्रेम, वेगळा मार्ग निवडण्याचे धैर्य आणि गुणांपेक्षा 'गुणी' असण्याचे महत्त्व हे पत्र सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: अरविंद जगताप (जन्म १९७७) – कवी, गीतकार, पटकथालेखक; 'चला हवा येऊ द्या' मालिकेतील पोस्टमनकाकांची पत्रे; 'पत्रास कारण की' हे पुस्तक.
आप्पांना लहानपणी परिस्थितीमुळे शिकता आले नाही; ते शिक्षकांचे शिकवणे खिडकीतून कान देऊन ऐकतात (शिक्षणप्रेम).
'चिंतेने फक्त कपाळावरच्या आठ्या वाढतात, मार्क्स वाढत नाहीत.'
काम छोटे नसते: चार्जर नसेल तर मोबाईल निरुपयोगी; डॉक्टरइतकीच नर्स महत्त्वाची; खेळपट्टीची काळजी घेणारा सामन्यासाठी महत्त्वाचा.
उदाहरणे: वाळूशिल्पकार सुदर्शन पटनायक, सनईवादक बिस्मिल्लाह खान – मन लावून काम केल्याने जगप्रसिद्ध.
ग्रंथालयातील एकाही पुस्तकावर धूळ नसते, कारण आप्पा तिथे काम करतात (स्वच्छता, कर्तव्यनिष्ठा).
सगळ्यांनी डॉक्टर-इंजिनियरच व्हायचे नाही; फुलपाखरे, मधमाश्या यांचा अभ्यास करा, वेगळे काही करा.
मुंबईतील गळके नळ तपासणारा माणूस; वाढदिवसाचे पैसे पुलासाठी देणारा मुलगा – समाजासाठी छोटी पण मोठी कामे.
प्रत्येकाने दहा झाडे लावली तर भारत सर्वांत निसर्गसंपन्न देश होईल; पुस्तकाच्या पानांत डोक्याचे खाद्य, झाडाच्या पानांत झाड जगवण्याचे बळ.
डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचे दहावीचे गुण कोणाला माहीत नाहीत, पण ते आदर्श व्यक्ती होते हे जगाला माहीत आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हितगुज – मनमोकळ्या, जिव्हाळ्याच्या गप्पा.
मोहोळ – मधमाश्यांचे पोळे.
मनसोक्त – मनाला वाटेल तितके.
सवाई गंधर्व महोत्सव – पुण्यातील प्रसिद्ध शास्त्रीय संगीत महोत्सव.
भाषाभ्यास
क्रियाविशेषण अव्यय (क्रिया कशी, केव्हा, कोठे घडते ते सांगते): ती लगबगीने घरी पोहोचली; जोसेफ अवघड गणितदेखील सहज सोडवतो; आज खूप कडाक्याचे ऊन पडले.
वाक्प्रचार: कान देऊन ऐकणे – लक्षपूर्वक ऐकणे; नाव घेणे – कौतुक करणे.
पत्रलेखनाची रचना: संबोधन (प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो), मजकूर, शेवट (तुमचाच, आप्पा).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कारणे लिहा: (अ) आजची मुले सुदैवी आहेत (आ) पुस्तकाची व झाडाची पाने दोन्ही महत्त्वाची.
(अ) त्यांना पूर्ण वेळ शाळेत बसून शिकायला मिळते, रोज नवनव्या गोष्टी कानांवर पडतात. (आ) पुस्तकाच्या पानांत डोक्याचे खाद्य (ज्ञान) असते, तर झाडाच्या पानांत झाड जगवण्याचे बळ असते.
Q2. योग्य पर्याय निवडा: आप्पांच्या मते चिंतेमुळे फक्त...
कपाळावरच्या आठ्या वाढतात.
Q3. पाठाच्या आधारे खेळपट्टीची काळजी घेणारा, नर्स आणि शिपाई यांचे महत्त्व लिहा.
खेळपट्टीची काळजी घेणारा – सामन्याचा निर्णय ठरवण्यात खेळपट्टीचा मोठा वाटा असतो. नर्स – रुग्णाची सेवा करते, डॉक्टरइतकीच महत्त्वाची. शिपाई – शाळा व ग्रंथालय स्वच्छ, व्यवस्थित ठेवतो; चांगले काम केल्यास तोही कौतुकास पात्र ठरतो.
Q4. आप्पांनी विद्यार्थ्यांकडून व्यक्त केलेल्या अपेक्षा लिहा.
कोणतेही काम मन लावून करावे; वेगळा मार्ग निवडावा; झाडे लावावीत; एकाने तरी सवाई गंधर्व महोत्सवात गावे; एकाचे पुस्तक शाळेच्या ग्रंथालयात असावे; वेरूळ-अजिंठ्यासारखे भव्य काही निर्माण करावे; नेहमी आनंदी राहावे.
Q5. स्वमत: 'तुम्ही कोणती गोष्ट करता हे महत्त्वाचे नाही, तर ती किती मन लावून करता हे महत्त्वाचे', हे स्पष्ट करा.
कोणतेही काम श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसते. बिस्मिल्लाह खान यांनी लग्नमांडवातील साधे वाद्य सनई मन लावून वाजवली आणि ते जगप्रसिद्ध झाले. प्रामाणिक कष्टांनी साधे कामही असामान्य ठरते, म्हणून कामावरील निष्ठा महत्त्वाची.
परीक्षेसाठी टीप
या पाठावर क्रियाविशेषण व शब्दयोगी अव्यय यांची व्याकरण कृती येते; अव्ययांचे प्रकार नीट समजून घ्या.
'मनक्या पेरेन लागा' ही वीरा राठोड यांची बंजारा बोलीतील कविता आहे; तिचे मराठी रूपांतर विनायक पवार यांनी 'चला आपणही माणसं पेरायला लागू' या रूपात केले आहे. एक बी मातीत पडून ऊन, वारा, पाऊस आणि दुष्काळ सोसत झाड बनते; तसेच समाजात माणुसकीचे बी पेरायला हवे, असा विचार ही कविता मांडते. स्थूलवाचनासाठी ही कविता दिली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: वीरा राठोड (जन्म १९८०) – बंजारा बोलीतील कवी; 'पिढी घडायेरी वाते' कवितासंग्रहाला साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार (२०१५).
भटके, विमुक्त, वंचित, दलित यांच्या प्रश्नांवर मानवतावादी दृष्टीने लेखन.
कवितेचा प्रवास: बी मातीत पडते – मातीशी घट्ट नाते जडते – माती त्याला जीव लावते – ऊन, वारा, पाऊस, वावधान सोसते – दुष्काळाशी लढते – शेवटी झाड बनते.
संदेश: जसे बी पेरले की झाड उगवते, तसे माणसांत चांगुलपणा पेरला की माणुसकी उगवेल.
कवीला व्यक्त होताना भाषेचा अडसर नसतो; बोलीभाषेतही उत्तम कविता होते.
विद्यार्थ्यांनी आपल्या परिसरातील बोलीत (पावरी, गोंडी, कोरकू, वारली, वऱ्हाडी, अहिराणी, मालवणी) कविता करून पाहावी, हा पाठाचा उद्देश.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बोलीभाषा – विशिष्ट प्रदेशात किंवा समाजगटात बोलली जाणारी भाषा.
Q1. सहसंबंध स्पष्ट करा: 'बी'चे झाड होणे – माणसाचे माणूसपण जागे होणे.
बी मातीत रुजून संकटे सोसत झाड होते आणि सर्वांना सावली, फळे देते. तसेच माणसाच्या मनात चांगले संस्कार रुजले की तो संकटांतूनही माणुसकी टिकवतो आणि समाजाला उपयोगी पडतो.
Q3. 'माणसं पेरायला लागू' या शीर्षकाचा भावार्थ स्पष्ट करा.
माणसे पेरणे म्हणजे माणसांच्या मनात प्रेम, सहकार्य, करुणा ही मूल्ये रुजवणे. आज समाजात स्वार्थ वाढत आहे; म्हणून चांगुलपणाचे बीज पेरले तर उद्याचा समाज माणुसकीने बहरेल, असा भावार्थ आहे.
Q4. 'माणुसकी पेरणे ही काळाची गरज आहे', हे विधान स्पष्ट करा.
आज भेदभाव, हिंसा, स्वार्थ वाढताना दिसतो. अशा वेळी एकमेकांना मदत करणे, दुसऱ्याचे दु:ख समजून घेणे हे गुण वाढले तरच समाज सुखी होईल. म्हणून लहानपणापासून माणुसकीचे संस्कार करणे आवश्यक आहे.
Q5. बोलीभाषेतील कवितेचे वैशिष्ट्य लिहा.
बोलीभाषेत साधेपणा, गोडवा आणि मातीचा गंध असतो. आपल्या भावना सहज व्यक्त होतात आणि त्या भागातील संस्कृतीचे दर्शन घडते.
परीक्षेसाठी टीप
स्थूलवाचनावर मुख्यतः भावार्थाचे प्रश्न येतात; 'बी' आणि 'झाड' या प्रतीकांचा अर्थ स्पष्ट लिहा.
'गोष्ट अरुणिमाची' हा सुप्रिया खोत यांनी शब्दबद्ध केलेला, अरुणिमा सिन्हा यांच्या आत्मकथनपर शैलीतील पाठ आहे. रेल्वे अपघातात पाय गमावूनही हार न मानता अरुणिमाने माऊंट एव्हरेस्ट सर केले. जिद्द, चिकाटी, प्रयत्नवाद आणि सकारात्मक दृष्टीचा आदर्श हा पाठ समोर ठेवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
अरुणिमा सिन्हा – माऊंट एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली अपंग महिला; गाव आंबेडकरनगर (लखनऊपासून सुमारे २०० किमी).
