भूपृष्ठावर किंवा त्याच्या जवळ हवामान व सजीव यांच्या परिणामाने खडक त्याच जागी फुटणे किंवा कुजणे म्हणजे विदारण (Weathering) होय. वाहते पाणी, वारा, हिमनदी, सागरी लाटा व भूजल या कारकांमुळे हा फुटलेला पदार्थ वाहून नेला जाणे म्हणजे क्षरण (Erosion) होय. या दोन्ही प्रक्रिया मिळून जमिनीची हळूहळू झीज करतात आणि तिला आकार देतात (अनाच्छादन).
महत्त्वाचे मुद्दे
विदारण (अपक्षय) ही त्याच जागी (in situ) होणारी प्रक्रिया आहे: खडक फुटतो, पण हलत नाही.
क्षरण म्हणजे कारकांद्वारे खडकांचे पदार्थ वाहून नेले जाणे.
अनाच्छादन (Denudation) = विदारण + विस्तृत झीज + क्षरण + वहन. या सर्व बहिर्जन्य (बाह्य) प्रक्रिया आहेत.
विदारणाचे तीन प्रकार आहेत: कायिक / भौतिक (यांत्रिक), रासायनिक आणि जैविक.
तापमानातील मोठ्या फरकामुळे उष्ण वाळवंटी व थंड प्रदेशांत कायिक विदारण अधिक होते.
उष्ण व दमट प्रदेशांत रासायनिक विदारण सर्वांत वेगाने होते, कारण उष्णता व पाणी रासायनिक अभिक्रियांना वेग देतात.
विदारणावर परिणाम करणारे घटक: हवामान, खडकाचा प्रकार व रचना, उतार, वनस्पती आणि काळ.
विस्तृत झीज / वस्तुमान हालचाल (Mass wasting) म्हणजे गुरुत्वाकर्षणामुळे विदारित पदार्थ उतारावरून खाली सरकणे: भूस्खलन, खडक पडणे, मृदा सर्पण, चिखलप्रवाह. पावसाळ्यात पश्चिम घाटात भूस्खलन वारंवार होते.
विदारण उपयुक्तही आहे: त्यामुळे मृदा तयार होते, काही खनिजांचे (उदा. बॉक्साइट, लोहखनिज) संकेंद्रण होते आणि क्षरणासाठी पदार्थ तयार होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पापुद्रे सुटणे (Exfoliation) – दिवसा तापणे व रात्री थंड होणे यांच्या पुनरावृत्तीने खडकाचे वक्र थर सुटणे ("कांद्यासारखे विदारण").
हिमक्रिया (Frost wedging) – भेगांतील पाणी गोठून सुमारे 9% प्रसरण पावते आणि खडक फोडते.
खंड विखंडन (Block disintegration) – सांध्यांच्या बाजूने खडक आयताकृती ठोकळ्यांत फुटणे.
कोकण व सह्याद्रीत आढळणारी जांभी (लॅटेराइट) मृदा उष्ण व आर्द्र परिस्थितीतील तीव्र रासायनिक विदारणामुळे (निक्षालन) तयार होते.
क्षरणाचे कारक: वाहते पाणी (भूभागावरील सर्वांत महत्त्वाचे), वारा (वाळवंटे), हिमनदी (उंच पर्वत व ध्रुवीय प्रदेश), सागरी लाटा (किनारे), भूजल (चुनखडकाचे प्रदेश).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. विदारण व क्षरण यांतील फरक सांगा.
खडक आपल्या मूळ जागी, न हलता फुटणे म्हणजे विदारण. पाणी, वारा, हिम यांसारख्या गतिशील कारकांनी खडकांची झीज करून पदार्थ वाहून नेणे म्हणजे क्षरण.
Q2. पापुद्रे सुटणे (Exfoliation) म्हणजे काय?
दिवसा प्रसरण व रात्री आकुंचन यांच्या पुनरावृत्तीमुळे खडकाचे बाहेरील थर वक्र पापुद्र्यांच्या रूपात सुटणे; हे मुख्यतः उष्ण वाळवंटात घडते.
Q3. कायिक विदारणाचे प्रकार स्पष्ट करा.
मुख्यतः तापमानबदल, हिमक्रिया व दाबमुक्ती यांमुळे घडते.
उष्ण वाळवंटात पापुद्रे सुटणे.
सांध्यांच्या बाजूने खंड विखंडन.
ग्रॅनाइटसारख्या भरड कणांच्या खडकांत कण विखंडन.
थंड प्रदेशांत हिमक्रिया.
कोरड्या व किनारी प्रदेशांत क्षार विदारण.
Q4. रासायनिक विदारणाच्या प्रक्रियांचे वर्णन करा.
ऑक्सिडीकरण: लोहखनिजांची ऑक्सिजनशी अभिक्रिया; खडक लाल/तपकिरी होतो.
कार्बनीकरण: कार्बोनिक आम्ल चुनखडक विरघळवते; गुहा तयार होतात.
जलयोजन: खनिजे पाणी शोषून फुगतात.
जलअपघटन (Hydrolysis): फेल्स्पारसारख्या खनिजांची पाण्याशी अभिक्रिया होऊन मृत्तिका तयार होते.
द्रावण: क्षार पाण्यात विरघळतात.
उष्ण व दमट हवामानात सर्वाधिक क्रियाशील.
Q5. विदारणावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.
हवामान: तापमान व पर्जन्य विदारणाचा प्रकार व वेग ठरवतात.
खडकाचा प्रकार: मऊ किंवा विद्राव्य खडकांचे विदारण लवकर होते.
खडकाची रचना: सांधे व भेगांमधून पाणी आत शिरते.
उतार: तीव्र उतारावर ताजा खडक उघडा पडतो.
वनस्पती: मुळे खडक फोडतात, ह्यूमस आम्ल पुरवतो.
काळ: जितका जास्त काळ, तितके जास्त विदारण.
परीक्षेसाठी टीप
दीर्घोत्तरी प्रश्नात कायिक, रासायनिक व जैविक असा तीन स्तंभांचा तक्ता द्या. कार्बनीकरणाचे समीकरण नक्की लिहा – त्यातून संकल्पना स्पष्ट असल्याचे दिसते.
Read in English
Quick summary
Weathering is the breaking down of rocks at or near the earth's surface, in the same place, by weather and living things. Erosion is the removal and carrying away of this broken material by agents such as running water, wind, glaciers, waves and groundwater. Together they slowly lower and shape the land (denudation).
Key points
Weathering (अपक्षय) is in situ: the rock breaks but does not move.
Erosion involves movement of rock material by an agent.
Denudation = weathering + mass wasting + erosion + transportation. These are exogenic (external) processes.
There are three types of weathering: physical (mechanical), chemical and biological.
Physical weathering is common in hot deserts and cold regions, where temperature changes are large.
Chemical weathering is fastest in hot and humid regions, because heat and water speed up chemical reactions.
Factors affecting weathering: climate, rock type and structure, slope, vegetation and time.
Mass wasting (mass movement) is the downslope movement of weathered material under gravity: landslides, rock fall, soil creep, mudflow. Landslides are common in the Western Ghats during the monsoon.
Weathering is useful: it forms soil, concentrates some ores (e.g. bauxite, iron ore) and prepares material for erosion.
