दिल्ली सल्तनतीच्या (१२०६–१५२६) इतिहासाची बहुतांश माहिती साहित्यिक साधनांतून मिळते. त्यात दरबारी इतिहासकारांनी लिहिलेली फार्सी तवारिखे (इतिवृत्ते), परकीय प्रवाशांची वर्णने (उदा. इब्न बतूता), सुलतानांची आत्मचरित्रे आणि सूफी संतांचे संवाद (मल्फुजात) ही प्रमुख आहेत. संस्कृत व प्रादेशिक भाषांतील ग्रंथ दरबाराबाहेरची बाजू दाखवतात. दरबारी लेखक आपल्या आश्रयदात्याची स्तुती करत, म्हणून या साधनांचा चिकित्सक अभ्यास करावा लागतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
सल्तनत काळात फार्सी ही दरबारी भाषा होती, म्हणून बहुतेक इतिवृत्ते फार्सीत आहेत. अशा इतिहासग्रंथांना तारीख (तवारीख) म्हणतात.
**हसन निजामी – ताज-उल-मासिर : सल्तनत काळातील सर्वांत जुने इतिवृत्त; मुहम्मद घोरी, कुतुबुद्दीन ऐबक आणि इल्तुतमिशच्या** सुरुवातीच्या काळाची माहिती.
**मिनहाज-उस-सिराज – तबकात-ए-नासिरी (सु. १२६०) : सुलतान नासिरुद्दीन महमूदला** अर्पण; घोरी, ऐबक, इल्तुतमिश, रझिया आणि बल्बनच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीचे मुख्य साधन.
**झियाउद्दीन बरनी – तारीख-ए-फिरोजशाही (१३५७) : बल्बनपासून फिरोजशाह तुघलकाच्या सुरुवातीपर्यंतचा इतिहास. अलाउद्दीनचे बाजार नियंत्रण व मुहम्मद बिन तुघलकाचे प्रयोग** यांचे मुख्य साधन. फतवा-ए-जहाँदारी या ग्रंथात त्याचे राजकीय विचार आहेत. तो उच्चकुलीन सरदार व कट्टर धार्मिक दृष्टिकोनाकडे झुकलेला होता.
अमीर खुसरो (१२५३–१३२५) : कवी व इतिहासकार. खजाइन-उल-फुतूह मध्ये अलाउद्दीनचे विजय व मलिक काफूरच्या दक्षिण मोहिमा; मिफ्ताह-उल-फुतूह (जलालुद्दीन), किरान-उस-सादैन (कैकुबाद व बुगराखान), नूह सिपिहर (मुबारकशाह), तुघलकनामा (गयासुद्दीन तुघलक).
**इसामी – फुतूह-उस-सलातीन (१३५०) : दख्खनमध्ये बहामनी दरबारात लिहिलेला पद्य इतिहास; मुहम्मद बिन तुघलकावर टीका** करतो म्हणून महत्त्वाचा.
**शम्स-ए-सिराज अफीफ – तारीख-ए-फिरोजशाही : बरनीचा पुढचा भाग; फिरोजशाह तुघलकाच्या** कारकिर्दीचे मुख्य साधन. फिरोजशाहने स्वतः लिहिलेल्या फुतूहात-ए-फिरोजशाही मध्ये त्याची कामे व सुधारणा आहेत.
**याह्या बिन अहमद सरहिंदी – तारीख-ए-मुबारकशाही : सय्यद** घराण्याच्या काळाचे प्रमुख साधन.
परकीय प्रवासी : मोरोक्कोचा इब्न बतूता – रिहला (प्रवासवर्णन); तो १३३३–१३४२ भारतात होता आणि मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले होते; दरबार, टपाल (डाक) व्यवस्था, शहरे व चालीरीती यांचे वर्णन. मार्को पोलो (१२९० चे दशक) – दक्षिण भारत; अब्दुर रज्जाक (१४४३) – विजयनगर.
पार्श्वभूमीसाठी जुने ग्रंथ : **अल्-बिरुनीचे किताब-उल-हिंद (११ वे शतक) – भारतीय समाज व विज्ञान; *चचनामा*** – अरबांचा सिंधवरील विजय (७१२).
सूफी साहित्य (मल्फुजात) : निजामुद्दीन औलियांचे संवाद फवाइद-उल-फुवाद, संकलक अमीर हसन सिजझी – सामान्य लोकांचे जीवन व संतांचे विचार कळतात.
युद्ध व राज्यकारभारावरील ग्रंथ : फख्र-ए-मुदब्बिरचे आदाब-उल-हर्ब-व-शुजाअत.
संस्कृत व प्रादेशिक ग्रंथ : नयचंद्र सूरीचे हम्मीर महाकाव्य (रणथंभोर), पद्मनाभचे कान्हडदे प्रबंध (जालोर, १४५५), जैन प्रबंध; नंतरचे मलिक मुहम्मद **जायसीचे *पद्मावत*** (१५४०) – हे काव्य आहे, काटेकोर इतिहास नव्हे.
मर्यादा : दरबारी लेखकांनी आश्रयदात्याची स्तुती केली; सुलतान, सरदार व युद्धे यांवरच भर; शेतकरी, कारागीर व स्त्रिया यांविषयी फार कमी माहिती; अनेकदा घटनांनंतर बऱ्याच वर्षांनी लेखन; बरनीच्या तारखा व आकडे कधी कधी चुकीचे. म्हणून नाणी, शिलालेख व वास्तू यांच्याशी पडताळणी आवश्यक.
साहित्यिक साधने – लिखित ग्रंथ; याउलट नाणी, शिलालेख, वास्तू ही पुरातत्त्वीय साधने.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
सु. १२६० – मिनहाज-उस-सिराजचे तबकात-ए-नासिरी.
१३११–१२ – अमीर खुसरोचे खजाइन-उल-फुतूह.
१३३३–१३४२ – इब्न बतूता भारतात.
१३५० – इसामीचे फुतूह-उस-सलातीन.
१३५७ – झियाउद्दीन बरनीचे तारीख-ए-फिरोजशाही.
अमीर हसन सिजझी – फवाइद-उल-फुवाद चे संकलक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : झियाउद्दीन बरनी.
बरनी हा चौदाव्या शतकातील इतिहासकार होता. त्याच्या तारीख-ए-फिरोजशाही (१३५७) मध्ये बल्बन ते फिरोजशाह तुघलक या काळाचा इतिहास आहे. अलाउद्दीनचे बाजार नियंत्रण आणि मुहम्मद बिन तुघलकाचे प्रयोग यांचे ते मुख्य साधन आहे. फतवा-ए-जहाँदारी मध्ये त्याचे राजत्वविषयक विचार आहेत. तो उच्चकुलीन सरदारांच्या बाजूने पक्षपाती होता.
Q2. इब्न बतूता कोण होता?
मोरोक्कोचा प्रवासी; तो १३३३ ते १३४२ या काळात भारतात होता. मुहम्मद बिन तुघलकाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले आणि नंतर चीनला वकील म्हणून पाठवले. त्याच्या रिहला या प्रवासवर्णनात सुलतान, दरबार, टपाल व्यवस्था व भारतीय शहरांचे वर्णन आहे.
Q3. दिल्ली सल्तनतीच्या इतिहासाचे साधन म्हणून फार्सी इतिवृत्तांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
मार्को पोलो व अब्दुर रज्जाक – दक्षिण भारत व विजयनगर.
फवाइद-उल-फुवाद सारख्या मल्फुजातमधून धार्मिक जीवन, संतांचा राज्यसत्तेबद्दलचा दृष्टिकोन व सामान्य लोकांचे जीवन कळते.
मर्यादा : प्रवाशांचे गैरसमज किंवा अतिशयोक्ती.
Q5. दिल्ली सल्तनतीच्या साहित्यिक साधनांचे गुण व मर्यादा यांची चर्चा करा.
गुण : समकालीन, अनेकदा प्रत्यक्षदर्शी; नेमकी नावे, तारखा, घटना; धोरणांचे स्पष्टीकरण (बाजार नियंत्रण, प्रतीक चलन).
विविधता : इतिवृत्ते, आत्मचरित्रे, काव्य, प्रवासवर्णने, सूफी ग्रंथ, संस्कृत ग्रंथ.
मर्यादा : आश्रयदात्याची स्तुती, धार्मिक पक्षपात, दरबार व युद्धांवरच भर.
शेतकरी, कारागीर, स्त्रिया यांविषयी अल्प माहिती; तारखा व आकड्यांत चुका.
म्हणून नाणी, शिलालेख, वास्तू यांच्याशी तुलना आवश्यक.
परीक्षेसाठी टीप
लेखक – ग्रंथ – कोणत्या काळाची माहिती असा तक्ता पाठ करा. बरनी, मिनहाज-उस-सिराज, अमीर खुसरो, इसामी व इब्न बतूता यांच्यावर प्रश्न सर्वाधिक येतात.
Read in English
Quick summary
Most of what we know about the Delhi Sultanate (1206–1526) comes from literary sources – books written at the time. The most important are Persian chronicles (histories) written by court historians, the accounts of foreign travellers such as Ibn Battuta, the memoirs of rulers, and the sayings of Sufi saints. Sanskrit and regional-language works add the view from outside the court. A historian must read them critically, because court writers often praised their patrons.
Key points
Persian became the language of the court, so most chronicles are in Persian. Historians call this genre tarikh (history).
**Hasan Nizami – Taj-ul-Maasir: the earliest Sultanate chronicle; covers Muhammad Ghori, Qutbuddin Aibak and the early years of Iltutmish**.
**Minhaj-us-Siraj – Tabaqat-i-Nasiri (completed c. 1260): dedicated to Sultan Nasiruddin Mahmud**; main source for the Ghorids, Aibak, Iltutmish, Razia and the early career of Balban.
**Ziauddin Barani – Tarikh-i-Firoz Shahi (1357): history from Balban to the early years of Firoz Tughlaq. Main source for Alauddin's market control and Muhammad bin Tughlaq's experiments**. His Fatawa-i-Jahandari gives his political ideas. He was biased in favour of high-born nobles and orthodox Islam.
Amir Khusrau (1253–1325): poet-historian. Khazain-ul-Futuh describes Alauddin's conquests, including Malik Kafur's southern campaigns; Miftah-ul-Futuh (Jalaluddin), Qiran-us-Sadain (Kaiqubad and Bughra Khan), Nuh Sipihr (Mubarak Shah) and Tughlaq Nama (Ghiyasuddin Tughlaq).
**Isami – Futuh-us-Salatin (1350): a verse history written in the Deccan at the Bahamani court; useful because it is critical of Muhammad bin Tughlaq**.
**Shams Siraj Afif – Tarikh-i-Firoz Shahi: continues Barani; main source for Firoz Shah Tughlaq's reign. Firoz Shah's** own Futuhat-i-Firoz Shahi lists his works and reforms.
**Yahya bin Ahmad Sirhindi – Tarikh-i-Mubarak Shahi: the chief source for the Sayyid** period.
Foreign travellers: Ibn Battuta of Morocco wrote the Rihla; he lived in India 1333–1342 and served as qazi of Delhi under Muhammad bin Tughlaq; he describes the court, the postal system (dak), cities and customs. Marco Polo (1290s) described south India; Abdur Razzaq (1443) described Vijayanagar.
Earlier works used as background: **Al-Biruni's Kitab-ul-Hind (11th century) on Indian society and science, and the *Chachnama*** on the Arab conquest of Sind (712).
Sufi literature (malfuzat): Fawaid-ul-Fuad, the recorded conversations of Nizamuddin Auliya, compiled by Amir Hasan Sijzi – shows the life of ordinary people and the views of the saints.
Military and political manuals: Fakhr-i-Mudabbir's Adab-ul-Harb wa Shujaat (on war and statecraft).
Sanskrit and regional works: Nayachandra Suri's Hammira Mahakavya (Ranthambhor), Padmanabha's Kanhadade Prabandha (Jalor, 1455), Jain prabandhas, and later Malik Muhammad **Jayasi's *Padmavat*** (1540) – literature rather than strict history.
Limitations: court historians praised their patrons, wrote mostly about the sultan, nobles and wars, said little about peasants and women, and often wrote years after the events. Barani's dates and figures are sometimes inaccurate. So sources must be cross-checked with coins, inscriptions and buildings.
Important terms
Tarikh – a history or chronicle.
Malfuzat – recorded conversations of a Sufi saint.
Rihla – travel account (Ibn Battuta's book).
Futuh / Futuhat – "victories"; title of books on conquests.
Literary sources – written books, as opposed to archaeological sources (coins, inscriptions, monuments).
Important dates and people
c. 1260 – Tabaqat-i-Nasiri by Minhaj-us-Siraj.
1311–12 – Khazain-ul-Futuh by Amir Khusrau.
1333–1342 – Ibn Battuta in India.
1350 – Futuh-us-Salatin by Isami.
1357 – Tarikh-i-Firoz Shahi by Ziauddin Barani.
Amir Hasan Sijzi – compiler of Fawaid-ul-Fuad.
5 important questions
Q1. Write a short note on Ziauddin Barani.
Barani was a historian of the 14th century. His Tarikh-i-Firoz Shahi (1357) covers the period from Balban to Firoz Tughlaq and is the main source for Alauddin's market control and Muhammad bin Tughlaq's experiments. His Fatawa-i-Jahandari explains his ideas on kingship. He was biased towards nobles of high birth.
Q2. Who was Ibn Battuta?
A traveller from Morocco who lived in India from 1333 to 1342. Muhammad bin Tughlaq made him qazi of Delhi and later sent him as envoy to China. His travel book, the Rihla, describes the Sultan, the court, the postal system and Indian cities.
Q3. Describe the Persian chronicles as a source of the history of the Delhi Sultanate.
Persian was the court language; court historians wrote tarikhs.
Hasan Nizami (Taj-ul-Maasir) and Minhaj-us-Siraj (Tabaqat-i-Nasiri) – early Sultanate.
Amir Khusrau – Khazain-ul-Futuh, Tughlaq Nama and other works.
घटक १ : दिल्ली सल्तनतीची स्थापना — कुतुबुद्दीन ऐबक व इल्तुतमिश
Unit I · Foundation of the Delhi Sultanate: Qutbuddin Aibak and Iltutmish
थोडक्यात सारांश
मुहम्मद घोरीने तराईच्या दुसऱ्या लढाईत (११९२) पृथ्वीराज चौहानचा पराभव केल्यानंतर त्याचा तुर्की गुलाम सेनापती कुतुबुद्दीन ऐबक भारतातील जिंकलेल्या प्रदेशाचा कारभार पाहू लागला. १२०६ मध्ये घोरीचा खून झाल्यावर ऐबक लाहोर येथे स्वतंत्र शासक बनला – यालाच दिल्ली सल्तनतीची स्थापना आणि गुलाम (मामलुक) घराण्याची सुरुवात मानतात. ऐबकाने फक्त चार वर्षे राज्य केले. त्याचा जावई इल्तुतमिश (१२११–१२३६) याने प्रतिस्पर्ध्यांचा बीमोड केला, मंगोल संकट टाळले, दिल्लीला राजधानी केले, खलिफाची मान्यता (१२२९) मिळवली आणि सल्तनतीच्या मूलभूत संस्था उभारल्या; म्हणून त्याला सल्तनतीचा खरा संस्थापक म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पार्श्वभूमी : तराईच्या पहिल्या लढाईत (११९१) घोरी हरला, पण दुसऱ्या लढाईत (११९२) जिंकला; दिल्ली, अजमेर व गंगा–यमुना दोआबातील जिंकलेल्या प्रदेशाची जबाबदारी ऐबकावर सोपवली.
कुतुबुद्दीन ऐबक (१२०६–१२१०) : घोरीने विकत घेतलेला तुर्की गुलाम; पराक्रमामुळे विश्वासू सेनापती बनला. १२०६ मध्ये घोरीच्या मृत्यूनंतर लाहोरहून राज्य केले; मलिक / सिपहसालार ही पदवी वापरली; १२०८ मध्ये त्याला औपचारिकपणे गुलामगिरीतून मुक्ती मिळाली.
ऐबकासमोरील समस्या : गझनीचा ताजुद्दीन यल्दोज व मुलतान–सिंधचा नासिरुद्दीन कुबाचा हे प्रतिस्पर्धी, राजपूत राजे, बंगाल (अलीमर्दान). त्याने विवाहसंबंधांचा वापर केला – यल्दोजच्या मुलीशी स्वतः विवाह, बहिणी कुबाचाला आणि मुलगी इल्तुतमिशला दिली.
दानशूरपणामुळे ऐबकाला लाखबख्श (लाखोंचे दान करणारा) म्हणत. हसन निजामी व फख्र-ए-मुदब्बिर त्याच्या दरबारात होते.
वास्तू : दिल्लीची कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद, अजमेरचे अढाई दिन का झोपडा, आणि कुतुबमिनारचे बांधकाम सुरू केले (परंपरेनुसार सूफी संत कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी यांच्या नावावरून नाव).
१२१० मध्ये लाहोर येथे चौगान (पोलो) खेळताना घोड्यावरून पडून त्याचा मृत्यू झाला. त्याचा दुर्बल वारस आरामशाह याला सरदारांनी हटवले.
इल्तुतमिश (१२११–१२३६) : ऐबकाचा इल्बरी तुर्क गुलाम, जावई व बदायूंचा सुभेदार; दिल्लीच्या सरदारांच्या निमंत्रणावरून आला आणि आरामशाहचा पराभव केला.
सत्तेचे दृढीकरण : यल्दोजचा पराभव (तराई, १२१५–१६), कुबाचाचा बीमोड (१२२८); बंगाल पुन्हा ताब्यात; रणथंभोर व ग्वाल्हेर परत मिळवले.
मंगोल संकट : १२२१ मध्ये ख्वारिज्मच्या जलालुद्दीन मंगबर्नीचा पाठलाग करत चंगेजखान सिंधू नदीपर्यंत आला. इल्तुतमिशने शहाणपणाने मंगबर्नीला आश्रय नाकारला, त्यामुळे मंगोल परत गेले व नवजात राज्य वाचले.
खलिफाची मान्यता : १२२९ मध्ये बगदादच्या अब्बासी खलिफाकडून मान्यतापत्र (मन्शूर) मिळाले – सुलतानपदाला कायदेशीर अधिष्ठान.
संस्था : विश्वासू तुर्की गुलाम सरदारांचा तुर्कान-ए-चहलगानी (चाळीस सरदारांचे मंडळ) गट; इक्ता पद्धतीचा विकास (रोख पगाराऐवजी अधिकाऱ्यांना प्रदेशाचा महसूल); चांदीचा टंका व तांब्याचा जीतल ही सल्तनतीची मूलभूत नाणी सुरू केली.
दिल्लीला राजधानी केले; कुतुबमिनार पूर्ण केला; त्याच्या जवळ स्वतःची कबर बांधली.
मृत्यूपूर्वी मुलांना डावलून मुलगी रझियाला वारस नेमले. १२३६ मध्ये त्याचा मृत्यू झाला.
टंका / जीतल – इल्तुतमिशने सुरू केलेली चांदीची व तांब्याची नाणी.
मन्शूर – खलिफाकडून मिळणारे मान्यतापत्र.
लाखबख्श – दानशूरपणामुळे ऐबकाला मिळालेली पदवी.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
११९२ – तराईची दुसरी लढाई.
१२०६ – घोरीचा मृत्यू; ऐबक शासक – दिल्ली सल्तनतीची स्थापना.
१२१० – लाहोर येथे ऐबकाचा मृत्यू.
१२११–१२३६ – इल्तुतमिशची कारकीर्द.
१२२१ – चंगेजखान सिंधू नदीवर.
१२२९ – इल्तुतमिशला खलिफाची मान्यता.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कुतुबुद्दीन ऐबक कोण होता?
मुहम्मद घोरीचा तुर्की गुलाम व सेनापती; १२०६ मध्ये तो दिल्ली सल्तनतीचा पहिला शासक बनला. त्याने लाहोरहून राज्य केले, त्याला लाखबख्श म्हणत. कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद व अढाई दिन का झोपडा बांधले, कुतुबमिनारचे काम सुरू केले. १२१० मध्ये चौगान खेळताना अपघाती मृत्यू.
Q2. टीप लिहा : तुर्कान-ए-चहलगानी.
इल्तुतमिशने निर्माण केलेला चाळीस प्रबळ तुर्की गुलाम सरदारांचा गट. त्यांच्याकडे उच्च पदे व इक्ता होत्या व त्यांनी राज्यकारभारात मदत केली. इल्तुतमिशनंतर ते "राजे बनवणारे" झाले व वारसांना त्रास दिला; शेवटी बल्बनने (जो स्वतः त्यांपैकी एक होता) त्यांची सत्ता मोडली.
Q3. कुतुबुद्दीन ऐबकाच्या कामगिरीचे वर्णन करा.
११९२ नंतर भारतात घोरीचा प्रतिनिधी; विजयांचा विस्तार.
१२०६ पासून स्वतंत्र शासक; गुलाम घराण्याची स्थापना.
यल्दोज व कुबाचा यांच्याशी युद्ध व विवाहसंबंधांद्वारे तोडगा.
दानशूरपणा – लाखबख्श; हसन निजामीला आश्रय.
वास्तू – कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद, अढाई दिन का झोपडा, कुतुबमिनारची सुरुवात.
अल्प कारकीर्द (मृत्यू १२१०), त्यामुळे भक्कम प्रशासन उभारता आले नाही.
Q4. इल्तुतमिशला दिल्ली सल्तनतीचा खरा संस्थापक का म्हणतात?
सिंहासन सुरक्षित केले – आरामशाह, यल्दोज (१२१५–१६) व कुबाचा (१२२८) यांचा पराभव.
After Muhammad Ghori defeated Prithviraj Chauhan at Tarain (1192), his Turkish slave-general Qutbuddin Aibak governed his Indian conquests. When Ghori was killed in 1206, Aibak became the independent ruler at Lahore – this is taken as the foundation of the Delhi Sultanate and of the Slave (Mamluk) dynasty. Aibak ruled only four years. His son-in-law Iltutmish (1211–1236) removed rivals, faced the Mongol danger, made Delhi the capital, got recognition from the Caliph (1229), and built the basic institutions – so he is called the real founder of the Sultanate.
Key points
Background: Muhammad Ghori lost the first battle of Tarain (1191) but won the second battle of Tarain (1192); Aibak was left in charge of the conquered territory (Delhi, Ajmer and the Ganga–Yamuna region).
Qutbuddin Aibak (1206–1210): a Turkish slave bought by Ghori; rose to be his trusted general. After Ghori's death (1206) he ruled from Lahore; he used the title Malik/Sipahsalar, and was formally freed (manumitted) in 1208.
Problems before Aibak: rivals Tajuddin Yildiz (Ghazni) and Nasiruddin Qubacha (Multan, Sind); Rajput chiefs; Bengal (Ali Mardan). He used marriage alliances – married Yildiz's daughter, gave his sisters to Qubacha and his daughter to Iltutmish.
Aibak was famous for generosity and was called Lakh Baksh (giver of lakhs). Hasan Nizami and Fakhr-i-Mudabbir were at his court.
Buildings: Quwwat-ul-Islam mosque (Delhi), Adhai Din ka Jhonpra (Ajmer), and he began the Qutb Minar (named after Sufi saint Qutbuddin Bakhtiyar Kaki, according to tradition).
He died in 1210 at Lahore after falling from his horse while playing chaugan (polo). His weak successor Aram Shah was removed by the nobles.
Iltutmish (1211–1236): an Ilbari Turk slave of Aibak, son-in-law, governor of Badaun; invited by Delhi nobles; defeated Aram Shah.
Consolidation: defeated Yildiz (battle of Tarain, 1215–16) and Qubacha (1228); brought Bengal back under control; recovered Ranthambhor and Gwalior.
Mongol danger: in 1221 Chingiz Khan reached the Indus chasing Jalaluddin Mangbarni of Khwarizm. Iltutmish wisely refused him shelter, so the Mongols turned back – the young state was saved.
Recognition: in 1229 he received a letter of investiture (manshur) from the Abbasid Caliph of Baghdad – legal status as Sultan.
Institutions: organised the nobility of trusted Turkish slaves called Turkan-i-Chahalgani (the Forty); developed the iqta system (land revenue assignments to officers in place of cash salary); introduced the silver tanka and copper jital – the basic coins of the Sultanate.
Delhi made the capital; he completed the Qutb Minar; built his tomb near it.
Before his death he nominated his daughter Razia as successor, passing over his sons. He died in 1236.
Important terms
Mamluk / Slave dynasty – dynasty of rulers who were originally slaves (1206–1290).
Iqta – a territory whose revenue was assigned to an officer (iqtadar/muqti) for salary and army.
Turkan-i-Chahalgani – group of forty Turkish nobles of Iltutmish.
Tanka / Jital – silver and copper coins introduced by Iltutmish.
Manshur – letter of investiture from the Caliph.
Lakh Baksh – title of Aibak for generosity.
Important dates and people
1192 – Second battle of Tarain.
1206 – Ghori's death; Aibak rules – foundation of the Delhi Sultanate.
1210 – Aibak's death at Lahore.
1211–1236 – Iltutmish.
1221 – Chingiz Khan on the Indus.
1229 – Caliph's investiture to Iltutmish.
5 important questions
Q1. Who was Qutbuddin Aibak?
A Turkish slave and general of Muhammad Ghori who became the first ruler of the Delhi Sultanate in 1206. He ruled from Lahore, was known as Lakh Baksh, built the Quwwat-ul-Islam mosque and Adhai Din ka Jhonpra, began the Qutb Minar, and died in 1210 in a polo accident.
Q2. Write a short note on Turkan-i-Chahalgani.
A group of forty powerful Turkish slave-nobles formed by Iltutmish. They held high posts and iqtas and helped him rule. After his death they became kingmakers and troubled his successors, until Balban (himself one of them) destroyed their power.
Q3. Describe the achievements of Qutbuddin Aibak.
Ghori's representative in India after 1192; extended conquests.
Ruler from 1206; founded the Slave dynasty.
Dealt with Yildiz and Qubacha through war and marriage alliances.
Generosity – Lakh Baksh; patron of Hasan Nizami.
Buildings – Quwwat-ul-Islam mosque, Adhai Din ka Jhonpra, start of Qutb Minar.
Short reign (died 1210), so he could not build a strong administration.
Q4. Why is Iltutmish called the real founder of the Delhi Sultanate?
Saved the throne – defeated Aram Shah, Yildiz (1215–16) and Qubacha (1228).
Saved the state from the Mongols by refusing shelter to Mangbarni (1221).
Made Delhi the capital; recovered Bengal, Ranthambhor, Gwalior.
Caliph's recognition (1229) gave legal authority.
Created the Chahalgani, developed iqta system, introduced tanka and jital.
Completed Qutb Minar; nominated Razia – an orderly succession plan.
Q5. Describe the problems faced by Iltutmish and how he solved them.
Rival claimants and nobles in Delhi – defeated Aram Shah's supporters.
Yildiz and Qubacha – defeated in war.
Mongol invasion threat – diplomacy, refused Mangbarni.
Rebel Bengal and Rajput chiefs – military campaigns.
Lack of legitimacy – Caliph's manshur.
Administration and money – iqta system, new coins, loyal Chahalgani.
Exam tip
For "real founder" questions, list Iltutmish's work under heads: consolidation, Mongols, legitimacy, administration, coins, buildings. Write dates 1206, 1221, 1229, 1236.
घटक १ : रझिया सुलतान आणि बल्बन — रक्त व लोह धोरण, राजत्वाचा सिद्धांत
Unit I · Razia Sultan and Balban: Blood and Iron Policy, Theory of Kingship
थोडक्यात सारांश
इल्तुतमिशची मुलगी रझिया सुलतान (१२३६–१२४०) ही दिल्ली सल्तनतीची पहिली व एकमेव स्त्री शासक होती. ती कर्तबगार व शूर होती, पण स्वतंत्रपणे राज्य करणारी स्त्री गर्विष्ठ तुर्की सरदारांना (चहलगानी) मान्य नव्हती; त्यामुळे १२४० मध्ये तिला पदच्युत करून ठार मारण्यात आले. दुर्बल सुलतानांच्या काळानंतर गयासुद्दीन बल्बन (१२६६–१२८७) याने राजसत्तेचे सामर्थ्य पुन्हा प्रस्थापित केले. त्याने बंडखोर व लुटारूंविरुद्ध निर्दय "रक्त व लोह" धोरण अवलंबले आणि राजा हा परमेश्वराची छाया आहे असा उच्च राजत्वाचा सिद्धांत मांडला.
महत्त्वाचे मुद्दे
रझियाचे सिंहासनारोहण : इल्तुतमिशने तिला वारस नेमले होते, पण सरदारांनी आधी तिचा भाऊ रुक्नुद्दीन फिरोज (१२३६) याला गादीवर बसवले. त्याचा गैरकारभार व त्याची आई शाह तुर्कान हिच्या क्रूरतेमुळे दिल्लीच्या जनतेने रझियाला पाठिंबा दिला आणि १२३६ मध्ये ती सुलतान बनली.
शासक म्हणून रझिया : तिने पडदा सोडला, पुरुषी पोशाख (कबा) व टोपी (कुलाह) घातली, हत्तीवरून जनतेसमोर फिरली, खुला दरबार भरवला व स्वतः सैन्याचे नेतृत्व केले. सुरुवातीची सरदारांची बंडे तिने मोडली.
सरदारांशी संघर्ष : तिने तुर्केतरांना, विशेषतः अबिसिनियन जमालुद्दीन याकूतला बढती देऊन शाही अश्वशाळेचा प्रमुख (अमीर-ए-आखूर) केले. तुर्की सरदारांना हा आपल्या सत्तेला धोका वाटला.
पतन : भटिंड्याचा सुभेदार अल्तुनिया याने बंड केले (१२४०); याकूत मारला गेला व रझिया कैद झाली. तिने अल्तुनियाशी विवाह करून दिल्लीवर चाल केली, पण पराभूत होऊन कैथलजवळ १२४० मध्ये मारली गेली.
अपयशाची कारणे : चहलगानीची महत्त्वाकांक्षा, स्त्री शासकाबद्दलचा पूर्वग्रह, याकूतला दिलेली मर्जी, स्वतःच्या निष्ठावान सैन्याचा अभाव. मिनहाज-उस-सिराजने लिहिले की राजाला आवश्यक सर्व गुण तिच्यात होते, फक्त ती पुरुष म्हणून जन्मली नव्हती.
दुर्बल वारस (१२४०–१२६६) : बहरामशाह, मसूदशाह व नासिरुद्दीन महमूद (१२४६–१२६६); खरी सत्ता त्याचा नायब (उपप्रमुख) व सासरा बल्बन (पदवी उलुगखान) याच्याकडे होती.
बल्बन (१२६६–१२८७) : इल्तुतमिशचा इल्बरी तुर्क गुलाम व चाळीसांपैकी एक. सुलतान झाल्यावर राजसत्तेची प्रतिष्ठा व दरारा पुन्हा निर्माण करणे हे त्याचे ध्येय होते.
राजत्वाचा सिद्धांत : राजा हा नियाबत-ए-खुदाई (पृथ्वीवरील परमेश्वराचा प्रतिनिधी) आणि जिल्ल-ए-इलाही (परमेश्वराची छाया) आहे; राजपद दैवी असून सरदारांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्याने स्वतःचा वंश पौराणिक इराणी राजा अफ्रासियाब याच्याशी जोडला.
दरबारी शिस्त : इराणी दरबारी प्रथा – सिजदा (साष्टांग नमस्कार) व पायबोस (पायांचे चुंबन); नौरोज उत्सव; दरबारात हसणे–थट्टा करण्यास मनाई; हलक्या कुळातील लोकांशी संबंध टाळले व उच्च पदे फक्त कुलीन लोकांना दिली.
रक्त व लोह धोरण (खून और फौलाद) : बंडखोरांना कठोर व जाहीर शिक्षा. दिल्लीभोवतीची जंगले तोडून मेवाती लुटारूंचा बीमोड केला; दोआब व कटेहर (रोहिलखंड) येथे सुव्यवस्था आणली; किल्ले बांधले व रस्त्यांवर अफगाण सैनिक ठेवले.
बंगालमधील तुघरिलखानचे बंड (सु. १२७९–८०) अत्यंत क्रूरपणे मोडले; मुलगा बुगराखान याला बंगालचा सुभेदार केले.
चहलगानीचा नाश : उरलेल्या चाळीस सरदारांना नमवले किंवा दूर केले, काहींना विषप्रयोगानेही.
हेरखाते : प्रत्येक प्रांतात गुप्त बातमीदार (बरीद) नेमले.
सैन्य : इमाद-उल-मुल्कच्या नेतृत्वाखाली दिवाण-ए-अर्ज (लष्कर खाते) पुनर्रचित केले; मंगोलांविरुद्ध वायव्य सरहद्द मजबूत केली. त्याचा थोरला मुलगा शहजादा मुहम्मद मंगोलांशी लढताना मारला गेला (१२८५).
परिणाम : सुव्यवस्था व राजसत्ता पुनर्स्थापित झाली, पण व्यवस्था एका बलवान व्यक्तीवर अवलंबून होती; त्याच्या मृत्यूनंतर (१२८७) दुर्बल कैकुबाद गादीवर आला आणि १२९० मध्ये खिलजींनी सत्ता घेतली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चहलगानी – चाळीस तुर्की सरदारांचा गट.
नियाबत-ए-खुदाई – परमेश्वराचा प्रतिनिधी.
जिल्ल-ए-इलाही – परमेश्वराची छाया.
सिजदा / पायबोस – साष्टांग नमस्कार / सुलतानाच्या पायांचे चुंबन.
रक्त व लोह धोरण – बंडखोर व लुटारूंविरुद्ध कठोर बळाचा वापर.
बरीद – बातमीदार, हेर.
दिवाण-ए-अर्ज – लष्कर खाते.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१२३६–१२४० – रझिया सुलतान.
१२४० – कैथलजवळ रझियाचा मृत्यू.
१२४६–१२६६ – नासिरुद्दीन महमूद; बल्बन नायब.
१२६६–१२८७ – बल्बन सुलतान.
१२८५ – शहजादा मुहम्मद मंगोलांशी लढताना ठार.
जमालुद्दीन याकूत, अल्तुनिया, तुघरिलखान.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. रझिया सुलतान अपयशी का ठरली?
तुर्की सरदारांना (चहलगानी) सत्ता स्वतःकडे हवी होती आणि स्त्रीने उघडपणे राज्य करणे त्यांना मान्य नव्हते. अबिसिनियन याकूतला दिलेल्या बढतीमुळे ते चिडले. अल्तुनियाच्या बंडाने (१२४०) तिची सत्ता संपली व कैथलजवळ ती मारली गेली.
Q2. टीप लिहा : बल्बनचा राजत्वाचा सिद्धांत.
बल्बनच्या मते राजा हा परमेश्वराचा प्रतिनिधी (नियाबत-ए-खुदाई) व परमेश्वराची छाया (जिल्ल-ए-इलाही) असून सर्व सरदारांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्याने अफ्रासियाबचा वंशज असल्याचा दावा केला, सिजदा व पायबोस प्रथा व कडक दरबारी शिस्त आणली आणि पदे फक्त कुलीनांना दिली.
Q3. रझिया सुलतानच्या कारकिर्दीचे वर्णन करा.
इल्तुतमिशची मुलगी; नियुक्त वारस; रुक्नुद्दीन फिरोजनंतर १२३६ मध्ये गादी.
पडदा सोडला, पुरुषी पोशाख, खुला दरबार, सैन्याचे नेतृत्व.
सरदारांची बंडे मोडली; स्वतःचा गट तयार करण्याचा प्रयत्न (याकूत).
चहलगानीचा विरोध; अल्तुनियाचे बंड.
अल्तुनियाशी विवाह; १२४० मध्ये पराभव व मृत्यू.
मूल्यमापन : कर्तबगार शासक; सरदार व पूर्वग्रहांमुळे अपयश.
Q4. बल्बनचे रक्त व लोह धोरण स्पष्ट करा.
उद्देश : कायदा–सुव्यवस्था व सुलतानाचा दरारा पुनर्स्थापित करणे.
दिल्लीजवळील मेवातींचा बीमोड; जंगलतोड; किल्ले व ठाणी.
दोआब व कटेहरमध्ये सुव्यवस्था.
बंगालमधील तुघरिलखानचे बंड कठोरपणे मोडले.
चहलगानीचा नाश; सर्वत्र हेर.
मंगोलांविरुद्ध मजबूत सैन्य. परिणाम : शांतता, पण भीतीच्या आधारावर.
Q5. शासक म्हणून बल्बनचे मूल्यमापन करा.
राजत्वाचा सिद्धांत व दरबारी प्रतिष्ठेमुळे राजसत्तेचा दरारा वाढला.
रक्त व लोह धोरणामुळे शांतता व रस्त्यांवर सुरक्षितता.
बल्बनवरील प्रश्नात सहसा दोन भाग असतात : राजत्वाचा सिद्धांत आणि रक्त व लोह धोरण. फार्सी संज्ञा (नियाबत-ए-खुदाई, जिल्ल-ए-इलाही, सिजदा, पायबोस) त्यांच्या अर्थासह लिहा.
Read in English
Quick summary
Razia Sultan (1236–1240), daughter of Iltutmish, was the first and only woman ruler of the Delhi Sultanate. She was able and brave, but the proud Turkish nobles (the Chahalgani) would not accept a woman who ruled in her own right, and she was overthrown and killed in 1240. After a period of weak sultans, Ghiyasuddin Balban (1266–1287) restored the power of the crown. He followed a ruthless "blood and iron" policy against rebels and robbers, and put forward a lofty theory of kingship that the king is the shadow of God.
Key points
Razia's accession: Iltutmish had nominated her, but the nobles first raised her brother Ruknuddin Firoz (1236). His misrule and his mother Shah Turkan's cruelty led the people of Delhi to support Razia, who took the throne in 1236.
Razia as ruler: she gave up the veil, wore a tunic (qaba) and cap (kulah), rode an elephant in public, held open court and personally led armies. She suppressed early revolts of nobles.
Conflict with nobles: she promoted non-Turks, especially the Abyssinian Jamaluddin Yaqut, made master of the royal stables (amir-i-akhur). The Turkish nobles saw this as a threat to their power.
Fall: Altunia, governor of Bhatinda, revolted (1240); Yaqut was killed and Razia imprisoned. She married Altunia and marched on Delhi, but was defeated and killed near Kaithal in 1240.
Causes of her failure: ambition of the Chahalgani, prejudice against a woman ruler, favour shown to Yaqut, and lack of a loyal army of her own. Minhaj-us-Siraj praised her as having every quality of a king except that she was not born a man.