फुटबॉल आणि व्हॉलीबॉलची राष्ट्रीय चॅम्पियन; भाईसाब (मोठ्या बहिणीचे पती) यांच्या सल्ल्याने CISF नोकरीसाठी अर्ज.
११ एप्रिल २०११ रोजी पद्मावती एक्सप्रेसमध्ये चोरांनी सोन्याची चेन हिसकावण्याचा प्रयत्न केला; तिने प्रतिकार केला म्हणून तिला चालत्या गाडीतून फेकले.
रुळांवर सात तास पडून राहिली; बरेलीच्या हॉस्पिटलमध्ये भूल न देता पाय कापला; डॉक्टरांनी स्वतःचे रक्त दिले.
दिल्लीच्या AIIMS मध्ये चार महिने उपचार; प्रसारमाध्यमांतील अफवांनी मानसिक जखमा झाल्या.
हॉस्पिटलमध्येच एव्हरेस्ट सर करण्याचा निर्धार; 'आपला सर्वांत मोठा मोटिव्हेटर आपण स्वतःच असतो.'
बचेंद्री पाल (एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली भारतीय महिला) यांनी प्रोत्साहन दिले: 'तुझ्या आतलं एव्हरेस्ट तू केव्हाच सर केलं आहेस.'
नेहरू गिरिभ्रमण प्रशिक्षण केंद्रात दीड वर्ष खडतर प्रशिक्षण; ५२ दिवसांची मोहीम; चौथ्या कॅम्पनंतरचा 'डेथ झोन'.
२१ मे २०१३ रोजी ऑक्सिजन कमी असतानाही शिखर गाठले, भारताचा ध्वज फडकवला; उतरताना फेकून दिलेल्या सिलिंडरमुळे वाचली.
संदेश: प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे अपयश नव्हे; कमकुवत ध्येय म्हणजे अपयश.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शिरोधार्य मानणे – आदराने स्वीकारणे.
वावड्या उठणे – अफवा पसरणे.
अग्निदिव्य – अतिशय कठीण परीक्षा.
तावून सुलाखून निघणे – कठीण अनुभवांतून तयार होणे.
डेथ झोन – एव्हरेस्टवरील चौथ्या कॅम्पपुढचा सर्वांत धोकादायक टप्पा.
भाषाभ्यास
इंग्रजी शब्दांना मराठी शब्द: नॅशनल – राष्ट्रीय; स्पॉन्सरशिप – प्रायोजकत्व; डेस्टिनी – नियती; कॅम्प – शिबिर/तळ; डिस्चार्ज – रुग्णालयातून सुटका; हॉस्पिटल – रुग्णालय.
भाषांतर: Now or never! – आता नाही तर कधीच नाही! Fortune favours the braves – धाडसी माणसालाच नशीब साथ देते.
विरुद्धार्थी शब्द वापरून वाक्य: प्रत्येक व्यक्तीत काही ना काही गुण असतोच – कोणतीही व्यक्ती निर्गुण नसते. प्रयत्नाने बिकट वाट पार करता येते – प्रयत्नाने बिकट वाट सोपी होते.
विभक्ती तक्ता: कागदपत्रांचे – मूळ शब्द कागदपत्र, नपुंसकलिंग, अनेकवचन, सामान्य रूप कागदपत्रां, प्रत्यय चे, षष्ठी. गळ्यात – गळा, पुल्लिंग, एकवचन, सामान्य रूप गळ्या, प्रत्यय त, सप्तमी.
क्रियापद ओळखा: सायरा आज खूप खूश होती; अनुजाने सुटकेचा नि:श्वास टाकला.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोण ते लिहा: (अ) एव्हरेस्ट सर करणारी पहिली भारतीय महिला (आ) सर्वांत मोठा मोटिव्हेटर (इ) कुटुंबातील निर्णय घेणारे.
(अ) बचेंद्री पाल (आ) आपण स्वतः (इ) भाईसाब (मोठ्या बहिणीचे पती).
Q2. खालील कृतींतून दिसणारे अरुणिमाचे गुण लिहा: चोरांना प्रतिकार केला; सतत एव्हरेस्टचाच विचार केला.
धाडस व अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती; ध्येयवेड, एकाग्रता व जिद्द.
Q3. नेहरू गिरिभ्रमण प्रशिक्षण केंद्रातील अरुणिमाचे खडतर अनुभव लिहा.
धोकादायक पर्वत चढावे लागले; कृत्रिम पायाची टाच व चवडा गोल फिरत असल्याने पाय रोवणे कठीण होई; उजव्या पायातील स्टीलच्या रॉडवर दाब पडला की तीव्र वेदना होत; सुरुवातीला शेरपा सोबत यायला तयार नव्हता.
Q4. अरुणिमाविषयीच्या अफवांबाबत तुमची प्रतिक्रिया लिहा.
'तिकीट नव्हते म्हणून उडी मारली' किंवा 'डोक्यावर परिणाम झाला' अशा अफवा पसरवणे क्रूर आहे. सत्य न तपासता बातमी देणे चुकीचे आहे. आधीच संकटात असलेल्या व्यक्तीला अशा अफवांनी मानसिक त्रास होतो. अरुणिमाने मात्र त्या अफवांना आपल्या यशाने उत्तर दिले.
Q5. स्वमत: 'प्रयत्न निष्फळ ठरणे म्हणजे अपयश नसते, तर ध्येयच कमकुवत असणे म्हणजे अपयश', हे स्पष्ट करा.
प्रयत्न करताना कधी यश मिळत नाही, पण त्यातून अनुभव आणि शिकवण मिळते; पुढचा प्रयत्न अधिक चांगला होतो. मात्र ध्येयच ठाम नसेल तर माणूस प्रयत्नच सोडतो. अरुणिमाचे ध्येय पक्के होते, म्हणून शरीर अपंग असूनही ती यशस्वी झाली.
परीक्षेसाठी टीप
महत्त्वाच्या तारखा (११ एप्रिल २०११, २१ मे २०१३) आणि अरुणिमाचे गुण लक्षात ठेवा; विभक्ती तक्ता नीट सराव करा.
'भरतवाक्य' ही पंडित कवी मोरोपंत यांच्या 'केकावलि' या काव्यग्रंथाच्या शेवटची पद्यरचना आहे. यात कवी परमेश्वराकडे सज्जनांची संगत, सद्विचारांचे श्रवण, निश्चयाचे स्थैर्य आणि खोट्या अभिमानाचा नाश यांसाठी प्रार्थना करतात. सत्कर्म आणि सज्जनांचा सहवास यांचे महत्त्व ही रचना सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: मोरोपंत (१७२९ ते १७९४) – पंडित कवी; २६८ काव्यकृती. 'आर्याभारत', 'केकावलि', 'मंत्ररामायण', 'मंत्रभागवत', 'श्रीकृष्णविजय' प्रसिद्ध.
भरतवाक्य म्हणजे नाटकातील शेवटचे वाक्य; येथे 'केकावलि' ग्रंथाच्या उपसंहारातील शेवटची रचना.
पहिली मागणी: सदा चांगली संगत घडो आणि सज्जनांचे बोल कानी पडो ('सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानीं पडो').
Q1. कवी पुढील गोष्टींबाबत कोणती विनंती करतात? निश्चय, चित्त, दुरभिमान, मन.
निश्चय – कधी ढळू नये; चित्त – भजनात चंचल होऊ नये; दुरभिमान – सारा गळून जावा; मन – पुन्हा मलिन होऊ नये, परमेश्वराच्या चरित्रात रमावे.
Q2. योग्य पर्याय निवडा: 'सदंघ्रिकमळीं दडो' म्हणजे...
कमळातून मधुसेवन करणाऱ्या भुंग्याप्रमाणे सज्जनांच्या पायाशी मन गुंतो.
Q3. अर्थ लिहा: (अ) मति सदुक्तमार्गीं वळो (आ) न निश्चय कधीं ढळो.
(अ) माझी बुद्धी सज्जनांनी सांगितलेल्या चांगल्या मार्गाकडे वळावी. (आ) चांगल्या कामाचा माझा निर्धार कधीही डळमळू नये.
Q4. रसग्रहण: 'सुसंगति सदा घडो; सुजनवाक्य कानीं पडो;'
आशय: मला नेहमी चांगल्या माणसांची संगत मिळो आणि त्यांचे चांगले विचार ऐकायला मिळोत, अशी प्रार्थना. काव्यसौंदर्य: घडो – पडो यमक, पृथ्वी वृत्त, संस्कृतप्रचुर पंडिती भाषा, नादमाधुर्य. रस: शांत. संगतीचा माणसाच्या चारित्र्यावर परिणाम होतो, हा विचार प्रभावीपणे मांडला आहे.
Q5. स्वमत: वाईट गोष्टींचा मोह टाळण्यासाठी तुम्ही कोणते उपाय सुचवाल?
चांगल्या मित्रांची संगत, चांगली पुस्तके वाचणे, खेळ-छंद यांत मन गुंतवणे, ध्येय निश्चित करणे आणि मोबाईलसारख्या गोष्टींचा मर्यादित वापर करणे.