Important terms
Exfoliation – peeling off of rock surfaces in curved sheets due to repeated heating and cooling ("onion weathering").
Frost action (frost wedging) – water freezes in cracks, expands by about 9% and splits the rock.
Block disintegration – rocks break into rectangular blocks along joints.
Oxidation – reaction of minerals with oxygen; iron-rich rocks turn reddish (rusting).
Laterite soil, common in the Konkan and Sahyadri, forms by intense chemical weathering (leaching) in hot, wet conditions.
Agents of erosion: running water (most important on land), wind (deserts), glaciers (high mountains and polar areas), sea waves (coasts), groundwater (limestone areas).
5 important questions
Q1. Distinguish between weathering and erosion.
Weathering is the breaking of rocks in their original place without movement. Erosion is the wearing away and removal of rock material by moving agents like water, wind or ice.
Q2. What is exfoliation?
It is the peeling off of outer rock layers in curved sheets, caused by repeated expansion during the day and contraction at night, mainly in hot deserts.
Q3. Explain the types of physical weathering.
Caused mainly by temperature change, frost and pressure release.
Exfoliation in hot deserts.
Block disintegration along joints.
Granular disintegration in coarse-grained rocks like granite.
Frost wedging in cold regions.
Salt weathering in dry and coastal areas.
Q4. Describe chemical weathering processes.
Oxidation: iron minerals react with oxygen, rock becomes red/brown.
वाहते पाणी हे भूपृष्ठाला आकार देणारे सर्वात महत्त्वाचे कारक आहे. नदी आपल्या पात्राचे व काठांचे क्षरण करते, झिजलेले पदार्थ वाहून नेते आणि वेग कमी झाल्यावर ते संचयित करते. यातून दऱ्या, घळी, धबधबे, नागमोडी वळणे, पूरमैदाने व त्रिभुज प्रदेश तयार होतात; ही भूरूपे नदीच्या उगमापासून मुखापर्यंत बदलत जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
नदी जलीय क्रिया (Hydraulic action) – पाण्याचा जोर, घर्षण (Abrasion) – वाहून नेलेल्या दगडांचे घासणे, अपघर्षण (Attrition) – दगडांचे एकमेकांवर आपटून तुकडे होणे, आणि विद्रावण (Solution) – चुनखडीसारखे खडक विरघळणे, या प्रक्रियांनी क्षरण करते.
नदी गाळ घसटत (Traction), उड्या घेत (Saltation), निलंबनाने (Suspension) – बारीक गाळ तरंगत, आणि विद्रावणाने – विरघळलेली खनिजे, अशा प्रकारे वाहून नेते.
नदीचे तीन टप्पे: उगमाकडील (युवावस्था) – मुख्यतः उभे क्षरण; मधला (प्रौढावस्था) – पार्श्व क्षरण व वहन; खालचा (वृद्धावस्था) – संचयन.
घळई (Gorge) म्हणजे खोल, अरुंद, तीव्र कडांची दरी (हिमालयातील सिंधू, सतलज, ब्रह्मपुत्रा घळई); कॅन्यन म्हणजे कोरड्या प्रदेशातील अतिशय खोल घळई (अमेरिकेतील कोलोरॅडो नदीचा ग्रँड कॅन्यन).
कठीण खडक किंवा तीव्र उतारावरून नदी खाली कोसळते तेथे धबधबे तयार होतात, उदा. नर्मदेवरील धुवाँधार (भेडाघाट), शरावतीवरील जोग धबधबा, व्हेनेझुएलातील एंजल धबधबा (जगातील सर्वात उंच).
नागमोडी वळणाची मान तुटल्यावर कुंडल सरोवर (Ox-bow lake) तयार होते.
लाटा व भरती जितक्या वेगाने गाळ वाहून नेतात त्यापेक्षा जास्त वेगाने नदी मुखाशी गाळ साठवते तेव्हा त्रिभुज प्रदेश (Delta) तयार होतो. गंगा–ब्रह्मपुत्रा त्रिभुज प्रदेश (सुंदरबन) हा जगातील सर्वात मोठा आहे.
मुखाशी भरती तीव्र असल्यास त्रिभुज प्रदेशाऐवजी खाड्या (Estuaries) तयार होतात, उदा. नर्मदा व तापी.
जलप्रणालीचे आकृतिबंध: वृक्षाकार (गंगेचे मैदान), जाळीदार (वलीकरण झालेले प्रदेश), अरीय (मध्यवर्ती उंच भागापासून, उदा. अमरकंटक), आयताकार (संधियुक्त खडक), अभिकेंद्री (द्रोणीकडे, उदा. लोकटक सरोवर).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पायापातळी (Base level) – नदी ज्या खालच्या पातळीपर्यंत क्षरण करू शकते ती पातळी; सामान्यतः सागरपातळी.
नागमोडी वळण (Meander) – नदीच्या मधल्या किंवा खालच्या टप्प्यातील वळणदार प्रवाह.
पूरमैदान (Flood plain) – पुराच्या गाळाने नदीकाठी तयार झालेला सपाट प्रदेश.
नैसर्गिक तटबंध (Levee) – नदीपात्राच्या कडेने साचलेल्या गाळाचा उंचवटा.
शाखा नदी (Distributary) – मुख्य नदीपासून दूर जाणारा फाटा; मुख्यतः त्रिभुज प्रदेशात.
रांजणखळगा (Pothole) – भोवऱ्यात फिरणाऱ्या दगडगोट्यांनी नदीपात्रात तयार झालेला गोल खड्डा.
डब्ल्यू. एम. डेव्हिस (१८९९) यांनी क्षरणचक्र मांडले: युवा → प्रौढ → वृद्ध अवस्था; शेवटी जवळपास सपाट समप्राय मैदान (Peneplain).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कुंडल सरोवर म्हणजे काय?
नदी नागमोडी वळणाची अरुंद मान कापून सरळ वाहू लागल्यावर जुने वळण मुख्य प्रवाहापासून वेगळे होते आणि अर्धचंद्राकृती सरोवर तयार होते, त्याला कुंडल सरोवर म्हणतात.
Q2. नर्मदा व तापी नद्या त्रिभुज प्रदेशाऐवजी खाड्या का तयार करतात?
त्या कठीण खडकांतील अरुंद खचदऱ्यांतून वाहतात, कमी गाळ वाहून नेतात आणि अरबी समुद्राला जेथे मिळतात तेथे भरती तीव्र असल्याने गाळ वाहून जातो.
Q3. नदीच्या क्षरणकारी भूरूपांचे वर्णन करा.
प्रक्रिया: जलीय क्रिया, घर्षण, अपघर्षण, विद्रावण.
V-आकार दरी, घळई व कॅन्यन (उदाहरणे).
धबधबे व द्रुतवाह: कठीण व मृदू खडकपट्ट्यांवर निर्मिती (उदाहरणे).
रांजणखळगे, आंतरबद्ध पर्वतस्कंध.
V-दरी व धबधब्याच्या आकृत्या.
Q4. नदीच्या संचयनाची भूरूपे आकृत्यांसह स्पष्ट करा.
संचयनाची कारणे: उतार व वेग कमी होणे, गाळ वाढणे.
गाळाचे पंखे, नागमोडी वळणे व कुंडल सरोवर, पूरमैदान व तटबंध.