Weak successors (1240–1266): Bahram Shah, Masud Shah and Nasiruddin Mahmud (1246–1266); real power lay with Balban, his naib (deputy) and father-in-law, titled Ulugh Khan.
Balban (1266–1287): an Ilbari Turk slave of Iltutmish and a member of the Forty. On becoming Sultan he aimed to restore the prestige and fear of the crown.
Theory of kingship: the king is Niyabat-i-Khudai (God's deputy on earth) and Zil-i-Ilahi (shadow of God); kingship is divine and above the nobles. He claimed descent from the legendary Persian king Afrasiyab.
Court discipline: Persian court customs – sijda (prostration) and paibos (kissing the feet); celebration of Nauroz; no laughing or joking in court; he kept away from low-born people and gave high posts only to men of noble birth.
Blood and iron policy (khoon aur faulad): severe, open punishment of rebels. He cleared the jungles around Delhi and crushed the Mewati robbers; restored order in the Doab and Katehar (Rohilkhand); built forts and posted Afghan soldiers on the roads.
Revolt of Tughril Khan in Bengal (c. 1279–80) was crushed with great cruelty; Balban made his son Bughra Khan governor of Bengal.
Destroyed the Chahalgani: humbled or removed the remaining Forty, sometimes by poison.
Spy system: appointed secret news-writers (barids) in every province.
Army: reorganised the Diwan-i-Arz (military department) under Imad-ul-Mulk; strengthened the north-west frontier against the Mongols. His eldest son Prince Muhammad was killed fighting the Mongols (1285).
Result: he restored order and royal authority, but his system depended on one strong man; after his death (1287) the weak Kaiqubad ruled and the Khaljis took power in 1290.
Important terms
Chahalgani – the Forty Turkish nobles.
Niyabat-i-Khudai – deputy of God.
Zil-i-Ilahi – shadow of God.
Sijda / Paibos – prostration / kissing the Sultan's feet.
Blood and iron policy – harsh force against rebels and robbers.
Barid – news-writer / spy.
Diwan-i-Arz – department of the army.
Important dates and people
1236–1240 – Razia Sultan.
1240 – Razia killed near Kaithal.
1246–1266 – Nasiruddin Mahmud; Balban as naib.
1266–1287 – Balban as Sultan.
1285 – Prince Muhammad killed by Mongols.
Jamaluddin Yaqut, Altunia, Tughril Khan.
5 important questions
Q1. Why did Razia Sultan fail?
The Turkish nobles (Chahalgani) wanted power for themselves and disliked a woman ruling openly. Her promotion of the Abyssinian Yaqut angered them. Altunia's revolt (1240) ended her rule and she was killed near Kaithal.
Q2. Write a short note on Balban's theory of kingship.
Balban said the king is God's deputy (Niyabat-i-Khudai) and shadow of God (Zil-i-Ilahi), above all nobles. He claimed descent from Afrasiyab, introduced sijda and paibos and strict court dignity, and gave posts only to the high-born.
Q3. Describe the life and achievements of Razia Sultan.
Daughter of Iltutmish; nominated heir; throne in 1236 after Ruknuddin Firoz.
Gave up purdah, wore male dress, held open court, led the army.
Suppressed revolts of nobles; tried to build her own group (Yaqut).
Opposition of the Chahalgani; revolt of Altunia.
Married Altunia, defeated and killed in 1240.
Evaluation: capable ruler; failed because of the nobles and prejudice.
Q4. Explain Balban's blood and iron policy.
Aim: restore law and order and the fear of the Sultan.
Mewatis near Delhi crushed; jungles cleared; forts and police posts.
Order restored in the Doab and Katehar.
Tughril Khan's revolt in Bengal crushed severely.
Chahalgani destroyed; spies everywhere.
Strong army against Mongols. Result: peace, but by fear.
Q5. Evaluate Balban as a ruler.
Theory of kingship and court dignity raised the crown's prestige.
Blood and iron policy brought peace and safety on roads.
Ended the power of the Forty; centralised authority.
Spy system and reorganised army; defence against Mongols.
Limits: harsh, racial pride, narrow base of nobility, no lasting institutions.
Weak successors; Khalji revolution in 1290.
Exam tip
Questions on Balban usually combine two parts: theory of kingship and blood and iron policy. Write the Persian terms (Niyabat-i-Khudai, Zil-i-Ilahi, sijda, paibos) with their meanings.
घटक २ : अलाउद्दीन खिलजी — प्रशासकीय सुधारणा, राजत्वाचा सिद्धांत, बाजार नियंत्रण धोरण
Unit II · Alauddin Khilji: Administrative Reforms, Theory of Kingship, Market Control
थोडक्यात सारांश
अलाउद्दीन खिलजी (१२९६–१३१६) हा दिल्ली सल्तनतीतील सर्वात सामर्थ्यशाली सुलतानांपैकी एक होता. सततची बंडे आणि मंगोल आक्रमणे थांबवण्यासाठी त्याने कठोर प्रशासकीय सुधारणा केल्या, सरदारांवर पूर्ण नियंत्रण ठेवले आणि रोख वेतनावरील मोठे स्थायी सैन्य उभारले. धर्म आणि उलेमांपासून राजकारण वेगळे ठेवणारा, सुलतानाच्या इच्छेलाच कायदा मानणारा राजत्वाचा सिद्धांत त्याने मांडला. सैन्याचा खर्च भागवण्यासाठी त्याने दिल्लीत राबवलेले बाजार नियंत्रण धोरण मध्ययुगीन भारतातील एक अनोखा प्रयोग मानला जातो.
महत्त्वाचे मुद्दे
सत्तेवर येणे : कडा-माणिकपूरचा सुभेदार असताना त्याने १२९६ मध्ये देवगिरीवर (यादवांवर) स्वारी करून प्रचंड संपत्ती मिळवली. त्याच वर्षी काका जलालुद्दीन खिलजीचा खून करून तो सुलतान झाला.
बंडांची कारणे (बरनीनुसार) : (१) सुलतानाचे प्रजेच्या कारभाराकडे दुर्लक्ष, (२) मद्यपानाच्या मेजवान्या, (३) सरदारांचे आपसातील संबंध व विवाह, (४) सरदारांकडील अतिरिक्त संपत्ती.
बंडविरोधी उपाय : धार्मिक व इनाम जमिनी (मिल्क, इनाम, वक्फ) जप्त केल्या; हेरखाते (बरीद, मुन्हियान) उभारले; दिल्लीत मद्यपानबंदी केली; सुलतानाच्या परवानगीशिवाय सरदारांच्या भेटी, मेजवान्या व विवाहसंबंधांवर बंदी घातली.
महसूल सुधारणा : दोआब व दिल्लीजवळच्या प्रदेशात जमिनीचे मोजमाप (मसाहत, बिस्वा हे एकक) करून उत्पन्नाच्या निम्मा भाग (५०%) जमीन महसूल घेतला. याशिवाय घरी (घरपट्टी) व चराई (गुरे चारण्यावरील कर) हे कर लावले.
खूत, मुकद्दम, चौधरी या ग्रामीण मध्यस्थांचे विशेषाधिकार काढून घेतले; त्यांनाही इतरांप्रमाणे कर भरावे लागले. थकबाकी वसुलीसाठी दिवाण-इ-मुस्तखराज हा विभाग सुरू केला.
लष्करी सुधारणा : सुलतानाचे थेट नियंत्रण असलेले, रोख वेतन घेणारे मोठे स्थायी सैन्य उभारले. सैनिकांची भरती व तपासणी आरिज-इ-मुमालिक करत असे.
दाग (घोड्यांवर शिक्का मारणे) आणि हुलिया (सैनिकाचे वर्णनपत्र) पद्धत सुरू केली, म्हणजे तपासणीच्या वेळी हलका घोडा किंवा बनावट सैनिक दाखवता येऊ नये.
राजत्वाचा सिद्धांत : सुलतानाची सत्ता सर्वोच्च व निरंकुश; राज्यकारभारात उलेमांचा हस्तक्षेप नाही. "राजत्वाला नातेगोते नसते" (Kingship knows no kinship) हे वचन त्याच्याशी जोडले जाते.
बयानाचा काझी मुगीसुद्दीन याच्याशी झालेल्या संवादात (बरनीने नोंदवलेला) तो म्हणतो की, शरियतमध्ये काय योग्य हे मला माहीत नाही; राज्याच्या हितासाठी जे योग्य वाटते तेच मी हुकूम देतो.
बाजार नियंत्रण धोरण : दिल्लीत धान्य, कापड, घोडे, गुरे, गुलाम आणि रोजच्या वस्तूंच्या किमती निश्चित केल्या. उदा. गहू प्रति मण ७½ जितल, जव ४ जितल (बरनीनुसार).
धान्यासाठी शाही कोठारे, नोंदणीकृत धान्य व्यापारी (कारवानी/बंजारा), साठेबाजीवर बंदी, दुष्काळात शिधावाटप अशी व्यवस्था होती.
कापड व महागड्या वस्तूंसाठी सराय-इ-अद्ल हा बाजार; मुलतानी व्यापाऱ्यांना सरकारी खजिन्यातून आगाऊ रक्कम; महाग कापड फक्त परवान्याने मिळे.
बाजार अधिकारी : दिवाण-इ-रियासत (बाजार नियंत्रक), शहना-इ-मंडी (बाजार अधीक्षक), बरीद व मुन्हियान (गुप्त हेर). कमी वजन देणाऱ्या व्यापाऱ्यांना कठोर शिक्षा होत असे.
परिणाम व मर्यादा : स्वस्ताईमुळे कमी वेतनात मोठे सैन्य पोसता आले आणि मंगोलांना रोखता आले. मात्र शेतकरी व व्यापाऱ्यांवर ताण आला; ही व्यवस्था मुख्यतः दिल्लीपुरती होती आणि १३१६ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर संपली.
विजय (थोडक्यात) : गुजरात (१२९९), रणथंबोर (१३०१), चित्तोड (१३०३), माळवा; मलिक काफूरच्या दक्षिण मोहिमा – देवगिरी, वारंगळ, द्वारसमुद्र, मदुराई (१३०७–१३११).
महत्त्वाच्या संज्ञा
राजत्वाचा सिद्धांत – सुलतानाच्या सत्तेचे स्वरूप सांगणारी कल्पना; अलाउद्दीनच्या मते सुलतानाची इच्छा हाच कायदा.
दाग – सरकारी घोड्यांवर शिक्का मारण्याची पद्धत.
हुलिया – प्रत्येक सैनिकाचे वर्णन (रूप, खुणा) नोंदवणारी पद्धत.
स्थायी सैन्य – कायम सेवेत असलेले, सरकारी रोख वेतन घेणारे सैन्य.
खराज – जमीन महसूल.
घरी / चराई – घरपट्टी / गुरे चारण्यावरील कर.
दिवाण-इ-मुस्तखराज – थकलेला महसूल वसूल करणारा विभाग.
सराय-इ-अद्ल – कापड व महागड्या वस्तूंचा सरकारी नियंत्रणाखालील बाजार.
शहना-इ-मंडी – बाजाराचा अधीक्षक.
मुन्हियान – बाजार व सरदारांवर लक्ष ठेवणारे गुप्त हेर.
जितल – तांब्याचे लहान नाणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१२९६ – अलाउद्दीन खिलजी सुलतान झाला; त्याच वर्षी देवगिरीवर स्वारी.
१२९६–१३१६ – अलाउद्दीनचा शासनकाळ.
१३०३ – चित्तोड विजय; दिल्लीवर मंगोलांचे मोठे आक्रमण.
१३०७–१३११ – मलिक काफूरच्या दक्षिण मोहिमा.
१३१६ – अलाउद्दीनचा मृत्यू; बाजार नियंत्रण व्यवस्था संपुष्टात.
झियाउद्दीन बरनी – तारीख-इ-फिरोजशाही चा लेखक; बाजार नियंत्रणाचा मुख्य स्रोत.
अमीर खुसरो – दरबारी कवी; खजाइन-उल-फुतूह मध्ये अलाउद्दीनच्या विजयांचे वर्णन.
काझी मुगीसुद्दीन – बयानाचा काझी; राजत्वावरील प्रसिद्ध संवाद.
अला-उल-मुल्क – दिल्लीचा कोतवाल (बरनीचा काका); नवा धर्म स्थापण्याच्या व जगजिंकण्याच्या कल्पनेपासून सुलतानाला परावृत्त केले.
मलिक काफूर – दक्षिण मोहिमांचा सेनापती.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : दाग आणि हुलिया पद्धत.
अलाउद्दीनने सैन्यातील फसवणूक थांबवण्यासाठी दाग (घोड्यांवर शिक्का) आणि हुलिया (सैनिकाचे वर्णनपत्र) पद्धत सुरू केली. त्यामुळे तपासणीच्या वेळी चांगल्या घोड्याऐवजी कमकुवत घोडा किंवा खऱ्या सैनिकाऐवजी दुसरी व्यक्ती दाखवता येत नसे. ही जबाबदारी आरिज-इ-मुमालिककडे होती.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : सराय-इ-अद्ल म्हणजे काय?
सराय-इ-अद्ल हा दिल्लीतील कापड, सुका मेवा, तूप, तेल अशा वस्तूंचा सरकारी बाजार होता. व्यापाऱ्यांची नोंदणी होई; मुलतानी व्यापाऱ्यांना माल आणण्यासाठी खजिन्यातून आगाऊ रक्कम दिली जाई. महाग कापड फक्त परवाना असलेल्यांनाच मिळे.
Q3. अलाउद्दीन खिलजीच्या प्रशासकीय सुधारणांचे वर्णन करा. (सविस्तर उत्तर)
बंडांचा बंदोबस्त : बरनीने सांगितलेली बंडांची चार कारणे ओळखून मिल्क, इनाम, वक्फ जमिनी जप्त केल्या; सरदारांकडील अतिरिक्त संपत्ती कमी केली.
हेरखाते : बरीद व मुन्हियान यांच्यामार्फत सरदार व बाजारातील प्रत्येक घडामोडीची माहिती सुलतानाला मिळत असे.
मद्यपानबंदी व सामाजिक निर्बंध : दिल्लीत दारूबंदी; सरदारांच्या मेजवान्या व परवानगीविना विवाहसंबंधांवर बंदी.
महसूल : जमिनीचे मोजमाप करून उत्पन्नाचा निम्मा भाग कर; घरी व चराई कर; खूत-मुकद्दमांचे विशेषाधिकार रद्द; दिवाण-इ-मुस्तखराज.
लष्कर : रोख वेतनावरील स्थायी सैन्य; दाग व हुलिया; आरिज-इ-मुमालिककडून तपासणी.
मूल्यमापन : बंडे थांबली, केंद्रसत्ता बळकट झाली व मंगोल आक्रमणे परतवली; पण ही व्यवस्था भीती व कठोरतेवर आधारित असल्याने त्याच्या मृत्यूनंतर टिकली नाही.
Q4. अलाउद्दीन खिलजीचा राजत्वाचा सिद्धांत स्पष्ट करा. (सविस्तर उत्तर)
निरंकुश सत्ता : सुलतानाची सत्ता सर्वोच्च; सरदार, नातेवाईक कोणालाही सत्तेत वाटा नाही – "राजत्वाला नातेगोते नसते".
धर्म व राजकारण वेगळे : राज्यकारभारात उलेमांचा सल्ला किंवा हस्तक्षेप त्याने स्वीकारला नाही; राज्याचे हित हाच कायद्याचा आधार.
काझी मुगीसुद्दीनशी संवाद : शरियत काय सांगते हे न पाहता, राज्यासाठी योग्य ते हुकूम मी देतो, असे त्याने सांगितले (बरनी).
महत्त्वाकांक्षा : नवा धर्म स्थापण्याची व सिकंदरप्रमाणे जग जिंकण्याची कल्पना त्याच्या मनात होती; कोतवाल अला-उल-मुल्कने त्याला परावृत्त केले.
बल्बनशी तुलना : बल्बनने राजत्वाला दैवी प्रतिष्ठा (सुलतान हा पृथ्वीवरील ईश्वराची सावली) दिली, तर अलाउद्दीनने सत्तेचा आधार राज्यहित व सामर्थ्य मानला.
निष्कर्ष : या सिद्धांतामुळे केंद्रसत्ता मजबूत झाली, पण सर्व काही सुलतानाच्या व्यक्तिमत्त्वावर अवलंबून राहिले.
Q5. अलाउद्दीन खिलजीच्या बाजार नियंत्रण धोरणाची उद्दिष्टे, स्वरूप व परिणाम सांगा. (सविस्तर उत्तर)
उद्दिष्टे : मंगोलांचा धोका रोखण्यासाठी मोठे सैन्य कमी वेतनात पोसणे (बरनीचे मत); अमीर खुसरोच्या मते प्रजेला स्वस्ताई देणे.
धान्य बाजार : किमती निश्चित (गहू ७½ जितल प्रति मण); खालसा गावांतील महसूल धान्यरूपात घेऊन शाही कोठारे; नोंदणीकृत व्यापारी; साठेबाजीवर बंदी; दुष्काळात शिधावाटप.
अंमलबजावणी : दिवाण-इ-रियासत, शहना-इ-मंडी, बरीद व मुन्हियान; वजनात फसवणूक केल्यास कठोर शिक्षा.
परिणाम : दिल्लीत किमती स्थिर राहिल्या, सैन्य मजबूत झाले; पण शेतकरी व व्यापाऱ्यांचा नफा घटला. ही व्यवस्था मुख्यतः दिल्लीपुरती होती का, याबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत; १३१६ नंतर ती संपली.
परीक्षेसाठी टीप
बंडांची चार कारणे, महसूल-लष्कर सुधारणा आणि बाजार नियंत्रण ही तीन वेगवेगळी शीर्षके करून लिहा. राजत्वाच्या सिद्धांतावर काझी मुगीसुद्दीनचा संवाद आणि बल्बनशी तुलना लिहिल्यास अधिक गुण मिळतात.
Read in English
Quick summary
Alauddin Khilji (Khalji) (1296–1316) was one of the strongest Sultans of Delhi. To stop repeated revolts and Mongol invasions, he carried out strict administrative reforms, kept the nobles under tight control and raised a large standing army paid in cash. His theory of kingship kept politics separate from religion and the ulema and treated the Sultan's will as law. His market control policy in Delhi, meant to support a big army on low salaries, is seen as a unique experiment in medieval India.
Key points
Rise to power: As governor of Kara-Manikpur he raided Devagiri (the Yadavas) in 1296 and gained huge wealth. The same year he had his uncle Jalaluddin Khilji killed and became Sultan.
Causes of revolts (according to Barani): (1) the Sultan's ignorance of what his people were doing, (2) drinking parties, (3) close ties and marriages among nobles, (4) too much wealth with nobles.
Measures against revolts: religious and rent-free grants (milk, inam, waqf) were taken back; a spy system (barids, munhiyan) was set up; liquor was banned in Delhi; nobles could not hold parties or arrange marriages without the Sultan's permission.
Revenue reforms: in the Doab and around Delhi, land was measured (masahat, with the biswa as the unit) and half of the produce was taken as land revenue (kharaj). He also levied ghari (house tax) and charai (grazing tax).
Village intermediaries (khuts, muqaddams, chaudharis) lost their privileges and had to pay taxes like others. A department, Diwan-i-Mustakhraj, collected arrears.
Army reforms: a large standing army under the Sultan's direct control, paid in cash. The Ariz-i-Mamalik recruited and inspected the troops.
Dagh (branding of horses) and huliya (descriptive roll of each soldier) stopped soldiers from showing weak horses or substitute men at inspection.
Theory of kingship: the Sultan's power was supreme and absolute; the ulema were not allowed to interfere in state affairs. The saying "kingship knows no kinship" is linked with him.
In his talk with Qazi Mughisuddin of Bayana (recorded by Barani), he said he did not know what the sharia allowed; he ordered whatever he thought good for the state.
Market control: in Delhi, prices of grain, cloth, horses, cattle, slaves and daily goods were fixed, e.g. wheat 7½ jitals and barley 4 jitals per man (Barani).
For grain: royal granaries, registered grain merchants (karwanis/banjaras), a ban on hoarding, and rationing in times of scarcity.
Cloth and costly goods were sold at the Sarai-i-Adl; Multani merchants got advances from the treasury; costly cloth was sold only on a permit.
Market officers: Diwan-i-Riyasat (controller of markets), Shahna-i-Mandi (superintendent), barids and munhiyan (secret reporters). Short-weighing was punished severely.
Results and limits: cheap prices let him keep a big army on low pay and repel the Mongols. But peasants and traders suffered; the system worked mainly in Delhi and ended after his death in 1316.
Conquests (in brief): Gujarat (1299), Ranthambhor (1301), Chittor (1303), Malwa; Malik Kafur's southern campaigns to Devagiri, Warangal, Dwarasamudra and Madurai (1307–1311).
Important terms
Theory of kingship – the idea of what royal power is; for Alauddin the Sultan's will was law.
Dagh – branding of government horses.
Huliya – written description of each soldier.
Standing army – a permanent army paid by the state in cash.
Kharaj – land revenue.
Ghari / Charai – house tax / grazing tax.
Diwan-i-Mustakhraj – department for collecting arrears of revenue.
Sarai-i-Adl – state-controlled market for cloth and costly goods.
Shahna-i-Mandi – superintendent of the market.
Munhiyan – secret informers.
Important dates and people
1296 – raid on Devagiri; Alauddin becomes Sultan.
1296–1316 – reign of Alauddin Khilji.
1303 – conquest of Chittor; major Mongol attack on Delhi.
1307–1311 – Malik Kafur's southern campaigns.
1316 – death of Alauddin; market control ends.
Ziauddin Barani – author of Tarikh-i-Firoz Shahi, main source on market control.
Amir Khusrau – court poet; Khazain-ul-Futuh describes his conquests.
Qazi Mughisuddin – qazi of Bayana; famous dialogue on kingship.
Alaul Mulk – kotwal of Delhi (Barani's uncle); talked him out of founding a new religion and conquering the world.
5 important questions
Q1. Write a short note on dagh and huliya.
Alauddin introduced dagh (branding of horses) and huliya (a descriptive roll of each soldier) to stop fraud in the army. At inspection no one could show a weak horse or a substitute soldier. The Ariz-i-Mamalik was in charge.
Q2. What was the Sarai-i-Adl?
It was a state-controlled market in Delhi for cloth, dry fruits, ghee, oil and costly goods. Traders were registered, Multani merchants got advances from the treasury, and costly cloth was sold only to permit holders.
Q3. Describe the administrative reforms of Alauddin Khilji.
Against revolts: acted on Barani's four causes; took back milk, inam and waqf grants; reduced the nobles' wealth.
Spy system: barids and munhiyan reported everything about nobles and markets.
Social controls: ban on liquor in Delhi; no parties or marriages among nobles without permission.
Revenue: measurement of land; half the produce as tax; ghari and charai; intermediaries' privileges ended; Diwan-i-Mustakhraj.
Army: cash-paid standing army; dagh and huliya; inspection by the Ariz-i-Mamalik.
Assessment: revolts stopped, the centre became strong and Mongols were repelled, but the system rested on fear and did not survive him.
Q4. Explain Alauddin Khilji's theory of kingship.
Absolute power: the Sultan shared power with no one, not even relatives – "kingship knows no kinship".
Religion separate from politics: the ulema were kept out of state affairs; the good of the state was the basis of law.
Dialogue with Qazi Mughisuddin: he gave orders he thought right for the state, whatever the sharia said (Barani).
Ambition: he thought of a new religion and world conquest like Alexander; Alaul Mulk dissuaded him.
Compared with Balban: Balban stressed the divine dignity of the Sultan ("shadow of God"); Alauddin based kingship on power and the needs of the state.
Conclusion: the centre became strong, but everything depended on the ruler's personality.
Q5. Discuss the aims, features and results of Alauddin's market control policy.
Aims: to maintain a large army on low pay against the Mongols (Barani); Amir Khusrau presents it as relief for the people.
Grain market: fixed prices (wheat 7½ jitals per man); revenue in kind from khalisa villages stored in royal granaries; registered merchants; no hoarding; rationing in scarcity.
Sarai-i-Adl: cloth and costly goods; advances to Multani merchants; permits.
Horses, cattle and slaves: prices fixed by quality; brokers removed.
Enforcement: Diwan-i-Riyasat, Shahna-i-Mandi, barids and munhiyan; harsh punishment for short-weighing.
Results: stable prices in Delhi and a strong army; but peasants and traders lost profit. Historians debate how far it went beyond Delhi; it ended after 1316.
Exam tip
Write in three parts – causes of revolts, revenue and army reforms, and market control. For kingship, mention the dialogue with Qazi Mughisuddin and compare him with Balban for extra marks.
घटक २ : मुहम्मद बिन तुघलकाचे प्रयोग आणि फिरोजशाह तुघलकाचे प्रशासन
Unit II · Muhammad bin Tughlaq's Experiments and Firoz Shah Tughlaq's Administration
थोडक्यात सारांश
मुहम्मद बिन तुघलक (१३२५–१३५१) हा विद्वान, बुद्धिमान आणि नव्या कल्पना असलेला सुलतान होता. दोआबातील करवाढ, राजधानीचे दिल्लीहून दौलताबादला स्थलांतर, प्रतीक चलन, खुरासान व कराचिल मोहिमा आणि कृषी विभाग असे अनेक प्रयोग त्याने केले. चुकीची वेळ, घाईची अंमलबजावणी आणि कठोर स्वभाव यामुळे बहुतेक प्रयोग अयशस्वी झाले व साम्राज्यात बंडे झाली. त्याच्यानंतर आलेल्या फिरोजशाह तुघलकाने (१३५१–१३८८) शरियतवर आधारित करव्यवस्था, कालवे, लोककल्याणकारी विभाग व नवी शहरे यांद्वारे सौम्य प्रशासन दिले; पण वंशपरंपरागत जहागिरी आणि दुर्बल लष्करामुळे सल्तनत कमकुवत झाली.
महत्त्वाचे मुद्दे
गियासुद्दीन तुघलक (१३२०–१३२५) याने तुघलक घराणे स्थापन केले. त्याचा मुलगा जौना खान हा १३२५ मध्ये मुहम्मद बिन तुघलक म्हणून सुलतान झाला.
दोआबातील करवाढ : गंगा-यमुना दोआबात जमीन महसूल व इतर उपकर वाढवले. नेमकी त्याच वेळी दुष्काळ पडला; शेतकरी गावे सोडून पळाले व बंड केले. बरनीने सांगितलेली दहा-वीस पट वाढ अतिशयोक्त मानली जाते. नंतर सुलतानाने तकावी कर्जे व विहिरींसाठी मदत दिली.
राजधानीचे स्थलांतर (१३२७) : दिल्लीहून देवगिरीला राजधानी नेली व तिचे नाव दौलताबाद ठेवले. दक्षिणेवर नियंत्रण, मध्यवर्ती स्थान व मंगोलांपासून सुरक्षितता ही कारणे होती. सुमारे १५०० किमीच्या प्रवासात लोकांचे फार हाल झाले. बरनीनुसार सर्व दिल्ली रिकामी केली गेली; पण आधुनिक इतिहासकारांच्या मते मुख्यतः सरदार, उलेमा, सूफी व उच्चवर्ग यांनाच नेण्यात आले. काही वर्षांनी दरबार पुन्हा दिल्लीला आला.
प्रतीक चलन (इ.स. १३२९–३०) : चांदीच्या टंचाईमुळे तांबे/पितळेच्या (काहींच्या मते कांस्य) नाण्यांना चांदीच्या टंक्याइतके मूल्य दिले. चीन (कागदी चलन) व इराणचे उदाहरण त्याच्यासमोर होते. पण नाणी पाडण्यावर सरकारी मक्तेदारी नसल्याने लोकांनी घरोघरी बनावट नाणी पाडली. शेवटी नाणी परत घेऊन सोन्या-चांदीची नाणी द्यावी लागली व खजिन्याचे मोठे नुकसान झाले.
खुरासान मोहीम : मध्य आशियातील खुरासान जिंकण्यासाठी मोठे सैन्य उभारून वर्षभर पगार दिला; पण तेथील राजकीय परिस्थिती बदलल्याने मोहीम रद्द झाली व सैन्य बरखास्त केले. पैसा वाया गेला आणि बेरोजगार सैनिक असंतुष्ट झाले.
कराचिल मोहीम : कुमाऊँ-गढवाल या हिमालयीन प्रदेशातील कराचिलवर स्वारी. पावसाळा, रोगराई व डोंगराळ भागामुळे सैन्याचा मोठा नाश झाला; मात्र तेथील डोंगरी राजांनी खंडणी देण्याचे मान्य केले असे सांगितले जाते.
कृषी विभाग – दिवाण-इ-कोही (दिवाण-इ-अमीर-इ-कोही) : राज्याच्या खर्चाने मोठा भूभाग लागवडीखाली आणून पिकांचे फेरबदल करण्याचा प्रयोग. भ्रष्टाचार, निकृष्ट जमीन व अनुभवाचा अभाव यामुळे सुमारे तीन वर्षांत तो बंद पडला.
अपयशाची कारणे : काळाच्या पुढच्या कल्पना, घाई व अधीरपणा, चुकीची वेळ (दुष्काळ), अधिकाऱ्यांचा भ्रष्टाचार, सरदार व उलेमांचे असहकार्य आणि अपयशानंतर दिलेल्या कठोर शिक्षा.
बंडे : मदुराई (१३३५) स्वतंत्र झाले, विजयनगर (१३३६) व बहामनी राज्य (१३४७) स्थापन झाले; बंगालही स्वतंत्र झाला. १३५१ मध्ये बंडखोर तगीचा पाठलाग करताना थट्टा (सिंध) जवळ सुलतानाचा मृत्यू झाला.
इब्न बतूता हा मोरोक्कोचा प्रवासी १३३३ मध्ये भारतात आला; सुलतानाने त्याला दिल्लीचा काझी नेमले व १३४२ मध्ये चीनला राजदूत म्हणून पाठवले. त्याच्या रेहला या ग्रंथात या काळाचे वर्णन आहे.
फिरोजशाह तुघलक – महसूल : अनेक जाचक उपकर रद्द करून फक्त शरियतचे चार कर – खराज, खम्स, जिझिया, जकात – ठेवले; याशिवाय उलेमांच्या संमतीने हक-इ-शर्ब (पाटबंधारे कर) लावला. पूर्वी सूट असलेल्या ब्राह्मणांवरही जिझिया लावला.
पाटबंधारे : यमुना व सतलज नद्यांतून अनेक कालवे काढले (अफीफ पाच कालव्यांचा उल्लेख करतो); पश्चिम यमुना कालवा त्याचाच. त्यामुळे शेती व महसूल वाढला.
लोककल्याण : दिवाण-इ-खैरात (गरीब मुलींच्या विवाहासाठी व अनाथ-विधवांना मदत), दिवाण-इ-इस्तिहकाक (गरजू व विद्वानांना निवृत्तिवेतन/मदत), दार-उल-शिफा (मोफत रुग्णालय), दिल्लीच्या कोतवालामार्फत बेरोजगारांची नोंद करणारे रोजगार कार्यालय.
गुलाम व इतर : सुमारे १,८०,००० गुलाम (अफीफनुसार) व त्यांसाठी दिवाण-इ-बंदगान; फिरोजाबाद, हिसार, फतेहाबाद, जौनपूर ही शहरे वसवली; टोपरा व मेरठ येथील अशोकस्तंभ दिल्लीला आणले; कुतुबमिनारची दुरुस्ती केली.
दुर्बलता : जहागिरी व सैनिकांची पदे वंशपरंपरागत केली; सैन्य दुर्बल व भ्रष्ट झाले; गुलामांचा स्वतंत्र गट तयार झाला; धार्मिक धोरण कट्टर होते. त्याच्या मृत्यूनंतर (१३८८) वारसा संघर्ष झाले व १३९८ मध्ये तैमूरने दिल्ली लुटली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रतीक चलन – धातूच्या किमतीपेक्षा दर्शनी मूल्य जास्त असलेले चलन.
चांदीच्या टंचाईमुळे इ.स. १३२९–३० मध्ये तांबे/पितळेच्या नाण्यांना चांदीच्या टंक्याचे मूल्य दिले. नाणी पाडण्यावर सरकारी नियंत्रण नसल्याने बनावट नाणी वाढली. शेवटी नाणी परत घेऊन मोबदला द्यावा लागला व खजिना रिकामा झाला.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : फिरोजशाह तुघलकाचे लोककल्याणकारी विभाग.
दिवाण-इ-खैरात गरीब मुलींच्या विवाहाला व अनाथांना मदत करी; दिवाण-इ-इस्तिहकाक गरजूंना निवृत्तिवेतन देई. दार-उल-शिफा हे मोफत रुग्णालय होते, आणि कोतवालामार्फत बेरोजगारांना काम मिळवून देण्याची व्यवस्था होती.
Q3. मुहम्मद बिन तुघलकाच्या प्रमुख प्रयोगांचे वर्णन करा. (सविस्तर उत्तर)
दोआबातील करवाढ : महसूल वाढवण्याचा हेतू; दुष्काळात लागू झाल्याने शेतकरी पळाले, बंडे झाली; नंतर तकावी कर्जे.
राजधानी स्थलांतर (१३२७) : दक्षिणेवर नियंत्रण व सुरक्षिततेसाठी देवगिरी-दौलताबाद; प्रवासात हाल; दरबार परत दिल्लीला. मात्र उत्तरेची संस्कृती दख्खनमध्ये पोहोचली.
प्रतीक चलन (१३२९–३०) : चांदीची टंचाई हे कारण; बनावट नाण्यांमुळे अपयश.
खुरासान मोहीम : मोठे सैन्य उभारून बरखास्त; खजिन्याचे नुकसान.
कराचिल मोहीम : कुमाऊँ प्रदेश; सैन्याचा नाश.
दिवाण-इ-कोही : राज्य पुरस्कृत शेतीचा प्रयोग; तीन वर्षांत बंद.
Q4. "मुहम्मद बिन तुघलक हा कल्पक पण अपयशी शासक होता" – चर्चा करा. (सविस्तर उत्तर)
कल्पकता : प्रतीक चलन, कृषी विभाग, मध्यवर्ती राजधानी या कल्पना काळाच्या पुढच्या होत्या.
चुकीची वेळ : दोआबातील करवाढ दुष्काळातच लागू झाली.
अंमलबजावणीतील दोष : नाणी पाडण्यावर नियंत्रण नाही; राजधानी हलवताना लोकांचा विचार नाही.
स्वभाव : अधीर, संतापी; अपयशानंतर कठोर शिक्षा; त्यामुळे सरदार व उलेमा विरोधात.
स्रोतांची मर्यादा : बरनी व इसामी सुलतानाविरोधी होते; त्यामुळे त्याला "वेडा" म्हणणे योग्य नाही.
परिणाम : सलग बंडे, विजयनगर व बहामनी राज्यांचा उदय, सल्तनतीचे विघटन सुरू.
बांधकाम व संस्कृती : फिरोजाबाद, हिसार, जौनपूर; अशोकस्तंभ दिल्लीत; संस्कृत ग्रंथांचे फारसी भाषांतर.
दुर्बलता : वंशपरंपरागत जहागिरी व पदे, दुर्बल-भ्रष्ट सैन्य, गुलामांचा गट, उलेमांचा प्रभाव व धार्मिक कट्टरता.
निष्कर्ष : प्रजेला सुख मिळाले पण केंद्रसत्ता कमकुवत झाली; त्यामुळे सल्तनतीचा ऱ्हास वेगाने झाला.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक प्रयोगाचे "उद्देश – स्वरूप – अपयशाचे कारण" असे तीन मुद्दे लिहा. फिरोजवरील उत्तरात चांगल्या सुधारणा आणि दुर्बलता दोन्ही लिहून संतुलित निष्कर्ष द्या.
Read in English
Quick summary
Muhammad bin Tughlaq (1325–1351) was a learned and clever Sultan full of new ideas. He tried many experiments – a tax increase in the Doab, moving the capital from Delhi to Daulatabad, token currency, the Khurasan and Qarachil expeditions and an agriculture department. Bad timing, hasty execution and his harsh nature made most of them fail and led to revolts. His successor Firoz Shah Tughlaq (1351–1388) gave a mild government based on sharia taxes, canals, welfare departments and new towns, but hereditary jagirs and a weak army weakened the Sultanate.
Key points
Ghiyasuddin Tughlaq (1320–1325) founded the dynasty. His son Jauna Khan became Sultan as Muhammad bin Tughlaq in 1325.
Tax increase in the Doab: land revenue and cesses in the Ganga–Yamuna Doab were raised just when a famine struck; peasants fled and revolted. Barani's "ten or twenty times" increase is thought exaggerated. Later the Sultan gave taqavi loans and help for wells.
Transfer of capital (1327): from Delhi to Devagiri, renamed Daulatabad – to control the south, from a central place, safer from the Mongols. People suffered on the 1,500 km march. Barani says all of Delhi was moved; modern historians think mainly nobles, ulema, sufis and the elite were moved. The court came back to Delhi after some years.
Token currency (c. 1329–30): because of a silver shortage, copper/brass (some say bronze) coins were given the value of the silver tanka, following the example of paper money in China and Persia. As the state had no monopoly over minting, people forged coins at home. The coins were withdrawn and exchanged for gold and silver, a huge loss.
Khurasan expedition: a large army was raised and paid for a year to conquer Khurasan in Central Asia; the political situation there changed, the plan was dropped and the army disbanded.
Qarachil expedition: an attack on the Kumaon–Garhwal Himalayan region; rain, disease and hills destroyed most of the army, though the hill chiefs are said to have agreed to pay tribute.
Agriculture department – Diwan-i-Kohi (Diwan-i-Amir-i-Kohi): a large tract was to be cultivated at state cost with better crops. Corruption, poor land and inexperience ended it in about three years.
Causes of failure: ideas ahead of their time, impatience, bad timing (famine), corrupt officials, lack of support from nobles and ulema, and cruel punishments after failure.
Revolts: Madurai became independent (1335), Vijayanagar (1336) and the Bahamani kingdom (1347) were founded, Bengal broke away. He died in 1351 near Thatta (Sindh) while chasing the rebel Taghi.
Ibn Battuta, a traveller from Morocco, came in 1333, served as qazi of Delhi and was sent as envoy to China in 1342. His Rehla describes this period.
Firoz – revenue: abolished many cesses and kept the four sharia taxes – kharaj, khams, jizya, zakat – plus haq-i-sharb (irrigation tax) approved by the ulema. Jizya was imposed on Brahmins, who had been exempt.
Irrigation: several canals from the Yamuna and Sutlej (Afif mentions five), including the Western Yamuna Canal.
Welfare: Diwan-i-Khairat (marriage of poor girls, help to orphans and widows), Diwan-i-Istihqaq (pensions and aid to the deserving), Dar-ul-Shifa (free hospital), and an employment bureau run by the kotwal of Delhi.