परीक्षेसाठी टीप
संतकाव्य/पंडितकाव्यात कठीण शब्दांचे अर्थ (सदंघ्रिकमळीं, दुरित, कुजन) हमखास विचारले जातात; वृत्ताचे नाव 'पृथ्वी' लक्षात ठेवा.
'कर्ते सुधारक कर्वे' हा डॉ. शिरीष गोपाळ देशपांडे यांचा व्यक्तिचित्रणपर लेख आहे. महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य स्त्रीशिक्षणासाठी वेचले. समाजाचा छळ सोसूनही त्यांनी शांतपणे, सहिष्णुतेने आपले कार्य केले. केवळ बोलणारे नव्हे तर प्रत्यक्ष कृती करणारे सुधारक म्हणून ते 'कर्ते सुधारक' ठरले.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म: १८ एप्रिल १८५८, शेरावली (ता. खेड, जि. रत्नागिरी); निधन वयाच्या १०५ व्या वर्षी.
१९५८ साली भारतरत्न हा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार मिळाला.
स्वातंत्र्य फक्त राष्ट्रीय नव्हे, तर संपूर्ण हवे; स्त्रीला गुलामीचे भान शिक्षणानेच येईल, अशी त्यांची धारणा.
पंडिता रमाबाई आणि ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या कार्यातून प्रेरणा; स्वतः विधवेशी विवाह करून आदर्श घालून दिला.
ते कॉलेजात गणित शिकवत; समाजाने धक्काबुक्की केली, कपडे फाटले, तरी त्यांनी शिव्याशाप दिले नाहीत.
'अनाथ बालिकाश्रम' स्थापन केला; पुढे हिंगणे येथे स्थलांतर करून 'हिंगणे स्त्रीशिक्षण संस्था' असे नामांतर.
'पै पै चा निधी' व 'मुरुड निधी' जमवला; पै पैचा हिशोब ठेवला; स्वतः मोटार वापरत नसत, पायी जात.
इ. स. १९१६ साली जपानच्या धर्तीवर पाच स्त्रियांना दाखल करून भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ स्थापन केले.
जगप्रवास करून स्त्रीशिक्षणाचे महत्त्व पटवले.
स्थितप्रज्ञ वृत्ती; कोणाच्या ऋणात राहत नसत – बाहेर जेवले तर ताटाशेजारी पैसे ठेवत.
'बोलके सुधारक असण्यापेक्षा कर्ते सुधारक असणे श्रेयस्कर' हा पाठाचा मध्यवर्ती विचार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
असिधाराव्रत – तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे कठीण व्रत.
स्थितप्रज्ञ – स्वतःच्या सुखदु:खात स्थिर राहणारा, पण दुसऱ्याच्या दु:खाने दु:खी होणारा.
मुहूर्तमेढ रोवणे – एखाद्या कार्याची सुरुवात करणे.
ससेहोलपट – फरफट, खूप त्रास.
महामेरू – फार मोठा (विद्वत्तेचा पर्वत).
अर्धांगवायू – शरीराचा अर्धा भाग निकामी होणे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: खूणगाठ बांधणे – मनाशी पक्के ठरवणे; हुरूप येणे – उत्साह येणे; पिट्ट्या पाडणे – पूर्णपणे खोडून काढणे; वस्तुपाठ घालून देणे – स्वतःच्या कृतीने आदर्श दाखवणे.
उपमा: 'गुरुत्वाकर्षणाविरुद्ध पृथ्वीबाहेर पडणाऱ्या रॉकेटसारखी क्षमता' – स्त्रीमुक्तीचे काम किती कठीण होते ते दाखवते.
विरोधाभास: भारताला 'माता' म्हणतो, पण स्त्रीला निरक्षर ठेवतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. महर्षी कर्वे यांनी स्थापन केलेल्या संस्था लिहा.
अनाथ बालिकाश्रम (पुढे हिंगणे स्त्रीशिक्षण संस्था) आणि भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (१९१६).
Q2. कारणे लिहा: महर्षी कर्वे यांना बोलायची कोणाला सोय उरली नाही, कारण...
विधवाविवाहाची सुरुवात त्यांनी स्वतःपासून केली – स्वतः विधवेशी विवाह केला; शिवाय ते विद्वत्तेचे महामेरू होते.
Q3. महर्षी कर्वे यांच्यातील स्थितप्रज्ञाची लक्षणे स्पष्ट करा.
समाजाने छळ केला, कपडे फाडले तरी ते शांत राहिले, कोणाला शिव्याशाप दिले नाहीत. स्वतःच्या सुखदु:खाची पर्वा न करता स्त्रियांच्या दु:खाने ते दु:खी झाले आणि त्यांच्या प्रगतीसाठी झटले.
Q4. 'बोलके सुधारक असण्यापेक्षा कर्ते सुधारक असणे श्रेयस्कर', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
कर्वे फार बोलत नसत; विचार करत आणि पक्का झाला की आचरणात आणत. विधवाविवाह, बालिकाश्रम, महिला विद्यापीठ ही सर्व कामे त्यांनी प्रत्यक्ष केली. केवळ भाषणांनी समाज बदलत नाही; कृतीने आदर्श घालून दिला तरच बदल घडतो.
Q5. स्वमत: स्त्रीशिक्षणाचे महत्त्व लिहा.
शिकलेली स्त्री स्वावलंबी होते, कुटुंबाचे आरोग्य व मुलांचे शिक्षण चांगले सांभाळते. ती अन्यायाला विरोध करू शकते. स्त्रिया हे देशाचे अर्धे अंग आहेत; त्या शिकल्या तरच देशाची खरी प्रगती होईल.
परीक्षेसाठी टीप
महत्त्वाची वर्षे (जन्म १८५८, महिला विद्यापीठ १९१६, भारतरत्न १९५८) आणि वाक्प्रचार लक्षात ठेवा.
'काळे केस' हा ना. सी. फडके यांचा खुसखुशीत शैलीतील लघुनिबंध आहे ('पडछाया' संग्रह). वय वाढूनही आपले केस काळे कसे, या लोकांच्या प्रश्नाच्या निमित्ताने लेखक आपल्या विचार करण्याच्या सवयीबद्दल लिहितात. लेखक सतत विचार करतात, पण दाढी करण्याची वेळ ही त्यांची विचार करण्याची सर्वांत आवडती वेळ आहे, असे ते विनोदी ढंगात सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: ना. सी. फडके (१८९४–१९७८) – लोकप्रिय कादंबरीकार; 'लघुनिबंध' किंवा 'गुजगोष्टी' या प्रकाराचे आद्यप्रवर्तक; 'कलेकरिता कला' पक्षाचे समीक्षक.
साहित्य: 'दौलत', 'जादूगार', 'अखेरचे बंड' इत्यादी शंभराहून अधिक कादंबऱ्या; 'गुजगोष्टी', 'धूम्रवलये' लघुनिबंधसंग्रह. १९४० रत्नागिरी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष; १९६२ पद्मभूषण.
जुने परिचित भेटले की 'तुमचे केस अजून काळे कसे?' हा प्रश्न येतो; त्यात गर्भित प्रशंसा असते.
एक गृहस्थ कलप लावून कंटाळलेले होते; ते युक्ती विचारत लेखकाच्या खनपटीला बसले.
लेखकाने चेष्टेने उत्तर दिले – केस फार विचार केल्याने पांढरे होतात, म्हणून 'तोच उपाय मी केला!' (म्हणजे विचारच केला नाही, असा उपरोध).
प्रत्यक्षात लेखक लेखक असल्याने सदा सर्वकाळ विचार करतात; गाढ झोप सोडून त्यांचे मन विचार करतच असते.
विचार सुचण्याची आवडती वेळ: सकाळी गॅलरीत आरशासमोर उभे राहून दाढी करण्याची.
त्या वेळी कल्पना कारंज्याच्या तुषारांप्रमाणे उडू लागतात; कारण कदाचित एकांत आणि मनाची प्रसन्नता.
'कल्पना लक्ष्मीसारखी लहरी आहे' – आराधना केली की रुसते, पर्वा न केली की मागे लागते.
हा लेखही दाढी करता करता सुचला, असे सांगून लेखक शेवट करतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लघुनिबंध – एखाद्या साध्या विषयावरील हलकाफुलका, गप्पांसारखा आत्मनिष्ठ निबंध.
गर्भित प्रशंसा – न सांगता सुचवलेली स्तुती.
कलप – केस काळे करण्याचा रंग.
खनपटीला बसणे – एखाद्या गोष्टीसाठी सारखा तगादा लावणे.
पिच्छा पुरवणे – पाठ न सोडणे.
झिलई – चकाकी.
भाषाभ्यास
उपमा अलंकार: 'नव्या कल्पना माझ्या मनात कारंज्याच्या तुषारांप्रमाणे उडू लागतात'; 'कल्पना ही देखील लक्ष्मीसारखी लहरी आहे'.
वाक्प्रचार: टक लावणे – एकसारखे पाहणे; तगादा लावणे – सतत मागणी करणे; आभाळ फाटणे – सगळीकडून संकट येणे; निकाल लावणे – निर्णय करणे.
चेतनगुणोक्ती: देखावा मुक्या शब्दांनी 'नमस्ते!' म्हणतो; वाट पाहणारा ब्रश.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कारणे लिहा: लेखकाला केसांविषयीच्या प्रश्नाचे आश्चर्य वाटले नाही, कारण...
परगावी गेल्यावर भेटणारी जुनी परिचित माणसे नेहमीच हा प्रश्न विचारत; त्यामुळे लेखकाला या प्रश्नाची सवय झाली होती.