त्रिभुज प्रदेश: आवश्यक परिस्थिती, प्रकार (चापाकार – नाईल, पक्षिपादाकार – मिसिसिपी, खाडीसदृश), भारतीय उदाहरण.
महत्त्व: सुपीक मृदा, दाट लोकसंख्या, शेती.
Q5. नदीचे तीन टप्प्यांतील कार्य स्पष्ट करा.
उगमाकडील टप्पा: तीव्र उतार, जास्त वेग, उभे क्षरण, भूरूपे.
डेव्हिसच्या क्षरणचक्राशी संबंध; नदीच्या अनुदैर्ध्य छेदाची आकृती.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक भूरूपासाठी एक भारतीय उदाहरण द्या (धुवाँधार धबधबा, सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश, नर्मदेची खाडी); त्यामुळे साधे उत्तर उठावदार होते.
Read in English
Quick summary
Running water is the most important agent shaping the land surface. A river erodes its bed and banks, carries the eroded material and deposits it where its speed falls. In this way it forms valleys, gorges, waterfalls, meanders, flood plains and deltas, which change from the upper to the lower course.
Key points
A river erodes by hydraulic action (force of water), abrasion / corrasion (rubbing with rock load), attrition (load pieces breaking each other) and solution / corrosion (dissolving rocks such as limestone).
It transports load by traction (rolling), saltation (jumping), suspension (fine silt and clay floating) and solution (dissolved minerals).
The river works in three courses: upper (youth) – mainly vertical erosion; middle (mature) – lateral erosion and transport; lower (old) – deposition.
A gorge is a deep, narrow valley with steep sides (Indus, Sutlej and Brahmaputra gorges in the Himalayas); a canyon is a very deep gorge in dry areas (Grand Canyon of the Colorado River, USA).
Waterfalls form where a river falls over hard rock or a steep slope, e.g. Dhuandhar on the Narmada (Bhedaghat), Jog Falls on the Sharavati, Angel Falls (Venezuela, the highest in the world).
An ox-bow lake forms when the neck of a meander is cut off.
A delta forms at the mouth when a river deposits load faster than waves and tides can remove it. The Ganga–Brahmaputra delta (Sundarbans) is the largest in the world.
Rivers with strong tides at the mouth form estuaries instead of deltas, e.g. Narmada and Tapi.
Drainage patterns: dendritic (tree-like, Ganga plain), trellis (folded areas), radial (from a central high point, e.g. Amarkantak), rectangular (jointed rocks), centripetal (into a basin, e.g. Loktak lake).
Important terms
Base level – the lowest level to which a river can erode, usually sea level.
Meander (नागमोडी वळण) – a loop-like bend of a river in its middle or lower course.
Flood plain – flat land beside a river built by flood deposits.
Levee – a raised bank of deposits along a river channel.
Distributary – a branch that flows away from the main river, mainly in a delta.
Pothole – a round hollow drilled in the river bed by swirling pebbles.
Key facts
Course
Main work
Landforms
Upper (youth)
Vertical erosion
V-valley, gorge, waterfall, rapids, potholes
Middle (mature)
Lateral erosion, transport
Wider valley, meanders, alluvial fan
Lower (old)
Deposition
Flood plain, levees, ox-bow lake, delta, estuary
W. M. Davis (1899) described the cycle of erosion: youth → maturity → old age, ending in a nearly flat peneplain.
5 important questions
Q1. What is an ox-bow lake?
A crescent-shaped lake formed when a river cuts across the narrow neck of a meander and leaves the old bend separated from the main channel.
Q2. Why do the Narmada and Tapi form estuaries and not deltas?
They flow through narrow rift valleys over hard rock, carry less sediment, and enter the Arabian Sea where tides are strong and wash the sediment away.
नद्यांखेरीज आणखी तीन कारक भूपृष्ठाला आकार देतात: वाळवंटातील वारा, थंड पर्वतीय व उच्च अक्षवृत्तीय प्रदेशातील हिमनदी आणि चुनखडीच्या प्रदेशातील भूजल. प्रत्येक कारक आपल्या पद्धतीने खडकांचे क्षरण व संचयन करते आणि वाळूच्या टेकड्या, U-आकार दऱ्या, चुनखडीतील गुहा यांसारखी वैशिष्ट्यपूर्ण भूरूपे तयार होतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
सैल वाळू व कमी वनस्पती असलेल्या कोरड्या प्रदेशात वारा प्रभावी कार्य करतो. तो अपवहन (Deflation) – सैल कण उडवून नेणे, घर्षण (Abrasion) – वाळूने खडक घासणे, आणि अपघर्षण (Attrition) यांद्वारे क्षरण करतो.
वाऱ्याच्या संचयनाची भूरूपे: वाळूच्या टेकड्या – बारखाण (अर्धचंद्राकृती, शिंगे वाऱ्याच्या दिशेने), सीफ किंवा अनुदैर्ध्य टेकड्या – आणि लोएस (बारीक पिवळी धूळ; चीनचे लोएस पठार). भारतातील थर वाळवंटात अनेक बारखाण आढळतात.
हिमनदी (Glacier) म्हणजे हळूहळू सरकणारा बर्फाचा प्रचंड साठा. ती उत्पाटन (Plucking) – खडकांचे ठोकळे उपटणे, आणि घर्षण – बर्फातील दगडांनी खरवडणे, यांद्वारे क्षरण करते.
Q1. अधोमुखी व ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ यांतील फरक स्पष्ट करा.
चुनखडीच्या गुहेच्या छतावरून बर्फाच्या लोलकासारखे लोंबणारे कॅल्शियम कार्बोनेटचे संचयन म्हणजे अधोमुखी लवणस्तंभ; पाण्याचे थेंब जेथे पडतात तेथे जमिनीवरून वर वाढणारे संचयन म्हणजे ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ.
Q2. लोंबती दरी म्हणजे काय?
मुख्य U-आकार दरी अधिक खोल झिजल्यामुळे तिच्या तळापासून उंचावर राहिलेली उपहिमनदीची लहान दरी म्हणजे लोंबती दरी; तिच्यातून नद्या धबधब्याच्या रूपात खाली पडतात.
Q3. वाळवंटातील वाऱ्याच्या कार्याचे वर्णन करा.
वाऱ्याच्या कार्यासाठी अनुकूल परिस्थिती.
प्रक्रिया: अपवहन, घर्षण, अपघर्षण.
क्षरणाची भूरूपे उदाहरणांसह.
संचयनाची भूरूपे: टेकड्यांचे प्रकार, लोएस.
भूछत्र खडक व बारखाण यांच्या आकृत्या.
Q4. हिमनदीमुळे निर्माण होणारी भूरूपे स्पष्ट करा.
हिमनदीचा अर्थ व प्रकार (दरी हिमनदी, खंडीय हिमनदी).
मानवी महत्त्व: पर्यटन, पाणीपुरवठा, विलयछिद्रांवर बांधकामाच्या समस्या.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक कारकाचे उत्तर दोन भागांत लिहा – क्षरणाची व संचयनाची भूरूपे – आणि प्रत्येकी एक आकृती काढा. ही रचना सर्व दीर्घोत्तरी प्रश्नांना लागू पडते.
Read in English
Quick summary
Besides rivers, three other agents shape the land: wind in deserts, glaciers in cold mountains and high latitudes, and underground water in limestone areas. Each erodes rock and deposits material in its own way, producing typical landforms such as sand dunes, U-shaped valleys and limestone caves.