Slaves and buildings: about 1,80,000 slaves (Afif) under a Diwan-i-Bandagan; new towns Firozabad, Hisar, Fatehabad, Jaunpur; two Ashokan pillars from Topra and Meerut brought to Delhi; Qutb Minar repaired.
Weaknesses: jagirs and army posts made hereditary; army weak and corrupt; slaves became a faction; orthodox religious policy. After his death (1388) came succession fights and Timur's sack of Delhi (1398).
Important terms
Token currency – coins whose face value is more than the value of their metal.
Daulatabad – new name of Devagiri (Maharashtra).
Doab – fertile land between two rivers.
Taqavi – state loans to farmers.
Diwan-i-Kohi – agriculture department of MBT.
Haq-i-sharb – irrigation tax.
Diwan-i-Khairat – charity department.
Diwan-i-Istihqaq – department of pensions and aid.
Diwan-i-Bandagan – department of slaves.
Important dates and people
1320–1325 – Ghiyasuddin Tughlaq.
1325–1351 – Muhammad bin Tughlaq.
1327 – capital moved to Daulatabad.
c. 1329–30 – token currency.
1333 – Ibn Battuta arrives.
1336 – Vijayanagar; 1347 – Bahamani kingdom.
1351–1388 – Firoz Shah Tughlaq.
1398 – Timur's invasion.
Ziauddin Barani – Tarikh-i-Firoz Shahi; Shams Siraj Afif – historian of Firoz; Futuhat-i-Firoz Shahi – Firoz's own account.
5 important questions
Q1. Write a short note on Muhammad bin Tughlaq's token currency.
In c. 1329–30, due to a silver shortage, copper/brass coins were given the value of the silver tanka. With no state control over minting, forgery spread. The coins were withdrawn and exchanged, emptying the treasury.
Q2. Name the welfare departments of Firoz Shah Tughlaq.
Diwan-i-Khairat (help for marriage of poor girls, orphans), Diwan-i-Istihqaq (pensions to the needy), Dar-ul-Shifa (free hospital) and an employment bureau under the kotwal.
Q3. Describe the major experiments of Muhammad bin Tughlaq.
Doab tax: aimed at more revenue; came during famine; peasants fled; later taqavi loans.
Transfer of capital (1327): to control the south; great hardship; court returned; but northern culture spread to the Deccan.
Token currency (1329–30): silver shortage; failed due to forgery.
Khurasan expedition: army raised and disbanded; money wasted.
Qarachil expedition: Kumaon hills; army destroyed.
Diwan-i-Kohi: state farming; closed in three years.
Q4. "Muhammad bin Tughlaq was a man of ideas but failed in practice." Discuss.
Original ideas: token money, agriculture department, a central capital.
Bad timing: Doab tax during famine.
Poor execution: no control over minting; people's hardship ignored.
Character: impatient and harsh; nobles and ulema turned against him.
Sources: Barani and Isami were hostile, so calling him "mad" is unfair.
Results: revolts, rise of Vijayanagar and Bahamani, break-up of the Sultanate began.
Q5. Evaluate the administration of Firoz Shah Tughlaq.
Revenue: cesses abolished; four sharia taxes; haq-i-sharb; jizya on Brahmins.
Irrigation: canals from Yamuna and Sutlej; agriculture prospered.
घटक २ : लोदी आणि सूर घराणे — दिल्ली सल्तनतीचा ऱ्हास
Unit II · The Lodi and Sur Dynasties: Decline of the Delhi Sultanate
थोडक्यात सारांश
तुघलक घराण्याच्या शेवटी १३९८ मध्ये तैमूरने दिल्ली लुटली आणि दिल्ली सल्तनत खूपच लहान झाली. त्यानंतर सय्यद घराणे (१४१४–१४५१) व अफगाण लोदी घराणे (१४५१–१५२६) सत्तेवर आले. लोदींचे राजत्व अफगाण टोळी परंपरेवर आधारित होते, त्यामुळे सरदारांशी संघर्ष झाला. १५२६ च्या पानिपतच्या पहिल्या लढाईत बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव करून सल्तनत संपवली. नंतर शेरशाह सूर याने अफगाण सत्ता पुन्हा उभी केली (१५४०–१५४५); पण त्याच्या दुर्बल वारसांकडून हुमायूनने १५५५ मध्ये दिल्ली परत घेतली. या प्रकरणात दिल्ली सल्तनतीच्या ऱ्हासाची कारणेही अभ्यासायची आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
तैमूरचे आक्रमण (१३९८) : मध्य आशियातील तैमूरने नासिरुद्दीन महमूद तुघलकाच्या काळात दिल्लीवर स्वारी करून शहर लुटले व हजारो लोकांची कत्तल केली. सल्तनतीची प्रतिष्ठा व आर्थिक शक्ती संपली.
सय्यद घराणे (१४१४–१४५१) : तैमूरने मुलतानचा सुभेदार नेमलेल्या खिज्र खानाने हे घराणे स्थापन केले. सय्यदांची सत्ता दिल्लीच्या आसपासच्या लहान प्रदेशापुरती होती. शेवटचा सुलतान अलमशाह याने सत्ता सोडली व बहलोल लोदीने दिल्ली ताब्यात घेतली.
बहलोल लोदी (१४५१–१४८९) : सरहिंद-लाहोरचा अफगाण सुभेदार; लोदी घराण्याचा संस्थापक. त्याचा सर्वात मोठा विजय म्हणजे दीर्घ संघर्षानंतर जौनपूरचे शर्की राज्य जिंकणे. तो सरदारांसोबत गालिच्यावर बसत असे आणि स्वतःला त्यांच्यातील "पहिला" मानत असे.
सिकंदर लोदी (१४८९–१५१७) : लोदी घराण्यातील सर्वात सक्षम सुलतान. त्याने बिहार जिंकला, सरदारांवर नियंत्रण ठेवले, हिशेबांची तपासणी व हेरव्यवस्था बळकट केली.
सिकंदर लोदीने १५०४ मध्ये आग्रा शहर वसवले व पुढे त्याला राजधानी केले. जमीन मोजण्यासाठी गज-इ-सिकंदरी हे माप सुरू केले. धान्यावरील जकात रद्द केली. तो "गुलरुखी" या नावाने फारसी कविता लिहीत असे; मात्र त्याचे धार्मिक धोरण कट्टर होते.
इब्राहिम लोदी (१५१७–१५२६) : सुलतानाची सत्ता निरंकुश करण्याचा प्रयत्न केला; जुन्या अफगाण सरदारांचा अपमान केला, काहींना कैद वा ठार केले. त्यामुळे बिहारमध्ये दरिया खान लोहानीसह अनेक सरदारांनी बंड केले.
अफगाण राजत्वाची संकल्पना : अफगाण टोळी परंपरेत सुलतान हा सरदारांपैकी "समानांमध्ये पहिला" मानला जाई. सरदार स्वतःला सुलतानाचे भागीदार समजत. बहलोलने हे स्वीकारले, सिकंदरने सुलतानाची प्रतिष्ठा वाढवली, तर इब्राहिमच्या कठोरतेमुळे सरदार दुरावले.
दौलत खान लोदी (पंजाबचा सुभेदार) आणि इब्राहिमचा काका आलम खान यांनी बाबराला भारतात येण्याचे निमंत्रण दिले.
पानिपतची पहिली लढाई (२१ एप्रिल १५२६) : बाबराचे लहान सैन्य, तोफखाना आणि तुळुगमा युद्धतंत्र यांपुढे इब्राहिमचे मोठे सैन्य पराभूत झाले. इब्राहिम रणांगणावर मारला गेला आणि दिल्ली सल्तनत संपली; मुघल सत्तेची सुरुवात झाली.
शेरशाह सूर : मूळ नाव फरीद; वाघ मारल्यामुळे "शेरखान" हा किताब. चौसा (१५३९) आणि कनौज/बिलग्राम (१५४०) येथे हुमायूनचा पराभव करून तो सम्राट झाला; हुमायून इराणला गेला.
शेरशाहच्या सुधारणा (थोडक्यात) : जमिनीचे मोजमाप, पट्टा व कबुलियत, चांदीचा रुपया व तांब्याचा दाम, सोनारगाव ते पेशावर हा महामार्ग (पुढे ग्रँड ट्रंक रोड), सराया व डाकचौक्या. त्याचा मृत्यू १५४५ मध्ये कालिंजरच्या वेढ्यात दारूगोळ्याच्या स्फोटात झाला.
सूर घराण्याचा शेवट : शेरशाहचा मुलगा इस्लामशाह (१५४५–१५५३) सक्षम होता; पण नंतरचे वारस दुर्बल ठरले. हुमायूनने १५५५ मध्ये सरहिंदच्या लढाईत सिकंदर सूरचा पराभव करून दिल्ली परत घेतली.
पानिपतची दुसरी लढाई (५ नोव्हेंबर १५५६) : आदिलशाह सूरचा सेनापती हेमू (विक्रमादित्य किताब) याचा अकबर व बैरमखानाच्या सैन्याने पराभव केला. यानंतर अफगाण सत्तेचा पुनरुद्धार कायमचा संपला.
सल्तनतीच्या ऱ्हासाची कारणे : सुलतानाची निरंकुश पण व्यक्तीवर अवलंबून सत्ता, वारसा कायद्याचा अभाव, मुहम्मद बिन तुघलकाचे अयशस्वी प्रयोग, फिरोजच्या काळातील वंशपरंपरागत इक्ता व दुर्बल सैन्य, दुर्बल वारस, सरदारांचे गट, तैमूरचे आक्रमण, प्रांतीय राज्यांचा उदय आणि शेवटी बाबराचे आक्रमण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सल्तनत – सुलतानाचे राज्य; दिल्ली सल्तनत (१२०६–१५२६).
१५४०–१५४५ – शेरशाह सूर; १५४५ – कालिंजर येथे मृत्यू.
१५४५–१५५३ – इस्लामशाह.
१५५५ – सरहिंदची लढाई; हुमायून पुन्हा दिल्लीत.
५ नोव्हेंबर १५५६ – पानिपतची दुसरी लढाई (हेमूचा पराभव).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : सिकंदर लोदी.
सिकंदर लोदी (१४८९–१५१७) हा लोदी घराण्यातील सर्वात सक्षम सुलतान होता. त्याने बिहार जिंकला, सरदारांवर नियंत्रण ठेवले आणि १५०४ मध्ये आग्रा शहर वसवले. जमीन मोजणीसाठी गज-इ-सिकंदरी सुरू केले; मात्र त्याचे धार्मिक धोरण कट्टर होते.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : पानिपतच्या पहिल्या लढाईचे महत्त्व.
२१ एप्रिल १५२६ रोजी बाबराने तोफखाना व तुळुगमा तंत्राने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला. इब्राहिम रणांगणावर मारला गेला. त्यामुळे दिल्ली सल्तनत संपली आणि भारतात मुघल सत्तेचा पाया घातला गेला.
Q5. दिल्ली सल्तनतीच्या ऱ्हासाची कारणे सांगा. (सविस्तर उत्तर)
निरंकुश व व्यक्तीकेंद्री सत्ता : राज्य सुलतानाच्या व्यक्तिमत्त्वावर अवलंबून; वारसा कायदा नसल्याने प्रत्येक मृत्यूनंतर संघर्ष.
मुहम्मद बिन तुघलकाचे धोरण : अयशस्वी प्रयोगांमुळे खजिना रिकामा, सर्वत्र बंडे; विजयनगर (१३३६) व बहामनी (१३४७) राज्यांचा उदय.
फिरोजच्या दुर्बलता : वंशपरंपरागत इक्ता व पदे, दुर्बल व भ्रष्ट सैन्य, गुलामांचा गट, उलेमांचा प्रभाव.
सरदारांचे गट व दुर्बल वारस : तुर्की, अफगाण सरदारांचे स्वार्थी राजकारण; अयोग्य सुलतान.
तैमूरचे आक्रमण (१३९८) : दिल्लीची लूट; आर्थिक व लष्करी शक्ती नष्ट.
प्रांतीय राज्यांचा उदय : जौनपूर, माळवा, गुजरात, बंगाल, बहामनी, विजयनगर स्वतंत्र झाल्याने महसूल व प्रदेश घटला.
अफगाण राजत्वातील विरोधाभास व बाबर : इब्राहिम-सरदार संघर्ष; बाबराचा तोफखाना व युद्धतंत्र; १५२६ मध्ये शेवट.
परीक्षेसाठी टीप
लोदी व सूर घराण्यांतील सुलतानांची नावे व वर्षे क्रमाने लक्षात ठेवा. ऱ्हासाच्या कारणांवरील प्रश्नात किमान सहा मुद्दे शीर्षकांसह लिहा आणि तैमूर, प्रांतीय राज्ये व बाबर यांचा उल्लेख करा.
Read in English
Quick summary
At the end of the Tughlaq period, Timur sacked Delhi in 1398 and the Delhi Sultanate became very small. The Sayyids (1414–1451) and then the Afghan Lodis (1451–1526) ruled. Lodi kingship was based on Afghan tribal ideas, which caused conflict with the nobles. In the First Battle of Panipat (1526) Babur defeated Ibrahim Lodi and ended the Sultanate. Sher Shah Sur revived Afghan power (1540–1545), but Humayun took Delhi back from his weak successors in 1555. This chapter also covers the causes of the decline of the Delhi Sultanate.
Key points
Timur's invasion (1398): during the reign of Nasiruddin Mahmud Tughlaq, Timur of Central Asia plundered Delhi and massacred thousands. The Sultanate lost its prestige and wealth.
Sayyid dynasty (1414–1451): founded by Khizr Khan, whom Timur had made governor of Multan. Their rule hardly went beyond the area around Delhi. The last Sayyid, Alam Shah, gave up power and Bahlol Lodi took Delhi.
Bahlol Lodi (1451–1489): Afghan governor of Sirhind and Lahore, founder of the Lodi dynasty. His biggest success was the conquest of the Sharqi kingdom of Jaunpur after a long struggle. He sat on a carpet with his nobles and treated himself as one of them.
Sikandar Lodi (1489–1517): the ablest Lodi. He conquered Bihar, controlled the nobles, audited accounts and used spies.
He founded Agra in 1504 and later made it his capital. He introduced the gaz-i-Sikandari for measuring land and abolished the duty on grain. He wrote Persian poetry under the name "Gulrukhi", but his religious policy was orthodox.
Ibrahim Lodi (1517–1526) tried to make the Sultan's power absolute; he humiliated, jailed or killed old Afghan nobles. Many revolted, including Darya Khan Lohani in Bihar.
Afghan concept of kingship: in Afghan tribal tradition the Sultan was "first among equals"; nobles saw themselves as partners in power. Bahlol accepted this, Sikandar raised the Sultan's dignity, and Ibrahim's harshness turned the nobles against him.
Daulat Khan Lodi (governor of Punjab) and Ibrahim's uncle Alam Khan invited Babur to India.
First Battle of Panipat (21 April 1526): Babur's smaller army, with artillery and the tulughma tactic, defeated Ibrahim's large army. Ibrahim died on the battlefield; the Delhi Sultanate ended and Mughal rule began.
Sher Shah Sur: born Farid; got the title Sher Khan for killing a tiger. He defeated Humayun at Chausa (1539) and Kannauj/Bilgram (1540); Humayun fled to Persia.
Sher Shah's reforms (in brief): land measurement, patta and qabuliyat, the silver rupiya and copper dam, the road from Sonargaon to Peshawar (later the Grand Trunk Road), sarais and postal posts. He died in 1545 in a gunpowder explosion during the siege of Kalinjar.
End of the Surs: his son Islam Shah (1545–1553) was capable, but later successors were weak and quarrelled. Humayun defeated Sikandar Sur at Sirhind and regained Delhi in 1555.
Second Battle of Panipat (5 November 1556): Hemu (who took the title Vikramaditya), general of Adil Shah Sur, was defeated by Akbar's army under Bairam Khan. Afghan revival ended for good.
Causes of decline of the Sultanate: personal, despotic rule; no law of succession; Muhammad bin Tughlaq's failed experiments; Firoz's hereditary iqtas and weak army; weak successors; noble factions; Timur's invasion; rise of provincial kingdoms; and finally Babur's invasion.
Important terms
Sultanate – the kingdom of a Sultan; the Delhi Sultanate lasted 1206–1526.
Afghan kingship – tribal idea of the Sultan as "first among equals".
Gaz-i-Sikandari – land-measuring yard of Sikandar Lodi.
Tulughma – tactic of encircling the enemy from the flanks and rear.
Iqta – revenue assignment given to nobles for service.
Provincial kingdoms – states that broke away (Bahamani, Vijayanagar, Jaunpur, Malwa, Gujarat, Bengal).
Important dates and people
1398 – Timur's invasion.
1414–1451 – Sayyid dynasty (founder Khizr Khan).
1451–1489 – Bahlol Lodi.
1489–1517 – Sikandar Lodi; 1504 – Agra founded.
1517–1526 – Ibrahim Lodi.
21 April 1526 – First Battle of Panipat.
1539 – Chausa; 1540 – Kannauj (Bilgram).
1540–1545 – Sher Shah; 1545 – death at Kalinjar.
1545–1553 – Islam Shah.
1555 – Battle of Sirhind; Humayun back in Delhi.
5 November 1556 – Second Battle of Panipat (Hemu defeated).
5 important questions
Q1. Write a short note on Sikandar Lodi.
Sikandar Lodi (1489–1517) was the ablest Lodi Sultan. He conquered Bihar, controlled the nobles, founded Agra in 1504 and introduced the gaz-i-Sikandari for land measurement. His religious policy was orthodox.
Q2. What was the importance of the First Battle of Panipat?
On 21 April 1526 Babur, using artillery and tulughma, defeated and killed Ibrahim Lodi. It ended the Delhi Sultanate and laid the foundation of Mughal rule.
Q3. Review the rule of the Lodi dynasty.
Background: weak Sayyids after Timur; Bahlol takes Delhi in 1451.
Bahlol: ruled with Afghan nobles as equals; conquered Jaunpur.
Sikandar: Bihar, Agra (1504), gaz-i-Sikandari, audits and spies; raised royal prestige.
Ibrahim: wanted absolute power; humiliated nobles; revolts of Darya Khan Lohani and Daulat Khan Lodi.
Invitation to Babur: by Daulat Khan Lodi and Alam Khan.
End: defeat and death at Panipat (1526).
Q4. Explain the rise and fall of the Sur dynasty.
Rise: Farid/Sher Khan built power in Bihar; defeated Humayun at Chausa (1539) and Kannauj (1540).
Expansion: Bengal, Malwa, Marwar, Raisen, Multan; died at Kalinjar in 1545.
Reforms (brief): land measurement, patta-qabuliyat, rupiya, Grand Trunk Road, sarais.
Islam Shah (1545–1553) kept the system going.
Fall: weak, quarrelling successors; Humayun won at Sirhind in 1555.
Panipat 1556: Hemu defeated; Afghan power ended.
Q5. State the causes of the decline of the Delhi Sultanate.
Personal despotism: the state depended on the Sultan; no succession law, so fights after every death.
MBT's policies: failed experiments, empty treasury, revolts; rise of Vijayanagar (1336) and Bahamani (1347).
Firoz's weaknesses: hereditary iqtas and posts, weak army, slave faction, influence of ulema.
Nobles and weak successors: selfish factions of Turkish and Afghan nobles; incapable rulers.
Timur's invasion (1398): Delhi plundered; military and economic power destroyed.
Provincial kingdoms: Jaunpur, Malwa, Gujarat, Bengal, Bahamani and Vijayanagar broke away, cutting land and revenue.
Afghan kingship and Babur: Ibrahim's quarrel with nobles; Babur's artillery and tactics ended it in 1526.
Exam tip
Learn the Lodi and Sur rulers in order with their years. For the decline question, write at least six headed points and mention Timur, the provincial kingdoms and Babur.
घटक ३ : दिल्ली सल्तनत काळातील कला व संस्कृती — चित्रकला, संगीत, साहित्य, स्थापत्य
Unit III · Art and Culture of the Delhi Sultanate: Painting, Music, Literature, Architecture
थोडक्यात सारांश
दिल्ली सल्तनत काळात (१२०६–१५२६) भारतात इंडो-इस्लामी कला व संस्कृती उदयास आली. तुर्क व अफगाण सुलतानांनी आणलेल्या मध्य आशियाई व इराणी कल्पना (खरी कमान, घुमट, मिनार, सुलेखन) आणि भारतीय कारागिरांचे कौशल्य यांच्या संगमातून नवे स्थापत्य घडले. संगीतात अमीर खुसरो व सूफी परंपरेमुळे भारतीय व इराणी संगीताचा मेळ झाला. चित्रकलेचे पुरावे मर्यादित असले तरी हस्तलिखितांतील चित्रे (जैन कल्पसूत्र, मांडूचे निमतनामा) महत्त्वाची आहेत. साहित्यात फारसी इतिहासलेखन, संस्कृत, मराठीसह प्रादेशिक भाषा आणि उर्दूचा प्रारंभ ही वैशिष्ट्ये दिसतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
इंडो-इस्लामी स्थापत्याची वैशिष्ट्ये : खरी कमान (कळीच्या दगडावर आधारलेली) व घुमट, मिनार, चुना-गिलाव्याचा वापर, मानवी व प्राणी आकृतींऐवजी कुराणातील आयतींचे सुलेखन, भौमितिक व वेलबुट्टी (अरेबेस्क) नक्षी. बांधकाम भारतीय कारागिरांनी केल्याने कमळ, घंटा, साखळी असे भारतीय आकृतिबंधही आले.
गुलाम घराणे : कुतुबुद्दीन ऐबकने दिल्लीत कुव्वत-उल-इस्लाम मशीद (सु. ११९२–९८) व अजमेरला अढाई दिन का झोपडा बांधला; दोन्हींत पाडलेल्या मंदिरांच्या खांबांचा वापर झाला.
कुतुबमिनार : ऐबकने (सु. ११९९) बांधकाम सुरू केले, इल्तुतमिशने पूर्ण केले; वीज पडून नुकसान झाल्यावर फिरोजशाह तुघलकाने दुरुस्ती करून वरचे मजले बांधले. इल्तुतमिशने आपल्या मुलासाठी बांधलेली सुलतान गारी ही भारतातील सुरुवातीच्या कबरींपैकी एक; बल्बनच्या कबरीत खरी कमान दिसते.
खिलजी काळ : अल्लाउद्दीन खिलजीचा अलाई दरवाजा (१३११) – लाल वाळूचा दगड व पांढरा संगमरवर; खऱ्या कमानी व घुमटाचे सुरुवातीचे उत्तम उदाहरण. सिरी शहर व हौज-इ-खास (तलाव) त्यानेच बांधले.
तुघलक काळ : साध्या, भक्कम व तिरप्या (उतरत्या) भिंतींच्या वास्तू – गियासुद्दीन तुघलकाचा तुघलकाबाद किल्ला व त्याची कबर; मुहम्मद बिन तुघलकाचे जहाँपनाह शहर; फिरोजशहाचे फिरोजाबाद (फिरोजशाह कोटला), हौज खास येथील मदरसा, आणि टोपरा व मेरठ येथून दिल्लीला आणलेले अशोकस्तंभ.
सय्यद–लोदी काळ : अष्टकोनी कबरी (मुबारक शाह सय्यद, सिकंदर लोदी) – दिल्लीतील लोदी गार्डन; सिकंदर लोदीच्या कबरीतील दुहेरी घुमट. सूर काळात शेरशाहची कबर (सासाराम, बिहार) – कृत्रिम तलावाच्या मध्यभागी उभी अष्टकोनी भव्य कबर.
संगीत : अमीर खुसरो (१२५३–१३२५) याने भारतीय व इराणी संगीताचा मेळ घातला; कव्वाली त्याच्याशी जोडली जाते. सतार व तबला यांचा शोध खुसरोने लावला ही केवळ परंपरा आहे; इतिहासकार ती मानत नाहीत. ख्याल गायकीचे श्रेय परंपरेने खुसरोला दिले जाते, पण तिचा विकास पुढे जौनपूरच्या सुलतान हुसेन शाह शर्की याच्या दरबारात झाला असे मानले जाते.
सूफी समा (भक्तिसंगीताची मैफल) चिश्ती संतांनी लोकप्रिय केली. ग्वाल्हेरचा राजा मानसिंह तोमर (१४८६–१५१६) याने ध्रुपद गायकीला आश्रय दिला. भारतीय संगीतग्रंथांचे फारसीत भाषांतर सुरू झाले; गुन्यत-उल-मुन्या (१३७४–७५, फिरोज तुघलकाचा काळ) हा भारतीय संगीतावरील सुरुवातीच्या फारसी ग्रंथांपैकी एक आहे.
चित्रकला : इस्लाममध्ये मानवी चित्रांना विरोध असल्याने व पुरावे कमी असल्याने या काळातील चित्रकलेची माहिती मर्यादित आहे. पश्चिम भारतात (गुजरात) जैन कल्पसूत्र हस्तलिखितांतील चित्रे (आधी ताडपत्रावर, नंतर कागदावर) – टोकदार नाक, मोठे डोळे, लाल पार्श्वभूमी.
माळव्याच्या (मांडू) सुलतानाच्या काळातील निमतनामा (पाककृतींचा ग्रंथ, सु. १५००) मध्ये इराणी प्रभाव स्पष्ट दिसतो. सु. १५०० च्या सुमारास चौरपंचाशिका शैली विकसित झाली; ती पुढील राजपूत व मुघल चित्रकलेची पूर्वपीठिका ठरली. मुल्ला दाऊदच्या चंदायन (१३७९) या काव्याची सचित्र हस्तलिखितेही मिळतात.
संस्कृत व अरबी : संस्कृतमध्ये काव्य, नाटक, धर्मशास्त्रावरील टीका लिहिल्या गेल्या (उदा. काश्मीरमध्ये जोनराजाने राजतरंगिणी पुढे चालवली). संस्कृत ग्रंथांचे फारसी भाषांतर झाले (झिया नख्शबीचे तुतीनामा). अरबी ही धर्मशास्त्र व कायद्याची भाषा राहिली; इब्न बतुताने आपले प्रवासवर्णन (रिहला) अरबीत लिहिले.
प्रादेशिक भाषा व उर्दू : मराठीत ज्ञानेश्वरी (१२९०), महानुभावांचे लीळाचरित्र, नामदेवांचे अभंग; हिंदवीत खुसरो व कबीर; मैथिलीत विद्यापती; बंगाली, कन्नड, तेलुगू साहित्याचा विकास. सैन्याच्या छावण्या व बाजारांत फारसी, अरबी, तुर्की आणि स्थानिक बोलींच्या मिश्रणातून उर्दू (हिंदवी/दख्खनी) आकार घेऊ लागली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
इंडो-इस्लामी स्थापत्य – इस्लामी (इराणी, मध्य आशियाई) व भारतीय शैलींच्या मिश्रणातून झालेले स्थापत्य.
खरी कमान – पाचरीच्या आकाराचे दगड व मध्यभागी कळीचा दगड (keystone) असलेली कमान.
दुहेरी घुमट – आतील व बाहेरील असे दोन थर असलेला घुमट; बाहेरून उंची व आतून योग्य प्रमाण मिळते.
अरेबेस्क – वेली, पाने व वक्ररेषांची नक्षी.
कव्वाली – सूफी भक्तिगीतांचा समूहगायन प्रकार.
समा – सूफींची संगीत व भक्तिगीतांची मैफल.
ख्याल / ध्रुपद – हिंदुस्तानी शास्त्रीय गायनाचे प्रकार.
हस्तलिखित चित्रे – हाताने लिहिलेल्या ग्रंथांमध्ये काढलेली लहान चित्रे.
१५१७ – सिकंदर लोदीचा मृत्यू; त्याच्या कबरीत दुहेरी घुमट.
१५४५ – शेरशाहचा मृत्यू; सासाराम येथील कबर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अलाई दरवाजावर टीप लिहा.
अलाई दरवाजा अल्लाउद्दीन खिलजीने १३११ मध्ये कुतुब परिसरात कुव्वत-उल-इस्लाम मशिदीचे प्रवेशद्वार म्हणून बांधला. लाल वाळूचा दगड व पांढरा संगमरवर यांचा वापर, सुंदर सुलेखन आणि खऱ्या कमानी व घुमटाचे सुरुवातीचे उत्तम उदाहरण म्हणून तो प्रसिद्ध आहे.
Q2. अमीर खुसरोचे संगीत व साहित्यातील योगदान थोडक्यात सांगा.
अमीर खुसरो (१२५३–१३२५) हा निजामुद्दीन औलियांचा शिष्य व अनेक सुलतानांचा दरबारी कवी होता. त्याने फारसी व हिंदवीत काव्य लिहिले, त्याला तुती-इ-हिंद म्हणत. भारतीय-इराणी संगीताचा मेळ व कव्वालीचा विकास त्याच्याशी जोडला जातो; सतार-तबल्याचे श्रेय मात्र केवळ परंपरेने दिले जाते.
Q3. दिल्ली सल्तनत काळातील स्थापत्याचा विकास सविस्तर स्पष्ट करा.
सूफी साहित्य : अमीर हसनचे फवाइद-उल-फुआद (निजामुद्दीन औलियांची वचने).
संस्कृत : काव्य, टीका, जोनराजाची राजतरंगिणी; संस्कृत ग्रंथांची फारसी भाषांतरे (तुतीनामा; फिरोजच्या काळात नगरकोटच्या ग्रंथांची भाषांतरे).
अरबी : धर्मशास्त्र व कायदा; इब्न बतुताचे रिहला.
प्रादेशिक भाषा : मराठी (ज्ञानेश्वरी १२९०, लीळाचरित्र, नामदेव), हिंदवी (खुसरो, कबीर), मैथिली (विद्यापती), बंगाली, कन्नड, तेलुगू – संत व प्रादेशिक दरबारांचा आश्रय.
उर्दूचा उदय : फारसी-अरबी-तुर्की व स्थानिक बोलींचे मिश्रण; दख्खनमध्ये दख्खनी रूप.
परीक्षेसाठी टीप
स्थापत्याच्या उत्तरात प्रत्येक घराण्याची एक-दोन वास्तू कालक्रमाने लिहा. "कला व संस्कृती" या प्रश्नात स्थापत्य, संगीत, चित्रकला व साहित्य हे चारही भाग थोडक्यात का होईना लिहा; सतार-तबल्याविषयी "परंपरेनुसार" असा शब्द वापरा.
Read in English
Quick summary
During the Delhi Sultanate (1206–1526) a new Indo-Islamic culture grew in India. Turkish and Afghan sultans brought Persian and Central Asian ideas (the true arch, the dome, minarets, calligraphy), and Indian craftsmen built with them, creating a mixed style of architecture. In music, Amir Khusrau and the Sufis blended Indian and Persian traditions. Evidence for painting is limited, but manuscript paintings (Jain Kalpasutras, the Nimatnama of Mandu) are important. Literature grew in Persian, Sanskrit, Arabic and regional languages like Marathi, and Urdu began to take shape.
Key points
Features of Indo-Islamic architecture: the true arch (held by a keystone) and the dome, minarets, lime mortar, and decoration by calligraphy (verses of the Quran), geometric and arabesque designs instead of human or animal figures. Indian workers added Indian motifs like the lotus, bell and chain.
Slave dynasty: Qutbuddin Aibak built the Quwwat-ul-Islam mosque in Delhi (c.1192–98) and the Adhai Din ka Jhonpra at Ajmer, both using pillars from demolished temples.
Qutb Minar: begun by Aibak (c.1199) and completed by Iltutmish; later repaired by Firoz Shah Tughlaq, who added the top storeys after lightning damage. Sultan Ghari, built by Iltutmish for his son, is one of the earliest Islamic tombs in India; Balban's tomb shows the true arch.
Khilji period: Alauddin's Alai Darwaza (1311) in red sandstone and white marble is an early fine example of the true arch and dome. He also built the city of Siri and the Hauz-i-Khas tank.
Tughlaq period: plain, strong buildings with sloping walls – Ghiyasuddin's Tughlaqabad fort and his tomb; Muhammad bin Tughlaq's city Jahanpanah; Firoz's Firozabad (Firoz Shah Kotla), the madrasa at Hauz Khas, and the Ashokan pillars brought from Topra and Meerut to Delhi.
Sayyid–Lodi period: octagonal tombs (Mubarak Shah Sayyid, Sikandar Lodi) – the Lodi Garden in Delhi; a double dome in Sikandar Lodi's tomb. Sur period: Sher Shah's tomb at Sasaram (Bihar), a grand octagonal tomb in the middle of an artificial lake.
Regional styles: Atala Mosque (Jaunpur), Jama Masjid (Ahmedabad), Jahaz Mahal (Mandu), Bahamani buildings at Gulbarga and Bidar (Mahmud Gawan's madrasa).
Music: Amir Khusrau (1253–1325) blended Indian and Persian music; qawwali is linked to him. The idea that he invented the sitar and tabla is only a tradition; historians do not accept it. Khayal is traditionally linked to him, but it is believed to have developed later at the court of Sultan Husain Shah Sharqi of Jaunpur.
Sufi sama (devotional music gatherings) was made popular by the Chishtis. Raja Man Singh Tomar of Gwalior (1486–1516) patronised dhrupad. Indian works on music began to be translated into Persian; Ghunyat-ul-Munya (1374–75, in Firoz Tughlaq's time) is one of the earliest Persian books on Indian music.
Painting: evidence is limited, partly because orthodox Islam disliked human images. In western India (Gujarat) the Jain Kalpasutra manuscripts were painted, first on palm leaf and later on paper – pointed noses, large eyes, red backgrounds.
The Nimatnama (a cookery book) of the Malwa sultan at Mandu (c.1500) shows clear Persian influence. The Chaurapanchasika style (c.1500) prepared the ground for later Rajput and Mughal painting. Illustrated copies of Mulla Daud's Chandayan (1379) also survive.
Persian literature: Amir Khusrau ("Tuti-i-Hind") – Khazain-ul-Futuh, Qiran-us-Sadain, Nuh Sipihr, Tughlaqnama; Minhaj-us-Siraj – Tabaqat-i-Nasiri; Ziauddin Barani – Tarikh-i-Firozshahi, Fatawa-i-Jahandari; Isami – Futuh-us-Salatin; Amir Hasan's Fawaid-ul-Fuad.
Sanskrit and Arabic: Sanskrit poetry, drama and commentaries continued (Jonaraja continued the Rajatarangini in Kashmir); Sanskrit works were translated into Persian (Ziya Nakhshabi's Tutinama). Arabic stayed the language of theology and law; Ibn Battuta wrote his Rihla in Arabic.
Regional languages and Urdu: Marathi – Dnyaneshwari (1290), the Mahanubhava Lilacharitra, Namdev's abhangs; Hindavi – Khusrau, Kabir; Maithili – Vidyapati; growth of Bengali, Kannada and Telugu. In army camps and markets, Persian, Arabic and Turkish mixed with local speech and Urdu (Hindavi/Dakhni) began.
Important terms
Indo-Islamic architecture – a mix of Islamic (Persian, Central Asian) and Indian styles.
True arch – an arch made of wedge-shaped stones locked by a central keystone.
Double dome – a dome with inner and outer shells; height outside, good proportion inside.
Arabesque – decoration of creepers, leaves and curving lines.
Qawwali – group singing of Sufi devotional songs.
Sama – Sufi gathering for music and devotional songs.
Khayal / Dhrupad – forms of Hindustani classical singing.
Hindavi – early form of Hindi-Urdu used by Khusrau and others.
Important dates and people
c.1192–1198 – Quwwat-ul-Islam mosque (Aibak).
c.1199 – Qutb Minar begun; completed by Iltutmish.
1253–1325 – Amir Khusrau, disciple of Nizamuddin Auliya.
1260 – Minhaj's Tabaqat-i-Nasiri.
1290 – Dnyaneshwari.
1311 – Alai Darwaza.
1357 – Barani's Tarikh-i-Firozshahi.
1379 – Mulla Daud's Chandayan.
c.1500 – Nimatnama of Mandu.
1545 – death of Sher Shah; tomb at Sasaram.
5 important questions
Q1. Write a note on the Alai Darwaza.
Built by Alauddin Khilji in 1311 as a gateway to the Quwwat-ul-Islam mosque in the Qutb complex. It uses red sandstone and white marble, has fine calligraphy, and is an early fine example of the true arch and dome in India.
Q2. State Amir Khusrau's contribution to music and literature.
Amir Khusrau (1253–1325), disciple of Nizamuddin Auliya and court poet of several sultans, wrote in Persian and Hindavi and was called "Tuti-i-Hind". He blended Indian and Persian music and is linked to qawwali; the sitar and tabla are credited to him only by tradition.
Q3. Explain the development of architecture under the Delhi Sultanate.
Features: true arch, dome, minarets, calligraphy, arabesque; Indian craftsmen.
Slave dynasty: Quwwat-ul-Islam mosque, Adhai Din ka Jhonpra, Qutb Minar (Aibak–Iltutmish), Sultan Ghari, Balban's tomb.
Tughlaqs: sloping walls and simplicity – Tughlaqabad, Ghiyasuddin's tomb, Firoz Shah Kotla, Ashokan pillars.
Sayyids–Lodis: octagonal tombs, double dome, Lodi Garden; Sur – Sher Shah's tomb at Sasaram.
Regional styles: Jaunpur, Gujarat, Malwa, Bahamani; base for Mughal architecture.
Q4. Review music and painting in the Sultanate period.
Music: blend of Indian and Persian traditions; Khusrau – qawwali, new melodies (sitar/tabla a tradition only).
Sufi sama spread music among common people.
Patronage: Persian works on Indian music such as Ghunyat-ul-Munya (1374–75); khayal developed under Husain Shah Sharqi of Jaunpur; dhrupad under Man Singh Tomar of Gwalior.
Painting: religious dislike of human images and limited evidence; wall paintings are mentioned in literature.
Manuscript paintings: Jain Kalpasutra of Gujarat; Nimatnama of Mandu (c.1500, Persian influence); illustrated Chandayan.
Chaurapanchasika style (c.1500) – forerunner of Rajput and Mughal painting.
Q5. Describe the growth of literature during the Delhi Sultanate.
Persian (court language): Khusrau, Minhaj, Barani, Isami.
Sufi literature: Amir Hasan's Fawaid-ul-Fuad (sayings of Nizamuddin Auliya).
Sanskrit: poetry, commentaries, Jonaraja's Rajatarangini; Persian translations (Tutinama; Nagarkot manuscripts under Firoz).
Arabic: theology and law; Ibn Battuta's Rihla.
Regional languages: Marathi (Dnyaneshwari 1290, Lilacharitra, Namdev), Hindavi (Khusrau, Kabir), Maithili (Vidyapati), Bengali, Kannada, Telugu – helped by saints and regional courts.