Q2. लेखक सर्वकाळ विचार करताना कशाचा शोध घेतात?
नव्या नव्या कल्पनांचा शोध घेतात आणि अर्धवट सुचलेल्या कल्पनांच्या आकृती पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात.
Q3. खनपटीला बसलेल्या गृहस्थाची केसांबाबत झालेली अवस्था लिहा.
पांढरे केस लपवण्यासाठी ते बाजारी कलप वापरत; पण पांढरेपणा फार वाढल्याने कलपाची रंगपंचमी रोजची झाली. कंटाळून कलप सुटला, तेव्हा केसांचा पांढरेपणा पुरता बुजला नव्हता आणि कलपाचा काळेपणाही चढला नव्हता – अशी केसांची विचित्र छटा झाली.
Q4. 'कल्पना ही देखील लक्ष्मीसारखी लहरी आहे', हे विधान स्पष्ट करा.
लक्ष्मी (संपत्ती) जिच्यामागे धावावे तिच्याकडे येत नाही, असे म्हणतात. तसेच मुद्दाम विचार करायला बसले की कल्पना सुचत नाहीत; पण मन मोकळे, प्रसन्न असताना त्या आपोआप सुचतात. लेखकाला दाढी करताना हाच अनुभव येतो.
Q5. लघुनिबंधाची कोणती वैशिष्ट्ये या पाठात दिसतात?
साधा विषय (काळे केस), गप्पांसारखी आत्मीय शैली, स्वानुभव, खुसखुशीत विनोद, विषयांतरातून विचारांचा प्रवास आणि वाचकाशी थेट संवाद.
परीक्षेसाठी टीप
या पाठावर उपमा, वाक्प्रचार आणि लेखकाची विनोदी शैली यांवर प्रश्न येतात; लघुनिबंधाची वैशिष्ट्ये लक्षात ठेवा.
'खोद आणखी थोडेसे' ही आसावरी काकडे यांची कविता ('लाहो' संग्रह) प्रयत्न, सकारात्मकता आणि आशावाद यांचे महत्त्व सांगते. विहीर खोदताना थोडे आणखी खोदले की पाणी लागतेच, तसे आयुष्यात धीर न सोडता थोडा आणखी प्रयत्न केला तर यश नक्की मिळते. चांगुलपणावर विश्वास ठेवावा, मनातील सर्जनशीलता व्यक्त करावी आणि खोट्या भ्रमात राहू नये, असा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: आसावरी काकडे (जन्म १९५०); 'आकाश', 'आरसा', 'लाहो', 'स्त्री असण्याचा अर्थ' इत्यादी कवितासंग्रह; बालकविता संग्रहही. १९९० विशाखा पुरस्कार, १९९२ राज्य पुरस्कार.
'आणखी थोडेसे' हा शब्दप्रयोग चिकाटी, जिद्द आणि आशावाद सुचवतो.
पहिले कडवे: थोडे आणखी खोदले की खाली पाणी असतेच; धीर सोडू नये; सारी नाणी खोटी नसतात (सगळे लोक फसवे नसतात).
दुसरे कडवे: ओठ घट्ट मिटू नयेत – मनातील गाणे (नवनिर्मितीची क्षमता) व्यक्त करावे; रित्या गळणाऱ्या पानातही अनेक जन्मांची आर्तता असते (संवेदनशीलता).
तिसरे कडवे: रिकामी मूठ मिटून ती भरलेली आहे असे खोटे म्हणू नये (भ्रम बाळगू नये); ओंजळ उघडून मनातील सामर्थ्य (तळे) व्यापक करावे.
चौथे कडवे: आणखी जरासे खोदले की झरा लागेलच; उमेदीने जगण्यासाठी थोडेसे बळ लागते.
कवितेत संयम, सकारात्मकता, चांगुलपणावर विश्वास, संवेदनशीलता, नवनिर्मिती आणि जिद्द ही मूल्ये आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आर्त – व्याकूळ, तळमळ असलेले.
रिते – रिकामे.
तळी – तळे; येथे मनातील सामर्थ्य.
उमेद – उत्साह, आशा.
झरा – जमिनीतून येणारा पाण्याचा प्रवाह; येथे यशाचे प्रतीक.
भाषाभ्यास
प्रतीके: खोदणे – जिद्दीने आणखी प्रयत्न करणे; पाणी/झरा – यश; खोटी नाणी – फसवे लोक; मनातले गाणे – नवनिर्मितीची क्षमता; मिटलेली मूठ – खोटी समजूत.
यमक: पाणी – नाणी, मनी – पानी, जरासे – थोडेसे.
रचना: चार ओळींची चार कडवी; लयबद्ध, साधी पण अर्थपूर्ण भाषा. रस: शांत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा: (अ) 'खोदणे' याचा कवितेतील अर्थ (आ) 'गाणे असते मनी' म्हणजे...
(अ) जिद्दीने आणखी प्रयत्न करणे. (आ) मनात नवनिर्मितीची क्षमता असते.
सगळे लोक फसवे नसतात; मनातील विचार व्यक्त करावेत; भ्रामक खोट्या समजुती बाळगू नयेत; मनातील सामर्थ्य व्यापक बनवावे.
Q3. रसग्रहण: 'झरा लागेलच तिथे, खोद आणखी जरासे'
आशय: आपण जिथे थांबतो तिथून थोडा आणखी प्रयत्न केला तर यशाचा झरा नक्की लागतो. काव्यसौंदर्य: खोदणे व झरा ही प्रतीके, 'लागेलच' या शब्दातील ठाम आशावाद, साधी व लयबद्ध भाषा. संदेश: चिकाटी सोडू नका; यश अगदी जवळ असते.
Q4. 'आर्त जन्मांचे असते, रित्या गळणाऱ्या पानी', या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.
झाडावरून गळणारे वाळलेले पान आपल्याला क्षुल्लक वाटते; पण त्याने झाडासाठी आयुष्यभर काम केलेले असते. त्यातही भावना, वेदना असते. सामान्य वाटणाऱ्या गोष्टींतही खोल अर्थ असतो, म्हणून संवेदनशील मनाने जगाकडे पाहावे.
Q5. स्वमत: 'परिश्रमाशिवाय फळ मिळत नाही', याविषयी तुमचा अनुभव लिहा.
उदा., गणितात कमी गुण मिळाले तेव्हा मी रोज एक तास जादा सराव सुरू केला. सुरुवातीला अवघड वाटले, पण धीर सोडला नाही. पुढच्या परीक्षेत चांगले गुण मिळाले आणि आत्मविश्वास वाढला.
परीक्षेसाठी टीप
कवितेतील प्रतीकांचे अर्थ (खोदणे, नाणी, मूठ, गाणे) पाठ करा; रसग्रहणात संपूर्ण कविता लिहू नका.
'वीरांगना' हा स्थूलवाचनाचा पाठ देशहित आणि समाजहित जपणाऱ्या दोन धाडसी स्त्रियांचा परिचय करून देतो – लेफ्टनंट स्वाती महाडिक आणि सबइन्स्पेक्टर रेखा मिश्रा. पतीच्या बलिदानानंतर खचून न जाता सैन्यात दाखल झालेली वीरपत्नी आणि भरकटलेल्या मुलांना घरी पोहोचवणारी पोलीस अधिकारी यांच्या कार्यातून देशभक्ती व समाजऋणाची जाणीव निर्माण होते. पाठाच्या भाषाभ्यासात कर्मधारय आणि द्विगू समास आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्वाती महाडिक: शिवाजी विद्यापीठातून बी.एससी., एम.एस.डब्ल्यू.; पुणे महानगरपालिकेत झोपडपट्टी पुनर्वसन विभागात काम; नंतर बी.एड. करून आर्मी पब्लिक स्कूलमध्ये शिक्षिका.
कर्नल संतोष महाडिक यांना १७ नोव्हेंबर २०१५ रोजी कुपवाडा (जम्मू-काश्मीर) येथे दहशतवाद्यांशी लढताना वीरमरण आले.
चेन्नईच्या ऑफिसर्स ट्रेनिंग ॲकॅडमीत अकरा महिन्यांचे खडतर प्रशिक्षण; ९ सप्टेंबर २०१७ रोजी लेफ्टनंट म्हणून दाखल.
दोन्ही मुलांना (कार्तिकी, स्वराज) सैन्यात पाठवण्याचा निर्धार; 'आर्मीचे जीवन ही नोकरी नसून जगण्याचा मार्ग आहे.'
रेखा मिश्रा: अलाहाबादच्या, इंग्रजीत एम.ए., बी.एड.; २००८ मध्ये मुंबई मध्य रेल्वे पोलीस दलात उपनिरीक्षक (छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस).
सुमारे दीड वर्षात रेल्वे स्थानकावर सापडलेल्या ४३४ अल्पवयीन मुलामुलींना पालकांपर्यंत सुखरूप पोहोचवले.
पोलिसी बडग्याऐवजी 'मुझसे दोस्ती करोगे?' म्हणत प्रेमाने मनपरिवर्तन; अपहरण झालेल्या तीन तमिळ मुलींसाठी सलग ४८ तास ड्युटी.
मुले भरकटण्याची कारणे: पालकांशी भांडण, मुंबई-बॉलीवूडचे आकर्षण, गरिबी, नातेवाइकांचा पत्ता न सापडणे, समाजकंटकांनी फसवणे, सोशल मीडियावरील अनोळखी मैत्री.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वीरांगना – शूर, धाडसी स्त्री.