Key points
Wind works best in dry areas with loose sand and little vegetation. It erodes by deflation (blowing away loose particles), abrasion (sand-blasting rock) and attrition.
Wind deposition landforms: sand dunes – barchans (crescent-shaped, horns pointing downwind), seif or longitudinal dunes – and loess (fine yellow dust; Loess Plateau of China). India's Thar desert has many barchans.
A glacier (हिमनदी) is a slowly moving mass of ice. It erodes by plucking (pulling out rock blocks) and abrasion (scraping with rock fragments in the ice).
Glacial erosion landforms: cirque (corrie), arête (sharp ridge), horn (pyramid peak, e.g. Matterhorn), U-shaped valley, hanging valley and fjord (drowned glacial valley, Norway).
Glacial deposition landforms: moraines (lateral, medial, terminal, ground), drumlins, eskers and outwash plains. Indian glaciers: Siachen, Gangotri (source of the Bhagirathi).
Underground water dissolves limestone and forms karst topography, named after the Karst region of Slovenia–Croatia.
Karst deposition: stalactites hang from cave roofs, stalagmites rise from the floor; when they join they form pillars. Indian caves: Borra Caves (Andhra Pradesh), Mawsmai (Meghalaya), Kutumsar (Chhattisgarh).
Important terms
Deflation – removal of loose dust and sand by wind.
Barchan – a crescent-shaped sand dune.
Cirque – an armchair-shaped hollow at the head of a glacial valley.
Moraine (हिमोढ) – an unsorted heap of rock debris deposited by a glacier.
Fjord – a long, deep, narrow coastal inlet formed by a drowned glacial valley.
Karst – a landscape of limestone shaped by solution.
Key facts
Agent
Erosional landforms
Depositional landforms
Wind
Deflation hollow, mushroom rock, zeugen, yardang, inselberg
Barchan, seif dune, loess
Glacier
Cirque, arête, horn, U-valley, hanging valley, fjord
Q1. Distinguish between stalactites and stalagmites.
Stalactites are icicle-like deposits of calcium carbonate hanging from the roof of a limestone cave; stalagmites grow upward from the cave floor where the water drops fall.
Q2. What is a hanging valley?
A small tributary glacial valley left high above the floor of the main, more deeply eroded U-shaped valley; rivers often fall from it as waterfalls.
Q3. Describe the work of wind in deserts.
Conditions for wind action.
Processes: deflation, abrasion, attrition.
Erosional landforms with examples.
Depositional landforms: types of dunes, loess.
Diagrams of a mushroom rock and a barchan.
Q4. Explain the landforms formed by glaciers.
Meaning and types of glaciers (valley, continental).
Erosion: plucking, abrasion; cirque, arête, horn, U-valley, hanging valley, fjord.
Q5. What is karst topography? Describe its landforms.
Conditions: thick, jointed limestone, enough rainfall, water table below surface.
Erosional and depositional features.
Examples in India and the world.
Human importance: tourism, water supply, problems of building on sinkholes.
Exam tip
For every agent, write the answer in two parts – erosional and depositional landforms – with one diagram each. This structure fits every long question.
गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीभोवती टिकून राहिलेले वायूंचे आवरण म्हणजे वातावरण होय. वातावरणात विविध वायू, बाष्प आणि धूलिकण असतात. तापमानाच्या आधारे वातावरणाचे तपांबर, स्थितांबर, मध्यांबर, आयनांबर (उष्णतांबर) आणि बाह्यांबर असे थर पाडले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
वातावरण (Atmosphere) सजीवांचे संरक्षण करते, पृथ्वी उबदार ठेवते, श्वसनासाठी ऑक्सिजन आणि वनस्पतींसाठी कार्बन डायऑक्साइड पुरवते.
कोरड्या हवेच्या घनफळापैकी सुमारे 99% भाग नायट्रोजन (सुमारे 78%) आणि ऑक्सिजन (सुमारे 21%) यांनी व्यापलेला आहे.
आरगॉन सुमारे 0.93% असतो. कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण कमी (सुमारे 0.04%) असले तरी हरितगृह परिणामासाठी तो फार महत्त्वाचा आहे.
बाष्पाचे प्रमाण जवळजवळ 0 ते सुमारे 4% पर्यंत बदलते; ते मुख्यतः खालच्या वातावरणात असते. ढग व पाऊस बाष्पामुळेच निर्माण होतात.
धूलिकण हे केंद्रकाचे काम करतात; त्यांच्याभोवती बाष्पाचे सांद्रीभवन होते.
वातावरणाच्या एकूण वस्तुमानापैकी सुमारे निम्मे वस्तुमान सुमारे 5.5 किमी उंचीच्या खाली आहे.
ओझोन वायू स्थितांबरात (सुमारे 15–35 किमी) एकवटलेला असून तो सूर्याचे घातक अतिनील किरण शोषून घेतो.
तपांबरात उंचीनुसार तापमान दर 1,000 मीटरला सुमारे 6.5°C ने कमी होते (सामान्य तापमान ऱ्हास दर).
सर्व हवामानविषयक घटना (ढग, पाऊस, वादळे) तपांबरातच घडतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
तपांबर (Troposphere) – सर्वांत खालचा थर; ध्रुवांवर सुमारे 8 किमी व विषुववृत्तावर सुमारे 18 किमी जाड.
तपस्तब्धी (Tropopause) – तपांबर व स्थितांबर यांच्या दरम्यानची सीमा.
स्थितांबर (Stratosphere) – तपांबराच्या वर सुमारे 50 किमीपर्यंतचा थर; यात ओझोनचा थर आहे; हवा शांत असल्याने जेट विमानांसाठी अनुकूल.
मध्यांबर (Mesosphere) – सुमारे 80 किमीपर्यंत; उंचीनुसार तापमान घटते; उल्का येथे जळून जातात; सर्वांत थंड थर.
उष्णतांबर / आयनांबर (Thermosphere / Ionosphere) – 80 किमीच्या वर; उंचीनुसार तापमान वाढते; आयनीभूत थर रेडिओ लहरी परावर्तित करतात; ध्रुवीय प्रकाश (Aurora) येथे दिसतो.
बाह्यांबर (Exosphere) – सर्वांत बाहेरचा थर; हवा अतिशय विरळ; तो अवकाशात मिसळतो.
हरितगृह वायू (Greenhouse gases) – CO₂, मिथेन, बाष्प यांसारखे उष्णता धरून ठेवणारे वायू.
महत्त्वाची माहिती
वायू
कोरड्या हवेतील अंदाजे प्रमाण (घनफळ)
नायट्रोजन (N₂)
78.08%
ऑक्सिजन (O₂)
20.95%
आरगॉन (Ar)
0.93%
कार्बन डायऑक्साइड (CO₂)
सुमारे 0.04%
इतर (निऑन, हेलियम, मिथेन, ओझोन, हायड्रोजन इ.)