Rise of Urdu: mixing of Persian, Arabic, Turkish and local speech; Dakhni form in the Deccan.
Exam tip
For architecture, write one or two buildings of each dynasty in order of time. In an "art and culture" answer cover all four parts – architecture, music, painting, literature – and write "by tradition" for the sitar/tabla claim.
घटक ३ : भक्ती चळवळ — वैशिष्ट्ये, संत, समाजावरील परिणाम
Unit III · The Bhakti Movement: Features, Saints, Impact on Society
थोडक्यात सारांश
भक्ती चळवळ म्हणजे कर्मकांड, जातिभेद व पुरोहितशाहीऐवजी एका ईश्वरावरील प्रेमपूर्ण भक्तीतून मोक्ष मिळतो असे सांगणारी धार्मिक-सामाजिक चळवळ. तिचा उगम दक्षिण भारतात आळवार व नायनार संतांपासून (सु. ६वे–९वे शतक) झाला आणि सल्तनत काळात ती उत्तर भारत, बंगाल व महाराष्ट्रात पसरली. रामानंद, कबीर, गुरू नानक, चैतन्य, मीराबाई तसेच महाराष्ट्रातील वारकरी संत यांनी लोकभाषेत उपदेश करून समाजात समतेचा संदेश दिला. ही चळवळ सल्तनत काळापुरती मर्यादित नसून तुलसीदास, एकनाथ, तुकाराम यांच्या रूपाने १६व्या–१७व्या शतकापर्यंत चालू राहिली.
महत्त्वाचे मुद्दे
उगम : तमिळ प्रदेशातील आळवार (विष्णुभक्त, १२) व नायनार (शिवभक्त, ६३) संतांनी तमिळ भाषेत भक्तिगीते रचली (नालायिर दिव्य प्रबंधम्, तेवारम्). आळवारांमध्ये आंडाळ ही स्त्री संत होती.
तात्त्विक आधार : शंकराचार्य (८वे शतक, अद्वैत) यांनी वैदिक धर्माचे पुनरुज्जीवन केले; रामानुजाचार्य (११वे–१२वे शतक, विशिष्टाद्वैत) यांनी भक्तीला तत्त्वज्ञानाचा आधार दिला. पुढे मध्वाचार्य (द्वैत), निंबार्क व वल्लभाचार्य (शुद्धाद्वैत) यांनी परंपरा पुढे नेली.
कर्नाटक : बसवेश्वर (१२वे शतक), कल्याणीच्या कलचुरी राजा बिज्जलचे मंत्री, यांनी लिंगायत (वीरशैव) पंथ वाढवला; जातिभेद व कर्मकांडाला विरोध, वचन साहित्य, अनुभव मंटप ही चर्चेची सभा, "कायकवे कैलास" (श्रम हीच पूजा).
वैशिष्ट्ये : एकेश्वरवाद व ईश्वरावरील प्रेमभक्ती; निर्गुण (निराकार ईश्वर – कबीर, नानक) व सगुण (राम-कृष्णाची साकार भक्ती – तुलसीदास, सूरदास, मीराबाई) अशा दोन धारा; जातिभेद, मूर्तिपूजेतील आडंबर व कर्मकांडाला विरोध; गुरूचे महत्त्व; नामस्मरण व कीर्तन; लोकभाषांचा वापर; स्त्री-पुरुष व सर्व जातींना भक्तीचा समान अधिकार; संसारात राहूनच भक्ती.
रामानंद (१४वे–१५वे शतक; काळ वादग्रस्त) – रामभक्ती उत्तरेत लोकप्रिय केली, सर्व जातींचे शिष्य स्वीकारले; परंपरेनुसार कबीर, रैदास (रविदास), सेना न्हावी, धन्ना, पीपा हे त्यांचे शिष्य.
गुरू नानक (१४६९–१५३९) – तलवंडी (ननकाना साहिब) येथे जन्म; एक ईश्वर (एक ओंकार), नामस्मरण, प्रामाणिक श्रम, सेवा, लंगर; करतारपूर येथे शिष्यसमुदाय; त्यांच्या शिकवणीतून शीख धर्माचा उदय. गुरू अर्जुनदेवांनी आदिग्रंथ (१६०४) संकलित केला.
चैतन्य महाप्रभू (१४८६–१५३३) – बंगालमधील नवद्वीप; कृष्णभक्ती, संकीर्तन; गौडीय वैष्णव पंथ; नंतर पुरी येथे वास्तव्य.
वल्लभाचार्य (१४७९–१५३१) – पुष्टिमार्ग, कृष्णभक्ती. त्यांचे शिष्य सूरदास (१६वे शतक) – सूरसागरमध्ये बालकृष्णाचे वर्णन. मीराबाई (१६वे शतक) – मेवाडच्या राजघराण्यातील सून, कृष्णभक्त, राजस्थानी-ब्रज भाषेतील पदे. तुलसीदास (१५३२–१६२३) – अवधीत रामचरितमानस.
महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदाय : पंढरपूरचा विठ्ठल हे दैवत; आषाढी-कार्तिकी वारी. संत ज्ञानेश्वर (१२७५–१२९६) – ज्ञानेश्वरी (१२९०, भगवद्गीतेवरील मराठी टीका), अमृतानुभव; आळंदी येथे संजीवन समाधी (१२९६).
संत नामदेव (१२७०–१३५०) – शिंपी समाज; अभंग, कीर्तन; पंजाबपर्यंत प्रवास, त्यांची पदे गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये आहेत. त्यांच्या सोबतीत संत चोखामेळा (महार समाज, मंगळवेढा), संत जनाबाई (नामदेवांच्या घरातील दासी), गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार असे सर्व जातींचे संत होते.
संत एकनाथ (१५३३–१५९९) – पैठण; एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, भारुडे; ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली; अस्पृश्यतेला व्यवहारात विरोध.
संत तुकाराम (१७वे शतक, सु. १६०८–१६५०) – देहू; अभंग गाथा; दांभिकतेवर कठोर टीका, सामान्य माणसाविषयी कळवळा, साध्या भाषेत अध्यात्म.
समाजावरील परिणाम : जातिभेद व कर्मकांड कमी करण्याचे प्रयत्न; स्त्रिया व खालच्या जातींना धार्मिक स्थान; लोकभाषा साहित्याचा (मराठी, हिंदी, बंगाली, पंजाबी) विकास; हिंदू-मुस्लीम सलोखा; शीख धर्माचा उदय; महाराष्ट्रात सामाजिक एकतेची भावना, जी पुढे स्वराज्य चळवळीला पोषक ठरली असे अनेक इतिहासकार मानतात. मात्र जातिव्यवस्था पूर्णपणे नष्ट झाली नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भक्ती – ईश्वरावरील निःस्वार्थ प्रेम व शरणागती.
निर्गुण भक्ती – निराकार, गुणरहित ईश्वराची उपासना.
सगुण भक्ती – राम, कृष्ण, विठ्ठल अशा साकार रूपाची उपासना.
आळवार / नायनार – तमिळ प्रदेशातील विष्णुभक्त / शिवभक्त संत.
कबीर हे १५व्या शतकातील बनारसचे विणकर व निर्गुण भक्तीचे संत होते (परंपरेनुसार रामानंदांचे शिष्य). त्यांनी राम-रहीम एकच असल्याचे सांगून हिंदू-मुस्लीम ऐक्याचा संदेश दिला आणि मूर्तिपूजा, जातिभेद व कर्मकांडांवर दोह्यांतून टीका केली.
Q2. सगुण व निर्गुण भक्तीतील फरक थोडक्यात सांगा.
निर्गुण भक्तीत ईश्वर निराकार मानला जातो व नामस्मरणावर भर असतो (कबीर, नानक). सगुण भक्तीत राम, कृष्ण, विठ्ठल अशा साकार रूपाची उपासना होते (तुलसीदास, सूरदास, मीराबाई, वारकरी संत).
Q3. भक्ती चळवळीची वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
एकेश्वरवाद व ईश्वरावरील प्रेमभक्ती हाच मोक्षाचा मार्ग.
कर्मकांड, यज्ञ, आडंबर व पुरोहितांच्या मक्तेदारीला विरोध.
जातिभेद व उच्च-नीचतेला विरोध; सर्व जाती व स्त्रियांना भक्तीचा अधिकार (चोखामेळा, जनाबाई, रैदास).
गुरूचे महत्त्व; नामस्मरण, कीर्तन, भजन.
संस्कृतऐवजी लोकभाषेत उपदेश व साहित्यनिर्मिती.
निर्गुण व सगुण अशा दोन धारा; गृहस्थाश्रमात राहूनच भक्ती.
हिंदू-मुस्लीम सलोख्याचा संदेश (कबीर, नानक).
Q4. महाराष्ट्रातील वारकरी संतांचे कार्य सविस्तर लिहा.
संत एकनाथ (१५३३–१५९९) – एकनाथी भागवत, भारुडे, अस्पृश्यांप्रति करुणा, ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत.
संत तुकाराम (सु. १६०८–१६५०) – अभंग गाथा, दांभिकतेवर टीका, सामान्यांच्या भाषेत अध्यात्म.
परिणाम : मराठी भाषा व साहित्याचा विकास, सामाजिक समता व ऐक्याची भावना.
Q5. भक्ती चळवळीचे समाजावर झालेले परिणाम स्पष्ट करा.
धार्मिक : कर्मकांडाऐवजी साध्या भक्तीमार्गाचा प्रसार; नव्या पंथांचा उदय (शीख, गौडीय वैष्णव, वारकरी, लिंगायत).
सामाजिक : जातिभेद कमी करण्याचे प्रयत्न; स्त्रिया व खालच्या जातींना आत्मसन्मान.
सांस्कृतिक : मराठी, हिंदी, बंगाली, पंजाबी, कन्नड भाषांमध्ये समृद्ध साहित्य (ज्ञानेश्वरी, रामचरितमानस, बीजक, गुरू ग्रंथ साहिब).
हिंदू-मुस्लीम सलोखा; सूफी चळवळीशी परस्पर प्रभाव.
महाराष्ट्रात सामाजिक ऐक्याची भावना निर्माण झाली.
मर्यादा : जातिव्यवस्था व कर्मकांड पूर्णपणे नष्ट झाले नाहीत; अनेक संतांच्या अनुयायांचे पुढे स्वतंत्र पंथ बनले.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक संताचे नाव, काळ, प्रदेश व एक प्रमुख ग्रंथ अशी जोडी लक्षात ठेवा (उदा. ज्ञानेश्वर–ज्ञानेश्वरी–१२९०). महाराष्ट्रातील विद्यापीठ परीक्षेत वारकरी संतांवर प्रश्न हमखास येतो, त्यामुळे Q4 नीट तयार करा.
Read in English
Quick summary
The Bhakti movement was a religious and social movement which taught that salvation comes through loving devotion (bhakti) to one God, not through rituals, caste rules or priests. It began in south India with the Alvars and Nayanars (c. 6th–9th century) and during the Sultanate period spread to north India, Bengal and Maharashtra. Saints like Ramanand, Kabir, Guru Nanak, Chaitanya, Mirabai and Maharashtra's Varkari saints preached equality in the people's own languages. The movement was not limited to the Sultanate period: Tulsidas, Eknath and Tukaram carried it into the 16th–17th centuries.
Key points
Origins: the Tamil Alvars (12 devotees of Vishnu) and Nayanars (63 devotees of Shiva) composed devotional hymns in Tamil (Nalayira Divya Prabandham, Tevaram). Andal was a woman Alvar.
Philosophical base: Shankaracharya (8th c., Advaita) revived Vedic religion; Ramanuja (11th–12th c., Vishishtadvaita) gave bhakti a philosophical base; Madhva (Dvaita), Nimbarka and Vallabha (Shuddhadvaita) continued it.
Karnataka: Basaveshwara (12th c.), minister of the Kalachuri king Bijjala at Kalyani, built up the Lingayat (Virashaiva) sect – against caste and ritual, vachana literature, the Anubhava Mantapa hall of discussion, "work is worship" (kayakave kailasa).
Features: one God and loving devotion; two streams – nirguna (formless God: Kabir, Nanak) and saguna (God in form, Rama/Krishna: Tulsidas, Surdas, Mirabai); against caste, empty ritual and priestly control; importance of the guru; chanting the name (namasmaran) and kirtan; use of regional languages; equal right to devotion for all castes and for women; devotion while living a family life.
Ramanand (14th–15th c.; dates disputed) spread Rama-bhakti in the north and took disciples of all castes; by tradition Kabir, Raidas (Ravidas), Sena, Dhanna and Pipa were his disciples.
Kabir (15th c.; traditionally c.1440–1518), a weaver of Banaras – nirguna bhakti, Hindu-Muslim unity ("Ram and Rahim are one"), criticised idol worship, caste and the rituals of both religions; dohas, Bijak.
Guru Nanak (1469–1539), born at Talwandi (Nankana Sahib) – one God (Ek Onkar), remembering the name, honest work, service, the langar; community at Kartarpur; his teachings led to Sikhism. Guru Arjan compiled the Adi Granth (1604).
Chaitanya (1486–1533) of Nabadwip, Bengal – Krishna-bhakti through sankirtan; Gaudiya Vaishnavism; later lived at Puri.
Vallabhacharya (1479–1531) – Pushtimarg (Krishna devotion). His disciple Surdas (16th c.) wrote Sursagar on child Krishna. Mirabai (16th c.), a princess married into the Mewar royal family, sang of Krishna. Tulsidas (1532–1623) wrote Ramcharitmanas in Awadhi.
Varkari sect of Maharashtra: devotion to Vitthal of Pandharpur, the Ashadhi and Kartiki wari. Dnyaneshwar (1275–1296) – Dnyaneshwari (1290, a Marathi commentary on the Gita), Amrutanubhav; samadhi at Alandi (1296).
Namdev (1270–1350), a tailor – abhangs and kirtan; travelled to Punjab, and his hymns are in the Guru Granth Sahib. With him were saints of all castes: Chokhamela (a Mahar, Mangalvedha), Janabai (a servant in Namdev's house), Gora Kumbhar, Savata Mali, Narahari Sonar.
Eknath (1533–1599) of Paithan – Eknathi Bhagwat, Bhavarth Ramayan, bharud; prepared a correct text of the Dnyaneshwari; opposed untouchability in practice.
Tukaram (17th c., c.1608–1650) of Dehu – Abhang Gatha; sharp attack on hypocrisy, deep sympathy for common people.
Impact: weakened caste and ritual; dignity for women and lower castes; growth of regional literature (Marathi, Hindi, Bengali, Punjabi); Hindu-Muslim harmony; rise of Sikhism; a sense of social unity in Maharashtra, which many historians see as helping the later Swarajya movement. But the caste system did not disappear.
Important terms
Bhakti – selfless love of and surrender to God.
Nirguna bhakti – worship of a formless God.
Saguna bhakti – worship of God in a form (Rama, Krishna, Vitthal).
Alvars / Nayanars – Tamil saints devoted to Vishnu / Shiva.
Varkari sect – devotees who make the wari to Vitthal of Pandharpur.
Abhang – devotional verse form of Marathi saints.
Vachana – Kannada sayings of Basava and Lingayat saints.
Pushtimarg – Vallabha's path of devotion based on Krishna's grace.
Langar – Sikh common kitchen where all eat together.
Important dates and people
c. 6th–9th century – Alvars and Nayanars.
8th century – Shankaracharya; 11th–12th century – Ramanuja.
12th century – Basaveshwara.
1275–1296 – Dnyaneshwar; 1290 – Dnyaneshwari.
1270–1350 – Namdev.
1469–1539 – Guru Nanak.
1486–1533 – Chaitanya.
1532–1623 – Tulsidas.
1533–1599 – Eknath.
c.1608–1650 – Tukaram.
1604 – Adi Granth compiled.
5 important questions
Q1. Write a note on Sant Kabir.
Kabir was a 15th-century weaver of Banaras and a nirguna saint (traditionally a disciple of Ramanand). He taught that Ram and Rahim are one, preached Hindu-Muslim unity, and attacked idol worship, caste and ritual in his dohas.
Q2. Distinguish between saguna and nirguna bhakti.
In nirguna bhakti God is formless and stress is on remembering the name (Kabir, Nanak). In saguna bhakti God is worshipped in a form like Rama, Krishna or Vitthal (Tulsidas, Surdas, Mirabai, the Varkari saints).
Q3. Explain the features of the Bhakti movement.
One God; loving devotion is the path to salvation.
Opposition to rituals, sacrifices and the monopoly of priests.
Opposition to caste; all castes and women can worship (Chokhamela, Janabai, Raidas).
Importance of the guru; namasmaran, kirtan, bhajan.
Teaching and writing in regional languages instead of Sanskrit.
Nirguna and saguna streams; devotion within family life.
Message of Hindu-Muslim harmony (Kabir, Nanak).
Q4. Describe the work of the Varkari saints of Maharashtra.
Varkari sect: Vitthal of Pandharpur, the wari, abhang and kirtan; a community beyond caste.
Dnyaneshwar (1275–1296): Dnyaneshwari (1290) brought the Gita into Marathi; the Pasaydan.
Namdev (1270–1350): kirtan tradition, spread of bhakti up to Punjab; circle of Chokhamela, Janabai, Gora Kumbhar.
Social: efforts against caste; self-respect for women and lower castes.
Cultural: rich regional literature (Dnyaneshwari, Ramcharitmanas, Bijak, Guru Granth Sahib).
Hindu-Muslim harmony; mutual influence with the Sufi movement.
A feeling of social unity in Maharashtra.
Limits: caste and ritual did not end; followers of several saints later became separate sects.
Exam tip
Remember each saint as a set: name, period, region, main work (e.g. Dnyaneshwar – Dnyaneshwari – 1290). A question on the Varkari saints is very common in Maharashtra university exams, so prepare Q4 well.
घटक ३ : सूफी चळवळ — तत्त्वे, प्रमुख संत, समाजावरील परिणाम
Unit III · The Sufi Movement: Principles, Major Saints, Impact on Society
थोडक्यात सारांश
सूफी चळवळ ही इस्लाममधील गूढवादी (आध्यात्मिक) चळवळ आहे. कर्मकांड व सत्तेपेक्षा ईश्वरप्रेम, त्याग, साधेपणा व मानवसेवा यांवर तिचा भर होता. भारतात ती ११व्या–१२व्या शतकात आली आणि दिल्ली सल्तनत काळात चिश्ती व सुहरावर्दी या सिलसिल्यांमुळे सर्वत्र पसरली. ख्वाजा मुईनुद्दीन चिश्ती, निजामुद्दीन औलिया, बाबा फरीद यांसारख्या संतांनी जात-धर्म न पाहता सर्वांना जवळ केले. भक्ती चळवळीप्रमाणेच सूफी चळवळीने हिंदू-मुस्लीम सलोखा व लोकभाषांच्या विकासाला हातभार लावला.
महत्त्वाचे मुद्दे
'सूफी' शब्दाचा अर्थ : अरबी सूफ (लोकरीचे जाडेभरडे वस्त्र, जे हे संत घालत) किंवा सफा (पवित्रता) यांपासून हा शब्द आला असे मानले जाते.
भारतातील प्रारंभ : ११व्या शतकात लाहोर येथे अल्-हुजविरी (दाता गंज बख्श) यांनी कश्फ-उल-महजूब हा सूफी मतावरील ग्रंथ फारसीत लिहिला.
तत्त्वे : तौहीद – ईश्वर एकच; वहदत-उल-वुजूद (अस्तित्वाची एकता – सर्व सृष्टी ईश्वराचेच रूप; इब्न अल्-अरबी यांचा सिद्धांत); ईश्वरावरील उत्कट प्रेम (इश्क); फना (स्वत्वाचा लोप होऊन ईश्वरात विलीन होणे); त्याग, दारिद्र्य व साधेपणा; तवक्कुल (ईश्वरावर पूर्ण भरवसा); मानवसेवा व सहिष्णुता.
पीर–मुरीद संबंध : गुरू (पीर/शेख) व शिष्य (मुरीद) यांचे नाते महत्त्वाचे; पीर आपला उत्तराधिकारी (खलिफा) नेमतो. गुरु-शिष्य परंपरेच्या साखळीला सिलसिला म्हणतात.
खानकाह व समा : सूफींचे निवासस्थान व आश्रम म्हणजे खानकाह, जिथे सर्वांना लंगर (मोफत भोजन) मिळे. समा (संगीत व भक्तिगीतांची मैफल) व जिक्र (ईश्वरनामाचे स्मरण) या साधना होत्या. संतांच्या कबरीला दर्गा व पुण्यतिथीच्या उत्सवाला उरूस म्हणतात.
सिलसिले : अबुल फजलने आइन-इ-अकबरीत १४ सिलसिल्यांचा उल्लेख केला आहे. सल्तनत काळात चिश्ती व सुहरावर्दी प्रमुख; पुढे १५व्या–१६व्या शतकात कादिरी व अकबराच्या काळात ख्वाजा बाकी बिल्लाह यांच्यामार्फत नक्शबंदी सिलसिला आला. बिहारमध्ये फिरदौसी सिलसिला (शेख शरफुद्दीन याह्या मनेरी).
चिश्ती सिलसिल्याची वैशिष्ट्ये : हेरातजवळील 'चिश्त' गावावरून नाव; सुलतान व दरबारापासून दूर राहणे, सरकारी देणग्या व जहागिरी नाकारणे, साधे जीवन, समाचा स्वीकार, लोकभाषेचा वापर, सर्व धर्मांच्या लोकांसाठी खुली खानकाह.
ख्वाजा मुईनुद्दीन चिश्ती – सु. ११९२ मध्ये भारतात आले, अजमेर येथे स्थायिक; 'गरीब नवाज'; मृत्यू १२३६. अजमेरचा दर्गा आजही सर्व धर्मीयांचे श्रद्धास्थान.
कुतुबुद्दीन बख्तियार काकी (मृ. १२३५) – दिल्ली (मेहरौली); सुलतान इल्तुतमिश त्यांचा आदर करत असे. बाबा फरीदुद्दीन गंज-इ-शकर (११७५–१२६५) – अजोधन (पाकपट्टन, पंजाब); त्यांच्या पंजाबी रचना गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये समाविष्ट आहेत.
शेख निजामुद्दीन औलिया (१२३८–१३२५) – दिल्लीतील गियासपूर येथील खानकाह; अनेक सुलतानांचा काळ पाहिला पण दरबारापासून दूर राहिले; अमीर खुसरो व अमीर हसन (फवाइद-उल-फुआद) त्यांचे शिष्य. नासिरुद्दीन चिराग-इ-दिल्ली (मृ. १३५६) हे त्यांचे उत्तराधिकारी.
दक्षिणेत चिश्ती प्रसार : मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात शेख बुऱ्हानुद्दीन गरीब दौलताबादजवळ खुलदाबाद येथे स्थायिक झाले; ख्वाजा बंदानवाज गेसू दराज (१३२१–१४२२) बहामनी राज्यातील गुलबर्गा येथे.
सुहरावर्दी सिलसिला – शिहाबुद्दीन सुहरावर्दी (बगदाद) यांनी स्थापन केला; भारतात शेख बहाउद्दीन जकारिया (मुलतान, मृ. १२६२) यांनी प्रसार केला. चिश्तींच्या उलट हे सूफी सुलतानांशी जवळीक ठेवत, सरकारी पदे व देणग्या स्वीकारत आणि श्रीमंतीत राहत; इल्तुतमिशने बहाउद्दीन यांना शेख-उल-इस्लाम पद दिले. सिंध, पंजाब, बंगालमध्ये प्रभाव.
समाजावरील परिणाम : हिंदू-मुस्लीम सलोखा; दर्ग्यांवर सर्व धर्मांचे लोक; जातिभेदाला विरोध व गरीबांची सेवा; लोकभाषांचा (हिंदवी, पंजाबी, दख्खनी) विकास; कव्वाली व संगीताचा प्रसार; सुलतानांच्या कठोरतेला नैतिक अंकुश.
भक्ती चळवळीशी परस्पर प्रभाव : एकेश्वरवाद, गुरूचे महत्त्व, प्रेमभक्ती, कर्मकांडाला विरोध, लोकभाषा ही समान सूत्रे; कबीर व गुरू नानक यांच्या विचारांत सूफी प्रभाव; बाबा फरीद यांच्या रचना गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये; समा व कीर्तन यांत साम्य.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सूफी – इस्लाममधील गूढवादी संत.
पीर / शेख – सूफी गुरू; मुरीद – शिष्य.
खलिफा – पीराने नेमलेला उत्तराधिकारी.
सिलसिला – गुरु-शिष्य परंपरेची साखळी (पंथ).
खानकाह – सूफींचा आश्रम.
समा – संगीत व भक्तिगीतांची आध्यात्मिक मैफल.
जिक्र – ईश्वरनामाचे सतत स्मरण.
वहदत-उल-वुजूद – अस्तित्वाची एकता; सर्व काही ईश्वराचेच रूप.
फना – स्वत्व संपवून ईश्वरात विलीन होणे.
दर्गा / उरूस – सूफी संताची कबर / तिथे भरणारा वार्षिक उत्सव.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
११वे शतक – अल्-हुजविरी (लाहोर), कश्फ-उल-महजूब.
सु. ११९२ – ख्वाजा मुईनुद्दीन चिश्ती भारतात; मृत्यू १२३६ (अजमेर).
निजामुद्दीन औलिया (१२३८–१३२५) हे दिल्लीतील प्रसिद्ध चिश्ती संत होते. त्यांनी अनेक सुलतानांचा काळ पाहिला, पण दरबारापासून दूर राहून गरीबांची सेवा केली. त्यांची खानकाह सर्वांसाठी खुली होती; अमीर खुसरो व अमीर हसन त्यांचे शिष्य होते.
Q2. खानकाह व समा म्हणजे काय, थोडक्यात सांगा.
खानकाह म्हणजे सूफी संतांचे निवासस्थान व आश्रम, जिथे शिष्य राहत आणि सर्वांना लंगर मिळे. समा म्हणजे संगीत व भक्तिगीतांची मैफल, ज्यातून सूफी ईश्वरप्रेमाचा अनुभव घेत; चिश्ती सिलसिल्याने समाला महत्त्व दिले.
Q3. सूफी चळवळीची तत्त्वे सविस्तर स्पष्ट करा.
तौहीद – ईश्वर एकच; वहदत-उल-वुजूद – सर्व सृष्टीत ईश्वर.
ईश्वरावरील उत्कट प्रेम हाच ईश्वरप्राप्तीचा मार्ग; फना – स्वत्वाचा लोप.
पीर–मुरीद संबंध; गुरूशिवाय आध्यात्मिक प्रगती नाही; सिलसिला व खलिफा परंपरा.
त्याग, दारिद्र्य, साधेपणा व तवक्कुल (ईश्वरावर भरवसा).
समा, जिक्र, उपवास यांसारख्या साधना.
मानवसेवा, सहिष्णुता, सर्व धर्म व जातींबद्दल समभाव; खानकाहमधील लंगर.
Q4. भारतातील प्रमुख सूफी सिलसिले व संतांचे कार्य सविस्तर लिहा.
सुहरावर्दी : बहाउद्दीन जकारिया (मुलतान); सुलतानांशी जवळीक, शासकीय पदे व संपत्ती स्वीकारली.
फिरदौसी : शरफुद्दीन याह्या मनेरी (बिहार).
नंतरचे : कादिरी व नक्शबंदी (ख्वाजा बाकी बिल्लाह; अकबराच्या काळात).
कार्य : लोकभाषेत उपदेश, गरीबांची सेवा, धार्मिक सहिष्णुता.
Q5. सूफी चळवळीचे भारतीय समाजावर झालेले परिणाम स्पष्ट करा.
हिंदू-मुस्लीम सलोखा; दर्ग्यांवर सर्व धर्मीयांची श्रद्धा व उरूस.
जातिभेद व विषमतेविरुद्ध समतेचा संदेश; गरीबांची सेवा (लंगर).
हिंदवी, पंजाबी, दख्खनी इत्यादी लोकभाषांचा व उर्दूचा विकास; फवाइद-उल-फुआदसारखे साहित्य.
संगीत : कव्वाली व समा परंपरेतून भारतीय संगीताला चालना (अमीर खुसरो).
भक्ती चळवळीशी परस्पर प्रभाव : कबीर, नानक; बाबा फरीद यांच्या रचना गुरू ग्रंथ साहिबमध्ये.
चिश्ती संतांनी सत्तेपासून दूर राहून सुलतानांवर नैतिक दबाव ठेवला; मात्र पुढे अनेक दर्ग्यांत कर्मकांड व वंशपरंपरा वाढली.
परीक्षेसाठी टीप
चिश्ती व सुहरावर्दी सिलसिल्यांतील फरक (दरबाराशी संबंध, देणग्या, समा) तक्त्याच्या स्वरूपात लिहिल्यास जास्त गुण मिळतात. प्रत्येक संताचे ठिकाण लक्षात ठेवा: अजमेर, दिल्ली, अजोधन, मुलतान, गुलबर्गा, खुलदाबाद.
Read in English
Quick summary
The Sufi movement was the mystical (spiritual) movement within Islam. It stressed love of God, renunciation, simple living and service to people more than ritual or power. Sufism reached India in the 11th–12th centuries and spread widely during the Delhi Sultanate through the Chishti and Suhrawardi orders (silsilas). Saints like Khwaja Muinuddin Chishti, Nizamuddin Auliya and Baba Farid welcomed people of every caste and religion. Like the Bhakti movement, it helped Hindu-Muslim harmony and the growth of regional languages.
Key points
Meaning of "Sufi": believed to come from Arabic suf (coarse woollen cloth worn by these saints) or safa (purity).
Beginning in India: in the 11th century Al-Hujwiri (Data Ganj Bakhsh) of Lahore wrote Kashf-ul-Mahjub, a Persian book on Sufism.
Principles: tauhid – God is one; wahdat-ul-wujud (unity of being – all creation is a form of God; the idea of Ibn al-Arabi); intense love of God (ishq); fana (losing the self in God); renunciation, poverty and simplicity; tawakkul (full trust in God); service and tolerance.
Pir–murid relation: the bond between the master (pir/shaikh) and disciple (murid) is central; the pir names a successor (khalifa). The chain of masters and disciples is a silsila.
Khanqah and sama: the Sufi hospice was the khanqah, where all got free food (langar). Sama (music and devotional song) and zikr (remembering God's name) were their practices. A saint's tomb is a dargah; the yearly festival there is the urs.
Silsilas: Abul Fazl's Ain-i-Akbari mentions 14 silsilas. In the Sultanate period the Chishti and Suhrawardi were the main ones; later the Qadiri (15th–16th c.) and the Naqshbandi (brought by Khwaja Baqi Billah in Akbar's time) came. The Firdausi order worked in Bihar (Shaikh Sharafuddin Yahya Maneri).
Chishti features: named after Chisht near Herat; kept away from sultans and courts, refused state grants and jagirs, lived simply, accepted sama, used local languages, and kept the khanqah open to people of all faiths.
Khwaja Muinuddin Chishti came to India c.1192 and settled at Ajmer ("Garib Nawaz"); died 1236. His dargah is still revered by people of all religions.
Qutbuddin Bakhtiyar Kaki (d. 1235) lived at Delhi (Mehrauli) and was respected by Iltutmish. Baba Fariduddin Ganj-i-Shakar (1175–1265) lived at Ajodhan (Pakpattan, Punjab); his Punjabi verses are in the Guru Granth Sahib.
Shaikh Nizamuddin Auliya (1238–1325) had his khanqah at Ghiyaspur, Delhi; he lived under several sultans but stayed away from the court. Amir Khusrau and Amir Hasan (Fawaid-ul-Fuad) were his disciples. Nasiruddin Chiragh-i-Dehli (d. 1356) was his successor.
Chishtis in the Deccan: in Muhammad bin Tughlaq's time Shaikh Burhanuddin Gharib settled at Khuldabad near Daulatabad; Khwaja Bandanawaz Gesu Daraz (1321–1422) settled at Gulbarga in the Bahamani kingdom.
Suhrawardi order: founded by Shihabuddin Suhrawardi of Baghdad; spread in India by Shaikh Bahauddin Zakariya of Multan (d. 1262). Unlike the Chishtis they stayed close to the sultans, accepted posts and grants, and lived in comfort; Iltutmish made Bahauddin Shaikh-ul-Islam. Strong in Sindh, Punjab and Bengal.
Impact on society: Hindu-Muslim harmony; dargahs visited by all; message against caste and service to the poor; growth of regional languages (Hindavi, Punjabi, Dakhni); spread of qawwali and music; a moral check on harsh rulers.
Mutual influence with Bhakti: common ideas – one God, the guru, loving devotion, opposition to ritual, local languages; Sufi influence on Kabir and Guru Nanak; Baba Farid's verses in the Guru Granth Sahib; likeness between sama and kirtan.
Important terms
Sufi – a mystic saint of Islam.
Pir / Shaikh – Sufi master; murid – disciple.
Khalifa – successor named by the pir.
Silsila – chain of master and disciples; an order.
Khanqah – Sufi hospice.
Sama – spiritual gathering with music and song.
Zikr – constant remembrance of God's name.
Wahdat-ul-wujud – unity of being; everything is a form of God.
Fana – losing the self in God.
Dargah / Urs – a saint's tomb / the yearly festival held there.
Important dates and people
11th century – Al-Hujwiri (Lahore), Kashf-ul-Mahjub.
c.1192 – Khwaja Muinuddin Chishti comes to India; d. 1236 (Ajmer).
1235 – death of Qutbuddin Bakhtiyar Kaki.
1175–1265 – Baba Farid.
d. 1262 – Bahauddin Zakariya (Suhrawardi, Multan).
1238–1325 – Nizamuddin Auliya.
d. 1356 – Nasiruddin Chiragh-i-Dehli.
1321–1422 – Gesu Daraz (Gulbarga).
5 important questions
Q1. Write a note on Shaikh Nizamuddin Auliya.
Nizamuddin Auliya (1238–1325) was the most famous Chishti saint of Delhi. He lived through several reigns but kept away from the court and served the poor. His khanqah was open to all; Amir Khusrau and Amir Hasan were his disciples.
Q2. What were the khanqah and sama?
The khanqah was the Sufi hospice where disciples lived and everyone got free food. Sama was a gathering of music and devotional song through which Sufis felt the love of God; the Chishtis gave it great importance.
Q3. Explain the principles of the Sufi movement.
Tauhid – one God; wahdat-ul-wujud – God in all creation.
Intense love of God is the path to Him; fana – losing the self.
Pir–murid relation; no spiritual progress without a guide; silsila and khalifa.
Renunciation, poverty, simplicity and tawakkul.
Practices like sama, zikr and fasting.
Service, tolerance and equal respect for all faiths and castes; langar in the khanqah.
Q4. Describe the main Sufi silsilas and saints in India.
Chishti: Muinuddin Chishti (Ajmer, d. 1236), Bakhtiyar Kaki (Delhi), Baba Farid (Ajodhan), Nizamuddin Auliya (d. 1325), Nasiruddin Chiragh-i-Dehli; away from court, simple life, sama.
In the Deccan: Burhanuddin Gharib (Khuldabad), Gesu Daraz (Gulbarga).
Suhrawardi: Bahauddin Zakariya (Multan); close to sultans, accepted posts and wealth.
Firdausi: Sharafuddin Yahya Maneri (Bihar).
Later: Qadiri and Naqshbandi (Khwaja Baqi Billah, Akbar's time).
Their work: preaching in local languages, service of the poor, religious tolerance.
Q5. Explain the impact of the Sufi movement on Indian society.
Hindu-Muslim harmony; people of all faiths at dargahs and urs.
Message of equality against caste; service of the poor (langar).
Growth of Hindavi, Punjabi, Dakhni and Urdu; works like Fawaid-ul-Fuad.
Music: qawwali and sama encouraged Indian music (Amir Khusrau).
Mutual influence with Bhakti: Kabir, Nanak; Baba Farid in the Guru Granth Sahib.
Chishtis stayed away from power and kept a moral check on rulers; but later many dargahs saw ritual and hereditary control.
Exam tip
Write the Chishti–Suhrawardi differences (relation with court, grants, sama) as a small table for extra marks. Remember each saint's place: Ajmer, Delhi, Ajodhan, Multan, Gulbarga, Khuldabad.
घटक ४ : विजयनगर साम्राज्य — राजकीय कामगिरी व बहामनी राज्याशी संबंध
Unit IV · Vijayanagara Empire: Political Achievements and Relations with the Bahamani Kingdom
थोडक्यात सारांश
दिल्ली सल्तनतीची दक्षिणेवरील पकड मुहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात ढिली झाल्यावर १३३६ मध्ये हरिहर व बुक्क या संगम बंधूंनी तुंगभद्रा नदीकाठी विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली. सुमारे दोनशे तीस वर्षे हे साम्राज्य दक्षिण भारतातील सर्वांत बलाढ्य हिंदू सत्ता होते. संगम, सालुव, तुळुव आणि अरविडू या चार घराण्यांनी येथे राज्य केले. देवराय दुसरा आणि विशेषतः कृष्णदेवराय (१५०९–१५२९) यांच्या काळात साम्राज्याचा कळस गाठला गेला. उत्तरेकडील बहामनी राज्याशी आणि नंतर त्यातून निर्माण झालेल्या दख्खनच्या सुलतानशाह्यांशी विजयनगरचा सतत संघर्ष झाला; त्याचे मुख्य कारण सुपीक रायचूर दोआब होते. शेवटी २३ जानेवारी १५६५ रोजी तालिकोटच्या (राक्षस-तंगडीच्या) लढाईत सुलतानांच्या संयुक्त फौजांनी विजयनगरचा पराभव केला आणि राजधानी हंपीचा विध्वंस झाला.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्थापना (१३३६) : संगमाचे पुत्र हरिहर पहिला व बुक्क पहिला यांनी विजयनगर (आजचे हंपी, कर्नाटक) येथे राजधानी करून राज्य स्थापले. परंपरेनुसार शृंगेरी मठाचे विद्यारण्य (माधवाचार्य) यांनी त्यांना मार्गदर्शन केले; हे बंधू आधी दिल्लीला नेले गेले होते अशा कथा आहेत, पण त्यावर इतिहासकारांत मतभेद आहेत.
चार घराणी : संगम (१३३६–सुमारे १४८५), सालुव (सुमारे १४८५–१५०५; सालुव नरसिंह), तुळुव (१५०५–१५७०; कृष्णदेवराय) आणि अरविडू (१५७० नंतर; राजधानी पेनुकोंडा, नंतर चंद्रगिरी).
बुक्क पहिला (१३५६–१३७७) : त्याचा पुत्र कुमार कंपण याने मदुराईची सुलतानशाही नष्ट केली; ही कथा त्याची पत्नी गंगादेवी हिच्या मदुराविजयम् या संस्कृत काव्यात आहे. हरिहर दुसरा याने महाराजाधिराज ही पदवी घेतली.