वीरमरण – देशासाठी लढताना आलेला मृत्यू.
प्रलोभन – मोह पाडणारी गोष्ट.
प्रसंगावधान – प्रसंग ओळखून योग्य कृती करण्याची क्षमता.
रणरागिणी – युद्धात पराक्रम करणारी स्त्री.
भाषाभ्यास
कर्मधारय समास: दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत, एकमेकांचे विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय. उदा., नीलकमल – नील असे कमल; महाराष्ट्र – महान असे राष्ट्र; पांढराशुभ्र – पांढरा व शुभ्र; घनश्याम – घनासारखा श्याम; पुरुषोत्तम – उत्तम असा पुरुष; काव्यामृत – काव्यरूपी अमृत; कमलनयन – कमलासारखे नयन; विद्याधन – विद्या हेच धन.
द्विगू समास: पहिले पद संख्यावाचक, सामासिक शब्द समूह दर्शवतो, नेहमी एकवचनी. उदा., पंचारती – पाच आरत्यांचा समूह; त्रिभुवन – तीन भुवनांचा समूह; नवरात्र – नऊ रात्रींचा समूह; सप्ताह – सात दिवसांचा समूह; अष्टाध्यायी – आठ अध्यायांचा समूह.
शिक्षण – बी.एससी., एम.एस.डब्ल्यू., बी.एड.; निर्धार – स्वतः सैन्यात भरती होणे व दोन्ही मुलांना सैन्यात पाठवणे; स्वभाव – धाडसी, निग्रही, करारी, देशप्रेमी.
Q2. टिपा लिहा: मुले भरकटण्याची कारणे.
पालकांशी भांडण, मुंबई व बॉलीवूडचे आकर्षण, गरिबीमुळे कामाचा शोध, पत्ता न सापडल्याने चुकणे, समाजकंटकांची फसवणूक आणि सोशल मीडियावरील अनोळखी मैत्री.
Q3. 'प्रेम आणि आपुलकी यांमुळे भरकटलेली मुले स्वगृही जाण्यास तयार होतात', हे स्पष्ट करा.
रेखा मिश्रा मुलांना धाक दाखवण्याऐवजी 'मुझसे दोस्ती करोगे?' म्हणत मैत्री करत. आईसारख्या मायेने ऐकून घेतल्यामुळे मुले मन मोकळे करत, त्यांचे मनपरिवर्तन होई आणि ती घरी जायला तयार होत.
Q4. 'मुक्कामापेक्षा नियोजनबद्ध प्रवासावर अधिक विश्वास ठेवावा', याबाबत तुमचे विचार लिहा.
फक्त ध्येयाकडे पाहत राहिलो तर वाट लांब व खडतर वाटते. पण नियोजन करून प्रत्येक टप्प्याचा आनंद घेत काम केले तर प्रवास सोपा वाटतो आणि ध्येयही गाठले जाते.
Q5. विग्रह करून समासाचे नाव लिहा: त्रिभुवन, घनश्याम, सप्ताह, नीलकमल.
त्रिभुवन – तीन भुवनांचा समूह (द्विगू); घनश्याम – घनासारखा श्याम (कर्मधारय); सप्ताह – सात दिवसांचा समूह (द्विगू); नीलकमल – नील असे कमल (कर्मधारय).
परीक्षेसाठी टीप
व्याकरण विभागात कर्मधारय आणि द्विगू समासांचे विग्रह विचारले जातात; पहिले पद संख्या असेल तर द्विगू, हे लक्षात ठेवा.
'आकाशी झेप घे रे' हे जगदीश खेबुडकर यांचे प्रसिद्ध गीत आहे. पाखराच्या प्रतीकातून कवी माणसाला सुरक्षिततेचे, परावलंबनाचे 'सोन्याचे पिंजरे' सोडून स्वकष्टाने आणि स्वसामर्थ्याने जगण्याचा संदेश देतात. कष्टाशिवाय फळ मिळत नाही आणि श्रमातूनच खरे सुख व समृद्धी येते, हा या गीताचा आशय आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: जगदीश खेबुडकर (१९३२–२०११) – कवी, गीतकार; मराठी चित्रपटांसाठी विपुल गीतलेखन. साधे, सोपे पण अर्थगर्भ व नादमय शब्द ही वैशिष्ट्ये. गदिमा पुरस्कार, कुसुमाग्रज साहित्य पुरस्कार इत्यादी सन्मान.
'सोन्याचा पिंजरा' म्हणजे आयते मिळणारे सुख, ऐश्वर्य, सुरक्षितता; त्यात राहिले की माणूस परावलंबी होतो.
पिंजऱ्यात वैभव, माया आणि रसाळ फळे मिळतात; त्यामुळे शरीर सुखलोलुप (सुखाची सवय लागलेले) होते.
देवाने पंख दिले आहेत – म्हणजे प्रत्येकात क्षमता आहे; त्या सामर्थ्याने दरी-डोंगर, राने, सरिता-सागर ओलांडावेत.
'कष्टाविण फळ ना मिळते' – हे समजते, पण आचरणात येत नाही (कळते पण वळत नाही); म्हणून मन व्याकूळ होते.
'घामातुन मोती फुलले' – कष्टाने यश मिळाले की घरात श्रमदेव अवतरतो आणि घर प्रसन्नतेने नटते.
संदेश: आत्मविश्वास, स्वावलंबन, परिश्रम आणि स्वसामर्थ्याची जाणीव.
सुवचने: 'कष्टाविण फळ ना मिळते'; 'घामातुन मोती फुलले'.
गीतरचना असल्याने नादमयता, ध्रुवपद ('आकाशी झेप घे रे पाखरा') आणि गेयता आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा: 'सुखलोलुप झाली काया' म्हणजे...
सुख उपभोगण्याची सवय लागते.
Q2. तुलना करा: पिंजऱ्यातील पोपट आणि पिंजऱ्याबाहेरील पोपट.
पिंजऱ्यातील पोपट – आयते अन्न, सुरक्षितता, पण परावलंबी व बंदिस्त; सामर्थ्याची जाणीव नाही. पिंजऱ्याबाहेरील पोपट – स्वतंत्र, स्वकष्टाने अन्न मिळवतो, मोकळ्या आकाशात विहार करतो, स्वावलंबी.
Q3. रसग्रहण: 'घामातुन मोती फुलले / श्रमदेव घरी अवतरले'
आशय: कष्ट केल्याने यशाचे मोती मिळाले आणि घरात श्रमरूपी देव आला, म्हणजे समृद्धी व आनंद आला. काव्यसौंदर्य: घाम – मोती यांतून रूपक, 'श्रमदेव' ही सुंदर कल्पना, फुलले – अवतरले यमक, नादमय सोपी भाषा. श्रमाची प्रतिष्ठा हा विचार मनावर ठसतो.
Q4. 'आकाशी झेप घे रे पाखरा, सोडी सोन्याचा पिंजरा' या ओळीचा मथितार्थ स्पष्ट करा.
आयत्या सुखात, इतरांच्या आधारावर जगणे म्हणजे सोन्याच्या पिंजऱ्यात राहणे. ते कितीही सुंदर असले तरी त्यात स्वातंत्र्य नाही. आपल्या क्षमतेवर विश्वास ठेवून मोठे ध्येय गाठण्यासाठी धाडसाने प्रयत्न करावेत, असा मथितार्थ आहे.
Q5. 'स्वसामर्थ्याची जाणीव हा उत्तम व्यक्तिमत्त्व विकासाचा पाया आहे', हे स्पष्ट करा.
आपल्यात काय क्षमता आहे हे ओळखले की आत्मविश्वास वाढतो. माणूस नवी आव्हाने स्वीकारतो, अपयशाने खचत नाही आणि स्वावलंबी बनतो. असा आत्मविश्वासी माणूसच निर्णयक्षम, यशस्वी व प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्वाचा बनतो.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतीकांचे अर्थ आणि 'घामातुन मोती फुलले' या ओळींचे रसग्रहण हमखास विचारले जाते.
'सोनाली' हा डॉ. वा. ग. पूर्णपात्रे यांच्या 'सोनाली' या पुस्तकातील सत्यकथेवर आधारित पाठ आहे. लेखकाने एका सिंहिणीच्या पिल्लाला घरात मुलासारखे वाढवले. सोनाली (सिंहीण) आणि रूपाली (कुत्री) यांची घट्ट मैत्री, सोनालीचा घरच्यांवरील जीव आणि शेवटी तिला पुण्याच्या पेशवे उद्यानात सोडताना झालेला हृदयद्रावक निरोप पाठात आहे. प्रेमाने हिंस्र पशूतील पशुत्वावरही मात करता येते, हा संदेश पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
२९ ऑगस्ट १९७३ रोजी लेखकाने डॉ. चित्रे यांच्याकडील तीन बछड्यांपैकी कमी फिसकारणारे, शांत व सशक्त पिल्लू निवडले.
लेखकाचा हेतू सर्कशीसारखे प्रशिक्षण नव्हता; 'पशूमधील पशुत्वाची शिकार' करायची होती – त्याला पोटच्या मुलासारखे प्रेम द्यायचे होते.
त्याच ऑगस्टमध्ये घरात 'रूपाली' (कुत्री), नात 'दीपाली' आणि सिंहकन्या आली – 'त्रिवेणी संगम'. सोन्यासारख्या केसांमुळे नाव 'सोनाली'.