अत्यल्प
थर
अंदाजे उंची
तापमानाचा कल
तपांबर
0 ते 8–18 किमी
उंचीनुसार घटते
स्थितांबर
सुमारे 50 किमीपर्यंत
वाढते (ओझोनमुळे)
मध्यांबर
50–80 किमी
घटते
उष्णतांबर
80 किमी ते सुमारे 400–600 किमी
झपाट्याने वाढते
बाह्यांबर
त्यापलीकडे
अतिशय विरळ हवा
ओझोनचा ऱ्हास करणारे CFC सारखे पदार्थ टप्प्याटप्प्याने बंद करण्यासाठी मॉन्ट्रियल करार (1987) करण्यात आला.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. तपांबराला "हवामानाचा थर" का म्हणतात?
कारण जवळजवळ सर्व बाष्प व धूलिकण तपांबरातच असतात; त्यामुळे ढग, पाऊस, वादळे इत्यादी हवामानविषयक घटना याच थरात घडतात.
Q2. ओझोन थराचे महत्त्व काय आहे?
स्थितांबरातील ओझोन थर सूर्याचे बहुतेक घातक अतिनील किरण शोषून घेतो आणि सजीवांचे त्वचेचा कर्करोग, डोळ्यांचे विकार व पिकांचे नुकसान यांपासून संरक्षण करतो.
Q3. वातावरणाच्या रचनेचे (घटकांचे) वर्णन करा.
वायू: नायट्रोजन, ऑक्सिजन, आरगॉन, CO₂ व अल्प प्रमाणातील वायू.
प्रत्येकाची भूमिका: श्वसनासाठी ऑक्सिजन, प्रकाशसंश्लेषण व उबेसाठी CO₂, नायट्रोजन ऑक्सिजनला सौम्य करतो.
बाष्प: सर्व वृष्टीचा स्रोत; उष्णता शोषून घेते.
धूलिकण: सांद्रीभवन केंद्रके; सूर्यप्रकाशाचे विकिरण (सूर्योदय-सूर्यास्ताला आकाश लाल दिसते).
सुमारे 80 किमीपर्यंत वातावरणाचे घटक बहुतांशी एकसारखे असतात (समांबर – Homosphere).
Q4. आकृतीसह वातावरणाची संरचना (थर) स्पष्ट करा.
तपांबर: हवामान घटना, तापमान ऱ्हास दर, विषुववृत्तावर सर्वाधिक जाड.
आकृती: उंचीसह थरांची नावे आणि तापमान रेषा दाखवणारा उभा स्तंभ.
Q5. वातावरणाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
जीवनासाठी आवश्यक ऑक्सिजन व CO₂ पुरवते.
हरितगृह परिणामामुळे योग्य तापमान राखते.
अतिनील किरण अडवते आणि उल्का जाळून टाकते.
बाष्प वाहून नेऊन पाऊस आणते.
आयनांबरामुळे रेडिओ संदेशवहन शक्य होते.
परीक्षेसाठी टीप
दीर्घोत्तरी प्रश्नात उंची व तापमान वक्रासह वातावरणाच्या थरांची नावे दिलेली आकृती अपेक्षित असते. तपांबराच्या उंचीतील फरक लक्षात ठेवा: ध्रुवांवर सुमारे 8 किमी, विषुववृत्तावर सुमारे 18 किमी.
Read in English
Quick summary
The atmosphere is the layer of gases that surrounds the earth and is held by gravity. It contains gases, water vapour and dust particles. On the basis of temperature, it is divided into the troposphere, stratosphere, mesosphere, thermosphere and exosphere.
Key points
The atmosphere (वातावरण) protects life, keeps the earth warm, gives oxygen for breathing and carbon dioxide for plants.
Nitrogen (about 78%) and oxygen (about 21%) make up about 99% of dry air by volume.
Argon is about 0.93%. Carbon dioxide is a small share (about 0.04%) but very important for the greenhouse effect.
Water vapour varies from almost 0 to about 4% and is mostly found in the lower atmosphere. It gives rise to clouds and rain.
Dust particles act as nuclei on which water vapour condenses.
About half of the mass of the atmosphere lies below about 5.5 km.
Ozone is concentrated in the stratosphere (about 15–35 km) and absorbs harmful ultraviolet rays of the sun.
In the troposphere, temperature falls with height at about 6.5°C per 1,000 m (normal lapse rate).
All weather (clouds, rain, storms) happens in the troposphere.
Important terms
Troposphere – lowest layer; about 8 km thick at the poles and about 18 km at the equator.
Tropopause – the boundary between troposphere and stratosphere.
Stratosphere – layer above the troposphere, up to about 50 km; contains the ozone layer; good for jet planes because it is calm.
Mesosphere – up to about 80 km; temperature falls with height; meteors burn here; coldest layer.
Thermosphere (ionosphere) – above 80 km; temperature rises with height; ionised layers reflect radio waves; auroras occur here.
Exosphere – outermost layer, very thin air, merges with outer space.
Greenhouse gases – gases like CO₂, methane and water vapour that trap heat.
The Montreal Protocol (1987) was signed to phase out ozone-depleting substances such as CFCs.
5 important questions
Q1. Why is the troposphere called the "weather layer"?
Because almost all water vapour and dust are found in it, so clouds, rain, storms and other weather events take place in this layer.
Q2. What is the importance of the ozone layer?
The ozone layer in the stratosphere absorbs most of the harmful ultraviolet radiation of the sun and protects living beings from skin cancer, eye damage and crop harm.
Q3. Describe the composition of the atmosphere.
Gases: nitrogen, oxygen, argon, CO₂ and trace gases.
Role of each: oxygen for breathing, CO₂ for photosynthesis and warmth, nitrogen dilutes oxygen.
Water vapour: source of all precipitation, absorbs heat.
Dust particles: condensation nuclei, scatter sunlight (red sky at sunrise/sunset).
Composition is fairly uniform up to about 80 km (homosphere).
Q4. Explain the structure (layers) of the atmosphere with a diagram.
Troposphere: weather, lapse rate, thickest at equator.
Stratosphere: ozone layer, temperature rises, calm air.
Mesosphere: coldest, meteors burn.
Thermosphere/ionosphere: radio waves reflected, auroras.
Exosphere: outer limit.
Diagram: vertical bars with heights, layer names and temperature line.
Q5. Explain the importance of the atmosphere.
Gives oxygen and CO₂ needed for life.
Keeps temperature suitable through the greenhouse effect.
Blocks ultraviolet rays and burns meteors.
Carries water vapour and brings rain.
Helps radio communication through the ionosphere.
Exam tip
A labelled diagram of atmospheric layers with heights and a temperature curve is expected in long answers. Remember the troposphere height difference: about 8 km at poles, about 18 km at the equator.
सूर्याकडून पृथ्वीला मिळणाऱ्या ऊर्जेला सूर्याताप (Insolation) म्हणतात. सूर्यातापामुळे आधी भूपृष्ठ तापते आणि नंतर भूपृष्ठामुळे हवा तापते. एखाद्या ठिकाणी मिळणारा सूर्याताप व तेथील तापमान हे अक्षांश, जमीन व पाणी, उंची, सागरी प्रवाह इत्यादी घटकांवर अवलंबून असते. येणारी व बाहेर जाणारी ऊर्जा यांतील समतोलाला उष्णता अंदाजपत्रक (Heat budget) म्हणतात.
पृथ्वी उष्णता दीर्घ लहरींच्या रूपात बाहेर टाकते (भौम प्रारण). वातावरण मुख्यतः या भौम प्रारणामुळे तापते, सूर्यकिरणांमुळे थेट नव्हे.
म्हणून वातावरण खालून वर तापते.