देवराय पहिला (सुमारे १४०६–१४२२) : तुंगभद्रेवर धरण व कालवे बांधले; इटालियन प्रवासी निकोलो कोंटी याने त्याच्या काळात (सुमारे १४२०) भेट दिली.
देवराय दुसरा (सुमारे १४२२–१४४६) : संगम घराण्यातील श्रेष्ठ राजा. घोडदळ व तिरंदाजीसाठी मुस्लिम सैनिकांची भरती केली; बहामनींशी युद्धे केली. इराणी राजदूत अब्दुर रझ्झाक (१४४३) याने त्याच्या राजधानीचे वैभव वर्णिले.
कृष्णदेवराय (१५०९–१५२९, तुळुव घराणे) : विजापूरच्या इस्माईल आदिलशहाचा पराभव करून रायचूर जिंकले (१५२०). ओडिशाच्या गजपती प्रतापरुद्राविरुद्ध मोहिमा करून उदयगिरी, कोंडवीडू जिंकले; गजपतीने तह करून आपली कन्या त्याला दिली. उम्मत्तूरच्या बंडखोर सरदारांना नमवले.
कृष्णदेवरायाने पोर्तुगीजांशी मैत्रीचे संबंध ठेवले, कारण त्यांच्याकडून अरबी व इराणी घोडे मिळत. पोर्तुगीज प्रवासी डोमिंगो पेस याने त्याच्या दरबाराचे वर्णन केले आहे.
साहित्याचा आश्रयदाता : तेलुगूमध्ये आमुक्तमाल्यदा (राजनीती व भक्ती) व संस्कृतमध्ये जाम्बवती कल्याणम् लिहिले. दरबारात आठ तेलुगू कवींचे अष्टदिग्गज मंडळ होते; त्यातील अल्लसानी पेद्दन (मनुचरित्र) प्रमुख. त्याला आंध्रभोज म्हणत.
अच्युतराय (१५२९–१५४२) नंतर सदाशिवराय नामधारी राजा झाला; खरी सत्ता कृष्णदेवरायाचा जावई रामराय (आळिय रामराय) याच्याकडे होती. त्याने दख्खनच्या सुलतानांना एकमेकांविरुद्ध खेळवले व त्यांच्या कारभारात हस्तक्षेप केला.
बहामनींशी संघर्ष : कृष्णा व तुंगभद्रा यांमधील रायचूर दोआब, कृष्णा–गोदावरी त्रिभुज प्रदेश आणि पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे (उदा. गोवा) यांच्या ताब्यासाठी १४व्या शतकापासून वारंवार युद्धे झाली. बुक्क पहिल्यापासून देवराय दुसऱ्यापर्यंत जय-पराजय दोन्ही बाजूंना झाले; महमूद गवानने १४७२ मध्ये गोवा जिंकला.
बहामनी राज्याचे पाच सुलतानशाह्यांत विभाजन झाल्यावर (सुमारे १४९०–१५२८) विजयनगरचा संघर्ष विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा इत्यादींशी चालू राहिला.
तालिकोटची लढाई (२३ जानेवारी १५६५) : विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा व बीदर यांनी एकत्र येऊन रामरायावर हल्ला केला (वऱ्हाड या संघात सामील झाले नाही). कृष्णा नदीकाठी राक्षसगी व तंगडगी गावांजवळ झालेल्या या लढाईत रामराय पकडला जाऊन मारला गेला.
परिणाम : विजयनगर शहर अनेक महिने लुटले व उद्ध्वस्त केले गेले; रायचूर दोआब विजापूरकडे गेला; अरविडू घराण्याने राजधानी पेनुकोंडा येथे हलवली; मदुराई, तंजावर, जिंजी यांचे नायक स्वतंत्र झाले. साम्राज्य सतराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत दुर्बल स्वरूपात टिकले.
परकीय प्रवासी : निकोलो कोंटी (इटालियन), अब्दुर रझ्झाक (इराणी), डोमिंगो पेस व फर्नाओ नुनिझ (पोर्तुगीज) — हे विजयनगरच्या इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रायचूर दोआब – कृष्णा व तुंगभद्रा नद्यांमधील सुपीक प्रदेश; विजयनगर–बहामनी संघर्षाचे मुख्य कारण.
अष्टदिग्गज – कृष्णदेवरायाच्या दरबारातील आठ श्रेष्ठ तेलुगू कवी.
आमुक्तमाल्यदा – कृष्णदेवरायाचा तेलुगू ग्रंथ; त्यात राजधर्म व शासनाविषयी विचार आहेत.
गजपती – ओडिशाचे राजघराणे, ज्याविरुद्ध कृष्णदेवरायाने मोहिमा केल्या.
राक्षस-तंगडी – तालिकोटच्या लढाईचे दुसरे नाव (राक्षसगी व तंगडगी गावांवरून).
हंपी – विजयनगर राजधानीचे अवशेष; आज युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१३३६ – हरिहर व बुक्क यांच्याकडून विजयनगरची स्थापना.
१३४७ – बहामनी राज्याची स्थापना; संघर्षाला सुरुवात.
सुमारे १४२० – निकोलो कोंटीची भेट.
१४४३ – अब्दुर रझ्झाकची भेट (देवराय दुसरा).
१५०९–१५२९ – कृष्णदेवरायाची कारकीर्द.
१५२० – रायचूरचा विजय.
२३ जानेवारी १५६५ – तालिकोटची लढाई.
विद्यारण्य – परंपरेनुसार संस्थापकांचे मार्गदर्शक.
रामराय – तालिकोटच्या वेळी विजयनगरचा खरा सत्ताधारी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : विजयनगरची स्थापना.
संगमाचे पुत्र हरिहर व बुक्क यांनी १३३६ मध्ये तुंगभद्रा नदीकाठी विजयनगर (हंपी) येथे राजधानी करून साम्राज्याची स्थापना केली. परंपरेनुसार ऋषी विद्यारण्य यांनी त्यांना प्रेरणा दिली. दिल्ली सल्तनत दक्षिणेत दुर्बल झाल्याचा फायदा त्यांनी घेतला. त्यांच्या घराण्याला संगम घराणे म्हणतात.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : तालिकोटची लढाई.
२३ जानेवारी १५६५ रोजी विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा व बीदर या सुलतानशाह्यांच्या संयुक्त फौजांनी रामरायाच्या विजयनगर सैन्याचा पराभव केला. रामराय मारला गेला आणि राजधानी विजयनगर लुटली गेली. या लढाईला राक्षस-तंगडीची लढाई असेही म्हणतात. यानंतर विजयनगरचे वैभव संपले.
Q3. कृष्णदेवरायाच्या राजकीय कामगिरीचे सविस्तर वर्णन करा.
तुळुव घराण्यातील श्रेष्ठ राजा (१५०९–१५२९); अंतर्गत बंडे मोडून (उम्मत्तूर सरदार) राज्य स्थिर केले.
विजापूरच्या इस्माईल आदिलशहाचा पराभव करून १५२० मध्ये रायचूर जिंकले; रायचूर दोआबावर ताबा मिळवला.
या धोरणामुळे सुलतान एकत्र आले व तालिकोट (१५६५) येथे संघर्षाचा शेवट झाला.
Q5. तालिकोटच्या लढाईची कारणे व परिणाम स्पष्ट करा.
कारणे : रायचूर दोआबावरून दीर्घ वैर; रामरायाचा सुलतानशाह्यांच्या अंतर्गत कारभारात हस्तक्षेप व उद्धट वर्तन (समकालीन साधनांनुसार).
विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा व बीदर यांचा संघ; वऱ्हाड अलिप्त राहिले.
२३ जानेवारी १५६५ रोजी कृष्णा नदीकाठी लढाई; रामराय पकडला जाऊन ठार.
परिणाम : विजयनगर शहराची लूट व विध्वंस; हंपी पुन्हा कधीच राजधानी झाली नाही.
अरविडू घराण्याने राजधानी पेनुकोंडा, नंतर चंद्रगिरी येथे हलवली; रायचूर दोआब विजापूरकडे.
नायक स्वतंत्र झाले; दक्षिणेतील राजकीय समतोल बदलला; विजयी सुलतानांमध्येही पुढे भांडणे सुरू झाली.
परीक्षेसाठी टीप
विजयनगरवरील उत्तरात चार घराण्यांची नावे क्रमाने, १३३६, १५२० आणि २३ जानेवारी १५६५ ही तीन वर्षे आणि किमान दोन परकीय प्रवाशांची नावे लिहा. तालिकोटच्या प्रश्नात "वऱ्हाड संघात नव्हते" हा मुद्दा लिहिल्यास उत्तर अचूक दिसते.
Read in English
Quick summary
When Delhi's hold over the south weakened under Muhammad bin Tughlaq, the brothers Harihara and Bukka of the Sangama family founded the Vijayanagara Empire in 1336 on the banks of the Tungabhadra. For about 230 years it was the strongest power in South India. Four dynasties ruled it: Sangama, Saluva, Tuluva and Aravidu. It reached its peak under Devaraya II and above all Krishnadevaraya (1509–1529). Vijayanagara fought the Bahamani kingdom, and later the Deccan sultanates that broke away from it, again and again, mainly over the fertile Raichur Doab. On 23 January 1565 the combined sultanates defeated it at the Battle of Talikota (Rakkasa-Tangadi) and the capital (Hampi) was destroyed.
Key points
Foundation (1336): Harihara I and Bukka I, sons of Sangama, made Vijayanagara (modern Hampi, Karnataka) their capital. Tradition says the sage Vidyaranya of Sringeri guided them; stories that they were first taken to Delhi are disputed by historians.
Four dynasties: Sangama (1336–c.1485), Saluva (c.1485–1505; Saluva Narasimha), Tuluva (1505–1570; Krishnadevaraya), Aravidu (after 1570; capital Penukonda, later Chandragiri).
Bukka I (1356–1377): his son Kumara Kampana ended the Madurai sultanate, as told in the Sanskrit poem Madhura Vijayam by his wife Gangadevi. Harihara II took the title Maharajadhiraja.
Devaraya I (c.1406–1422) built a dam and canals on the Tungabhadra; the Italian Nicolo Conti visited c.1420.
Devaraya II (c.1422–1446), the greatest Sangama ruler, recruited Muslim cavalry and archers and fought the Bahamanis. The Persian envoy Abdur Razzaq (1443) described his capital.
Krishnadevaraya (1509–1529, Tuluva): defeated Ismail Adil Shah of Bijapur and took Raichur (1520); campaigned against the Gajapati king Prataparudra of Odisha, taking Udayagiri and Kondavidu, and married his daughter after a treaty; crushed the rebel Ummattur chiefs.
He kept friendly ties with the Portuguese, who supplied Arab and Persian horses. Domingo Paes described his court.
Patron of letters: wrote Amuktamalyada (Telugu, on statecraft and devotion) and Jambavati Kalyanam (Sanskrit). His court had eight Telugu poets, the Ashtadiggajas, led by Allasani Peddana (Manucharitra). He was called Andhra Bhoja.
After Achyuta Raya (1529–1542), Sadashiva Raya was a nominal king; real power lay with Rama Raya (Aliya Rama Raya), Krishnadevaraya's son-in-law, who played the sultans against one another.
Conflict with the Bahamanis: wars from the 14th century over the Raichur Doab (between the Krishna and Tungabhadra), the Krishna–Godavari delta and west-coast ports such as Goa. Both sides won and lost; Mahmud Gawan took Goa in 1472.
After the Bahamani kingdom split into five sultanates (c.1490–1528), the struggle continued with Bijapur, Ahmadnagar, Golconda and others.
Battle of Talikota (23 January 1565):Bijapur, Ahmadnagar, Golconda and Bidar combined (Berar did not join). Near the villages of Rakkasagi and Tangadagi on the Krishna, Rama Raya was captured and killed.
Results: the city was plundered and ruined for months; the Raichur Doab went to Bijapur; the Aravidu rulers moved to Penukonda; the nayaks of Madurai, Thanjavur and Gingee became independent. A weakened empire lasted till the mid-17th century.
Foreign travellers: Nicolo Conti (Italian), Abdur Razzaq (Persian), Domingo Paes and Fernao Nuniz (Portuguese) are key sources.
Important terms
Raichur Doab – fertile land between the Krishna and Tungabhadra; the main cause of Vijayanagara–Bahamani wars.
Ashtadiggajas – the eight great Telugu poets of Krishnadevaraya's court.
Amuktamalyada – Krishnadevaraya's Telugu work with ideas on kingship and government.
Gajapati – the ruling dynasty of Odisha.
Rakkasa-Tangadi – another name for the Battle of Talikota.
Hampi – ruins of the capital; a UNESCO World Heritage Site.
Important dates and people
1336 – Vijayanagara founded by Harihara and Bukka.
1347 – Bahamani kingdom founded; rivalry begins.
c.1420 – Nicolo Conti's visit.
1443 – Abdur Razzaq's visit (Devaraya II).
1509–1529 – Krishnadevaraya's reign.
1520 – capture of Raichur.
23 January 1565 – Battle of Talikota.
Vidyaranya – traditional guide of the founders.
Rama Raya – real ruler at the time of Talikota.
5 important questions
Q1. Write a short note: Foundation of Vijayanagara.
Harihara and Bukka, sons of Sangama, founded the empire in 1336 with its capital at Vijayanagara (Hampi) on the Tungabhadra. Tradition credits the sage Vidyaranya with inspiring them. They used the weakening of Delhi's power in the south. Their line is called the Sangama dynasty.
Q2. Answer briefly: The Battle of Talikota.
On 23 January 1565 the united armies of Bijapur, Ahmadnagar, Golconda and Bidar defeated Rama Raya's Vijayanagara army. Rama Raya was killed and the capital was looted. It is also called the Battle of Rakkasa-Tangadi. It ended Vijayanagara's glory.
Q3. Describe the political achievements of Krishnadevaraya.
Greatest Tuluva ruler (1509–1529); crushed internal revolts (Ummattur chiefs) and stabilised the empire.
Defeated Ismail Adil Shah of Bijapur and took Raichur in 1520, securing the Raichur Doab.
Campaigns against the Gajapatis of Odisha: captured Udayagiri and Kondavidu; married the Gajapati princess after a treaty.
Friendship with the Portuguese secured the supply of war horses.
Wrote Amuktamalyada; patronised the Ashtadiggajas; golden age of Telugu literature.
Built temples, gopurams and tanks; Domingo Paes praised his rule.
Q4. Examine the relations between Vijayanagara and the Bahamani kingdom.
Both were founded close in time (1336, 1347) with a common frontier.
Causes of conflict: the fertile Raichur Doab, the Krishna–Godavari delta, west-coast ports and control of the horse trade.
Many wars under Bukka I, Devaraya I and Devaraya II, with victories and defeats on both sides.
Under Mahmud Gawan the Bahamanis took Goa (1472) and the Konkan.
After the Bahamani break-up, Krishnadevaraya took Raichur from Bijapur; Rama Raya interfered in the sultans' quarrels.
This drove the sultans to unite, ending the rivalry at Talikota (1565).
Q5. Explain the causes and results of the Battle of Talikota.
Causes: long rivalry over the Raichur Doab; Rama Raya's interference in the sultanates' affairs and, per contemporary accounts, his arrogant conduct.
Alliance of Bijapur, Ahmadnagar, Golconda and Bidar; Berar stayed out.
Battle on 23 January 1565 near the Krishna; Rama Raya captured and killed.
Results: Vijayanagara city looted and destroyed; Hampi never again a capital.
Aravidu rulers shifted to Penukonda and then Chandragiri; Raichur Doab passed to Bijapur.
Nayaks became independent; the power balance of the south changed; the victorious sultans soon quarrelled among themselves.
Exam tip
Write the four dynasties in order, the three dates 1336, 1520 and 23 January 1565, and at least two foreign travellers. In a Talikota answer, noting that Berar did not join the alliance makes it look precise.
घटक ४ : विजयनगर साम्राज्याचे प्रशासन व समाजजीवन — सामाजिक व आर्थिक स्थिती, कला व स्थापत्य
Unit IV · Vijayanagara Administration and Society: Social and Economic Conditions, Art and Architecture
थोडक्यात सारांश
विजयनगर साम्राज्याचे प्रशासन राजकेंद्री पण सुसंघटित होते. राजा सर्वोच्च होता आणि मंत्रिमंडळ त्याला सल्ला देत असे. साम्राज्य राज्य/मंडल, नाडू किंवा कोट्टम, स्थळ आणि ग्राम अशा विभागांत विभागले होते. नायंकर पद्धती (अमरनायक) आणि गावपातळीवरील आयगार पद्धती ही विजयनगर प्रशासनाची खास वैशिष्ट्ये होती. समाज जातिआधारित होता; स्त्रियांना काही क्षेत्रांत स्थान होते, पण सती व देवदासी प्रथाही होत्या. शेती, जलाशय-कालवे, अंतर्गत व परदेशी व्यापार (विशेषतः घोड्यांची आयात) आणि सोन्याचे वराह (पॅगोडा) नाणे यांमुळे अर्थव्यवस्था समृद्ध होती. हंपी येथील विठ्ठल, विरूपाक्ष, हजारराम मंदिरे, राय गोपुरे, कल्याण मंडप आणि कमळ महाल हे विजयनगर स्थापत्याचे उत्तम नमुने आहेत. तेलुगू, कन्नड व संस्कृत साहित्याची भरभराट झाली.
महत्त्वाचे मुद्दे
राजा : सर्व सत्तेचा केंद्रबिंदू; धर्मानुसार राज्य करणे हे त्याचे कर्तव्य मानले जाई. कृष्णदेवरायाच्या आमुक्तमाल्यदा मध्ये प्रजाहित, न्याय आणि किल्ल्यांच्या रक्षणाचा सल्ला आहे. राजा युवराज नेमत असे.
मंत्रिमंडळ : प्रधान (महाप्रधान) व इतर मंत्री राजाला सल्ला देत; त्यांचा सल्ला राजावर बंधनकारक नव्हता. दंडनायक हे लष्करी व प्रशासकीय अधिकारी होते.
प्रांतिक प्रशासन : साम्राज्य राज्य किंवा मंडल (प्रांत) → नाडू/कोट्टम → स्थळ → ग्राम असे विभागले होते. प्रांतांवर अनेकदा राजघराण्यातील व्यक्ती किंवा विश्वासू सरदार नेमले जात.
नायंकर पद्धती : लष्करी अधिकाऱ्यांना (अमरनायक) प्रदेश (अमरम) दिला जाई. त्या बदल्यात ते ठरावीक घोडदळ, पायदळ व हत्ती राजासाठी ठेवत, कर वसूल करत आणि दरवर्षी राजाला खंडणी देत. पुढे मदुराई, तंजावर, जिंजी इत्यादी नायक स्वतंत्र झाले, ही या पद्धतीची कमजोरी ठरली.
आयगार पद्धती : प्रत्येक गावात बारा आयगार (गावकामगार – हिशेबनीस, पहारेकरी, सुतार, लोहार इत्यादी) असत. त्यांना पगाराऐवजी करमुक्त जमीन (मान्य) मिळे आणि त्यांचे पद वंशपरंपरागत असे. यामुळे चोळ काळातील गावस्वायत्तता कमी झाली.
महसूल : शेतसारा हा मुख्य उत्पन्नाचा स्रोत; जमिनीचे ओलिताखालची, कोरडवाहू व बागायती असे वर्गीकरण करून सारा ठरवत. याशिवाय मालमत्ता, व्यापार, व्यवसाय व बंदरांवर कर होते. सारा रोख व धान्य दोन्ही रूपांत घेतला जाई; कराचे प्रमाण जास्त होते असे अनेक अभ्यासक मानतात.
सैन्य : पायदळ, घोडदळ, हत्तीदळ व तोफखाना; नायकांचे सैन्य हा मोठा भाग. उत्तम घोडे अरबस्तान व इराणमधून (पोर्तुगीजांमार्फत) आयात होत. किल्ल्यांना (दुर्ग) विशेष महत्त्व होते.
न्याय : राजा सर्वोच्च न्यायाधीश; शिक्षा कठोर होत्या (दंड, अवयवछेद, मृत्युदंड) असे परकीय प्रवासी लिहितात.
सामाजिक स्थिती : समाज जातिव्यवस्थेवर आधारित; ब्राह्मणांना उच्च स्थान. व्यापारी व कारागिरांचे संघ (श्रेणी) होते.
स्त्रियांचे स्थान : गंगादेवी (मदुराविजयम्) व तिरुमलांबा यांसारख्या विदुषी होत्या; नुनिझच्या मते राजवाड्यात स्त्रिया हिशेबनीस, पहारेकरी, कुस्तीगीर म्हणून काम करत. मात्र सती, बहुपत्नीत्व (विशेषतः राजघराण्यात), हुंडा आणि मंदिरांतील देवदासी प्रथा होत्या.
सण : महानवमी (दसरा) हा राजकीय सोहळा मोठ्या थाटात महानवमी दिब्बा या चबुतऱ्यावर साजरा होई; अब्दुर रझ्झाक व पेस यांनी वर्णन केले आहे. दिवाळी, होळी, रथोत्सवही होत.
अर्थव्यवस्था : भात, कापूस, ऊस, मसाले यांची शेती; तुंगभद्रेवरील बंधारे, कालवे व मोठे तलाव (जलाशय) यांनी सिंचन. कापड, धातुकाम हे उद्योग; बाजारात रत्ने व हिऱ्यांचा व्यापार चालत असे (पेसचे वर्णन). पश्चिम किनाऱ्यावरील भटकळ, होनावर व पूर्व किनाऱ्यावरील पुलिकत ही बंदरे; कापड, तांदूळ, मसाले यांची निर्यात व घोडे, मोती यांची आयात. सोन्याचे वराह (पॅगोडा) हे प्रमुख नाणे.
स्थापत्य : उंच राय गोपुरे, देवीदेवतांच्या विवाहासाठी कल्याण मंडप, घोडे व याळी कोरलेले खांब ही वैशिष्ट्ये. विठ्ठल मंदिर – संगीत खांब (वाजवल्यावर स्वर निघणारे) व दगडी रथ; हजारराम मंदिर – रामायणाचे शिल्पपट; विरूपाक्ष मंदिर – कृष्णदेवरायाने मंडप व गोपुर बांधले; कमळ महाल – हिंदू व इस्लामी शैलींचा संगम; हत्तीशाळा व उग्र नरसिंहाची एकसंध मूर्ती. लेपाक्षी येथील भित्तिचित्रे विजयनगर चित्रकलेचे उदाहरण.
साहित्य : तेलुगू – कृष्णदेवरायाची आमुक्तमाल्यदा, अल्लसानी पेद्दनचे मनुचरित्र (अष्टदिग्गज); कन्नड – कुमारव्यास (कर्नाट भारत कथामंजरी), पुरंदरदास व कनकदास यांची भक्तिगीते; संस्कृत – सायणाचार्यांची वेदांवरील भाष्ये, गंगादेवीचे मदुराविजयम्; तमिळमध्येही रचना झाल्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नायंकर पद्धती – लष्करी सेवेच्या बदल्यात अमरनायकांना प्रदेश देण्याची व्यवस्था.
अमरनायक – अमरम प्रदेश मिळालेला लष्करी अधिकारी.
आयगार – गावातील बारा वंशपरंपरागत कामगार/अधिकारी.
मंडल/राज्य – साम्राज्याचा प्रांत.
राय गोपुर – मंदिराचे भव्य प्रवेशद्वार-मनोरे.
कल्याण मंडप – देवविवाहासाठी बांधलेला अलंकृत मंडप.
वराह (पॅगोडा) – विजयनगरचे सोन्याचे नाणे.
महानवमी दिब्बा – दसऱ्याच्या उत्सवासाठीचा भव्य चबुतरा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१४४३ – अब्दुर रझ्झाकने महानवमी उत्सव व शहराचे वर्णन केले.
१५०९–१५२९ – कृष्णदेवराय; आमुक्तमाल्यदा, अष्टदिग्गज, विरूपाक्ष मंदिराचा मंडप व गोपुर.
डोमिंगो पेस व फर्नाओ नुनिझ – पोर्तुगीज प्रवासी; प्रशासन, सैन्य व समाजाचे वर्णन.
सायणाचार्य – वेदभाष्यकार (संगम काळ).
पुरंदरदास, कनकदास – कन्नड हरिदास संत-कवी.
१९८६ – हंपी युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ घोषित.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : आयगार पद्धती.
विजयनगरच्या प्रत्येक गावात बारा आयगार (हिशेबनीस, पहारेकरी, सुतार, लोहार इत्यादी) गावकारभार पाहत. त्यांना पगाराऐवजी करमुक्त जमीन दिली जाई आणि पद वंशपरंपरागत असे. ते राजाच्या अधिकाऱ्यांना जबाबदार असल्याने गावांची स्वायत्तता कमी झाली.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : विठ्ठल मंदिर, हंपी.
हंपीतील विठ्ठल मंदिर हे विजयनगर स्थापत्याचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाते. त्याचे खांब वाजवल्यावर संगीताचे स्वर निघतात, म्हणून ते संगीत खांब म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आवारातील दगडी रथ (गरुड मंदिर) आणि कोरीव कल्याण मंडप ही त्याची खास वैशिष्ट्ये आहेत.
Q3. विजयनगर साम्राज्याच्या प्रशासनाचे सविस्तर वर्णन करा.
राजा सर्वोच्च; धर्माधिष्ठित राज्य; आमुक्तमाल्यदेतील राजधर्माचे विचार.
मंत्रिमंडळ व प्रधान सल्लागार; दंडनायक अधिकारी.
प्रांतिक रचना : राज्य/मंडल → नाडू/कोट्टम → स्थळ → ग्राम.
नायंकर पद्धती : अमरनायकांना प्रदेश, बदल्यात सैन्य व खंडणी; पुढे नायक स्वतंत्र झाले.
आयगार पद्धतीने गावकारभार; करमुक्त जमीन, वंशपरंपरागत पदे.
महसूल : जमिनीच्या प्रतीनुसार शेतसारा, व्यापार व व्यवसाय कर.
सैन्य, किल्ले, आयात केलेले घोडे; कठोर न्यायव्यवस्था.
Q4. विजयनगर काळातील सामाजिक व आर्थिक स्थितीचे वर्णन करा.
उग्र नरसिंह मूर्ती, लेपाक्षी भित्तिचित्रे; हंपी आज जागतिक वारसा स्थळ.
परीक्षेसाठी टीप
प्रशासनाच्या प्रश्नात "नायंकर" आणि "आयगार" या दोन संज्ञा स्पष्ट करा – परीक्षक याच शोधतात. कला-स्थापत्याच्या उत्तरात किमान तीन मंदिरांची नावे त्यांच्या एका-एका वैशिष्ट्यासह लिहा (विठ्ठल – संगीत खांब, हजारराम – रामायण शिल्पे, कमळ महाल – मिश्र शैली).
Read in English
Quick summary
Vijayanagara had a king-centred but well-organised administration. The king was supreme and a council of ministers advised him. The empire was divided into rajya/mandala, nadu or kottam, sthala and grama. Two special features were the nayankara system (amaranayakas) and the village ayagar system. Society was caste-based; women held some notable roles, but sati and the devadasi custom also existed. Agriculture, tanks and canals, internal and overseas trade (especially horse imports) and the gold varaha (pagoda) coin made the economy rich. At Hampi, the Vitthala, Virupaksha and Hazara Rama temples, the raya gopurams, kalyana mandapas and the Lotus Mahal show the Vijayanagara style. Telugu, Kannada and Sanskrit literature flourished.
Key points
King: centre of all power, expected to rule by dharma. Krishnadevaraya's Amuktamalyada advises care of the people, justice and protection of forts. The king named a yuvaraja (heir).
Council: the pradhani (chief minister) and other ministers advised the king; their advice was not binding. Dandanayakas were military-administrative officers.
Provinces: rajya or mandala → nadu/kottam → sthala → grama. Provinces were often given to royal princes or trusted nobles.
Nayankara system: military chiefs (amaranayakas) received territory (amaram). In return they kept a fixed number of horses, foot soldiers and elephants for the king, collected taxes and paid yearly tribute. Later the nayaks of Madurai, Thanjavur and Gingee became independent — the weakness of the system.
Ayagar system: each village had twelve ayagars (accountant, watchman, carpenter, smith and others), paid with tax-free land (manya) instead of salary; posts were hereditary. This reduced the village self-government of the Chola period.
Revenue: land tax was the main source, fixed by land type (wet, dry, garden). There were also taxes on property, trade, professions and ports, paid in cash and kind; many historians think the burden was heavy.
Army: infantry, cavalry, elephants and artillery; nayaks' troops formed a big part. Good horses were imported from Arabia and Persia, later via the Portuguese. Forts were very important.
Justice: the king was the highest judge; foreign travellers record harsh punishments (fines, mutilation, death).
Society: caste-based, with high status for Brahmins; guilds of merchants and artisans.
Women: learned women like Gangadevi (Madhura Vijayam) and Tirumalamba; Nuniz says palace women worked as accountants, guards and wrestlers. But sati, polygamy (among royalty), dowry and temple devadasis existed.
Festivals:Mahanavami (Dasara) was celebrated with royal splendour on the Mahanavami Dibba platform, described by Abdur Razzaq and Paes; also Deepavali, Holi and chariot festivals.
Economy: rice, cotton, sugarcane and spices; irrigation by dams on the Tungabhadra, canals and large tanks. Crafts: textiles, metalwork; gems and diamonds were sold in the markets (Paes). Ports: Bhatkal, Honavar (west) and Pulicat (east). Exports: cloth, rice, spices; imports: horses, pearls. Main coin: the gold varaha (pagoda).
Architecture: tall raya gopurams, kalyana mandapas, pillars carved with horses and yalis. Vitthala temple – musical pillars and the stone chariot; Hazara Rama temple – Ramayana panels; Virupaksha temple – hall and gopuram added by Krishnadevaraya; Lotus Mahal – blend of Hindu and Islamic styles; elephant stables; monolithic Ugra Narasimha. Lepakshi murals show Vijayanagara painting.
Literature: Telugu – Amuktamalyada, Peddana's Manucharitra (Ashtadiggajas); Kannada – Kumaravyasa (Karnata Bharata Kathamanjari), devotional songs of Purandaradasa and Kanakadasa; Sanskrit – Sayanacharya's commentaries on the Vedas, Gangadevi's Madhura Vijayam; Tamil works too.
Important terms
Nayankara system – grant of territory to amaranayakas for military service.
Amaranayaka – military chief holding an amaram.
Ayagars – twelve hereditary village functionaries.
Mandala/Rajya – province.
Raya gopuram – huge gateway tower of a temple.
Kalyana mandapa – ornate hall for divine marriage rituals.
Varaha (pagoda) – gold coin of Vijayanagara.
Mahanavami Dibba – great platform used for the Dasara festival.
Important dates and people
1443 – Abdur Razzaq describes the city and Mahanavami.
1509–1529 – Krishnadevaraya: Amuktamalyada, Ashtadiggajas, Virupaksha hall and gopuram.
Domingo Paes and Fernao Nuniz – Portuguese visitors who described government, army and society.
1986 – Hampi declared a UNESCO World Heritage Site.
5 important questions
Q1. Write a short note: The ayagar system.
Each Vijayanagara village had twelve ayagars (accountant, watchman, carpenter, smith and others) who ran village affairs. They were paid with tax-free land, and the posts were hereditary. Being answerable to royal officers, they reduced village autonomy.
Q2. Answer briefly: The Vitthala temple, Hampi.
The Vitthala temple is seen as the finest example of Vijayanagara architecture. Its pillars give musical notes when struck, so they are called musical pillars. The stone chariot (a Garuda shrine) and the carved kalyana mandapa are its special features.
Q3. Describe the administration of the Vijayanagara Empire.
The king was supreme and ruled by dharma; Amuktamalyada gives ideas on kingship.
Council of ministers and pradhani as advisers; dandanayakas as officers.
Nayankara system: territory to amaranayakas for troops and tribute; nayaks later became independent.
Ayagar system in villages: tax-free land, hereditary posts.
Revenue: land tax by soil type, plus trade and professional taxes.
Army, forts, imported horses; strict justice.
Q4. Describe social and economic conditions under Vijayanagara.
Caste-based society; respect for Brahmins; merchant and artisan guilds.
Women: poets and scholars, palace duties; but sati, polygamy, dowry and the devadasi custom.
Festivals: Mahanavami, Deepavali, Holi, chariot festivals; Mahanavami as a royal display.
Agriculture and irrigation: tanks, dams, Tungabhadra canals.
Crafts: textiles, metalwork; trade in gems and diamonds.
Trade: ports of Bhatkal, Honavar, Pulicat; horse imports, cloth and spice exports; varaha coin.
Q5. What are the features of Vijayanagara art and architecture?
Development of the Dravida style: tall raya gopurams, wide enclosures.
Kalyana mandapas and richly carved pillars with horses and yalis.
Vitthala temple: musical pillars, stone chariot.
Hazara Rama temple: Ramayana panels; Virupaksha temple's hall and gopuram.
Secular buildings: Lotus Mahal, elephant stables, Mahanavami Dibba – Islamic arches show mixing of styles.
Ugra Narasimha statue, Lepakshi murals; Hampi is now a World Heritage Site.
Exam tip
In an administration answer, clearly explain the two terms "nayankara" and "ayagar" — examiners look for them. In an art answer, name at least three buildings with one feature each (Vitthala – musical pillars, Hazara Rama – Ramayana panels, Lotus Mahal – mixed style).
मुहम्मद बिन तुघलकाविरुद्ध दख्खनमधील अमीरांनी केलेल्या बंडातून १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन बहमनशाह (हसन गंगू) याने बहामनी राज्याची स्थापना केली. राजधानी आधी गुलबर्गा व नंतर बीदर (अहमदशाह वली, सुमारे १४२५) होती. फिरोजशाह बहामनी व वजीर महमूद गवान यांच्या काळात राज्य बलवान झाले. परंतु दख्खनी व आफाकी (परदेशी) अमीरांतील गटबाजी, १४८१ मधील गवानची हत्या, दुर्बल व अल्पवयीन सुलतान, विजयनगरशी सततची युद्धे, प्रांताधिकाऱ्यांची (तरफदार) वाढती सत्ता, पंथीय संघर्ष आणि आर्थिक ताण यांमुळे राज्याचा ऱ्हास झाला. सुमारे १४९०–१५२८ या काळात त्याचे विजापूर, अहमदनगर, वऱ्हाड, गोवळकोंडा व बीदर अशा पाच सुलतानशाह्यांत विभाजन झाले.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्थापना (१३४७) : दौलताबादजवळील अमीरांनी (अमीरान-ए-सदा) तुघलकाविरुद्ध बंड केले; त्यांचा नेता हसन गंगू याने अलाउद्दीन हसन बहमनशाह हे नाव घेऊन गुलबर्गा येथे राजधानी केली. राज्याचे गुलबर्गा, दौलताबाद, वऱ्हाड व बीदर असे चार तरफ (प्रांत) केले.
मुहम्मदशाह पहिला (१३५८–१३७५) याने प्रशासन व्यवस्थित केले; याच काळापासून विजयनगरशी रायचूर दोआबावरून युद्धे सुरू झाली.
फिरोजशाह बहामनी (१३९७–१४२२) : विद्वान सुलतान; दौलताबादजवळ वेधशाळा बांधली, भीमा नदीकाठी फिरोजाबाद वसवले, प्रशासनात हिंदूंना व परदेशी लोकांना संधी दिली. देवराय पहिल्याच्या कन्येशी विवाह केला; मात्र पांगल येथे विजयनगरकडून पराभव झाल्यावर त्याला गादी सोडावी लागली.
अहमदशाह पहिला (वली) (१४२२–१४३६) याने राजधानी बीदर येथे हलवली (सुमारे १४२५). सूफी संतांशी जवळीकीमुळे त्याला वली म्हणत.
महमूद गवान : इराणमधील गिलान येथील व्यापारी; त्याला मलिक-उत-तुज्जार पदवी मिळाली आणि १४६३ पासून अल्पवयीन सुलतानांच्या काळात तो वजीर म्हणून राज्याचा खरा कारभारी झाला.
गवानच्या सुधारणा : चार तरफांचे आठ तरफ केले; प्रत्येक तरफात एकच किल्ला तरफदाराकडे, बाकी किल्ले केंद्राच्या ताब्यात; प्रत्येक प्रांतात काही जमीन सुलतानासाठी (खालसा) राखून ठेवली; अमीरांना सैन्याचा हिशेब द्यावा लागे; जमीन मोजणी करून सारा ठरवला. बीदर येथे मदरसा (१४७२) बांधला. लष्करी क्षेत्रात गोवा (१४७२) व कोकण जिंकले.
गवानची हत्या (१४८१) : दख्खनी गटातील विरोधकांनी बनावट पत्र तयार करून त्याच्यावर राजद्रोहाचा आरोप केला; मुहम्मदशाह तिसरा याने त्याला ठार मारले. याला बहामनी ऱ्हासाचा निर्णायक टप्पा मानतात.
दख्खनी विरुद्ध आफाकी : इराणी, तुर्क, अरब या नव्याने आलेल्या अमीरांना आफाकी (परदेशी/गरीब) म्हणत; स्थानिक मुस्लिम व हबशी (अबिसिनियन) अमीर दख्खनी म्हणून ओळखले जात. पदे व सत्तेसाठी या दोन गटांत सतत संघर्ष झाला.
पंथीय संघर्ष : बहुसंख्य आफाकी शिया तर दख्खनी सुन्नी होते, त्यामुळे गटबाजीला धार्मिक रंग आला.
दुर्बल सुलतान : गवाननंतर महमूदशाह (१४८२–१५१८) नामधारी राहिला; खरी सत्ता कासिम बरीद याच्याकडे गेली. शेवटचे सुलतान बीदरमध्ये कठपुतळी होते.
तरफदारांची सत्ता : मोठ्या प्रांतांचे सुभेदार सैन्य व महसूल हातात ठेवून जवळजवळ स्वतंत्र झाले; गवानच्या सुधारणांबद्दल त्यांच्यात असंतोष होता.
सततची युद्धे : विजयनगर, ओडिशा, माळवा, गुजरात यांच्याशी युद्धांमुळे खजिना रिकामा झाला. रशियन व्यापारी अफनासी निकितीन (बीदर, सुमारे १४७०) याने अमीरांची श्रीमंती व शेतकऱ्यांची गरिबी नोंदवली.
विभाजन : विजापूर – आदिलशाही (युसूफ आदिलखान, सुमारे १४८९–९०); अहमदनगर – निजामशाही (मलिक अहमद, १४९०); वऱ्हाड – इमादशाही (फतेहुल्ला इमाद-उल-मुल्क, सुमारे १४९०, राजधानी एलिचपूर/अचलपूर); गोवळकोंडा – कुतुबशाही (कुली कुतुबुल मुल्क, १५१८); बीदर – बरीदशाही (अमीर अली बरीद, सुमारे १५२८).