सुरुवातीला भांडण, नंतर रूपाली-सोनालीची गट्टी; एकत्र खाणे, झोपणे, मोटारीत ड्रायव्हरशेजारी बसणे.
रूपाली वयाने सात दिवस मोठी, म्हणून शेवटपर्यंत 'ताईगिरी' करत राहिली; मोठी झाल्यावरही सोनालीचे दात रूपालीला कधी लागले नाहीत.
सोनाली दूधपोळी, दूधभात खाई – 'दूधपोळी खाणारी जगातील एकमेव सिंहीण'.
जळगावच्या बॅडमिंटन कोर्टवर तिने अल्सेशियन कुत्र्याला पळवून लावले.
पितळी पातेल्याची दातांनी चाळणी केली – वन्यपशूंच्या दातांची ताकद.
दीपालीला एका पेशंटने उचलले तेव्हा सोनाली त्याच्या अंगावर धावली – घरच्यांचे रक्षण करण्याची जाणीव.
३१ मार्च १९७४ रोजी पुण्याच्या पेशवे उद्यानात सोडले; रूपालीला आधी पिंजऱ्यात पाठवून फसवून सोनालीला कोंडावे लागले; सोनाली बिथरली आणि लेखक जड अंत:करणाने परतले.
वाक्प्रचार: डोळे विस्फारून बघणे – आश्चर्याने पाहणे; लळा लागणे – ओढ, प्रेम निर्माण होणे; तुटून पडणे – जोराने हल्ला करणे; तावडीत सापडणे – ताब्यात येणे.
इतरेतर – विग्रह 'आणि/व' ने: बहीणभाऊ – बहीण आणि भाऊ; आईवडील – आई आणि वडील.
वैकल्पिक – विग्रह 'किंवा/अथवा' ने: खरेखोटे – खरे किंवा खोटे; बरेवाईट – बरे किंवा वाईट.
समाहार – पदांबरोबर त्याच प्रकारच्या इतर गोष्टींचाही समावेश: मीठभाकर – मीठ, भाकर व इतर साधे अन्न; केरकचरा, भाजीपाला.
द्वंद्व समास (दोन्ही पदे प्रधान):
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखकाने निवडलेल्या पिलाची वैशिष्ट्ये लिहा.
इतर पिल्लांपेक्षा कमी फिसकारणारे, थोड्या शांत स्वभावाचे आणि थोडे सशक्त.
Q2. सोनालीच्या स्वभावाचे पैलू लिहा: (अ) दात रूपालीला लागले नाहीत (आ) गृहस्थाच्या अंगावर धावली.
(अ) मैत्रीला जपणारी, समंजस. (आ) घरच्यांचे रक्षण करणारी, सावध.
Q3. तुलना करा: सोनाली आणि रूपाली.
सोनाली – सिंहीण, वेगाने वाढली, ताकदवान, थोपटल्याशिवाय झोपत नसे. रूपाली – कुत्री, लहानखुरी राहिली, वयाने सात दिवस मोठी म्हणून ताईगिरी करणारी, पटकन झोपणारी. दोघी एकमेकींशिवाय राहत नसत.
Q4. सोनाली आणि दीपाली यांच्यातील जिव्हाळा व्यक्त करणारा प्रसंग लिहा.
दीपाली जाळीपाशी जाऊन बोबड्या बोलीत 'छोना, छोना तू काय कत्ते?' म्हणत तासन्तास खेळे. एकदा एका पेशंटने तिला उचलले तेव्हा सोनाली फिसकारून त्याच्या अंगावर धावली. दीपाली घरची आहे, तिला परक्याने उचलू नये, ही जाणीव सोनालीला होती.
Q5. विग्रह करून समासाचा प्रकार लिहा: बहीणभाऊ, खरेखोटे, मीठभाकर.
बहीणभाऊ – बहीण आणि भाऊ (इतरेतर द्वंद्व); खरेखोटे – खरे किंवा खोटे (वैकल्पिक द्वंद्व); मीठभाकर – मीठ, भाकर व इतर साधे पदार्थ (समाहार द्वंद्व).
परीक्षेसाठी टीप
घटना आणि त्या केव्हा घडल्या (पातेले, पेशंट प्रसंग, पेशवे बाग) यांचा क्रम लक्षात ठेवा; द्वंद्व समासाचे तीन प्रकार पाठ करा.
'निर्णय' ही डॉ. सुनील विभुते यांची विज्ञानकथा आहे ('विस्मयकारी विज्ञानकथा'). हॉटेलचे मालक राजाभाऊ आणि सोमनाथ वेटरच्या त्रासाला कंटाळून चार रोबो वेटर विकत घेतात. सुरुवातीला कमाई वाढते, पण सर्व्हिसिंग बंद केल्यावर फजिती होते. शेवटी बेशुद्ध पडलेल्या स्त्रीचा जीव रोबो नव्हे तर संवेदनशील वेटर मनोज वाचवतो. यंत्र माणसाची जागा घेऊ शकत नाही; माणुसकीमुळेच माणूस श्रेष्ठ ठरतो, हा संदेश.
महत्त्वाचे मुद्दे
'न्यू एज रोबो कंपनी': एका रोबोची किंमत एक लाख रुपये, दर दोन महिन्यांना अडीच हजार रुपये सर्व्हिसिंग.
मालकांचा प्रश्न: वेटरांचा कामचुकारपणा, दांड्या, भांडणे. मनोज मात्र प्रामाणिक व प्रसंगावधानी – 'वाळवंटातील हिरवळ'.
चार रोबो: रामू, शामू, दिपू, विजू. रात्री ११ ते सकाळी ६ चार्जिंग, इस्त्रीचे कपडे, डाव्या खांद्यावरील पॉवर स्वीच, डोक्यात मेमरी कार्ड.
दुसऱ्या वर्षी सर्व्हिसिंग पाच हजार झाले; पैसे वाचवण्यासाठी सर्व्हिस बंद केली.
फजिती: शामू कासवगतीने काम करू लागला; 'एनर्जी' बटण दाबल्यावर ताटे भराभर उचलून पुन्हा मांडू लागला.
इंजिनियर: प्रमाणापेक्षा जास्त वापरामुळे रोबो निकामी झाले; नवे रिमोट कंट्रोलचे रोबो घ्या.
एसी रूममध्ये स्त्री बेशुद्ध पडली; रामूने 'मॅडम झोपल्या आहेत' असे सांगितले. मनोजने परिस्थिती ओळखली; हॉस्पिटलमध्ये नेल्याने (ब्लड शुगर कमी झाली होती) तिचा जीव वाचला.
मालकांनी माणुसकी व्यवसायाचा भाग म्हणून धरली; मनोजने ती उत्स्फूर्तपणे व निरपेक्षपणे धरली.
शेवटी मालकाची द्विधा मन:स्थिती संपली – रोबोऐवजी माणसावर विश्वास, हा 'निर्णय'.
महत्त्वाच्या संज्ञा
यंत्रमानव – रोबो.
प्रसंगावधान – प्रसंग ओळखून योग्य कृती करण्याचे भान.
द्विधा मन:स्थिती – काय करावे हे न सुचणारी, दोलायमान अवस्था.
नाचक्की – बदनामी.
निरपेक्ष – कोणतीही अपेक्षा न ठेवता.
भाषाभ्यास
रूपक अलंकार (उपमेय व उपमान एकरूप): 'आला हा दारि उभा वसंत फेरीवाला' – वसंत (उपमेय) हाच फेरीवाला (उपमान). 'संसार सागरी विहरे जीवन नौका' – उपमेये: संसार, जीवन; उपमाने: सागर, नौका.
दृष्टांत अलंकार (एखादा विचार पटवण्यासाठी दुसरे उदाहरण): 'लहानपण दे गा देवा । मुंगी साखरेचा रवा ।' – लहानपणाचे महत्त्व पटवण्यासाठी मुंगी व ऐरावताचे उदाहरण.
व्यतिरेक अलंकार (उपमेय उपमानापेक्षा श्रेष्ठ): 'सावळा ग रामचंद्र...त्याला पाहता लाजून चंद्र आभाळी लोपतो' – उपमेय रामचंद्र, उपमान चंद्र; रामचंद्र अधिक सुंदर.
शब्दसमूहांचे अर्थ: वाळवंटातील हिरवळ – अनेक वाईट गोष्टींतील एक चांगली गोष्ट; कासवगती – अतिशय मंद गती; अचंबित नजर – आश्चर्यचकित दृष्टी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कारणे लिहा: (अ) हॉटेल मालकाने चार रोबो खरेदी केले (आ) मालकाची द्विधा मन:स्थिती संपली.
(अ) वेटरांच्या कामचुकारपणा, दांड्या व भांडणांचा प्रश्न कायमचा मिटवायचा होता. (आ) संकटात सापडलेल्या स्त्रीचा जीव रोबोने नव्हे तर संवेदनशील मनोजने वाचवला; माणुसकीमुळेच माणूस श्रेष्ठ आहे हे त्याला पटले.
Q2. रोबोंना कामासाठी सज्ज करण्याचा ओघतक्ता लिहा.
चार्जिंग करणे → अंगावर इस्त्रीचे कपडे चढवणे → डाव्या खांद्यावरील पॉवर स्वीच सुरू करणे → 'गुड मॉर्निंग, सर' म्हणून कामाला लागणे.
Q3. मनोज या वेटरच्या अंगचे गुण लिहा व त्यांचा प्रसंगाशी संबंध सांगा.