वातावरण वहन (Conduction), अभिसरण (Convection), अभिवहन (Advection – हवेची क्षितिजसमांतर हालचाल) आणि प्रारण या मार्गांनी तापते.
उष्ण कटिबंधाजवळ सूर्याताप सर्वाधिक व ध्रुवांजवळ सर्वांत कमी असतो.
सूर्यातापावर परिणाम करणारे घटक: सूर्यकिरणांचा कोन, दिनमानाची लांबी, वातावरणाची पारदर्शकता आणि सूर्यापासूनचे अंतर.
तापमानावर परिणाम करणारे घटक: अक्षांश, समुद्रसपाटीपासूनची उंची, समुद्रापासूनचे अंतर, सागरी प्रवाह, वारे, ढगांचे आच्छादन व भूरचना.
पृथ्वी सूर्याच्या सर्वांत जवळ सुमारे 3 जानेवारीला (उपसूर्य स्थिती – Perihelion) आणि सर्वांत दूर सुमारे 4 जुलैला (अपसूर्य स्थिती – Aphelion) असते; याचा तापमानावर फारच थोडा परिणाम होतो.
समान तापमानाची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषांना समताप रेषा (Isotherms) म्हणतात. त्या सामान्यतः पूर्व–पश्चिम असतात आणि जमीन व पाण्यावरून जाताना वाकतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परावर्तनांक (Albedo) – पृष्ठभागाकडून परत परावर्तित होणारा सूर्यातापाचा भाग (बर्फाचा परावर्तनांक जास्त असतो).
उष्णता अंदाजपत्रक (Heat budget) – पृथ्वीला मिळणारा सूर्याताप आणि तिच्याकडून गमावली जाणारी उष्णता यांतील समतोल; त्यामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान स्थिर राहते.
तापमान ऱ्हास दर (Lapse rate) – उंचीनुसार तापमान कमी होण्याचा दर, सुमारे 6.5°C प्रति 1,000 मीटर.
तापमान व्युत्क्रम (Temperature inversion) – उंचीनुसार तापमान कमी होण्याऐवजी वाढणे; उदा. हिवाळ्यातील शांत, निरभ्र रात्री दऱ्यांमध्ये.
तापमान कक्षा (Range of temperature) – कमाल व किमान तापमान यांतील फरक (दैनिक किंवा वार्षिक).
हरितगृह परिणाम (Greenhouse effect) – CO₂ व बाष्पासारख्या वायूंनी दीर्घ लहरी उष्णता धरून ठेवणे.
महत्त्वाची माहिती
उष्णता अंदाजपत्रक (पाठ्यपुस्तकांत सामान्यतः दिल्याप्रमाणे): सूर्यातापाच्या 100 एककांपैकी सुमारे 35 एकके अवकाशात परत परावर्तित होतात (पृथ्वीचा परावर्तनांक) आणि सुमारे 65 एकके पृथ्वी व वातावरण शोषून घेतात. ही 65 एकके अखेरीस पुन्हा बाहेर उत्सर्जित होतात, त्यामुळे पृथ्वी एकूणात ना अधिक तापते ना थंड होते.
जमीन पाण्यापेक्षा लवकर तापते व लवकर थंड होते. म्हणून किनारी ठिकाणांची (उदा. मुंबई) वार्षिक तापमान कक्षा कमी, तर अंतर्गत भागातील ठिकाणांची (उदा. नागपूर) कक्षा जास्त असते — हे खंडीयतेचे (Continentality) उदाहरण आहे.
उंचीमुळे महाबळेश्वरसारखी थंड हवेची ठिकाणे थंड असतात.
उष्ण सागरी प्रवाह किनारी तापमान वाढवतात; थंड प्रवाह ते कमी करतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूर्याताप म्हणजे काय?
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाला मुख्यतः लघु लहरी प्रारणाच्या रूपात मिळणारी सौर ऊर्जा म्हणजे सूर्याताप.
Q2. वातावरण खालून तापते असे का म्हणतात?
कारण सूर्याचे लघु लहरी किरण हवेला फारसे न तापवता तिच्यातून पार होतात; पृथ्वी ते शोषून दीर्घ लहरी उत्सर्जित करते आणि त्या हवेला तळापासून वर तापवतात.
Q3. तापमानाच्या वितरणावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.
परिणाम: धुके तयार होणे, हिमामुळे पिकांचे नुकसान, धूर व प्रदूषण अडकून धुरके (Smog) तयार होणे, दृश्यमानता कमी होणे.
परीक्षेसाठी टीप
उष्णता अंदाजपत्रक "100 एकक" पद्धतीने समजावून सांगा आणि समताप रेषांची आराखडा आकृती द्या. खंडीयता स्पष्ट करण्यासाठी मुंबई विरुद्ध नागपूर ही भारतीय तुलना द्या.
Read in English
Quick summary
Insolation is the energy received by the earth from the sun. It heats the earth's surface, and the surface then heats the air. The amount of insolation and the temperature of a place depend on latitude, land and water, altitude, ocean currents and other factors. The balance between incoming and outgoing energy is called the heat budget.
Key points
Insolation = Incoming solar radiation. The sun's energy reaches the earth as short waves.
The earth gives out heat as long waves (terrestrial radiation). The atmosphere is heated mainly by this terrestrial radiation, not directly by the sun.
So the atmosphere is heated from below.
The atmosphere is heated by conduction, convection, advection (horizontal movement of air) and radiation.
Insolation is highest near the tropics and lowest near the poles.
Factors affecting insolation: angle of the sun's rays, length of day, transparency of the atmosphere, and distance from the sun.
Factors affecting temperature: latitude, altitude, distance from the sea, ocean currents, winds, cloud cover and land relief.
The earth is nearest to the sun around 3 January (perihelion) and farthest around 4 July (aphelion); this has only a small effect on temperature.
Isotherms are lines joining places of equal temperature. They generally run east–west, bending over land and sea.
Important terms
Albedo – the share of insolation reflected back by a surface (snow has high albedo).
Heat budget – the balance between insolation received and heat lost by the earth, which keeps its average temperature steady.
Lapse rate – fall of temperature with height, about 6.5°C per 1,000 m.
Temperature inversion – a condition in which temperature increases with height instead of falling, e.g. on calm, clear winter nights in valleys.
Range of temperature – difference between maximum and minimum temperature (daily or annual).
Greenhouse effect – trapping of long-wave heat by gases like CO₂ and water vapour.
Key facts
Heat budget (as commonly given in textbooks): of 100 units of insolation, about 35 units are reflected back to space (the earth's albedo), and about 65 units are absorbed by the earth and atmosphere. All 65 units are finally radiated back, so the earth does not get warmer or cooler overall.
Land heats and cools faster than water. So coastal places (like Mumbai) have a small annual range, while interior places (like Nagpur) have a large range — an example of continentality.
Hill stations such as Mahabaleshwar are cooler because of altitude.
Warm ocean currents raise coastal temperature; cold currents lower it.
5 important questions
Q1. What is insolation?
Insolation is the solar energy received by the earth's surface, mainly as short-wave radiation.
Q2. Why is the atmosphere said to be heated from below?
Because short-wave solar rays pass through air with little heating; the earth absorbs them and radiates long waves, which heat the air from the bottom upwards.