पुढे अहमदनगरने वऱ्हाड (१५७४) व विजापूरने बीदर (१६१९) गिळंकृत केले; मुघलांनी विजापूर (१६८६) व गोवळकोंडा (१६८७) जिंकले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तरफ – बहामनी राज्याचा प्रांत; तरफदार – प्रांताचा सुभेदार.
आफाकी (परदेशी) – इराण, तुर्कस्तान, अरबस्तानातून आलेले अमीर.
अमीरान-ए-सदा – "शतपती" – शंभरांवरील (गावे/सैनिक) अधिकारी; यांच्या बंडातून बहामनी राज्य उभे राहिले.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१३४७ – हसन गंगूकडून बहामनी राज्याची स्थापना; राजधानी गुलबर्गा.
१३९७–१४२२ – फिरोजशाह बहामनी.
सुमारे १४२५ – अहमदशाह वलीने राजधानी बीदरला हलवली.
१४६३–१४८१ – महमूद गवान वजीर; १४७२ – गोवा विजय व बीदर मदरसा.
१४८१ – महमूद गवानची हत्या (मुहम्मदशाह तिसरा).
सुमारे १४९०–१५२८ – पाच सुलतानशाह्यांची निर्मिती.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टीप लिहा : महमूद गवान.
महमूद गवान हा इराणमधून आलेला व्यापारी होता आणि १४६३ पासून बहामनी राज्याचा वजीर होता. त्याने तरफांचे विभाजन, किल्ल्यांवर केंद्राचे नियंत्रण व जमीन मोजणी अशा सुधारणा केल्या, गोवा जिंकला आणि बीदरला मदरसा बांधला. दख्खनी गटाच्या कटामुळे १४८१ मध्ये त्याची हत्या झाली.
Q2. थोडक्यात उत्तर लिहा : दख्खनी व आफाकी संघर्ष.
बहामनी दरबारातील अमीरांचे दोन गट होते – स्थानिक दख्खनी (हबशींसह) आणि इराण-तुर्कस्तानातून आलेले आफाकी. पदे, जहागिरी व सत्तेसाठी त्यांच्यात सतत भांडणे झाली; शिया-सुन्नी भेदामुळे ती तीव्र झाली. या गटबाजीमुळेच महमूद गवानचा बळी गेला आणि राज्य दुर्बल झाले.
Q3. महमूद गवानच्या सुधारणा व कामगिरीचे मूल्यमापन करा.
पार्श्वभूमी : गिलानचा व्यापारी; मलिक-उत-तुज्जार; १४६३ पासून वजीर.
प्रशासकीय : चार तरफांचे आठ तरफ; प्रत्येक तरफात एकच किल्ला तरफदाराकडे; खालसा जमीन राखीव.
लष्करी : अमीरांच्या सैन्याची तपासणी व हिशेब; गोवा (१४७२), कोकण जिंकले.
महसूल : जमीन मोजणी व सारा निश्चिती.
शिक्षण : बीदरचा भव्य मदरसा, ग्रंथालय; विद्वानांना आश्रय.
मूल्यमापन : सुधारणांमुळे केंद्र बलवान झाले, पण तरफदार दुखावले; १४८१ मधील हत्येनंतर राज्याचा ऱ्हास वेगाने झाला.
Q4. बहामनी साम्राज्याच्या ऱ्हासाची कारणे स्पष्ट करा.
दख्खनी विरुद्ध आफाकी अमीरांची गटबाजी व शिया-सुन्नी पंथीय संघर्ष.
१४८१ मध्ये महमूद गवानची हत्या – अनुभवी व निष्ठावान प्रशासकाचा अंत.
नंतरचे दुर्बल, अल्पवयीन व विलासी सुलतान; वारसाहक्काचा निश्चित नियम नसणे.
तरफदारांची वाढती सत्ता व स्वातंत्र्याची महत्त्वाकांक्षा.
विजयनगरशी रायचूर दोआबावरून तसेच ओडिशा, माळवा, गुजरातशी सततची युद्धे.
युद्धांमुळे आर्थिक ताण; शेतकऱ्यांचे शोषण.
परिणामी कासिम बरीदसारख्या मंत्र्यांनी सत्ता बळकावली व राज्य पाच भागांत फुटले.
Q5. बहामनी राज्याच्या विभाजनातून निर्माण झालेल्या पाच सुलतानशाह्यांची माहिती द्या.
विजापूर – आदिलशाही; संस्थापक युसूफ आदिलखान (सुमारे १४८९–९०); मुघलांनी १६८६ मध्ये जिंकली.
अहमदनगर – निजामशाही; मलिक अहमद (१४९०); अहमदनगर शहर वसवले.
वऱ्हाड – इमादशाही; फतेहुल्ला इमाद-उल-मुल्क (सुमारे १४९०); राजधानी एलिचपूर; १५७४ मध्ये अहमदनगरमध्ये विलीन.
बीदर – बरीदशाही; अमीर अली बरीद (सुमारे १५२८); १६१९ मध्ये विजापूरने जिंकली.
यांपैकी चार सुलतानशाह्यांनी (वऱ्हाड वगळता) १५६५ मध्ये तालिकोट येथे विजयनगरचा पराभव केला.
परीक्षेसाठी टीप
ऱ्हासाच्या प्रश्नात "दख्खनी–आफाकी गटबाजी" आणि "१४८१ – गवानची हत्या" हे दोन मुद्दे पहिल्यांदा लिहा. पाच सुलतानशाह्यांची नावे घराणे व वर्षासह तक्त्यासारखी लिहा; विदर्भातील विद्यार्थ्यांनी लक्षात ठेवा की वऱ्हाडची इमादशाही राजधानी एलिचपूर (अचलपूर) येथे होती.
Read in English
Quick summary
The Bahamani kingdom was founded in 1347 by Alauddin Hasan Bahman Shah (Hasan Gangu) after the Deccan nobles revolted against Muhammad bin Tughlaq. Its capital was first Gulbarga and later Bidar (under Ahmad Shah Wali, c.1425). It grew strong under Firoz Shah Bahamani and the wazir Mahmud Gawan. But factionalism between Deccani and Afaqi (foreign) nobles, the execution of Gawan in 1481, weak and minor sultans, constant wars with Vijayanagara, powerful provincial governors (tarafdars), sectarian conflict and financial strain caused its decline. Between about 1490 and 1528 it broke into five sultanates: Bijapur, Ahmadnagar, Berar, Golconda and Bidar.
Key points
Foundation (1347): the amiran-i-sada (officers of a hundred) near Daulatabad revolted against Tughlaq rule; their leader Hasan Gangu took the title Alauddin Hasan Bahman Shah and made Gulbarga the capital. The kingdom had four tarafs (provinces): Gulbarga, Daulatabad, Berar and Bidar.
Muhammad Shah I (1358–1375) organised the administration; wars with Vijayanagara over the Raichur Doab began in this period.
Firoz Shah Bahamani (1397–1422): a learned ruler; built an observatory near Daulatabad and the town of Firozabad on the Bhima; employed Hindus and foreigners. He married Devaraya I's daughter, but after a defeat by Vijayanagara at Pangal he had to give up the throne.
Ahmad Shah I (Wali) (1422–1436) shifted the capital to Bidar (c.1425); called Wali for his closeness to Sufi saints.
Mahmud Gawan: a merchant from Gilan in Persia, given the title Malik-ut-Tujjar; from 1463 he was wazir and real ruler during the reigns of young sultans.
Gawan's reforms: four tarafs made into eight; each tarafdar held only one fort, the rest under central officers; land in each province reserved for the sultan (khalisa); nobles had to account for their troops; land was measured and revenue fixed. He built the madrasa at Bidar (1472) and conquered Goa (1472) and the Konkan.
Gawan's execution (1481): rivals of the Deccani party forged a letter accusing him of treason, and Muhammad Shah III had him killed — seen as the turning point of decline.
Deccanis vs Afaqis: newcomers from Persia, Turkey and Arabia were Afaqis (pardesis/gharibs); local Muslims and Habshis (Abyssinians) were Deccanis. The two groups fought constantly for posts and power.
Sectarian conflict: most Afaqis were Shia and most Deccanis Sunni, which made the rivalry sharper.
Weak sultans: after Gawan, Mahmud Shah (1482–1518) was a nominal ruler; real power passed to Qasim Barid. The last sultans were puppets at Bidar.
Power of tarafdars: big governors controlled troops and revenue and became almost independent; they resented Gawan's reforms.
Constant wars with Vijayanagara, Odisha, Malwa and Gujarat emptied the treasury. The Russian merchant Afanasy Nikitin (Bidar, c.1470) noted the wealth of nobles and poverty of peasants.
Break-up: Bijapur – Adil Shahi (Yusuf Adil Khan, c.1489–90); Ahmadnagar – Nizam Shahi (Malik Ahmad, 1490); Berar – Imad Shahi (Fathullah Imad-ul-Mulk, c.1490, capital Ellichpur/Achalpur); Golconda – Qutb Shahi (Quli Qutb-ul-Mulk, 1518); Bidar – Barid Shahi (Amir Ali Barid, c.1528).
Later Ahmadnagar absorbed Berar (1574) and Bijapur took Bidar (1619); the Mughals conquered Bijapur (1686) and Golconda (1687).
Important terms
Taraf – province; tarafdar – provincial governor.
Afaqis (pardesis) – nobles from Persia, Turkey and Arabia.
Deccanis – local Muslim and Habshi nobles of the Deccan.
Malik-ut-Tujjar – "chief of merchants", Mahmud Gawan's title.
Khalisa – land directly under the sultan.
Amiran-i-sada – officers in charge of a hundred; their revolt created the kingdom.
Important dates and people
1347 – Bahamani kingdom founded by Hasan Gangu; capital Gulbarga.
1397–1422 – Firoz Shah Bahamani.
c.1425 – capital shifted to Bidar by Ahmad Shah Wali.
1463–1481 – Mahmud Gawan as wazir; 1472 – Goa taken and Bidar madrasa built.
1481 – execution of Mahmud Gawan (Muhammad Shah III).
c.1490–1528 – rise of the five sultanates.
5 important questions
Q1. Write a short note: Mahmud Gawan.
Mahmud Gawan was a Persian merchant who became wazir of the Bahamani kingdom from 1463. He reformed the provinces, put forts under central control and measured land, conquered Goa and built the Bidar madrasa. A plot by the Deccani party led to his execution in 1481.
Q2. Answer briefly: The Deccani–Afaqi conflict.
Bahamani nobles were split into local Deccanis (with Habshis) and Afaqis from Persia and Turkey. They fought constantly over posts, jagirs and power, and the Shia–Sunni divide made it worse. This factionalism caused Gawan's death and weakened the kingdom.
Q3. Evaluate the reforms and achievements of Mahmud Gawan.
Background: merchant from Gilan; Malik-ut-Tujjar; wazir from 1463.
Administrative: eight tarafs instead of four; one fort per tarafdar; khalisa land reserved.
Military: checks on nobles' troops; conquest of Goa (1472) and the Konkan.
Revenue: land measured and assessment fixed.
Education: the great Bidar madrasa and library; patron of scholars.
Evaluation: the centre grew stronger but tarafdars were angered; after his execution in 1481 the decline was rapid.
Q4. Explain the causes of the decline of the Bahamani kingdom.
Factionalism between Deccani and Afaqi nobles, and Shia–Sunni conflict.
Execution of Mahmud Gawan in 1481 – loss of an able, loyal administrator.
Weak, minor and pleasure-loving later sultans; no fixed law of succession.
Growing power and ambition of the tarafdars.
Constant wars with Vijayanagara over the Raichur Doab and with Odisha, Malwa and Gujarat.
Financial strain from wars; exploitation of peasants.
As a result ministers like Qasim Barid seized power and the kingdom split into five.
Q5. Give an account of the five sultanates that arose from the Bahamani kingdom.
Bijapur – Adil Shahi; Yusuf Adil Khan (c.1489–90); conquered by the Mughals in 1686.
Ahmadnagar – Nizam Shahi; Malik Ahmad (1490); founded the city of Ahmadnagar.
Berar – Imad Shahi; Fathullah Imad-ul-Mulk (c.1490); capital Ellichpur; merged into Ahmadnagar in 1574.
Golconda – Qutb Shahi; Quli Qutb-ul-Mulk (1518); conquered by the Mughals in 1687.
Bidar – Barid Shahi; Amir Ali Barid (c.1528); taken by Bijapur in 1619.
Four of them (all except Berar) defeated Vijayanagara at Talikota in 1565.
Exam tip
In a decline answer, put "Deccani–Afaqi factionalism" and "1481 – Gawan's execution" first. Write the five sultanates with dynasty name and year like a table; students from Vidarbha can remember that Berar's Imad Shahi capital was Ellichpur (Achalpur).
पानिपतच्या पहिल्या लढाईत (१५२६) इब्राहिम लोदीचा पराभव करून बाबराने मुघल साम्राज्याची स्थापना केली. त्याचा पुत्र हुमायून याने शेरशाह सुरीकडून साम्राज्य गमावले, पण १५५५ मध्ये ते परत मिळवले. अकबराने (१५५६–१६०५) विजय, मैत्रीसंबंध आणि धार्मिक सहिष्णुतेच्या धोरणाद्वारे साम्राज्याची खऱ्या अर्थाने उभारणी व दृढीकरण केले.
महत्त्वाचे मुद्दे
बाबर हा पितृपक्षाकडून तैमूरचा आणि मातृपक्षाकडून चंगीझखानाचा वंशज होता. भारतात येण्यापूर्वी तो काबूलचा शासक होता.
पानिपतची पहिली लढाई (१५२६) : तोफखाना आणि तुलुगमा युद्धतंत्र वापरून बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला.
खानव्याची लढाई (१५२७) : बाबराने मेवाडच्या राणा संगाचा पराभव केला.
मेदिनीरायविरुद्ध चंदेरीची लढाई (१५२८) आणि अफगाणांविरुद्ध घागराची लढाई (१५२९).
बाबराने तुर्की भाषेत तुझुक-ए-बाबरी (बाबरनामा) हे आत्मचरित्र लिहिले. १५३० मध्ये त्याचा मृत्यू झाला.
हुमायूनचा (१५३०–१५४०, १५५५–१५५६) शेरखानाने (शेरशाह)चौसा (१५३९) आणि कनौज/बिलग्राम (१५४०) येथे पराभव केला; त्यानंतर तो सुमारे १५ वर्षे परागंदा राहिला.
शेरशाह सुरी (१५४०–१५४५) : महान प्रशासक. त्याने चांदीचा रुपया सुरू केला, जमीन मोजणी व महसूल सुधारणा केल्या, सोनारगावपासून पेशावरपर्यंतचा रस्ता (पुढे ग्रँड ट्रंक रोड म्हणून ओळखला गेलेला) आणि सराया (धर्मशाळा) बांधल्या.
हुमायूनने १५५५ मध्ये दिल्ली परत जिंकली; १५५६ मध्ये ग्रंथालयाच्या पायऱ्यांवरून पडून त्याचा मृत्यू झाला.
पालक बैरमखानाच्या देखरेखीखाली वयाच्या तेराव्या वर्षी (१५५६) अकबर बादशहा झाला.
पानिपतची दुसरी लढाई (१५५६) : अकबराच्या सैन्याने हेमूचा पराभव केला.
हळदीघाटची लढाई (१५७६) : मुघल सैन्य मेवाडच्या महाराणा प्रतापांशी लढले.
अकबराचे राजपूत धोरण : विवाहसंबंध (उदा. आमेरच्या कच्छवाहांशी) आणि राजा मानसिंहासारख्या राजपुतांना उच्च पदे.
धार्मिक धोरण : यात्राकर (१५६३) व जिझिया (१५६४) रद्द केला; धार्मिक चर्चांसाठी फत्तेपूर सिक्री येथे इबादतखाना (१५७५) बांधला; महजर जाहीरनामा (१५७९); दीन-ए-इलाही (१५८२); सुलह-ए-कुल (सर्वांशी शांतता) हे धोरण.
त्याच्या दरबारात नवरत्ने होती; त्यांत बिरबल, अबुल फजल, तोडरमल, तानसेन व राजा मानसिंह यांचा समावेश होता.
अबुल फजलनेअकबरनामा व आईन-ए-अकबरी हे ग्रंथ लिहिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तुलुगमा – शत्रूला दोन्ही बाजूंनी वेढणारे, बाबराने वापरलेले युद्धतंत्र.
सुलह-ए-कुल – अकबराचे सर्वांशी शांततेचे धोरण.
दीन-ए-इलाही – अकबराने सुरू केलेला आध्यात्मिक पंथ.
इबादतखाना – धार्मिक चर्चांसाठीचे प्रार्थनागृह.
महजर – धार्मिक वादांत अकबराला अंतिम निर्णयाचा अधिकार देणारा जाहीरनामा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१५२६
पानिपतची पहिली लढाई
१५२७
खानव्याची लढाई
१५३९, १५४०
चौसा व कनौज येथे हुमायूनचा पराभव
१५५५
हुमायूनने दिल्ली परत जिंकली
१५५६
पानिपतची दुसरी लढाई
१५६४
अकबराने जिझिया रद्द केला
१५७६
हळदीघाटची लढाई
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पानिपतच्या पहिल्या लढाईचे महत्त्व काय?
१५२६ मध्ये बाबराने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला. त्यामुळे दिल्ली सुलतानशाहीचा अंत झाला आणि भारतात मुघल साम्राज्याचा पाया घातला गेला.
Q2. दीन-ए-इलाही म्हणजे काय?
विविध धर्मांतील चांगल्या विचारांचा समन्वय साधणारा, अकबराने १५८२ मध्ये सुरू केलेला हा आध्यात्मिक पंथ होता. त्याचे अनुयायी फारच थोडे होते आणि अकबराबरोबरच तो संपला.
Q3. शेरशाह सुरीच्या प्रशासकीय सुधारणांचे वर्णन करा.
केंद्रीकृत प्रशासन; प्रांतांचे सरकार व परगणे असे विभाग.
जमीन मोजणी; उत्पादनावर आधारित महसूल.
राज्य व शेतकरी यांच्यात पट्टा व कबुलियत.
चांदीचा रुपया.
रस्ते, सराया, टपाल व्यवस्था.
बलाढ्य सैन्य व पोलीस व्यवस्था.
Q4. अकबराचे राजपूत धोरण स्पष्ट करा.
विवाहसंबंध.
राजपुतांना उच्च मनसब व पदे.
त्यांच्या स्वायत्ततेचा आदर.
विरोध करणाऱ्यांशीच युद्ध (मेवाड).
परिणाम : निष्ठावान पाठिंबा; साम्राज्याला स्थैर्य.
Q5. अकबराच्या धार्मिक धोरणाची चर्चा करा.
प्रभाव : सूफी विचार, उदारमतवादी शिक्षक, राजपूत राण्या.
यात्राकर व जिझिया रद्द.
इबादतखान्यातील चर्चा.
महजर (१५७९).
दीन-ए-इलाही व सुलह-ए-कुल.
परिणाम : वैविध्यपूर्ण साम्राज्यात ऐक्य व स्थैर्य.
परीक्षेसाठी टीप
लढायांची कालरेषा (१५२६, १५२७, १५३९, १५४०, १५५६, १५७६) तयार ठेवा – लघुत्तरी प्रश्नांत सनावळ्यांना गुण मिळतात.
Read in English
Quick summary
The Mughal Empire was founded by Babur after he defeated Ibrahim Lodi at the First Battle of Panipat in 1526. His son Humayun lost the empire to Sher Shah Suri but regained it in 1555. Akbar (1556–1605) truly built and consolidated the empire through conquest, alliances and a policy of religious tolerance.
Key points
Babur was a descendant of Timur (father's side) and Chengiz Khan (mother's side). He ruled Kabul before coming to India.
First Battle of Panipat (1526): Babur defeated Ibrahim Lodi using artillery and the tulughma tactic.
Battle of Khanwa (1527): Babur defeated Rana Sanga of Mewar.
Battle of Chanderi (1528) against Medini Rai and Battle of Ghaghra (1529) against the Afghans.
Babur wrote his memoir Tuzuk-i-Baburi (Baburnama) in Turkish. He died in 1530.
Humayun (1530–1540, 1555–1556) was defeated by Sher Khan (Sher Shah) at Chausa (1539) and Kannauj/Bilgram (1540), and lived in exile for about 15 years.
Sher Shah Suri (1540–1545): great administrator. He introduced the silver rupiya, land measurement and revenue reforms, built roads including the road from Sonargaon to Peshawar (later called the Grand Trunk Road), and sarais.
Humayun regained Delhi in 1555; he died in 1556 after falling from the stairs of his library.
Akbar became emperor at age 13 (1556) under the regent Bairam Khan.
Second Battle of Panipat (1556): Akbar's forces defeated Hemu.
Battle of Haldighati (1576): Mughal army fought Maharana Pratap of Mewar.
Akbar's Rajput policy: marriage alliances (e.g. with the Kachhwahas of Amber) and high posts for Rajputs like Raja Man Singh.
Religious policy: abolished pilgrim tax (1563) and jizya (1564); built the Ibadat Khana at Fatehpur Sikri (1575) for religious debates; issued the Mahzar (1579); started Din-i-Ilahi (1582); policy of Sulh-i-Kul (peace with all).
His court had the Navratnas, including Birbal, Abul Fazl, Todar Mal, Tansen and Raja Man Singh.
Abul Fazl wrote the Akbarnama and Ain-i-Akbari.
Important terms
Tulughma – flanking battle tactic used by Babur.
Sulh-i-Kul – Akbar's policy of universal peace.
Din-i-Ilahi – Akbar's spiritual order.
Ibadat Khana – house of worship for debates.
Mahzar – declaration giving Akbar final say in religious disputes.
Important dates and people
Date
Event
1526
First Battle of Panipat
1527
Battle of Khanwa
1539, 1540
Humayun defeated at Chausa and Kannauj
1555
Humayun regains Delhi
1556
Second Battle of Panipat
1564
Jizya abolished by Akbar
1576
Battle of Haldighati
5 important questions
Q1. What was the importance of the First Battle of Panipat?
In 1526 Babur defeated Ibrahim Lodi. It ended the Delhi Sultanate and laid the foundation of the Mughal Empire in India.
Q2. What was Din-i-Ilahi?
It was a spiritual order started by Akbar in 1582, combining good ideas from different faiths. It had very few followers and ended with Akbar.
Q3. Describe the administrative reforms of Sher Shah Suri.
Centralised administration; provinces divided into sarkars and parganas.
Land measurement; revenue fixed on produce.
Patta and qabuliyat between state and farmer.
Silver rupiya coin.
Roads, sarais, postal system.
Strong army and police.
Q4. Explain Akbar's Rajput policy.
Marriage alliances.
High mansabs and positions for Rajputs.
Respect for their autonomy.
War only with those who resisted (Mewar).
Results: loyal support; stability of empire.
Q5. Discuss Akbar's religious policy.
Influences: Sufi ideas, liberal tutors, Rajput wives.
Abolition of pilgrim tax and jizya.
Ibadat Khana debates.
Mahzar (1579).
Din-i-Ilahi and Sulh-i-Kul.
Result: unity and stability in a diverse empire.
Exam tip
Use a timeline of battles (1526, 1527, 1539, 1540, 1556, 1576) – dates are scored in short questions.
अफगाण सरदार शेरशाह सूर (फरीद) याने हुमायूनचा पराभव करून १५४० ते १५४५ या काळात उत्तर भारतावर राज्य केले. अवघ्या पाच वर्षांत त्याने कार्यक्षम प्रशासन उभारले – मोजणीवर आधारित जमीन महसूल, चांदीचा रुपया, धर्मशाळांसह ग्रँड ट्रंक रस्ता आणि चांगली पोलीस व्यवस्था. अकबराने त्याच्या अनेक कल्पना पुढे नेल्या, म्हणून त्याला अकबराचा अग्रदूत म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूळ नाव फरीद; वाघ मारल्याने त्याला शेरखान पदवी मिळाली. बिहारच्या अफगाण सत्ताधीशांच्या सेवेत तो पुढे आला.
चौसा (१५३९) व कनौज/बिलग्राम (१५४०) येथे हुमायूनचा पराभव करून तो शेरशाह म्हणून सम्राट झाला.
माळवा, रायसेन, मारवाड (समेलची लढाई, १५४४) जिंकले; कालिंजरच्या वेढ्यात (१५४५) दारूच्या स्फोटात त्याचा मृत्यू झाला.
प्रशासन : साम्राज्याचे सरकार व परगणे असे विभाग. सरकारमध्ये शिकदार-इ-शिकदारान (कायदा व सुव्यवस्था) व मुन्सिफ-इ-मुन्सिफान (न्याय, महसूल तंटे). परगण्यात शिकदार, अमीन (महसूल), फोतेदार (खजिनदार) व दोन कारकून (एक फारसी, एक हिंदी लिहिणारा).
जमीन महसूल : जमिनीची मोजणी; उत्तम, मध्यम, निकृष्ट असे वर्गीकरण; सरासरी उत्पन्नाचा एक-तृतीयांश वाटा, रोख किंवा धान्य रूपात.
शेतकऱ्याला पट्टा (देय कर दाखवणारे पत्र) दिला जाई आणि तो कबुलियत (स्वीकृतीपत्र) देई. वसुलीत सौम्यता व दुष्काळात मदत करण्याचे आदेश होते.
राजा तोडरमल त्याच्या सेवेत होता; त्याने नंतर अकबराची महसूल व्यवस्था घडवली.
चलन : चांदीचा रुपया (सुमारे १७८ ग्रेन) व तांब्याचा दाम – पुढील भारतीय चलनाचा पाया.
रस्ते व सराया : सोनारगाव (बंगाल) ते पेशावर रस्त्याची दुरुस्ती (पुढे ग्रँड ट्रंक रोड); आग्रा, जोधपूर, मुलतानकडे रस्ते. सुमारे १,७०० सराया प्रवाशांसाठी व टपाल (डाक) चौक्या म्हणून.
पोलीस : आपल्या भागातील गुन्ह्यांसाठी गावचे मुकद्दम जबाबदार, त्यामुळे रस्ते सुरक्षित झाले.
सैन्य : खडे सैन्य; अल्लाउद्दीनची दाग व हुलिया पद्धत पुन्हा सुरू.
वास्तू : सासाराम (बिहार) येथील कबर, पुराना किल्ल्यातील किला-इ-कुहना मशीद, रोहतास किल्ला.
१५५५ – शेरशाहच्या वारसांकडून हुमायूनने दिल्ली परत घेतली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पट्टा म्हणजे काय?
शेतकऱ्याची जमीन, तिचे क्षेत्र आणि भरायचा महसूल दाखवणारे त्याला दिलेले पत्र.
Q2. कोणत्या लढाईनंतर शेरशाह सम्राट झाला?
१५४० च्या कनौज (बिलग्राम) लढाईत हुमायूनचा पराभव केल्यानंतर.
Q3. शेरशाहच्या जमीन महसूल व्यवस्थेचे वर्णन करा.
मोजणी व वर्गीकरण.
एक-तृतीयांश वाटा; रोख किंवा धान्य.
पट्टा व कबुलियत.
शेतकरी कल्याण; तोडरमल.
Q4. शेरशाहच्या प्रशासकीय सुधारणा स्पष्ट करा.
केंद्र, सरकार व परगणा प्रशासन.
महसूल, चलन, रस्ते.
पोलीस, न्याय, सैन्य.
Q5. "शेरशाह हा अकबराचा अग्रदूत होता" – चर्चा करा.
तोडरमलामार्फत महसूल कल्पना पुढे.
चलन व रस्ते.
प्रबळ केंद्रसत्ता व सहिष्णुता.
मर्यादा : अल्प राज्यकाळ.
परीक्षेसाठी टीप
सरकार व परगण्यातील अधिकाऱ्यांची नावे अचूक लिहा; हे लघुत्तरी प्रश्नांचे आवडते विषय आहेत.
Read in English
Quick summary
Sher Shah Sur (Farid), an Afghan, defeated Humayun and ruled north India from 1540 to 1545. In just five years he built a strong, efficient administration – land revenue based on measurement, the silver rupiya, the Grand Trunk Road with sarais, and good policing. Akbar later built on many of his ideas, so he is often called the forerunner of Akbar.
Key points
Born Farid; he got the title Sher Khan for killing a tiger. He rose in the service of the Afghan rulers of Bihar.
He defeated Humayun at Chausa (1539) and Kannauj/Bilgram (1540) and became emperor as Sher Shah.
He conquered Malwa, Raisen, Marwar (battle of Samel, 1544) and died at the siege of Kalinjar (1545) in a gunpowder explosion.
Administration: the empire was divided into sarkars and parganas. In each sarkar: shiqdar-i-shiqdaran (law and order) and munsif-i-munsifan (justice, revenue disputes). In each pargana: shiqdar, amin (revenue), fotedar (treasurer) and two karkuns (clerks, one writing Persian and one Hindi).
Land revenue: land was measured; it was classed as good, middling or bad; the state took one-third of the average produce, payable in cash or kind.
Farmers got a patta (title deed stating their dues) and gave a qabuliyat (acceptance). Officials were told to be lenient in collection and to help in famines.
Raja Todar Mal worked under him and later shaped Akbar's revenue system.
Currency: the silver rupiya (about 178 grains) and the copper dam – the basis of later Indian currency.
Roads and sarais: he repaired the road from Sonargaon (Bengal) to Peshawar (later the Grand Trunk Road) and built roads to Agra, Jodhpur and Multan. About 1,700 sarais served travellers and also as postal (dak) stations.
Police: village headmen (muqaddams) were held responsible for crimes in their area, which made the roads safe.
Army: a strong standing army; he revived Alauddin's dagh and huliya.
Buildings: his tomb at Sasaram (Bihar), the Qila-i-Kuhna mosque in the Purana Qila (Delhi) and the Rohtas fort (Pakistan).
Important terms
Sarkar – a district-level unit.
Pargana – a group of villages below the sarkar.
Patta – a document giving the farmer's land and revenue.
Qabuliyat – the farmer's written acceptance of the patta.
Sarai – a rest house for travellers.
Important dates and people
1539 – Battle of Chausa.
1540 – Battle of Kannauj; Sher Shah emperor.
1545 – death at Kalinjar.
1555 – Humayun regains Delhi from Sher Shah's successors.
5 important questions
Q1. What is a patta?
A document given to the farmer showing his land, its area and the revenue he had to pay.
Q2. Which battle made Sher Shah emperor?
The Battle of Kannauj (Bilgram) in 1540, where he defeated Humayun.
Q3. Describe the land revenue system of Sher Shah.
Measurement and classification.
One-third share; cash or kind.
Patta and qabuliyat.
Welfare of farmers; Todar Mal.
Q4. Explain the administrative reforms of Sher Shah.
Central, sarkar and pargana administration.
Revenue, currency, roads.
Police and justice; army.
Q5. "Sher Shah was the forerunner of Akbar." Discuss.
Revenue ideas continued by Todar Mal.
Currency and roads.
Strong central rule and tolerance.
Limits: short reign.
Exam tip
Name the officers in the sarkar and pargana correctly; they are favourite short-answer questions.
अकबराने (१५५६–१६०५) राजपुतांची निष्ठा मिळवून आणि सुलह-इ-कुल (सर्वांशी शांतता) हे धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण स्वीकारून मुघल साम्राज्य स्थिर केले. विवाहसंबंध, उच्च मनसबी आणि स्वायत्ततेचा आदर यांमुळे बहुतेक राजपूत राजे साम्राज्याचे आधारस्तंभ बनले. इबादतखान्यातील चर्चांतून त्याचे धार्मिक विचार विकसित होत महजर आणि दीन-इ-इलाही पर्यंत पोहोचले.
महत्त्वाचे मुद्दे
अकबराने पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत (१५५६)हेमूचा पराभव केला; बैरमखान १५६० पर्यंत पालक होता.
राजपूत धोरण : १५६२ मध्ये अकबराने आमेरच्या राजा भारमल (कछवाह) याच्या कन्येशी विवाह केला. भारमलचा पुत्र भगवानदास व नातू मानसिंह मुघलांचे श्रेष्ठ सेनापती झाले.
मुघल अधिसत्ता स्वीकारणाऱ्या राजपूत राजांना त्यांची राज्ये वतन जहागीर म्हणून मिळाली आणि उच्च मनसबी दिल्या.
विरोध करणाऱ्यांचा पराभव : दीर्घ वेढ्यानंतर चितोड पडले (१५६७–६८), नंतर रणथंभोर व कालिंजर (१५६९).
मेवाडच्या महाराणा प्रतापांनी शरणागती नाकारली. हळदीघाटीच्या लढाईत (१५७६) मानसिंहाच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्य जिंकले, पण प्रतापांनी गनिमी प्रतिकार चालू ठेवून मेवाडचा मोठा भाग परत मिळवला.
अकबराने यात्राकर (१५६३) व जिझिया (१५६४) रद्द केले; हिंदू प्रजा संतुष्ट झाली.
धार्मिक विचारांवरील प्रभाव : सूफी व भक्ती संत, शिक्षक अब्दुल लतीफ, शेख मुबारक व त्याचे पुत्र फैजी व अबुल फजल, राजपूत राण्या.
इबादतखाना (प्रार्थनागृह) १५७५ मध्ये फतेहपूर सिक्री येथे; १५७८ पासून हिंदू, जैन, पारशी, ख्रिस्ती (गोव्याचे जेसुइट) इत्यादींसाठी खुला.
महजर (१५७९) : मुस्लिम धर्मपंडितांच्या मतभेदांत अंतिम निर्णयाचा अधिकार अकबराला देणारे घोषणापत्र.
दीन-इ-इलाही (१५८२) (तौहीद-इ-इलाही) : निष्ठा, नीती व सहिष्णुतेवर आधारित अनुयायांचा आध्यात्मिक संप्रदाय; सदस्य फार थोडे (बिरबल त्यांपैकी एक); अकबरानंतर संपला.
संस्कृत ग्रंथांची फारसी भाषांतरे झाली, उदा. महाभारताचेरज्मनामा.
बदायुनीने त्याच्या धार्मिक धोरणावर टीका केली; अबुल फजलने प्रशंसा केली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सुलह-इ-कुल – सर्वधर्मसमभाव, सर्वांशी शांतता.
वतन जहागीर – राजपूत राजाचा मूळ प्रदेश त्यालाच जहागीर म्हणून.
इबादतखाना – फतेहपूर सिक्री येथील धार्मिक चर्चेचे सभागृह.
महजर – अकबराच्या धार्मिक अधिकाराविषयी १५७९ चे घोषणापत्र.
दीन-इ-इलाही – अकबराचा आध्यात्मिक संप्रदाय.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१५५६ – पानिपतची दुसरी लढाई.
१५६२ – आमेरच्या राजकन्येशी विवाह.
१५६३, १५६४ – यात्राकर व जिझिया रद्द.
१५७५ – इबादतखाना; १५७६ – हळदीघाटी.
१५७९ – महजर; १५८२ – दीन-इ-इलाही.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. इबादतखाना म्हणजे काय?
धार्मिक चर्चांसाठी अकबराने १५७५ मध्ये फतेहपूर सिक्री येथे बांधलेले सभागृह; नंतर सर्व धर्मांच्या विद्वानांसाठी खुले केले.
Q2. हळदीघाटीची लढाई केव्हा झाली?
१५७६ मध्ये, मेवाडचे महाराणा प्रताप व मानसिंहाच्या नेतृत्वाखालील मुघल सैन्य यांच्यात.
Q3. अकबराचे राजपूत धोरण स्पष्ट करा.
उद्देश : स्थैर्य, निष्ठावान मित्र.
विवाहसंबंध, मनसबी, वतन जहागिरी.
विरोधकांशी युद्धे; मेवाड.
परिणाम.
Q4. अकबराच्या धार्मिक धोरणाचा विकास स्पष्ट करा.
प्रभाव.
कर रद्द.
इबादतखाना, महजर, दीन-इ-इलाही.
सुलह-इ-कुल.
Q5. अकबराच्या धार्मिक धोरणाच्या परिणामांचे मूल्यमापन करा.
प्रजेची एकता व निष्ठा.
सांस्कृतिक समन्वय व भाषांतरे.
कट्टरपंथीयांचा विरोध.
वारसांच्या काळातील परिणाम.
परीक्षेसाठी टीप
१५६२ – १५६३ – १५६४ – १५७५ – १५७९ – १५८२ ही सनसाखळी वापरा; लांब उत्तर स्पष्ट कथेसारखे होते.
Read in English
Quick summary
Akbar (1556–1605) made the Mughal Empire stable by winning the loyalty of the Rajputs and by following a policy of religious tolerance called sulh-i-kul (peace with all). Through marriages, high ranks and respect for their autonomy, most Rajput rulers became pillars of the empire. His religious ideas grew from discussions in the Ibadat Khana and led to the Mahzar and the Din-i-Ilahi.
Key points
Akbar won the Second Battle of Panipat (1556) against Hemu; Bairam Khan was regent until 1560.
Rajput policy: in 1562 Akbar married the daughter of Raja Bharmal of Amber (Kachhwaha). Bharmal's son Bhagwant Das and grandson Man Singh became top Mughal commanders.
Rajput rulers who accepted Mughal overlordship kept their kingdoms as watan jagirs and received high mansabs.
Those who resisted were defeated: Chittor fell after a long siege (1567–68), then Ranthambhor and Kalinjar (1569).
Maharana Pratap of Mewar refused to submit. At the Battle of Haldighati (1576) the Mughal army, led by Man Singh, won, but Pratap continued guerrilla resistance and recovered much of Mewar.
Akbar abolished the pilgrim tax (1563) and jizya (1564), which pleased his Hindu subjects.
Influences on his religious ideas: Sufi and Bhakti saints, his tutor Abdul Latif, Shaikh Mubarak and his sons Faizi and Abul Fazl, and his Rajput wives.
Ibadat Khana (House of Worship) built at Fatehpur Sikri in 1575; from 1578 opened to Hindus, Jains, Parsis, Christians (Jesuits from Goa) and others.
Mahzar (1579): a declaration that gave Akbar the final say in religious disputes among Muslim scholars.
Din-i-Ilahi (1582), also called Tauhid-i-Ilahi: a spiritual order of his followers based on loyalty, ethics and tolerance; it had very few members (Birbal was one) and ended with Akbar.
Sanskrit works were translated into Persian, e.g. the Mahabharata as Razmnama.
Badauni criticised his religious policy; Abul Fazl praised it.
Important terms
Sulh-i-kul – universal peace; tolerance towards all religions.