प्रामाणिकपणा, प्रसंगावधान, संवेदनशीलता, तत्परता. मुलांचे रडणे ऐकून त्याने एसी रूममधील बेशुद्ध स्त्रीला पाहिले, घाबरून न जाता मालकांना हाक मारली आणि तिला हॉस्पिटलमध्ये नेण्यास मदत केली.
Q4. 'यंत्र माणसाची जागा घेऊ शकत नाही', हे पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
रोबो दिलेले काम अचूक आणि जलद करतो, पण त्याला भावना व विचारशक्ती नसते. बेशुद्ध स्त्रीला तो 'झोपली आहे' असे समजला. माणूस दुसऱ्याचे दु:ख समजून मदतीला धावतो. म्हणून यंत्र उपयोगी असले तरी माणुसकीची जागा घेऊ शकत नाही.
Q5. अलंकार ओळखा: 'संसार सागरी विहरे जीवन नौका'.
रूपक अलंकार – संसार हाच सागर आणि जीवन हीच नौका असे उपमेय व उपमान एकरूप मानले आहेत.
'तू झालास मूक समाजाचा नायक' ही ज. वि. पवार यांची कविता ('नाकेबंदी' संग्रह) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना विनम्र अभिवादन करते. महाड येथील चवदार तळ्याच्या सत्याग्रहाला पन्नास वर्षे पूर्ण झाल्याच्या निमित्ताने ही कविता लिहिली आहे. रूढ परंपरा नाकारून, अगाध ज्ञानाच्या बळावर डॉ. आंबेडकरांनी मूक, बहिष्कृत समाजाला जागे केले आणि नवा इतिहास घडवला, असा कवितेचा आशय आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: ज. वि. पवार (जन्म १९४४) – १९६६ नंतरच्या दलित साहित्य चळवळीतील प्रमुख लेखक; 'बलिदान' कादंबरी, 'नाकेबंदी' काव्यसंग्रह, 'वडवानल' दीर्घ कविता.
बाबासाहेबांनी कार्य सुरू केले तेव्हा 'काळोखाचं राज्य' होते – अज्ञान, अन्याय, अस्पृश्यता.
त्यांनी 'मळवाट' (पारंपरिक वाट) नाकारली; त्यामुळे 'खाचखळग्यांनी' (अडचणींनी) स्वागत केले.
ते परिस्थितीवर स्वार झाले, मूक समाजाचे नायक बनले आणि बहिष्कृत भारत जागा केला.
अगाध ज्ञानाच्या बळावर रणशिंग फुंकले, गुलामांच्या पायातील बेड्या तोडल्या, लोकांना चवदार तळ्याच्या काठावर सैनिकांसारखे उभे केले.
त्यांचे शब्द इतके प्रभावी की महाकाव्येही त्यांच्या पायाशी पडावीत; संघर्ष असा की काठ्यांच्या संगिनी (बंदुकीची टोके) व्हाव्यात.
पन्नास वर्षांनंतर: जी सूर्यफुले आधी पाठ फिरवत होती ती आता त्यांचा ध्यास घेतात; पण बिगूल प्रतीक्षा करतोय आणि चवदार तळ्याचे पाणी 'थंड' झाले आहे – म्हणजे संघर्षाची धग कमी झाली, ही खंत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मूक समाज – अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवू न शकणारा समाज.
मळवाट – पारंपरिक वाट; खाचखळगे – अडचणी, कठीण परिस्थिती; मूक समाज – अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवू न शकणारा समाज.
Q2. डॉ. आंबेडकरांनी केलेले कार्य (कवितेच्या आधारे) लिहा.
परिस्थितीवर मात करून नवा इतिहास घडवला; बहिष्कृत भारत जागा केला; ज्ञानाच्या बळावर लढ्याचे रणशिंग फुंकले; गुलामांच्या बेड्या तोडल्या; चवदार तळ्याचा सत्याग्रह केला.
Q3. रसग्रहण: 'तुझे शब्द जसे की / महाकाव्ये तुझ्या पायाजवळ गळून पडावीत'
आशय: बाबासाहेबांचे शब्द इतके सामर्थ्यशाली होते की मोठी महाकाव्येही त्यांच्यापुढे फिकी पडावीत. काव्यसौंदर्य: अतिशयोक्ती, मुक्तछंद, ओजस्वी भाषा. भाव: आदर व अभिमान. त्यांच्या वाणीचा व विचारांचा प्रभाव या ओळी प्रभावीपणे दाखवतात.
Q4. चवदार तळ्याच्या घटनेनंतरच्या पन्नास वर्षांत झालेला बदल स्पष्ट करा.
पूर्वी समाजाने पाठ फिरवली होती; आता तोच समाज बाबासाहेबांचा ध्यास घेतो, त्यांना मानतो. पण संघर्षाचा बिगूल पुन्हा वाजण्याची प्रतीक्षा आहे आणि तळ्याचे पाणी थंड झाले आहे – म्हणजे लढ्याची धग कमी झाली आहे, अशी कवीची खंत आहे.
Q5. 'अगाध ज्ञानाच्या बळावर' बाबासाहेबांनी काय साध्य केले, ते स्वतःच्या शब्दांत लिहा.
प्रचंड अभ्यास करून त्यांनी अन्यायाविरुद्ध लढा उभा केला. 'शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा' हा मंत्र दिला. भारताचे संविधान घडवून सर्वांना समतेचा, स्वातंत्र्याचा अधिकार दिला. ज्ञान हेच परिवर्तनाचे खरे शस्त्र आहे, हे त्यांनी दाखवले.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतीकांचे अर्थ आणि 'पन्नास वर्षांपूर्वी व नंतर' अशी तुलना या कवितेवर नेहमी विचारली जाते.
'सर्व विश्वचि व्हावे सुखी' हा डॉ. यशवंत पाठक यांचा लेख आहे. संत ज्ञानेश्वरांपासून संत गाडगेबाबा आणि संत तुकडोजी महाराजांपर्यंत सर्व संतांनी स्वतःसाठी काही न मागता विश्वकल्याणाची प्रार्थना केली, हे लेखक दाखवतात. माणसाच्या मनातील माणुसकीचा झरा जिवंत असेल तरच विश्वकल्याण शक्य आहे, हा पाठाचा मध्यवर्ती विचार आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: डॉ. यशवंत पाठक (जन्म १९४८) – संतसाहित्य व लोकसंस्कृतीचे अभ्यासक; 'नाचू कीर्तनाचे रंगी', 'मातीचं देणं' हे ललित लेखसंग्रह; पुणे विद्यापीठाच्या ज्ञानेश्वर अध्यासनाचे प्रमुख.
संत म्हणजे सत्पुरुष; त्यांच्या साहित्याचा आत्मा भक्तीबरोबरच समाजप्रबोधन व समाजकल्याण.
पसायदान – 'ज्ञानेश्वरी'च्या शेवटी विश्वात्मक देवाकडे केलेली विश्वकल्याणाची प्रार्थना; संत निवृत्तीनाथांच्या सांगण्यावरून निर्माण झाली.
संत एकनाथ: 'सर्वांभूती भगवद्भावो' – सर्व प्राण्यांत देव पाहणे, जीवांचे मैत्र.
संत तुकाराम: 'संतसंग देईं सदा'; 'एक एका साह्य करूं । अवघे धरूं सुपंथ ।' – परस्पर सहकार्य.
संत रामदास: 'कल्याण करीं देवराया' – जनहिताची तळमळ.
संत गाडगे महाराज: धर्मकृत्यांवर पैसा खर्च करण्याऐवजी विद्या घ्यावी – शिक्षण व प्रत्यक्ष कृती.
संत तुकडोजी महाराज: 'ग्रामगीता' – गाव हे देवाचे मंदिर, स्वच्छता, ज्ञानविज्ञानाची कास; 'सर्व विश्वचि व्हावे सुखी' ही त्यांची प्रार्थना.
आजच्या विज्ञानयुगात 'वैश्विक खेडे' झाले, पण माणसांना जोडणारा जिव्हाळा हरवला आहे; सुंदर मने राष्ट्राची श्रीमंती वाढवतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विश्वकल्याण – संपूर्ण जगाचे भले.
पसायदान – प्रसाद म्हणून मागितलेले दान; विनम्रपणे केलेली प्रार्थना.
खळ – दुष्ट. व्यंकटी – वाकडेपणा.
दुरित – दुष्कर्म, पाप. तिमिर – अंधार.
मैत्र – मैत्री.
वसुधैव कुटुम्बकम् – संपूर्ण पृथ्वी हेच एक कुटुंब.
भाषाभ्यास
सुवचने: 'हे विश्वचि माझे घर', 'वसुधैव कुटुम्बकम्', 'एक एका साह्य करूं'.
'मी' ते 'आम्ही' – स्वार्थाकडून परमार्थाकडे जाण्याचा प्रवास.
जोडशब्द / द्वंद्व समास: सुखदु:ख – सुख आणि दु:ख; ज्ञानविज्ञान – ज्ञान आणि विज्ञान.
पाठात संतवचनांचे दाखले देऊन विचार पटवला आहे – वैचारिक लेखाचे वैशिष्ट्य.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौकटी पूर्ण करा: (अ) ज्ञानेश्वरांची विश्वप्रार्थना (आ) 'सर्वांभूती भगवद्भावो' म्हणणारे संत (इ) संत तुकारामांचे जीवनसूत्र.
(अ) पसायदान (आ) संत एकनाथ (इ) 'एक एका साह्य करूं । अवघे धरूं सुपंथ ।'
Q2. संत गाडगे महाराजांनी शिक्षणाचे महत्त्व कसे सांगितले?