Q3. Explain the factors affecting the distribution of temperature.
Latitude: vertical rays near the equator, slanting rays near poles.
Altitude: temperature falls with height.
Distance from sea: maritime vs continental climate.
Ocean currents: warm and cold currents.
Winds: e.g. warm loo winds in north India.
Relief and slope: sun-facing slopes are warmer.
Cloud cover and vegetation.
Q4. Explain the heat budget of the earth.
Earth receives 100 units of insolation.
About 35 units reflected (albedo) by clouds, snow and surface.
About 65 units absorbed (part by atmosphere, larger part by earth surface).
Earth radiates heat as long waves; atmosphere absorbs and re-radiates.
Outgoing radiation equals incoming, so average temperature stays constant.
Surplus near the equator, deficit near poles; balanced by winds and ocean currents.
Q5. What is temperature inversion? Explain its conditions and effects.
Temperature increases with height near the ground.
एखाद्या ठिकाणावरील हवेच्या स्तंभाचे वजन म्हणजे वातावरणीय दाब (वायुदाब) होय. तापमान आणि पृथ्वीचे परिवलन यांमुळे वायुदाब ठिकाणानुसार बदलतो. हवा जास्त दाबाकडून कमी दाबाकडे वाहते; या वाहणाऱ्या हवेला वारा म्हणतात. वाऱ्यांचे ग्रहीय (कायमचे), हंगामी (नियतकालिक) आणि स्थानिक वारे असे प्रकार पडतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
वायुदाब वायुभारमापकाने (Barometer) मोजतात (पारा किंवा निर्द्रव वायुभारमापक). एकक मिलिबार (mb) किंवा हेक्टोपास्कल (hPa).
समुद्रसपाटीवरील सरासरी वायुदाब सुमारे 1013.25 mb असतो.
उंचीनुसार वायुदाब कमी होतो; भूपृष्ठाजवळ दर सुमारे 10 मीटरला 1 mb ने.
नकाशावर समान वायुदाबाची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषांना समदाब रेषा (Isobars) म्हणतात.
पृथ्वीवर सात वायुदाब पट्टे आहेत: विषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा, दोन उपोष्ण कटिबंधीय जास्त दाबाचे पट्टे (सुमारे 30° उत्तर व दक्षिण), दोन उपध्रुवीय कमी दाबाचे पट्टे (सुमारे 60° उत्तर व दक्षिण) आणि दोन ध्रुवीय जास्त दाबाचे पट्टे.
विषुववृत्तीय कमी दाब व ध्रुवीय जास्त दाब हे तापजन्य (Thermal) आहेत; उपोष्ण जास्त दाब व उपध्रुवीय कमी दाब हे गतिजन्य (Dynamic) आहेत (पृथ्वीचे परिवलन व हवेच्या हालचालीमुळे).
सूर्याच्या भासमान भ्रमणानुसार वायुदाब पट्टे सुमारे 5° उत्तर व दक्षिणेकडे सरकतात.
पृथ्वीच्या परिवलनामुळे निर्माण होणारे कोरिऑलिस बल वाऱ्यांना उत्तर गोलार्धात उजवीकडे आणि दक्षिण गोलार्धात डावीकडे वळवते (फेरेलचा नियम).
वायुदाब उतार / प्रवणता (Pressure gradient) म्हणजे अंतरानुसार वायुदाबातील फरक; तो वाऱ्याचा वेग ठरवतो. समदाब रेषा जवळजवळ असल्यास वारे वेगवान असतात.
जमीन व समुद्र असमान तापल्याने निर्माण होणारे भारतीय मान्सून वारे हे हंगामी वाऱ्यांचे उदाहरण आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
ग्रहीय (कायमचे) वारे – वर्षभर वायुदाब पट्ट्यांदरम्यान वाहणारे वारे: व्यापारी वारे, पश्चिमी वारे, ध्रुवीय पूर्वीय वारे.
व्यापारी वारे (Trade winds) – उपोष्ण जास्त दाबाकडून विषुववृत्ताकडे वाहणारे; ईशान्य व आग्नेय व्यापारी वारे.
पश्चिमी वारे (Westerlies) – उपोष्ण जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे वाहणारे; दक्षिण गोलार्धात अधिक जोरदार ("गर्जणारे चाळीस", "खवळलेले पन्नास", "किंचाळणारे साठ").
अश्व अक्षांश (Horse latitudes) – उपोष्ण जास्त दाबाचे शांत पट्टे.
खारे व मतलई वारे – किनाऱ्याजवळ दररोज वाहणारे स्थानिक वारे.
आवर्त (Cyclone) – कमी दाबाची प्रणाली; वारे केंद्राकडे वाहतात, उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट दिशेने.
प्रत्यावर्त (Anticyclone) – जास्त दाबाची प्रणाली; वारे केंद्राकडून बाहेर वाहतात, उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने.
महत्त्वाची माहिती
स्थानिक वारा
प्रदेश
स्वरूप
लू
उत्तर भारतातील मैदाने
उन्हाळ्यातील उष्ण, कोरडा वारा
फॉन
आल्प्स
पर्वताच्या प्रतिवात बाजूस उष्ण, कोरडा वारा
चिनूक
रॉकी पर्वत (अमेरिका/कॅनडा)
उष्ण वारा, बर्फ वितळवतो ("हिमभक्षक")
मिस्ट्राल
ऱ्होन खोरे, फ्रान्स
थंड वारा
सिरोको
सहारा ते भूमध्य सागर
उष्ण, धुळीने भरलेला वारा
हरमॅटन
पश्चिम आफ्रिका
कोरडा, धुळीचा ("डॉक्टर" वारा)
बायस-बॅलटचा नियम: उत्तर गोलार्धात वाऱ्याकडे पाठ करून उभे राहिल्यास कमी दाब डाव्या बाजूस असतो.
उष्ण कटिबंधीय आवर्तांना अटलांटिकमध्ये हरिकेन, पश्चिम पॅसिफिकमध्ये टायफून आणि हिंदी महासागरात चक्रीवादळ (सायक्लोन) म्हणतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समदाब रेषांची व्याख्या लिहा.
समुद्रसपाटीला समायोजित केलेला समान वातावरणीय दाब असलेली ठिकाणे नकाशावर जोडणाऱ्या रेषांना समदाब रेषा म्हणतात.
Q2. कोरिऑलिस बल म्हणजे काय?
पृथ्वीच्या परिवलनामुळे निर्माण होणारे भासमान बल, जे वाहणाऱ्या हवेला उत्तर गोलार्धात उजवीकडे व दक्षिण गोलार्धात डावीकडे वळवते.
Q3. पृथ्वीवरील वायुदाब पट्ट्यांचे वर्णन करा.
विषुववृत्तीय कमी दाब (0°–5°): तापलेली हवा वर जाते; शांत पट्टा.
उपोष्ण जास्त दाब (सुमारे 30°): हवा खाली उतरते; अश्व अक्षांश; उष्ण वाळवंटे.
उपध्रुवीय कमी दाब (सुमारे 60°): परिवलन व वायुराशींच्या भेटीमुळे हवा वर जाते.
ध्रुवीय जास्त दाब (90°): अतिशय थंड, घन हवा.
तापजन्य विरुद्ध गतिजन्य उत्पत्ती.
सूर्यानुसार पट्ट्यांचे हंगामी स्थलांतर.