Watan jagir – a Rajput ruler's home territory left to him as a jagir.
Ibadat Khana – hall for religious debates at Fatehpur Sikri.
Mahzar – 1579 declaration on Akbar's religious authority.
Din-i-Ilahi – Akbar's spiritual order.
Important dates and people
1556 – Second Battle of Panipat.
1562 – marriage with Amber princess.
1563, 1564 – pilgrim tax and jizya abolished.
1575 – Ibadat Khana; 1576 – Haldighati.
1579 – Mahzar; 1582 – Din-i-Ilahi.
5 important questions
Q1. What was the Ibadat Khana?
A hall built by Akbar at Fatehpur Sikri in 1575 for religious discussions, later open to scholars of all faiths.
Q2. When was the Battle of Haldighati fought?
In 1576, between Maharana Pratap of Mewar and the Mughal army led by Man Singh.
Q3. Explain Akbar's Rajput policy.
Aims: stability, loyal allies.
Marriages, mansabs, watan jagirs.
Wars with those who resisted; Mewar.
Results.
Q4. Trace the evolution of Akbar's religious policy.
Influences.
Abolition of taxes.
Ibadat Khana, Mahzar, Din-i-Ilahi.
Sulh-i-kul.
Q5. Assess the results of Akbar's religious policy.
Unity and loyalty of subjects.
Cultural synthesis and translations.
Opposition of orthodox groups.
Long-term effects under his successors.
Exam tip
Use the date chain 1562 – 1563 – 1564 – 1575 – 1579 – 1582. It turns a long answer into a clear story.
मुघल प्रशासन अत्यंत केंद्रीकृत होते आणि त्याच्या शिखरस्थानी बादशहा होता. या प्रशासनाची मुख्य रचना अकबराने केली. मनसबदारी पद्धती (अधिकाऱ्यांची श्रेणीव्यवस्था) आणि राजा तोडरमल यांची जब्ती किंवा दहसाला म्हणून ओळखली जाणारी जमीन महसूल व्यवस्था या त्याच्या दोन प्रसिद्ध संस्था होत. साम्राज्याचे सुभे, सरकार आणि परगणे असे विभाग केलेले होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
बादशहा : सर्वोच्च प्रमुख – कार्यकारी, लष्करी, कायदेविषयक व न्यायविषयक सर्व सत्ता त्याच्याकडे.
केंद्रीय मंत्री :
वकील – प्रधानमंत्री (बैरमखानाच्या काळात प्रबळ; नंतर अधिकार कमी केले).
वजीर / दिवाण – महसूल व अर्थ विभागाचा प्रमुख.
मीर बक्षी – लष्करी विभाग व मनसबदारी व्यवस्थेचा प्रमुख.
मीर सामान – राजघराणे व शाही कारखान्यांचा (कारखाने) प्रभारी.
सद्र-उस-सुदूर – धार्मिक बाबी व धर्मादाय अनुदाने.
काझी-उल-कुझात – मुख्य न्यायाधीश.
प्रांत (सुभे) : अकबराच्या काळात सुरुवातीला १२ सुभे होते, नंतर १५ झाले. प्रत्येक सुभ्यात सुभेदार (प्रांताधिकारी), दिवाण, बक्षी, सद्र, काझी आणि वाकियानवीस (बातमीदार) असत.
सुभा → सरकार (फौजदाराच्या अधिपत्याखाली) → परगणा (शिकदार, आमिल) → गाव (मुकद्दम व पटवारी).
कोतवाल – शहराचा पोलीस अधिकारी.
मनसबदारी पद्धती (अकबराने सु. १५७० च्या दशकात सुरू केली) : प्रत्येक अधिकाऱ्याला श्रेणी (मनसब) दिली जाई. जात = वैयक्तिक दर्जा व वेतन; स्वार = त्याने बाळगायच्या घोडेस्वारांची संख्या.
सरदारांसाठी मनसब १० ते ५००० पर्यंत होते (राजपुत्रांसाठी याहून अधिक).
मनसबदारांना रोख वेतन किंवा जहागीर (महसूल वाटप) दिली जाई. जहागिरी बदलत्या (हस्तांतरणीय) होत्या, वंशपरंपरागत नव्हत्या.
फसवणूक रोखण्यासाठी दाग (घोड्यांवर डाग) व चेहरा (वर्णनात्मक नोंद) पद्धती वापरल्या जात.
जमीन महसूल – जब्ती पद्धती : जमिनीची मोजणी, दहा वर्षांच्या उत्पादनाची सरासरी (दहसाला, १५८०), राज्याचा वाटा सुमारे एक-तृतीयांश, रोख स्वरूपात वसुली.
लागवडीनुसार जमिनीचे वर्गीकरण : पोलज (दरवर्षी लागवड), परौती (थोडा काळ पडीक), चचर (३–४ वर्षे पडीक), बंजर (५ वर्षे किंवा अधिक पडीक).
इतर पद्धती : बटाई (पीक वाटणी) आणि कणकूत (पिकाचा अंदाज).
महसूल अधिकारी : अमलगुजार, करोडी, कानूनगो, पटवारी.
जहांगीर व शाहजहान यांच्या काळात ही व्यवस्था चालू राहिली; औरंगजेबाच्या काळात जहागिरदारी संकट (चांगल्या जहागिरींची टंचाई) निर्माण झाले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मनसब – अधिकाऱ्याची श्रेणी / दर्जा.
जात / स्वार – वैयक्तिक दर्जा / घोडदळाचा दर्जा.
जहागीर – वेतनाऐवजी दिलेले महसूल वाटप.
जब्ती – मोजणीवर आधारित महसूल पद्धती.
दहसाला – दहा वर्षांच्या सरासरीवर आधारित महसूल पद्धती.
खालसा – ज्याचा महसूल थेट शाही खजिन्यात जात असे अशी जमीन.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
घटक
तपशील
अकबर
केंद्रीय, प्रांतीय व मनसबदारी व्यवस्थेची रचना
राजा तोडरमल
अकबराचा अर्थमंत्री; जब्ती/दहसाला
१५८०
दहसाला पद्धती सुरू
अबुल फजल
आईन-ए-अकबरीत प्रशासनाचे वर्णन
औरंगजेब
जहागिरदारी संकटाचा काळ
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जात व स्वार म्हणजे काय?
मनसबदारी पद्धतीत जात म्हणजे अधिकाऱ्याचा वैयक्तिक दर्जा; त्यावरून त्याचे वेतन व प्रतिष्ठा ठरत असे. स्वार म्हणजे त्याला बाळगाव्या लागणाऱ्या घोडेस्वारांची संख्या.
Q2. राजा तोडरमल कोण होते?
ते अकबराचे अर्थमंत्री आणि त्याच्या नवरत्नांपैकी एक होते. त्यांनी जब्ती व दहसाला ही जमीन महसूल पद्धती विकसित केली.
Q3. मनसबदारी पद्धती स्पष्ट करा.
अकबराने सुरू केली.
सर्व अधिकाऱ्यांना श्रेणी (मनसब).
जात व स्वार दर्जे.
रोख वेतन किंवा जहागीर.
नेमणूक, बढती व बडतर्फी बादशहाच्या हाती.
फसवणूक रोखण्यासाठी दाग व चेहरा.
गुण : निष्ठावान, संघटित सेवा; दोष : पुढे जहागीर संकट.
Q4. अकबराच्या जमीन महसूल व्यवस्थेचे वर्णन करा.
जमिनीचे सर्वेक्षण व मोजणी.
वर्गीकरण : पोलज, परौती, चचर, बंजर.
दहसाला : दहा वर्षांच्या उत्पादनाची सरासरी.
राज्याचा वाटा सुमारे एक-तृतीयांश, रोख स्वरूपात.
दुष्काळात सूट; कर्जे (तगाई).
अधिकारी : अमलगुजार, कानूनगो, पटवारी.
Q5. मुघलांच्या प्रांतीय प्रशासनाचे वर्णन करा.
सुभेदाराच्या अधिपत्याखाली सुभे.
प्रत्येक सुभ्यात दिवाण, बक्षी, सद्र, काझी.
फौजदाराच्या अधिपत्याखाली सरकार.
शिकदार व आमिल यांच्या अधिपत्याखाली परगणे.
शहरात कोतवाल; गावात गावप्रमुख व पटवारी.
वाकियानवीस केंद्राकडे बातम्या पाठवत.
परीक्षेसाठी टीप
उत्तरपत्रिकेत साधी उतरंड (साम्राज्य → सुभा → सरकार → परगणा → गाव) काढा; सादरीकरणासाठी त्याचे गुण मिळतात.
Read in English
Quick summary
The Mughal administration was highly centralised, with the emperor at the top. It was organised mostly by Akbar. Its two famous institutions were the mansabdari system (ranking of officers) and the land revenue system of Raja Todar Mal, known as zabti or dahsala. The empire was divided into subas, sarkars and parganas.
Key points
Emperor (Badshah): supreme head – executive, military, legislative and judicial authority.
Central ministers:
Vakil – prime minister (powerful under Bairam Khan; later reduced).
Wazir / Diwan – head of revenue and finance.
Mir Bakhshi – head of the military department and the mansabdari system.
Mir Saman – in charge of royal household and workshops (karkhanas).
Sadr-us-Sudur – religious matters and charitable grants.
Qazi-ul-Quzat – chief judge.
Provinces (subas): Akbar had 12 subas at first, later 15. Each suba had a subedar (governor), diwan, bakhshi, sadr, qazi and waqia-navis (news writer).
Suba → sarkar (under faujdar) → pargana (under shiqdar, amil) → village (under muqaddam and patwari).
Kotwal – police officer of a town.
Mansabdari system (introduced by Akbar, around 1570s): every officer held a rank (mansab). Zat = personal rank and salary; Sawar = number of horsemen he had to maintain.
Mansabs ranged from 10 to 5000 for nobles (higher for princes).
Mansabdars were paid in cash or by jagirs (revenue assignments). Jagirs were transferable, not hereditary.
Dagh (branding horses) and chehra (descriptive roll) were used to check fraud.
Land revenue: Zabti system: land measured, average produce of 10 years (dahsala, 1580) worked out, state share about one-third, paid in cash.
Land classified by cultivation: polaj (cultivated every year), parauti (left fallow for a short time), chachar (fallow 3–4 years), banjar (fallow 5 years or more).
Other systems: batai (crop sharing) and kankut (estimating crop).
Under Jahangir and Shah Jahan the system continued; under Aurangzeb, the jagirdari crisis (shortage of good jagirs) developed.
Important terms
Mansab – rank of an officer.
Zat / Sawar – personal rank / cavalry rank.
Jagir – revenue assignment in place of salary.
Zabti – system of measurement-based revenue.
Dahsala – ten-year average revenue system.
Khalisa – land whose revenue went directly to the royal treasury.
Important dates and people
Item
Detail
Akbar
Organised central, provincial and mansabdari systems
Raja Todar Mal
Akbar's finance minister; zabti/dahsala
1580
Dahsala system introduced
Abul Fazl
Described the administration in Ain-i-Akbari
Aurangzeb
Period of jagirdari crisis
5 important questions
Q1. What is meant by zat and sawar?
In the mansabdari system, zat was the personal rank of an officer and fixed his salary and status. Sawar was the number of cavalrymen he had to maintain.
Q2. Who was Raja Todar Mal?
He was Akbar's finance minister and one of his Navratnas. He developed the zabti and dahsala land revenue system.
शंभराहून अधिक वर्षे मुघलांनी दख्खन जिंकण्याचा प्रयत्न केला – खानदेश, अहमदनगर, विजापूर, गोवळकोंडा ही सुलतानशाही आणि नंतर मराठे. अकबर व शहाजहानने हळूहळू यश मिळवले; औरंगजेबाने आयुष्याची शेवटची २६ वर्षे दख्खनमध्ये घालवली, विजापूर व गोवळकोंडा जिंकले, पण मराठ्यांना नमवू शकला नाही. हे दीर्घ युद्ध मुघल ऱ्हासाचे मोठे कारण मानले जाते.
महत्त्वाचे मुद्दे
हेतू : साम्राज्यविस्ताराची महत्त्वाकांक्षा, दख्खनची संपत्ती (गोवळकोंड्याचे हिरे, बंदरे), पोर्तुगीजांवर नियंत्रण आणि नंतर मराठा सत्तेचा उदय.
अकबर : खानदेश (असीरगड किल्ला, १६०१), वऱ्हाड (१५९६) व अहमदनगर (१६००) जिंकले; चांदबिबीने शौर्याने प्रतिकार केला.
जहांगीर : हबशी वजीर मलिक अंबरने अहमदनगर पुन्हा उभे केले, मराठा सैनिक व गनिमी काव्याचा वापर केला आणि महसूल सुधारणा केल्या; मुघलांना फारसे यश नाही.
शहाजहान : १६३३–३६ मध्ये अहमदनगरची निजामशाही संपवली (ती वाचवण्याचा शहाजी भोसल्यांचा प्रयत्न फसला). १६३६ मध्ये विजापूर व गोवळकोंड्याने मुघल अधिसत्ता मान्य करणारे तह केले.
शहजादा औरंगजेब दख्खनचा सुभेदार (१६३६–४४ व १६५३–५७) होता; त्याने दख्खनचे चार मुघल सुभे संघटित केले.
शिवाजी महाराजांविरुद्ध : पुण्याच्या लाल महालात शाइस्तेखानावर हल्ला (१६६३); मिर्झाराजे जयसिंगानेपुरंदरचा तह (१६६५) करवला; महाराज आग्र्याहून सुटले (१६६६) व किल्ले परत घेतले.
औरंगजेब दख्खनमध्ये (१६८१–१७०७) : संभाजी महाराजांकडे आश्रयाला गेलेल्या बंडखोर पुत्र शहजादा अकबराचा पाठलाग करत तो दक्षिणेत आला.
त्याने विजापूर (१६८६) व गोवळकोंडा (१६८७) जिंकले आणि संभाजी महाराजांना पकडून ठार केले (१६८९).
पण राजाराम व ताराराणी यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांचा प्रतिकार दख्खनभर पसरला; युद्ध लांबले.
१७०७ मध्ये अहमदनगर येथे औरंगजेबाचा मृत्यू झाला; औरंगाबादजवळ खुलताबाद येथे दफन.
परिणाम : खजिना व सैन्य खचले; उत्तर भारताकडे दुर्लक्ष; जहागिरींची टंचाई (जहागिरदारी संकट); सरदार असंतुष्ट; मराठे बलवान. "दख्खनच्या व्रणाने औरंगजेबाचा नाश केला" हे वाक्य हे मत मांडते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दख्खनी सुलतानशाही – बहमनी राज्यातून निर्माण झालेली अहमदनगर, विजापूर, गोवळकोंडा, वऱ्हाड, बीदर ही राज्ये.
सुभा – मुघल प्रांत.
जहागिरदारी संकट – सरदार जास्त, चांगल्या जहागिरी कमी.
शरणागतीचा तह – मुघल अधिसत्ता मान्य करणारा तह (१६३६).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१६०० – अहमदनगर पडले; १६०१ – असीरगड.
१६३६ – विजापूर व गोवळकोंड्याशी तह.
१६६५ – पुरंदरचा तह.
१६८६, १६८७ – विजापूर व गोवळकोंडा जिंकले.
१७०७ – औरंगजेबाचा मृत्यू.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मलिक अंबर कोण होता?
जहांगीरच्या काळात मराठा सैनिक व गनिमी काव्याच्या जोरावर मुघलांना प्रतिकार करणारा आणि जमीन महसुलात सुधारणा करणारा अहमदनगरचा हबशी वजीर.
Q2. औरंगजेबाने गोवळकोंडा केव्हा जिंकले?
१६८७ मध्ये.
Q3. अकबर व शहाजहान यांच्या दख्खन धोरणाचे वर्णन करा.
हेतू.
अकबर : खानदेश, वऱ्हाड, अहमदनगर.
शहाजहान : निजामशाहीचा अंत, १६३६ चे तह.
सुभेदार औरंगजेब.
Q4. औरंगजेबाचे दख्खन धोरण स्पष्ट करा.
शिवाजी महाराज व पुरंदर.
१६८१ मध्ये दख्खनमध्ये आगमन.
विजापूर, गोवळकोंडा, संभाजी महाराज.
मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध.
Q5. "दख्खनच्या व्रणाने औरंगजेबाचा नाश केला" – चर्चा करा.
आर्थिक व लष्करी हानी.
उत्तरेकडे दुर्लक्ष; बंडे.
जहागिरदारी संकट.
मराठ्यांचा उदय.
संतुलित निष्कर्ष.
परीक्षेसाठी टीप
उत्तर कारकीर्दीनुसार विभागा : अकबर → जहांगीर → शहाजहान → औरंगजेब, प्रत्येकाची एक मुख्य घटना व सन.
Read in English
Quick summary
For over a century the Mughals tried to conquer the Deccan – the Sultanates of Khandesh, Ahmadnagar, Bijapur and Golconda, and later the Marathas. Akbar and Shah Jahan made steady gains; Aurangzeb spent his last 26 years in the Deccan, conquering Bijapur and Golconda but failing to crush the Marathas. Historians see this long war as a major cause of Mughal decline.
Key points
Motives: imperial ambition, the wealth of the Deccan (diamonds of Golconda, ports), control of the Portuguese, and later the rise of Maratha power.
Akbar: took Khandesh (fort of Asirgarh, 1601), Berar (1596) and Ahmadnagar (1600) despite the brave defence of Chand Bibi.
Jahangir: the Abyssinian minister Malik Ambar revived Ahmadnagar, used Maratha soldiers and guerrilla warfare, and reformed revenue; the Mughals made little progress.
Shah Jahan: ended the Nizam Shahi kingdom of Ahmadnagar in 1633–36 (Shahaji Bhosale's attempt to save it failed). In 1636 Bijapur and Golconda signed treaties accepting Mughal overlordship.
Prince Aurangzeb served as viceroy of the Deccan (1636–44 and 1653–57) and organised the four Mughal Deccan provinces.
Against Shivaji: Shaista Khan was attacked at Lal Mahal, Pune (1663); Mirza Raja Jai Singh forced the Treaty of Purandar (1665); Shivaji escaped from Agra (1666) and recovered his forts.
Aurangzeb in the Deccan (1681–1707): he came south chasing his rebel son Prince Akbar, who had joined Sambhaji.
He conquered Bijapur (1686) and Golconda (1687) and captured and executed Sambhaji (1689).
But Maratha resistance under Rajaram and Tararani spread across the Deccan, and the war dragged on.
Aurangzeb died at Ahmadnagar in 1707 and was buried at Khuldabad near Aurangabad.
Effects: drained treasury and army; north India neglected; shortage of jagirs (jagirdari crisis); nobles grew unhappy; the Marathas grew stronger. The phrase "the Deccan ulcer ruined Aurangzeb" sums up this view.
Important terms
Deccan Sultanates – Ahmadnagar, Bijapur, Golconda, Berar and Bidar, which arose from the Bahmani kingdom.
Subah – a Mughal province.
Jagirdari crisis – too many nobles and too few good jagirs.
Deed of submission – treaty accepting Mughal overlordship (1636).
Important dates and people
1600 – Ahmadnagar falls; 1601 – Asirgarh.
1636 – treaties with Bijapur and Golconda.
1665 – Treaty of Purandar.
1686, 1687 – Bijapur and Golconda conquered.
1707 – death of Aurangzeb.
5 important questions
Q1. Who was Malik Ambar?
The Abyssinian (Habshi) minister of Ahmadnagar who resisted the Mughals in Jahangir's time using Maratha soldiers and guerrilla tactics, and reformed land revenue.
Q2. When did Aurangzeb conquer Golconda?
In 1687.
Q3. Describe the Deccan policy of Akbar and Shah Jahan.
Motives.
Akbar: Khandesh, Berar, Ahmadnagar.
Shah Jahan: end of Ahmadnagar, 1636 treaties.
Aurangzeb as viceroy.
Q4. Explain the Deccan policy of Aurangzeb.
Shivaji and Purandar.
Coming to the Deccan in 1681.
Bijapur, Golconda, Sambhaji.
Maratha War of Independence.
Q5. "The Deccan ulcer ruined Aurangzeb." Discuss.
Financial and military drain.
Neglect of the north; revolts.
Jagirdari crisis.
Rise of the Marathas.
Balanced conclusion.
Exam tip
Divide the answer reign by reign: Akbar → Jahangir → Shah Jahan → Aurangzeb, with one key event and date for each.
मुघल काळ हा भारतीय कलेचा सुवर्णकाळ होता. मुघल स्थापत्यात इराणी, मध्य आशियाई व भारतीय शैलींचा संगम झाला आणि ताजमहाल हा त्याचा कळस ठरला. अकबर व जहांगीरच्या शाही कार्यशाळांत चित्रकला बहरली; तानसेनामुळे संगीत समृद्ध झाले; फारसी, हिंदी व प्रादेशिक भाषांतील साहित्य व भाषांतरांतून समान इंडो-पर्शियन संस्कृती घडली.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्थापत्याची वैशिष्ट्ये : चारबाग उद्याने, दुहेरी घुमट, लाल वालुकाश्म व पांढरा संगमरवर, रंगीत दगडांचे जडावकाम (पिएत्रा दुरा), भव्य प्रवेशद्वारे व समरूपता.
हुमायूनची कबर (दिल्ली, सु. १५७१ पूर्ण; पत्नी हाजी बेगम हिने बांधली) – पहिली भव्य उद्यान-कबर.
अकबर : आग्र्याचा किल्ला, फतेहपूर सिक्री – बुलंद दरवाजा, जामा मशीद, पंचमहाल, शेख सलीम चिश्तीची कबर; सिकंदरा येथील त्याची कबर.
शहाजहान : ताजमहाल (सु. १६३२–१६५३, वास्तुविशारद उस्ताद अहमद लाहोरी), दिल्लीचा लाल किल्ला व जामा मशीद, आग्र्याची मोती मशीद.
औरंगजेब : बादशाही मशीद (लाहोर); औरंगाबादचा (महाराष्ट्र) बीबी का मकबरा, त्याचा पुत्र आझमशाह याने आईच्या स्मरणार्थ बांधला.
चित्रकला : हुमायूनने इराणी चित्रकार मीर सय्यद अली व अब्दुस समद आणले. अकबराच्या कार्यशाळेत हमजानामा तयार झाले; भारतीय चित्रकार दसवंत व बसावन प्रसिद्ध.
जहांगीरच्या काळात चित्रकला शिखरावर – मन्सूर (पक्षी-प्राणी), अबुल हसन, बिशनदास यांची व्यक्तिचित्रे व निसर्गचित्रे. औरंगजेबाच्या काळात ऱ्हास; चित्रकार राजपूत (राजस्थानी, पहाडी) व दख्खनी दरबारांत गेले.
संगीत : अकबराच्या दरबारात तानसेन; माळव्याचा बाजबहादूर. औरंगजेबाने दरबारी संगीत बंद केले, तरी सरदारांत संगीत चालू राहिले.
साहित्य : फारसी – अबुल फजल, फैजी; महाभारत, रामायण, उपनिषदांची भाषांतरे (दारा शुकोहचेसिर्र-इ-अकबर). हिंदी – तुलसीदास (रामचरितमानस), सूरदास, अब्दुल रहीम खानखाना. मराठी – संत एकनाथ, तुकाराम, रामदास.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चारबाग – पाण्याच्या पाटांनी चार भागांत विभागलेले उद्यान.
पिएत्रा दुरा – संगमरवरात रंगीत दगडांचे जडावकाम.
कारखाना – शाही कार्यशाळा.
लघुचित्र (Miniature) – हस्तलिखित वा अल्बममधील लहान, बारकाव्यांचे चित्र.
बुलंद दरवाजा – फतेहपूर सिक्रीचे भव्य प्रवेशद्वार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
सु. १५७१ – हुमायूनची कबर पूर्ण.
सु. १५७१–१५८५ – फतेहपूर सिक्री राजधानी.
सु. १६३२–१६५३ – ताजमहाल.
१६५७ – दारा शुकोहचे उपनिषद भाषांतर.
मन्सूर – जहांगीरचा पक्षी-प्राणी चित्रकार.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पिएत्रा दुरा म्हणजे काय?
संगमरवरात रंगीत दगड जडवून केलेली सजावट; इतमाद-उद-दौलाची कबर व ताजमहालात दिसते.
Q2. बीबी का मकबरा कोणी बांधला?
औरंगजेबाचा पुत्र आझमशाह याने आपली आई दिलरास बानू बेगम हिच्या स्मरणार्थ औरंगाबाद येथे.
Q3. मुघल स्थापत्याची वैशिष्ट्ये उदाहरणांसह सांगा.
वरील वैशिष्ट्ये.
हुमायूनची कबर, फतेहपूर सिक्री.
ताजमहाल, लाल किल्ला.
नंतरच्या वास्तूंवरील प्रभाव.
Q4. मुघल चित्रकलेच्या विकासावर टीप लिहा.
हुमायूनकालीन इराणी प्रारंभ.
अकबराची कार्यशाळा, हमजानामा.
जहांगीरचा सुवर्णकाळ.
ऱ्हास व प्रादेशिक शैली.
Q5. मुघल काळातील साहित्याच्या वाढीचे स्पष्टीकरण द्या.
फारसी ग्रंथ व भाषांतरे.
हिंदी कवी.
मराठी संतसाहित्य.
सांस्कृतिक समन्वय.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक बादशहाला एक वास्तू व एक चित्रकार जोडा : "अकबर – फतेहपूर सिक्री – दसवंत; जहांगीर – इतमाद-उद-दौला – मन्सूर; शहाजहान – ताजमहाल" ही सोपी साखळी.
Read in English
Quick summary
The Mughal period was a golden age of Indian art. Mughal architecture blended Persian, Central Asian and Indian styles, reaching its peak in the Taj Mahal. Painting grew in the imperial workshops of Akbar and Jahangir; music flourished with Tansen; and literature in Persian, Hindi and regional languages, together with translations, created a shared Indo-Persian culture.
Key points
Architecture – features: charbagh (four-part) gardens, double domes, red sandstone and white marble, inlay work (pietra dura), large gateways and symmetry.
Humayun's tomb (Delhi, completed c. 1571, built by his widow Haji Begum) – the first great garden tomb.
Akbar: Agra Fort, Fatehpur Sikri with the Buland Darwaza, Jama Masjid, Panch Mahal and the tomb of Shaikh Salim Chishti; his own tomb at Sikandra.
Jahangir and Nur Jahan: Itimad-ud-Daulah's tomb at Agra, an early example of pietra dura; gardens like Shalimar Bagh in Kashmir.
Shah Jahan: Taj Mahal (built c. 1632–1653, architect Ustad Ahmad Lahori), the Red Fort and Jama Masjid of Delhi, Moti Masjid at Agra.
Aurangzeb: Badshahi Mosque (Lahore); Bibi ka Maqbara at Aurangabad (Maharashtra), built by his son Azam Shah in memory of his mother.
Painting: Humayun brought Persian masters Mir Sayyid Ali and Abd-us-Samad. Akbar's workshop produced the Hamzanama; Indian artists Daswanth and Basawan excelled.
Under Jahangir painting reached its peak – portraits and nature studies by Mansur (birds and animals), Abul Hasan and Bishandas. It declined under Aurangzeb, and artists moved to Rajput (Rajasthani, Pahari) and Deccani courts.
Music: Tansen at Akbar's court; Baz Bahadur of Malwa. Aurangzeb stopped court music, but music continued among nobles and books on music were still written.
Literature: Persian – Abul Fazl, Faizi; translations of the Mahabharata, Ramayana and Upanishads (Dara Shikoh'sSirr-i-Akbar). Hindi – Tulsidas (Ramcharitmanas), Surdas, Abdul Rahim Khan-i-Khanan. Marathi – saints Eknath, Tukaram and Ramdas.
Important terms
Charbagh – a garden divided into four parts by water channels.
Pietra dura – inlay of coloured stones in marble.
Karkhana – royal workshop.
Miniature – small, detailed painting, usually in manuscripts or albums.
Buland Darwaza – the great gate at Fatehpur Sikri.
Important dates and people
c. 1571 – Humayun's tomb completed.
c. 1571–1585 – Fatehpur Sikri as capital.
c. 1632–1653 – Taj Mahal.
1657 – Dara Shikoh's translation of the Upanishads.
Mansur – Jahangir's painter of birds and animals.
5 important questions
Q1. What is pietra dura?
Decoration made by inlaying coloured stones into marble, seen in Itimad-ud-Daulah's tomb and the Taj Mahal.
Q2. Who built Bibi ka Maqbara?
Azam Shah, son of Aurangzeb, at Aurangabad, in memory of his mother Dilras Banu Begum.
Q3. Describe the main features of Mughal architecture with examples.
Features listed above.
Humayun's tomb, Fatehpur Sikri.
Taj Mahal, Red Fort.
Influence on later buildings.
Q4. Write a note on the development of Mughal painting.
Persian beginnings under Humayun.
Akbar's workshop, Hamzanama.
Jahangir's golden age.
Decline and regional schools.
Q5. Explain the growth of literature in the Mughal period.
Persian works and translations.
Hindi poets.
Marathi saint literature.
Cultural synthesis.
Exam tip
Link each emperor with one building and one artist. "Akbar – Fatehpur Sikri – Daswanth; Jahangir – Itimad-ud-Daulah – Mansur; Shah Jahan – Taj Mahal" is an easy memory chain.
मुघलकालीन भारत जगातील सर्वांत समृद्ध अर्थव्यवस्थांपैकी एक होता. बहुसंख्य लोक शेतकरी होते आणि जमीन महसुलावर राज्य व सरदारवर्ग चालत असे. हस्तव्यवसाय, विशेषतः सुती कापड, जगभर प्रसिद्ध होते आणि सुरतसारख्या बंदरांतून व्यापार चालत असे. समाज श्रेणीबद्ध होता; सरदार व जमीनदार वरच्या स्थानी होते आणि स्त्रियांचे स्थान वर्गानुसार बदलत असे.
महत्त्वाचे मुद्दे
सामाजिक गट : बादशहा व सरदार (तुराणी, इराणी, अफगाण, राजपूत, दख्खनी मनसबदार), जमीनदार, व्यापारी व सावकार, कारागीर आणि मोठा शेतकरी वर्ग.
शेतकरी : खुदकाश्त (गावातच राहणारे) व पाहीकाश्त (दुसऱ्या गावात जाऊन शेती करणारे). गावचा कारभार ग्रामसमुदाय व पाटील पाहत.
स्त्रिया : उच्च वर्गात पडदा; बालविवाह व सती प्रथा (अकबराने सक्तीच्या सतीला आळा घालण्याचा प्रयत्न केला). नूरजहान, जहाँआरा, गुलबदन बेगम प्रभावशाली; शेतकरी स्त्रिया शेती व हस्तव्यवसायात काम करत.
शेती : गहू, तांदूळ, ज्वारी-बाजरी, डाळी; नगदी पिके – कापूस, नीळ, ऊस, अफू; पोर्तुगीजांमार्फत अमेरिकेतून तंबाखू व मका आले.
महसूल : तोडरमलची जब्त/दहसाला पद्धत (१५८० पासून) – दहा वर्षांच्या सरासरी उत्पन्नावर आधारित रोख दर.
उद्योग : सुती व रेशमी कापड (बंगालची मलमल, गुजरातचे कॅलिको), नीळ, सोरा, धातुकाम, जहाजबांधणी; शाही कारखान्यांत ऐषारामी वस्तू.
व्यापार : रस्ते व नद्यांमार्गे अंतर्गत व्यापार, बंजाऱ्यांमार्फत वाहतूक; पश्चिम आशिया, आग्नेय आशिया व युरोपशी सागरी व्यापार.
बँकिंग : सराफ व हुंडी. सुरतचा वीरजी व्होरा हा धनाढ्य व्यापारी.
चलन : चांदीचा रुपया, तांब्याचा दाम व सोन्याची मोहोर.
युरोपियन कंपन्या : इंग्रजांना सुरत (१६१३) येथे वखार उभारण्याची परवानगी; सर थॉमस रो जहांगीरच्या दरबारात (१६१५–१९). डच, फ्रेंच, पोर्तुगीजही व्यापार करत.
मोठी शहरे : आग्रा, दिल्ली, लाहोर, सुरत, बुऱ्हाणपूर, ढाका. बर्नियर व टॅव्हर्नियर यांनी त्यांची समृद्धी व सामान्यांचे दारिद्र्य वर्णिले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
जमीनदार – महसूल वसुलीचे हक्क असलेला स्थानिक भूधारक.
जब्त – मोजणी व रोख दरांवर आधारित महसूल पद्धत.
हुंडी – पैसे पाठवण्यासाठी वापरले जाणारे पत्र (bill of exchange).
बंजारा – बैलांवर माल वाहून नेणारा फिरता व्यापारी.
वखार (Factory) – युरोपियन कंपनीचे व्यापारी ठाणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१५८० – दहसाला पद्धत.
१६१३ – सुरत येथे इंग्रज वखार.
१६१५–१६१९ – सर थॉमस रो जहांगीरच्या दरबारात.
फ्रान्स्वा बर्नियर – फ्रेंच प्रवासी (१६५६–१६६८ भारतात).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. हुंडी म्हणजे काय?
रोख रक्कम न नेता एका ठिकाणाहून दुसरीकडे पैसे देण्यासाठी किंवा पाठवण्यासाठी व्यापारी वापरत ते लेखी पत्र.
Q2. मुघल साम्राज्याचे मुख्य बंदर कोणते?
गुजरातमधील सुरत.
Q3. मुघलकालीन सामाजिक रचनेचे वर्णन करा.
सरदार व जमीनदार.
व्यापारी व कारागीर.
शेतकरी व ग्रामजीवन.
स्त्रियांचे स्थान.
Q4. मुघल काळातील शेती व उद्योग स्पष्ट करा.
पिके व नवी पिके.
महसूल पद्धत.
कापड व इतर उद्योग.
कारखाने.
Q5. मुघलकालीन व्यापार व वाणिज्यावर टीप लिहा.
अंतर्गत व्यापार व बंजारे.
बंदरे, निर्यात व आयात.
बँकिंग, हुंडी, चलन.
युरोपियन कंपन्या.
परीक्षेसाठी टीप
व्यापाराच्या कोणत्याही उत्तरात सुरत, हुंडी, बंगालची मलमल आणि १६१३ ची इंग्रज वखार यांचा उल्लेख करा; यातून खरे ज्ञान दिसते.
Read in English
Quick summary
Mughal India was one of the richest economies of the world. Most people were peasants, and land revenue supported the state and the nobility. Crafts, especially cotton textiles, were famous worldwide, and trade flowed through ports like Surat. Society was hierarchical, with nobles and zamindars at the top, and women's position varied by class.
Key points
Social groups: emperor and nobility (mansabdars of Turani, Irani, Afghan, Rajput and Deccani origin), zamindars (local landholders), merchants and bankers, artisans, and the large peasantry.
Peasants: khud-kasht (resident cultivators) and pahi-kasht (outsiders cultivating land in other villages). The village community and headman managed local affairs.
Women: purdah among the upper classes; child marriage and sati existed (Akbar tried to discourage forced sati). Royal women such as Nur Jahan, Jahanara and Gulbadan Begum were influential; peasant women worked in fields and crafts.
Agriculture: wheat, rice, millets and pulses; cash crops – cotton, indigo, sugarcane, opium; new crops from the Americas such as tobacco and maize came via the Portuguese.
Revenue: Todar Mal's zabt/dahsala system (from 1580) fixed cash rates based on the average of ten years' produce.
Industries: cotton and silk textiles (Bengal muslin, Gujarat calico), indigo, saltpetre, metal work, shipbuilding; royal karkhanas made luxury goods.
Trade: internal trade by roads and rivers, carried by banjaras; overseas trade to West Asia, Southeast Asia and Europe.
Ports: Surat (chief Mughal port), Cambay, Masulipatnam, Hooghly. Exports: textiles, indigo, spices, saltpetre. Imports: gold and silver, horses, luxury goods.
Banking: sarrafs (money-changers) and hundis (bills of exchange). Rich merchants like Virji Vora of Surat.
Currency: the silver rupiya, copper dam and gold mohur.
European companies: the English got permission to set up a factory at Surat (1613); Sir Thomas Roe visited Jahangir's court (1615–19). Dutch, French and Portuguese also traded.
Big cities: Agra, Delhi, Lahore, Surat, Burhanpur, Dhaka. Travellers like Bernier and Tavernier describe their wealth and the poverty of ordinary people.
Important terms
Zamindar – a local landholder with rights to collect revenue.
Zabt – revenue system based on measurement and cash rates.
Hundi – a bill of exchange used to transfer money.
Banjara – travelling trader carrying goods on oxen.
Factory – a trading post of a European company.
Important dates and people
1580 – dahsala system.
1613 – English factory at Surat.
1615–1619 – Sir Thomas Roe at Jahangir's court.
Francois Bernier – French traveller (1656–1668 in India).
5 important questions
Q1. What was a hundi?
A written order (bill of exchange) used by merchants to pay or transfer money from one place to another without carrying cash.
Q2. Which was the main port of the Mughal Empire?
Surat in Gujarat.
Q3. Describe the social structure of Mughal India.
Nobility and zamindars.
Merchants and artisans.
Peasants and village life.
Position of women.
Q4. Explain the agricultural and industrial economy of the Mughal period.
Crops and new crops.
Revenue system.
Textiles and other industries.
Karkhanas.
Q5. Write a note on trade and commerce in Mughal India.
Internal trade and banjaras.
Ports, exports and imports.
Banking, hundi, currency.
European companies.
Exam tip
Mention Surat, hundi, Bengal muslin and the 1613 English factory in any trade answer; these details show real knowledge.
Chhatrapati Shivaji Maharaj and the Rise of the Marathas
थोडक्यात सारांश
सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी विजापूरची आदिलशाही आणि बलाढ्य मुघल साम्राज्य यांना आव्हान देत महाराष्ट्रात स्वतंत्र मराठा राज्याची – स्वराज्याची – स्थापना केली. त्यांनी किल्ले, आरमार आणि शिस्तबद्ध सैन्य उभारले आणि १६७४ मध्ये रायगडावर त्यांचा राज्याभिषेक झाला. त्यांच्या कार्यातून एक नवी राजकीय सत्ता निर्माण झाली, जी पुढे भारताच्या मोठ्या भागावर पसरली.
महत्त्वाचे मुद्दे
मराठा सत्तेच्या उदयाची पार्श्वभूमी : गनिमी युद्धाला अनुकूल सह्याद्रीचा भूगोल (डोंगर, किल्ले, खोरी); भक्ती संतांनी निर्माण केलेले ऐक्य; दख्खनी सुलतानशाह्यांत मराठा सरदारांना मिळालेला अनुभव; दख्खनी सुलतानशाह्यांची दुर्बलता.
शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी (महाराष्ट्र शासनाने स्वीकारलेल्या तारखेनुसार) जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. माता-पिता : जिजाबाई व शहाजीराजे भोसले.
पुणे जहागिरीत जिजाबाई व दादोजी कोंडदेव यांनी त्यांच्या बालपणी मार्गदर्शन केले.
त्यांनी तोरणा (सुमारे १६४६), नंतर राजगड, कोंढाणा व पुरंदर हे किल्ले घेऊन स्वराज्याचा पाया घातला.
अफझलखान प्रसंग (१६५९) : विजापूरचा सरदार अफझलखान प्रतापगडाच्या पायथ्याशी मारला गेला.
पन्हाळ्याचा वेढा व पावनखिंड (१६६०) : महाराज विशाळगडावर पोहोचेपर्यंत बाजीप्रभू देशपांडे यांनी खिंड लढवली.
मुघल सरदार शाहिस्तेखानावर पुण्याच्या लाल महालात हल्ला (१६६३).
मुघलांचे श्रीमंत बंदर सुरतेवर स्वारी (१६६४).
मुघल सरदार मिर्झाराजे जयसिंग यांच्याशी पुरंदरचा तह (१६६५) : महाराजांनी २३ किल्ले दिले.
आग्रा भेट व सुटका (१६६६) : औरंगजेबाच्या नजरकैदेतून सुटका.
त्यांनी किल्ले परत जिंकले (तानाजी मालुसरे यांनी सिंहगड घेतला, १६७०) आणि सुरतेवर दुसरी स्वारी केली (१६७०).
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर राज्याभिषेक; छत्रपती ही पदवी धारण केली; राज्याभिषेक शक सुरू केला.
कर्नाटक (दक्षिण) मोहीम (१६७७–७८) : जिंजी व वेल्लोर जिंकले.
सिद्दी, पोर्तुगीज व इंग्रज यांचा सामना करण्यासाठी त्यांनी आरमार उभारले; सिंधुदुर्ग हा जलदुर्ग बांधला आणि विजयदुर्ग बळकट केला.
३ एप्रिल १६८० रोजी रायगडावर त्यांचे निधन झाले.
त्यांच्यानंतर छत्रपती संभाजी महाराज (औरंगजेबाने १६८९ मध्ये हाल करून ठार मारले), छत्रपती राजाराम (जिंजीला गेले) आणि महाराणी ताराबाई यांनी १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूपर्यंत लढा चालू ठेवला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्वराज्य – स्वतःचे राज्य; मराठ्यांचे स्वतंत्र राज्य.
छत्रपती – १६७४ मध्ये धारण केलेली सार्वभौमत्वदर्शक पदवी.
गनिमी कावा – गनिमी युद्धतंत्र.
मावळे – सह्याद्रीतील मावळ प्रदेशातील सैनिक.
जलदुर्ग – समुद्रातील किल्ला.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१६३०
शिवनेरीवर जन्म
१६५९
प्रतापगड येथे अफझलखानाचा वध
१६६५
पुरंदरचा तह
१६६६
आग्र्याहून सुटका
६ जून १६७४
रायगडावर राज्याभिषेक
१६८०
रायगडावर निधन
१७०७
औरंगजेबाचा मृत्यू; मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध यशस्वी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पुरंदरचा तह काय होता?
हा तह १६६५ मध्ये शिवाजी महाराज व मिर्झाराजे जयसिंग यांच्यात झाला. महाराजांनी २३ किल्ले मुघलांना दिले आणि मुघल दरबारात जाण्याचे मान्य केले; १२ किल्ले त्यांच्याकडे राहिले.
Q2. शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक महत्त्वाचा का होता?
१६७४ च्या राज्याभिषेकामुळे ते सार्वभौम राजे (छत्रपती) झाले. त्यामुळे स्वराज्याला कायदेशीर व नैतिक अधिष्ठान मिळाले आणि जनतेला प्रेरणा मिळाली.
Q3. मराठा सत्तेच्या उदयास साहाय्यभूत ठरलेले घटक स्पष्ट करा.
सह्याद्रीचा भूगोल व किल्ले.
भक्ती चळवळीमुळे निर्माण झालेले ऐक्य.
दख्खनी सुलतानशाह्यांत मराठ्यांना मिळालेला अनुभव.
विजापूर व गोवळकोंडा यांचा ऱ्हास.
शिवाजी महाराजांचे नेतृत्व व जिजाबाईंची प्रेरणा.
गनिमी कावा.
Q4. शिवाजी महाराजांच्या मुघलांशी असलेल्या संबंधांचे वर्णन करा.
मुघल प्रदेशावरील सुरुवातीच्या स्वाऱ्या.
शाहिस्तेखानावर हल्ला (१६६३).
सुरतेवर स्वारी (१६६४).
पुरंदरचा तह (१६६५).
आग्रा भेट व सुटका (१६६६).
किल्ले परत जिंकणे व सुरतेवर दुसरी स्वारी (१६७०).
Q5. स्वराज्यसंस्थापक म्हणून शिवाजी महाराजांचे मूल्यमापन करा.
जहागिरीतून राज्याची निर्मिती.
लष्करी प्रतिभा; किल्ले व आरमार.
उत्तम प्रशासन; अष्टप्रधान मंडळ.
धार्मिक सहिष्णुता; स्त्रियांविषयी आदर.
रयतेचे (शेतकऱ्यांचे) कल्याण.
पुढील मराठा विस्ताराची प्रेरणा.
परीक्षेसाठी टीप
घटना नेहमी वर्षांसह कालानुक्रमे लिहा; शिवाजी महाराजांवरील प्रश्न बहुधा "… चा आढावा घ्या" या स्वरूपात विचारले जातात.
Read in English
Quick summary
In the 17th century, Chhatrapati Shivaji Maharaj founded an independent Maratha state (Swarajya) in Maharashtra, challenging the Adil Shahi Sultanate of Bijapur and the mighty Mughal Empire. He built forts, a navy and a disciplined army, and was crowned at Raigad in 1674. His work created a new political power that later spread over much of India.
Key points
Background of the rise: geography of the Sahyadri (hills, forts, valleys) good for guerrilla war; unity created by the Bhakti saints; experience of Maratha sardars in Deccan Sultanates; weakening of Deccan Sultanates.
Shivaji Maharaj was born on 19 February 1630 (per the date adopted by the Maharashtra government) at Shivneri fort near Junnar. Parents: Shahaji Raje Bhosale and Jijabai.
Jijabai and Dadoji Konddev guided his early life in the Pune jagir.
He captured forts like Torna (about 1646), then Rajgad, Kondhana and Purandar, laying the foundation of Swarajya.
Afzal Khan episode (1659): the Bijapur general was killed at Pratapgad.
Siege of Panhala and Pavan Khind (1660): Baji Prabhu Deshpande held the pass so Shivaji could reach Vishalgad.
Shaista Khan, the Mughal general, was attacked in Lal Mahal, Pune (1663).
Raid on Surat (1664), a rich Mughal port.
Treaty of Purandar (1665) with Mughal general Mirza Raja Jai Singh: Shivaji gave up 23 forts.
Agra visit and escape (1666) from Aurangzeb's house arrest.
He won back forts (Sinhagad by Tanaji Malusare, 1670) and raided Surat again (1670).
Coronation (Rajyabhishek) at Raigad on 6 June 1674; took the title Chhatrapati; started the Rajyabhishek Shaka.
Karnataka (southern) campaign (1677–78): won Jinji and Vellore.
He built a navy and sea forts such as Sindhudurg and Vijaydurg (strengthened), to face the Siddis, Portuguese and English.
He died at Raigad on 3 April 1680.
After him: Chhatrapati Sambhaji Maharaj (executed by Aurangzeb, 1689), Rajaram (moved to Jinji), and Maharani Tarabai continued the struggle until Aurangzeb's death in 1707.
Important terms
Swarajya – self-rule; independent state of the Marathas.
Chhatrapati – sovereign title taken in 1674.
Ganimi kava – guerrilla warfare tactics.
Mavalas – soldiers from the Maval region of the Sahyadri.
Jaldurg – sea fort.
Important dates and people
Date
Event
1630
Birth at Shivneri
1659
Afzal Khan killed at Pratapgad
1665
Treaty of Purandar
1666
Escape from Agra
6 June 1674
Coronation at Raigad
1680
Death at Raigad
1707
Death of Aurangzeb; Maratha war of independence succeeds
5 important questions
Q1. What was the Treaty of Purandar?
It was signed in 1665 between Shivaji Maharaj and Mirza Raja Jai Singh. Shivaji gave 23 forts to the Mughals and agreed to visit the Mughal court; he kept 12 forts.
Q2. Why was Shivaji Maharaj's coronation important?
The 1674 coronation made him a sovereign ruler (Chhatrapati). It gave legal and moral status to Swarajya and inspired the people.
Q3. Explain the factors that helped the rise of Maratha power.
Geography of the Sahyadri and forts.
Bhakti movement created unity.
Experience of Marathas in Deccan Sultanates.
Decline of Bijapur and Golconda.
Leadership of Shivaji Maharaj and Jijabai's inspiration.
Guerrilla warfare.
Q4. Describe Shivaji Maharaj's relations with the Mughals.
Early raids on Mughal territory.
Shaista Khan attacked (1663).
Surat raid (1664).
Treaty of Purandar (1665).
Agra visit and escape (1666).
Recovery of forts and second Surat raid (1670).
Q5. Assess Shivaji Maharaj as a founder of Swarajya.
Built a state out of jagirs.
Military genius; forts and navy.
Good administration; Ashtapradhan.
Religious tolerance; respect for women.
Welfare of ryots (farmers).
Inspired later Maratha expansion.
Exam tip
Always write events in chronological order with years; Shivaji Maharaj questions are commonly asked as "Give an account of…".
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुसंघटित आणि रयतेच्या हिताचे प्रशासन उभारले. केंद्रस्थानी राजा आणि आठ मंत्र्यांचे अष्टप्रधान मंडळ होते. शेतकऱ्यांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी जमीन महसूल व्यवस्थेत सुधारणा केल्या, बलाढ्य सैन्य व आरमार उभारले आणि किल्ल्यांना विशेष महत्त्व दिले. अठराव्या शतकात पेशव्यांच्या काळात मराठा प्रशासनाचा विस्तार झाला आणि इतर प्रदेशांकडून चौथाई व सरदेशमुखी वसूल केली जाऊ लागली.
महत्त्वाचे मुद्दे
छत्रपती : राजा सर्वोच्च सत्ताधारी होता, पण तो रयतेच्या कल्याणासाठी राज्य करत असे.
मंत्री (वाकनीस) – राजाचा दैनंदिन कारभार व गुप्तवार्ता.
सेनापती (सरनौबत) – सरसेनापती.
सुमंत (डबीर) – परराष्ट्र व्यवहार.
न्यायाधीश – न्यायदान.
पंडितराव (दानाध्यक्ष) – धार्मिक बाबी व दानधर्म.
न्यायाधीश व पंडितराव वगळता इतर सर्व प्रधानांना गरजेनुसार लष्करी मोहिमांचे नेतृत्वही करावे लागे. शिवाजी महाराजांच्या काळात ही पदे वंशपरंपरागत नव्हती.
प्रांतीय विभाग : स्वराज्याचे प्रांत, त्याखाली परगणा/तर्फ आणि मौजे (गावे) असे विभाग होते. गावचे अधिकारी : पाटील, कुलकर्णी.
महसूल : शिवाजी महाराजांनी जहागीर पद्धती बहुतांशी बंद करून अधिकाऱ्यांना रोख वेतन दिले. जमिनीची मोजणी (काठीने) करण्यात आली आणि राज्याचा वाटा उत्पादनाच्या सुमारे दोन-पंचमांश (४०%) ठरवला गेला (अनेक इतिहासकारांच्या मते). अडचणीच्या काळात शेतकऱ्यांना मदत दिली जाई.
चौथाई : संरक्षणाच्या मोबदल्यात स्वराज्याबाहेरील प्रदेशांकडून घेतला जाणारा महसुलाचा एक-चतुर्थांश भाग.
सरदेशमुखी : वंशपरंपरागत सरदेशमुख म्हणून मराठा राजाने मागितलेला अतिरिक्त १०% भाग.
सैन्य : घोडदळ (राज्याकडून घोडा मिळणारे बारगीर आणि स्वतःचा घोडा आणणारे शिलेदार), मावळ्यांचे पायदळ, कडक शिस्त; छावणीत स्त्रिया किंवा नर्तकींना परवानगी नव्हती.
किल्ले : प्रत्येक किल्ल्यावर वेगवेगळ्या जातींचे हवालदार, सबनीस व कारखानीस नेमले जात, जेणेकरून ते एकमेकांवर अंकुश ठेवतील.
आरमार : कल्याण-भिवंडी व इतर बंदरांत जहाजबांधणी; सिंधुदुर्गासारखे जलदुर्ग.
पेशवेकाळ : बाळाजी विश्वनाथ, पहिला बाजीराव, बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब). पुण्याचे हुजूर दप्तर हे केंद्रीय कार्यालय होते. शिंदे, होळकर, गायकवाड व नागपूरचे भोसले यांचे मराठा महासंघ (Maratha Confederacy).
नागपूरच्या भोसल्यांनी भंडाऱ्यासह विदर्भ प्रदेशावर राज्य केले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अष्टप्रधान – आठ मंत्र्यांचे मंडळ.
चौथाई – २५% कर.
सरदेशमुखी – अतिरिक्त १०% कर.
शिलेदार / बारगीर – स्वतःचा घोडा असलेला / राज्याचा घोडा असलेला घोडेस्वार.
हुजूर दप्तर – पुण्यातील पेशव्यांचे केंद्रीय सचिवालय.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
घटक
तपशील
१६७४
राज्याभिषेकाच्या वेळी अष्टप्रधान मंडळाची औपचारिक रचना
मोरोपंत पिंगळे
शिवाजी महाराजांचे पेशवे
१७१९
बाळाजी विश्वनाथांना चौथाई व सरदेशमुखीच्या मुघल सनदा मिळाल्या
पहिला बाजीराव
उत्तर भारतात मराठा सत्तेचा विस्तार
रघुजी भोसले
नागपूरच्या भोसले सत्तेचे संस्थापक
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चौथाई व सरदेशमुखी म्हणजे काय?
संरक्षणाच्या मोबदल्यात स्वराज्याबाहेरील प्रदेशांकडून घेतला जाणारा महसुलाचा एक-चतुर्थांश भाग म्हणजे चौथाई. वंशपरंपरागत सरदेशमुख म्हणून मराठा राजाने मागितलेला अतिरिक्त एक-दशांश भाग म्हणजे सरदेशमुखी.
Q2. अष्टप्रधान मंडळातील पेशवा कोण होता?
पेशवा हा प्रधानमंत्री आणि सर्वसाधारण प्रशासनाचा प्रमुख होता. पुढे अठराव्या शतकात पेशवेच मराठा राज्याचे प्रत्यक्ष सत्ताधारी बनले.
Q3. अष्टप्रधान मंडळाचे वर्णन करा.
स्पष्ट जबाबदाऱ्या असलेले आठ मंत्री.
प्रत्येकाचे नाव व कार्य लिहा (पेशवा ते पंडितराव).
नेमणूक व बडतर्फी राजाच्या हाती.
शिवाजी महाराजांच्या काळात पदे वंशपरंपरागत नव्हती.
कार्यक्षम व जबाबदार राज्यकारभारास मदत.
Q4. शिवाजी महाराजांची महसूल व्यवस्था स्पष्ट करा.
जमिनीचे सर्वेक्षण व मोजणी.
उत्पादनावर आधारित राज्याचा वाटा.
रोख किंवा धान्यरूपात वसुली.
अधिकाऱ्यांना जहागिरीऐवजी रोख वेतन.
शेतकऱ्यांना मदत : बियाणे, कर्जे, करमाफी.
स्वराज्याबाहेरून चौथाई व सरदेशमुखी.
Q5. मराठ्यांच्या लष्करी संघटनेवर टीप लिहा.
घोडदळ : बारगीर व शिलेदार.
मावळ्यांचे पायदळ.
परस्परांवर अंकुश ठेवणारे किल्लेदार अधिकारी.
आरमार व जलदुर्ग.
कडक शिस्त; शेतकऱ्यांच्या पिकांची लूट करण्यास मनाई.
गनिमी कावा.
परीक्षेसाठी टीप
आठही प्रधान त्यांच्या फारसी/मराठी पदनामांसह क्रमाने पाठ करा – हा थेट ४ गुणांचा प्रश्न असतो.
Read in English
Quick summary
Chhatrapati Shivaji Maharaj built a well-organised, people-friendly administration. At the centre was the king with a council of eight ministers, the Ashtapradhan Mandal. He improved land revenue to protect farmers, built a strong army and navy, and gave great importance to forts. In the 18th century, under the Peshwas, Maratha administration expanded and collected chauth and sardeshmukhi from other areas.
Key points
Chhatrapati: the king was the supreme authority but ruled for the welfare of the people.
Ashtapradhan Mandal (council of eight ministers):
Peshwa (Pantpradhan) – prime minister, general administration.
Amatya (Majumdar) – finance and accounts.
Sachiv (Surnavis) – royal letters and records.
Mantri (Waqia-navis) – king's daily affairs and intelligence.
Senapati (Sarnaubat) – commander-in-chief.
Sumant (Dabir) – foreign affairs.
Nyayadhish – justice.
Panditrao (Danadhyaksha) – religious affairs and charity.
The Senapati was the commander-in-chief; all ministers except the Nyayadhish and Panditrao also commanded troops when needed. Posts were not hereditary under Shivaji Maharaj.
Provincial units: Swarajya divided into prants, then pargana/tarf and mauje (villages). Village officials: patil, kulkarni.
Revenue: Shivaji Maharaj stopped the jagir system mostly and paid officers in cash. Land was measured (with a kathi), and the state's share was about two-fifths (40%) of the produce (as per many historians). Help was given to farmers in bad times.
Chauth: one-fourth of revenue collected from areas outside Swarajya, in return for protection.
Sardeshmukhi: an extra 10% claimed by the Maratha king as hereditary sardeshmukh.
Army: cavalry (bargirs given horses by the state, and shiledars who brought their own), infantry of Mavalas, strict discipline, no women or dancers allowed in camp.
Forts: each fort under a havaldar, sabnis and karkhanis of different castes, as a check on each other.
Navy: built at Kalyan-Bhiwandi and other ports; sea forts like Sindhudurg.
Peshwa period: Balaji Vishwanath, Bajirao I, Balaji Bajirao (Nanasaheb). Huzur Daftar at Pune was the central office. Maratha Confederacy of Shindes, Holkars, Gaikwads, Bhosales of Nagpur.
The Bhosales of Nagpur ruled the Vidarbha region, including Bhandara.
Important terms
Ashtapradhan – council of eight ministers.
Chauth – 25% levy.
Sardeshmukhi – additional 10% levy.
Shiledar / Bargir – cavalry with own horse / state horse.
Huzur Daftar – Peshwa's central secretariat at Pune.
Important dates and people
Item
Detail
1674
Ashtapradhan formally organised at coronation
Moropant Pingle
Peshwa under Shivaji Maharaj
1719
Balaji Vishwanath got Mughal sanads for chauth and sardeshmukhi
Bajirao I
Expanded Maratha power into north India
Raghuji Bhosale
Founder of Nagpur Bhosale power
5 important questions
Q1. What were chauth and sardeshmukhi?
Chauth was one-fourth of the revenue collected from territories outside Swarajya in return for protection. Sardeshmukhi was an extra one-tenth claimed by the Maratha ruler as hereditary head deshmukh.
Q2. Who was the Peshwa in the Ashtapradhan?
The Peshwa was the prime minister and head of general administration. Later, in the 18th century, the Peshwas became the real rulers of the Maratha state.
Q3. Describe the Ashtapradhan Mandal.
Eight ministers with clear duties.
List each with function.
Appointed and removed by the king.
Not hereditary under Shivaji Maharaj.
Helped efficient and responsible government.
Q4. Explain the revenue system of Shivaji Maharaj.
Land survey and measurement.
State share fixed on produce.
Cash or kind collection.
Officers paid in cash, not jagirs.
Help to farmers: seeds, loans, remission.
Chauth and sardeshmukhi from outside areas.
Q5. Write a note on the military organisation of the Marathas.
Cavalry: bargirs and shiledars.
Infantry of Mavalas.
Forts with balanced officers.
Navy and sea forts.
Strict discipline; no plunder of farmers' crops.
Guerrilla tactics.
Exam tip
Learn the eight ministers in order with their Persian/Marathi titles – a direct 4-mark question.
१६८९ मध्ये औरंगजेबाने छत्रपती संभाजी महाराजांना पकडून ठार मारल्यानंतर मराठा सत्ता कोसळेल असे मुघलांना वाटले. पण राजाराम महाराज व नंतर महाराणी ताराराणी यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी अठरा वर्षे (१६८९–१७०७) लोकयुद्ध लढवले. औरंगजेब विजय न मिळवताच दख्खनमध्ये मरण पावला आणि मराठा राज्य अधिक बलवान झाले. या संघर्षाला मराठ्यांचे स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
संभाजी महाराजांनी (१६८०–१६८९) मुघल, सिद्दी व पोर्तुगीज यांच्याशी संघर्ष केला. त्यांना संगमेश्वर येथे पकडले (फेब्रुवारी १६८९) आणि पुण्याजवळ तुळापूर येथे ठार मारले (मार्च १६८९).
धाकटे बंधू राजाराम महाराज रायगडावर गादीवर आले. मुघलांनी रायगडला वेढा घातल्यावर ते निसटून दक्षिणेत आजच्या तमिळनाडूतील जिंजी येथे गेले; जिंजी मराठ्यांचे केंद्र बनले.
रायगड पडला (१६८९); येसूबाई व बाल शाहू कैद झाले.
महाराष्ट्रात रामचंद्रपंत अमात्य (हुकूमतपनाह) व शंकराजी नारायण सचिव यांनी राज्यकारभार चालवला व किल्ले सांभाळले.
सेनापती संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव यांनी वेगवान गनिमी काव्याने मुघलांची रसद तोडली आणि दोड्डेरी (१६९५) सारख्या लढाया जिंकल्या.
मुघल सेनापती झुल्फिकारखानाने सुमारे आठ वर्षे जिंजीला वेढा दिला; १६९८ मध्ये जिंजी पडली, पण राजाराम महाराज आधीच महाराष्ट्रात परतले होते आणि त्यांनी सातारा हे केंद्र केले.
राजाराम महाराजांचा सिंहगड येथे मृत्यू (१७००).
राजारामांच्या पत्नी ताराराणी यांनी अल्पवयीन पुत्र शिवाजी दुसरा याला गादीवर बसवून मोठ्या कौशल्याने युद्ध चालवले. त्यांनी सेनापती नेमले, त्यांना स्वाऱ्यांचे स्वातंत्र्य दिले आणि युद्ध माळवा, गुजरात व वऱ्हाडात नेले.
औरंगजेबाने स्वतः सातारा, परळी, पन्हाळा, सिंहगड, राजगड, तोरणा हे किल्ले दीर्घ प्रयत्नांनी घेतले, पण मराठ्यांनी लवकरच त्यांपैकी अनेक परत जिंकले.
थकलेल्या सैन्यासह औरंगजेब १७०७ मध्ये अहमदनगर येथे मरण पावला.
१७०७ मध्ये शाहूंची सुटका झाली; त्यातून शाहू व ताराराणी यांच्यात यादवी झाली (खेडची लढाई, १७०७).
महत्त्व : राजधानीत राजा नसतानाही मराठा राज्य टिकू शकते हे सिद्ध झाले; सामान्य लोक व स्थानिक नेत्यांनी स्वराज्य राखले; मुघल सत्ता खचली; अठराव्या शतकातील मराठा विस्ताराची पायाभरणी झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हुकूमतपनाह – महाराष्ट्रातील कारभारप्रमुख म्हणून रामचंद्रपंत अमात्य यांना दिलेली पदवी.
युद्धाचे तीन टप्पे करा : जिंजीतील राजाराम (१६८९–९८), साताऱ्यातील राजाराम (१६९८–१७००) आणि ताराराणी (१७००–१७०७). ही स्पष्ट मांडणी परीक्षकांना आवडते.
Read in English
Quick summary
After Chhatrapati Sambhaji Maharaj was captured and executed by Aurangzeb in 1689, the Mughals expected Maratha power to collapse. Instead, under Rajaram Maharaj and then Maharani Tararani, the Marathas fought a long people's war for 18 years (1689–1707). Aurangzeb died in the Deccan without winning, and the Maratha state emerged stronger. This struggle is called the Maratha War of Independence.
Key points
Sambhaji Maharaj (1680–1689) resisted the Mughals, Siddis and Portuguese. He was captured at Sangameshwar (February 1689) and executed at Tulapur near Pune (March 1689).
Rajaram Maharaj, his younger brother, was crowned at Raigad. As the Mughals besieged Raigad, he escaped and travelled south to Jinji (Gingee) in present Tamil Nadu, which became the Maratha centre.
Raigad fell (1689); Yesubai and young Shahu were taken prisoner.
In Maharashtra, Ramchandrapant Amatya (Hukumatpanah) and Shankaraji Narayan Sachiv ran the state and organised forts.
Generals Santaji Ghorpade and Dhanaji Jadhav used fast guerrilla warfare, cut Mughal supplies and won battles such as Dodderi (1695).
The Mughal general Zulfiqar Khan besieged Jinji for about eight years; it fell in 1698, but Rajaram had already escaped to Maharashtra and made Satara his base.
Rajaram died at Sinhagad (1700).
Tararani (Rajaram's widow) put her young son Shivaji II on the throne and led the war with great skill. She appointed commanders, gave them freedom to raid, and carried the war into Malwa, Gujarat and Berar.
Aurangzeb personally besieged forts – Satara, Parli, Panhala, Sinhagad, Rajgad, Torna – taking each after long effort, but the Marathas soon recaptured many.
Aurangzeb died at Ahmadnagar in 1707, his army exhausted.
Shahu was released in 1707, which led to a civil war between Shahu and Tararani (battle of Khed, 1707).
Significance: it showed that the Maratha state could survive without a king in the capital; ordinary people and local leaders defended Swarajya; Mughal power was drained; it prepared the way for Maratha expansion in the 18th century.
Important terms
Hukumatpanah – title given to Ramchandrapant Amatya as head of administration in Maharashtra.
Guerrilla warfare (गनिमी कावा) – surprise attacks by small, fast units.
Jinji – fort in Tamil Nadu used as Rajaram's capital.
Swarajya – the self-rule founded by Shivaji Maharaj.
A senior minister who, with the title Hukumatpanah, managed the Maratha state in Maharashtra while Rajaram was at Jinji.
Q2. Why did Rajaram Maharaj go to Jinji?
Because Raigad was besieged; Jinji was far from the Mughal army, so he could keep the Maratha state alive and draw the Mughals south.
Q3. Describe the role of Rajaram Maharaj in the War of Independence.
Coronation and journey to Jinji.
Organisation through ministers and generals.
Siege of Jinji; return to Satara.
Assessment.
Q4. Assess the contribution of Tararani.
Leadership after 1700.
Military strategy and raids into Mughal lands.
Resistance to Aurangzeb's sieges.
Later civil war with Shahu.
Q5. Explain the causes of the Marathas' success in the War of Independence.
Guerrilla warfare and forts.
Able leaders: Santaji, Dhanaji, ministers, Tararani.
Support of the people.
Mughal weaknesses.
Exam tip
Divide the war into three phases: Rajaram at Jinji (1689–98), Rajaram at Satara (1698–1700) and Tararani (1700–1707). Examiners like this clear structure.
१७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्याचा झपाट्याने ऱ्हास झाला. दुर्बल वारसदार, दरबारातील गटबाजी, जहागिरदारी संकट, मराठे, शीख, जाट व राजपूत यांची बंडे, स्वतंत्र प्रांतांचा उदय आणि नादिरशहा (१७३९) व अहमदशहा अब्दाली यांच्या आक्रमणांमुळे बादशहा सत्ताहीन झाला. अखेरीस इंग्रजांनी सत्ता हाती घेतली आणि १८५७ नंतर शेवटचा बादशहा बहादूरशहा जफर याला हद्दपार करण्यात आले.
महत्त्वाचे मुद्दे
औरंगजेबाने (१६५८–१७०७) साम्राज्याचा सर्वाधिक विस्तार केला, पण विजापूर, गोवळकोंडा व मराठ्यांविरुद्धच्या प्रदीर्घ दख्खन मोहिमांनी मनुष्यबळ आणि पैसा दोन्ही खर्ची पडले.
जिझिया पुन्हा लागू करणे (१६७९) यासह त्याच्या धार्मिक धोरणामुळे अनेक राजपूत व इतर गट दुरावले (अनेक इतिहासकारांचे हे मत आहे, तरी ते वादग्रस्त आहे).
दुर्बल वारसदार ("उत्तरकालीन मुघल") : पहिला बहादूरशहा, जहांदारशहा, फर्रुखसियर, मुहम्मदशहा ("रंगीला") इत्यादी. यांपैकी अनेक जण केवळ कळसूत्री बाहुले होते.
वारसा युद्धे : निश्चित नियम नसल्याने प्रत्येक बादशहाच्या मृत्यूनंतर यादवी युद्ध होई.
दरबारी गटबाजी : इराणी, तुराणी व हिंदुस्थानी गट; सय्यद बंधूंनी ("राजे बनवणारे" – king-makers) १७१३ ते १७२० या काळात बादशहा गादीवर बसवले व पदच्युत केले.
जहागिरदारी संकट : मनसबदार खूप जास्त आणि चांगल्या जहागिरी अपुऱ्या; महसूल घटला आणि सरदार जमिनीसाठी आपसांत लढू लागले.
प्रादेशिक सत्तांचा उदय : हैदराबाद (निजाम-उल-मुल्क, १७२४), बंगाल (मुर्शिदकुलीखान), अवध (सादतखान). त्यांनी बादशहाचे वर्चस्व केवळ नावापुरते मान्य केले.
फर्रुखसियरच्या फर्मानाने (१७१७) इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगालमध्ये जकातमुक्त व्यापाराची सवलत मिळाली.
नादिरशहाचे आक्रमण (१७३९) : इराणच्या शासकाने कर्नाल येथे मुहम्मदशहाचा पराभव केला, दिल्ली लुटली आणि मयूर सिंहासन व कोहिनूर हिरा नेला.
अहमदशहा अब्दालीने (अफगाण) अनेकदा आक्रमणे केली; पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईत (१७६१) त्याने मराठ्यांचा पराभव केला.
प्लासी (१७५७) व बक्सार (१७६४) या लढायांनंतर इंग्रज सत्ता प्रस्थापित झाली. दुसऱ्या शाहआलमने बंगाल, बिहार व ओरिसाची दिवाणी कंपनीला दिली (१७६५).
महादजी शिंदे यांनी काही वर्षे (१७७१/१७८४ पासून) दिल्लीवर नियंत्रण ठेवले आणि दुसऱ्या शाहआलमचे संरक्षण केले.
१८०३ मध्ये इंग्रजांनी दिल्ली घेतली; बादशहा इंग्रजांचा पेन्शनर बनला. १८५७ नंतर बहादूरशहा जफरला रंगूनला हद्दपार करण्यात आले आणि साम्राज्याचा औपचारिक अंत झाला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
उत्तरकालीन मुघल (Later Mughals) – १७०७ नंतरचे दुर्बल बादशहा.
राजे बनवणारे (King-makers) – सय्यद बंधू अब्दुल्लाखान व हुसेन अली.
जहागिरदारी संकट – मनसबदारांसाठी जहागिरींची टंचाई.
उत्तराधिकारी राज्ये (Successor states) – जवळजवळ स्वतंत्र झालेले प्रांत.
फर्मान – बादशाही हुकूम.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१७०७
औरंगजेबाचा मृत्यू
१७१७
फर्रुखसियरचे इंग्रजांना फर्मान
१७२४
निजाम-उल-मुल्ककडून हैदराबाद राज्याची स्थापना
१७३९
नादिरशहाचे आक्रमण; कर्नालची लढाई
१७६१
पानिपतची तिसरी लढाई
१७६४
बक्सारची लढाई
१८५८
बहादूरशहा जफरची हद्दपारी; साम्राज्याचा अंत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सय्यद बंधू कोण होते?
अब्दुल्लाखान व हुसेन अलीखान हे प्रबळ सरदार १७१३ ते १७२० या काळात मुघल दरबारावर नियंत्रण ठेवत होते. ते बादशहा गादीवर बसवत व पदच्युत करत, म्हणून त्यांना "राजे बनवणारे" म्हटले जाते.
Q2. नादिरशहाच्या आक्रमणाचा कोणता परिणाम झाला?
१७३९ मध्ये नादिरशहाने दिल्ली लुटली, कत्तल केली आणि मयूर सिंहासनासह अमाप संपत्ती नेली. त्यामुळे मुघलांची दुर्बलता उघड झाली.
Q3. मुघल साम्राज्याच्या ऱ्हासाची कारणे स्पष्ट करा.
औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमा व धोरणे.
दुर्बल वारसदार व वारसा युद्धे.
दरबारी गटबाजी.
जहागिरदारी व आर्थिक संकट.
प्रादेशिक राज्ये व मराठा सत्तेचा उदय.
परकीय आक्रमणे; इंग्रजांचा उदय.
Q4. मुघल साम्राज्याच्या ऱ्हासाला मराठे कसे कारणीभूत ठरले?
मुघल प्रदेशांत चौथाई व सरदेशमुखी (१७१९ च्या सनदा).
पहिल्या बाजीरावाची दिल्लीपर्यंत धडक (१७३७).
माळवा व गुजरातवर नियंत्रण.
महादजी शिंदे यांचे बादशहावर नियंत्रण.
Q5. अठराव्या शतकातील प्रादेशिक राज्यांच्या उदयावर टीप लिहा.
हैदराबाद – निजाम-उल-मुल्क.
बंगाल – मुर्शिदकुलीखान, अलीवर्दीखान.
अवध – सादतखान.
मुघल बादशहाला केवळ नावापुरती मान्यता.
स्वतंत्र प्रशासन व महसूल.
पुढे इंग्रजांमुळे दुर्बल.
परीक्षेसाठी टीप
कारणे राजकीय, आर्थिक, लष्करी व परकीय अशा शीर्षकांखाली गटवा – लांबलचक यादीपेक्षा सुव्यवस्थित उत्तर परीक्षकांना अधिक आवडते.
Read in English
Quick summary
After Aurangzeb's death in 1707, the Mughal Empire declined fast. Weak successors, court factions, the jagirdari crisis, revolts of Marathas, Sikhs, Jats and Rajputs, rise of independent provinces, and invasions of Nadir Shah (1739) and Ahmad Shah Abdali made the emperor powerless. Finally, the British took control, and the last emperor, Bahadur Shah Zafar, was exiled after 1857.
Key points
Aurangzeb (1658–1707) expanded the empire to its largest size, but his long Deccan wars (against Bijapur, Golconda and the Marathas) drained men and money.
His religious policy, including re-imposing jizya (1679), alienated many Rajputs and other groups (a view held by many historians, though debated).
Weak successors ("later Mughals"): Bahadur Shah I, Jahandar Shah, Farrukhsiyar, Muhammad Shah ("Rangila") etc. Many were puppets.
Wars of succession: no fixed rule; each death led to civil war.
Court factions: Irani, Turani and Hindustani groups; the Sayyid brothers ("king-makers") made and unmade emperors (1713–1720).
Jagirdari crisis: too many mansabdars, not enough good jagirs; revenue fell, nobles fought for land.
Rise of regional powers: Hyderabad (Nizam-ul-Mulk, 1724), Bengal (Murshid Quli Khan), Awadh (Saadat Khan). They accepted the emperor only in name.
Revolts: Marathas (strongest; reached Delhi), Sikhs (Banda Bahadur), Jats (Churaman, Suraj Mal of Bharatpur), Satnamis, Rajputs.
Farrukhsiyar's farman (1717) gave the English East India Company duty-free trade in Bengal.
Nadir Shah's invasion (1739): Persian ruler defeated Muhammad Shah at Karnal, sacked Delhi and carried away the Peacock Throne and the Kohinoor diamond.
Ahmad Shah Abdali (Afghan) invaded several times; defeated the Marathas in the Third Battle of Panipat (1761).
Battle of Plassey (1757) and Buxar (1764) brought British power. Shah Alam II gave the Diwani of Bengal, Bihar and Orissa to the Company (1765).
Mahadji Shinde controlled Delhi for some years (from 1771/1784) and protected Shah Alam II.
In 1803 the British took Delhi; the emperor became a British pensioner. After 1857, Bahadur Shah Zafar was exiled to Rangoon; the empire formally ended.
Important terms
Later Mughals – weak emperors after 1707.
King-makers – the Sayyid brothers, Abdullah Khan and Hussain Ali.
Jagirdari crisis – shortage of jagirs for mansabdars.
Successor states – provinces that became virtually independent.
Farman – royal order.
Important dates and people
Date
Event
1707
Death of Aurangzeb
1717
Farrukhsiyar's farman to the English
1724
Nizam-ul-Mulk founds Hyderabad state
1739
Nadir Shah's invasion; Battle of Karnal
1761
Third Battle of Panipat
1764
Battle of Buxar
1858
Bahadur Shah Zafar exiled; end of empire
5 important questions
Q1. Who were the Sayyid brothers?
Abdullah Khan and Hussain Ali Khan were powerful nobles who controlled the Mughal court from 1713 to 1720. They made and removed emperors, so they were called "king-makers".
Q2. What was the impact of Nadir Shah's invasion?
In 1739 Nadir Shah sacked Delhi, killed many people and took away great wealth including the Peacock Throne. It exposed the weakness of the Mughals.
Q3. Explain the causes of the decline of the Mughal Empire.
Aurangzeb's Deccan wars and policies.
Weak successors and wars of succession.
Court factions.
Jagirdari and financial crisis.
Rise of regional states and Maratha power.
Foreign invasions; British rise.
Q4. How did the Marathas contribute to the decline of the Mughals?
Long war of independence (1681–1707) drained Mughal resources.
Chauth and sardeshmukhi in Mughal lands (1719 sanads).
Bajirao I's raids up to Delhi (1737).
Control of Malwa, Gujarat.
Mahadji Shinde controlled the emperor.
Q5. Write a note on the rise of regional states in the 18th century.
Hyderabad – Nizam-ul-Mulk.
Bengal – Murshid Quli Khan, Alivardi Khan.
Awadh – Saadat Khan.
Accepted Mughal emperor in name only.
Independent administration, revenue.
Later weakened by the British.
Exam tip
Group causes under headings (political, economic, military, foreign) – examiners prefer organised answers to a long list.