धर्मकृत्यांवर पैसा खर्च करण्यापेक्षा तो विद्या घेण्यासाठी खर्च करावा; प्रयत्नाने स्वतःचा उद्धार करावा, असे त्यांनी सांगितले.
Q3. 'जीवाचे मैत्र' म्हणजे काय, ते पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.
मैत्री म्हणजे नुसते देणे-घेणे नव्हे. दुसऱ्याच्या सुखदु:खाशी समरस होणे, त्याच्या आनंदात आनंद मानणे, दु:खात आधार देणे आणि 'आपला-परका' असा भेद न करणे म्हणजे जीवाचे मैत्र.
Q4. संतांच्या प्रार्थनेतील समान धागा कोणता? स्पष्ट करा.
सर्व संत स्वतःसाठी काही मागत नाहीत; ते सर्व जगाच्या कल्याणाची प्रार्थना करतात. नम्रता, मैत्री, सहकार्य, शिक्षण, स्वच्छता आणि माणुसकी यांतून विश्वकल्याण साधावे, हा त्यांचा समान धागा आहे.
Q5. स्वमत: आजच्या विज्ञानयुगात संतविचारांची गरज स्पष्ट करा.
तंत्रज्ञानामुळे जग जवळ आले, पण माणसे मनाने दूर गेली आहेत. स्वार्थ, हिंसा, ताणतणाव वाढले आहेत. संतांनी शिकवलेली नम्रता, सहकार्य व माणुसकी अंगी बाणवली तरच विज्ञानाचा उपयोग सर्वांच्या कल्याणासाठी होईल.
परीक्षेसाठी टीप
कोणत्या संतांनी काय मागितले (नामदेव – नम्रता, एकनाथ – सर्वांभूती देव, तुकाराम – संतसंग, गाडगेबाबा – शिक्षण) याचा तक्ता करून पाठ करा.
'व्युत्पत्ती कोश' हा स्थूलवाचनाचा पाठ शब्दांचे मूळ शोधण्याचा आनंद आणि व्युत्पत्ती कोशाचे महत्त्व सांगतो. राधा आणि तिची आई 'इनामदार' या शब्दाची व्युत्पत्ती कोशात पाहतात, या संवादातून पाठाची सुरुवात होते. भाषा काळानुसार कशी बदलते, शब्द इतर भाषांतून कसे येतात आणि व्युत्पत्ती कोश कसा वापरावा, हे या पाठातून कळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
व्युत्पत्ती म्हणजे शब्दाच्या मुळाचे किंवा अर्थाचे ज्ञान; अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश.
'सई' हा शब्द संस्कृत 'सखी' (मैत्रीण) पासून आला.
'इनाम' – अरबी शब्द (कायमची देणगी, बक्षीस); '-दार' हा स्वामित्वदर्शक फारसी प्रत्यय. इनामदार = ज्याच्याजवळ इनाम आहे तो.
भाषेत बदल होण्यामागे सुलभीकरणाची प्रवृत्ती असते: संस्कृत 'अग्नि' → प्राकृत 'अग्गि' → मराठी 'आग'.
इतर भाषांतून आलेले शब्द: संस्कृत तुण्ड → तोंड; कन्नड तुप्प → तूप; अरबी इत्र → अत्तर.
शब्दांचे अर्थ काळानुसार बदलतात: 'शहाणा' – पूर्वी हुशार, बुद्धिमान; आता 'अतिशहाणा' असा उपरोधिक अर्थही रूढ.
एकाच अर्थाचे अनेक शब्द (वात, पवन, समीर, अनिल = वारा) पण वापर संदर्भानुसार: 'पवनचक्की' म्हणतो, 'अनिलचक्की' नाही.
ऱ्हस्व-दीर्घ: संस्कृत 'दीपावलि' (दी, लि) पण मराठी 'दिवाळी' (दि ऱ्हस्व, ळी दीर्घ).
शब्दकोश आणि व्युत्पत्ती कोश यांत फरक: शब्दकोश अर्थ सांगतो, व्युत्पत्ती कोश शब्दाचे मूळ व प्रवास सांगतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. व्युत्पत्ती आणि व्युत्पत्ती कोश यांचा अर्थ लिहा.
शब्दाच्या मुळाचे किंवा अर्थाचे ज्ञान म्हणजे व्युत्पत्ती; अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश.
Q2. 'इनामदार' या शब्दाची व्युत्पत्ती लिहा.
'इनाम' हा अरबी शब्द (इन् + आम् = वरिष्ठाकडून देणगी) आणि '-दार' हा स्वामित्वदर्शक फारसी प्रत्यय; म्हणून इनामदार म्हणजे ज्याच्याजवळ इनाम आहे तो.
Q3. भाषेत बदल होण्याची कारणे लिहा.
उच्चार सोपे करण्याची प्रवृत्ती (अग्नि → अग्गि → आग); दोन भाषा बोलणाऱ्यांचा संपर्क व शब्दांची देवाणघेवाण; काळानुसार शब्दांच्या अर्थात होणारे बदल (शहाणा).
Q4. व्युत्पत्ती कोशाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
शब्दांचे मूळ व त्यांचा प्रवास कळतो; लेखनातील चुका टळतात; शब्दांचे योग्य अर्थ व उच्चार समजतात; भाषेविषयी कुतूहल व प्रेम वाढते; शब्दसंपत्ती समृद्ध होते.
Q5. मूळ भाषा आणि मराठी शब्द जुळवा: तुण्ड, तुप्प, इत्र, दीपावलि.
संस्कृत तुण्ड – तोंड; कन्नड तुप्प – तूप; अरबी इत्र – अत्तर; संस्कृत दीपावलि – दिवाळी.
परीक्षेसाठी टीप
व्युत्पत्ती कोशातील लघुरूपे (पुं., स्त्री., नपुं., सं., अर.) आणि पाठातील उदाहरणे नीट लक्षात ठेवा.
सरळ अर्थ म्हणजे कवितेतील ओळींचा अर्थ साध्या, बोलीतल्या शब्दांत सांगणे. सरळ अर्थ पक्का असला की आकलन, काव्यसौंदर्य आणि रसग्रहण हे सगळे प्रश्न सोपे होतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवितांवर आधारित प्रश्न एकूण सुमारे १६ गुणांचे असतात.
कवितेचा अर्थ स्वतःच्या शब्दांत लिहा; ओळी जशाच्या तशा उतरवू नका.
'कवी म्हणतो की…' अशी सुरुवात करून ओळींतील भावना आणि संदेश सांगा.
स्थूलवाचन विभागात ३ प्रश्नांपैकी कोणतेही २ सोडवायचे असतात; प्रत्येकी ३ गुण, म्हणजे एकूण ६ गुण. प्रश्न बहुतेक पाठाखालील स्वाध्यायावर आधारित असतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रत्येक उत्तर ५–६ ओळींचे, मुद्देसूद आणि स्वतःच्या शब्दांत लिहा.
व्यक्तीचे गुण, पाठाचा संदेश आणि तुमचे मत असे तीन भाग ठेवले की ३ गुण सहज मिळतात.
भाषाभ्यास
बालसाहित्यिका : गिरिजा कीर (डॉ. विजया वाड)
गिरिजा कीर यांच्या बालनाटिका, चरित्रे, कथा आणि बालकादंबऱ्यांचा आस्वाद या पाठात घेतला आहे.
त्यांचे लेखन मुलांच्या रोजच्या प्रश्नांशी जोडलेले आहे.
मुख्य मुद्दा: रसास्वाद म्हणजे आवडलेले मांडणे; ती समीक्षेची पहिली पायरी.
मनक्या पेरेन लागा (वीरा राठोड)
बंजारा बोलीतील कविता; बी संकटे सोसून झाड होते, तसे माणसाने माणुसकी रुजवावी.
बोलीभाषेतही उत्तम कविता होऊ शकते, हे या पाठातून कळते.
मुख्य मुद्दा: 'माणसे पेरणे' म्हणजे मनात चांगले विचार रुजवणे.
वीरांगना
पतीच्या वीरमरणानंतर खचून न जाता लेफ्टनंट स्वाती महाडिक स्वतः सैन्यात दाखल झाल्या.
रेल्वे पोलीस उपनिरीक्षक रेखा मिश्रा यांनी स्थानकांवर भरकटलेल्या शेकडो मुलांना घरी पोहोचवले.
मुख्य मुद्दा: जिद्द आणि सहानुभूती यांतून स्त्रिया देश आणि समाज दोन्ही घडवतात.
व्युत्पत्ती कोश
व्युत्पत्ती म्हणजे शब्दाचे मूळ; अशा शब्दमुळांचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश.
काळ, प्रदेश आणि समाजानुसार शब्दांचे उच्चार व अर्थ बदलतात (उदा. अग्नि → आग).
मुख्य मुद्दा: कोश शब्दाचे मूळ रूप, उच्चारातील बदल आणि अर्थातील बदल स्पष्ट करतो.
उदाहरण
प्रश्न: रेखा मिश्रा यांच्या कामाचे महत्त्व लिहा. उत्तर: घरातून पळून आलेली किंवा हरवलेली मुले चुकीच्या लोकांच्या हाती सहज लागू शकतात. रेखा मिश्रा यांनी धाक दाखवण्याऐवजी मैत्रीने त्यांचे मन वळवले आणि त्यांना पालकांकडे पोहोचवले. यामुळे अनेक मुलांचे भविष्य सुरक्षित झाले.