Q4. ग्रहीय वारे स्पष्ट करा.
व्यापारी वारे: 30° पासून विषुववृत्ताकडे; ईशान्य व आग्नेय व्यापारी वारे; नियमित.
पश्चिमी वारे: 30° ते 60°; उत्तर गोलार्धात नैर्ऋत्येकडून व दक्षिण गोलार्धात वायव्येकडून; उत्तर गोलार्धात अनियमित, दक्षिण गोलार्धात जोरदार.
ध्रुवीय पूर्वीय वारे: ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे; थंड.
सर्व वारे कोरिऑलिस बलामुळे वळतात.
वायुदाब पट्टे व वाऱ्यांची आकृती.
Q5. खारे वारे व मतलई वारे स्पष्ट करा.
जमीन व पाणी असमान तापल्याने निर्माण होतात.
दिवसा: जमीन लवकर तापते, जमिनीवर कमी दाब; समुद्राकडून जमिनीकडे खारे वारे वाहतात.
रात्री: जमीन लवकर थंड होते, जमिनीवर जास्त दाब; जमिनीकडून समुद्राकडे मतलई वारे वाहतात.
किनारी तापमान सौम्य राहते (उदा. मुंबई).
पहाटे मासेमारीला जाण्यासाठी कोळी मतलई वाऱ्यांचा उपयोग करतात.
परीक्षेसाठी टीप
वर्तुळावर वायुदाब पट्टे व ग्रहीय वाऱ्यांची आकृती काढा – त्यातून अनेक प्रश्नांची उत्तरे एकाच वेळी मिळतात. वळणाचा नियम लक्षात ठेवा: उत्तर गोलार्धात उजवीकडे, दक्षिण गोलार्धात डावीकडे.
Read in English
Quick summary
Atmospheric pressure is the weight of the column of air above a place. Pressure differs from place to place due to temperature and the earth's rotation. Air moves from high pressure to low pressure, and this moving air is called wind. Winds are classified as planetary, seasonal (periodic) and local winds.
Key points
Pressure is measured with a barometer (mercury or aneroid). The unit is the millibar (mb) or hectopascal (hPa).
Average sea-level pressure is about 1013.25 mb.
Pressure decreases with height, roughly 1 mb for every 10 m near the surface.
Isobars are lines on a map joining places of equal pressure.
There are seven pressure belts: the equatorial low, two sub-tropical highs (about 30° N and S), two sub-polar lows (about 60° N and S) and two polar highs.
The equatorial low and polar highs are thermal in origin; the sub-tropical highs and sub-polar lows are dynamic (caused by the earth's rotation and air movement).
Pressure belts shift about 5° north and south with the apparent movement of the sun.
Coriolis force, due to the earth's rotation, deflects winds to the right in the Northern Hemisphere and to the left in the Southern Hemisphere (Ferrel's Law).
The pressure gradient (difference of pressure over distance) decides wind speed. Close isobars mean strong winds.
The Indian monsoon is an example of seasonal winds (वारे) caused by unequal heating of land and sea.
Important terms
Planetary (permanent) winds – blow throughout the year between pressure belts: trade winds, westerlies, polar easterlies.
Trade winds – blow from sub-tropical highs towards the equator; north-east trades and south-east trades.
Westerlies – blow from sub-tropical highs towards sub-polar lows; stronger in the Southern Hemisphere ("Roaring Forties", "Furious Fifties", "Shrieking Sixties").
Doldrums – calm belt near the equator.
Horse latitudes – calm belts of sub-tropical high pressure.
Land and sea breeze – daily local winds near coasts.
Cyclone – low-pressure system with winds blowing inward, anticlockwise in the Northern Hemisphere.
Anticyclone – high-pressure system with winds blowing outward, clockwise in the Northern Hemisphere.
Key facts
Local wind
Region
Nature
Loo
North India plains
Hot, dry summer wind
Foehn
Alps
Warm, dry wind on leeward side
Chinook
Rockies (USA/Canada)
Warm wind, melts snow ("snow eater")
Mistral
Rhone valley, France
Cold wind
Sirocco
Sahara to Mediterranean
Hot, dusty wind
Harmattan
West Africa
Dry, dusty ("doctor" wind)
Buys Ballot's Law: in the Northern Hemisphere, if you stand with your back to the wind, low pressure is on your left.
Tropical cyclones are called hurricanes (Atlantic), typhoons (western Pacific) and cyclones (Indian Ocean).
5 important questions
Q1. Define isobars.
Isobars are lines drawn on a map joining places having equal atmospheric pressure, reduced to sea level.
Q2. What is the Coriolis force?
It is the apparent force caused by the rotation of the earth that deflects moving air to the right in the Northern Hemisphere and to the left in the Southern Hemisphere.
Q3. Describe the pressure belts of the earth.
Equatorial low (0°–5°): heated air rises; doldrums.
Sub-tropical highs (about 30°): air sinks; horse latitudes; hot deserts.
Sub-polar lows (about 60°): air rises due to rotation and meeting of air masses.
Polar highs (90°): very cold, dense air.
Thermal vs dynamic origin.
Seasonal shifting with the sun.
Q4. Explain planetary winds.
Trade winds: 30° to equator; NE trades and SE trades; steady.
Westerlies: 30° to 60°; from south-west in NH and north-west in SH; variable in NH, strong in SH.
Polar easterlies: polar highs to sub-polar lows; cold.
All are deflected by Coriolis force.
Diagram of pressure belts and winds.
Q5. Explain land breeze and sea breeze.
Caused by unequal heating of land and water.
Day: land heats faster, low pressure on land; sea breeze blows from sea to land.
Night: land cools faster, high pressure on land; land breeze blows from land to sea.
Moderates coastal temperature (e.g. Mumbai).
Fishermen use land breeze to sail out early morning.
Exam tip
Draw the diagram of pressure belts and planetary winds on a circle — it answers many questions at once. Remember the deflection rule: right in NH, left in SH.
हवेतील बाष्पाच्या प्रमाणाला आर्द्रता (Humidity) म्हणतात. दमट हवा तिच्या दवबिंदूपर्यंत थंड झाली की बाष्पाचे सूक्ष्म जलकणांत सांद्रीभवन होते आणि दव, धुके व ढग तयार होतात. हे जलकण किंवा हिमकण जड होऊन जमिनीवर पडतात, त्याला वृष्टी (Precipitation) म्हणतात. पावसाचे आरोह (अभिसरण), प्रतिरोध आणि आवर्त असे तीन प्रकार आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
बाष्पीभवन व बाष्पोत्सर्जन यांमुळे हवेत बाष्प मिसळते.
उष्ण हवा थंड हवेपेक्षा जास्त बाष्प धारण करू शकते.
संपृक्तता (Saturation): दिलेल्या तापमानाला हवा जास्तीत जास्त बाष्प धारण करते ती स्थिती.
दवबिंदू (Dew point): ज्या तापमानाला हवा संपृक्त होते ते तापमान. त्याखाली थंड झाल्यास सांद्रीभवन होते.
सांद्रीभवनासाठी आर्द्रताग्राही केंद्रके (धूलिकण, मिठाचे कण, धुराचे कण) आवश्यक असतात.
सांद्रीभवनाची रूपे: दव, हिम (दहिवर), धुके, धूसर आणि ढग.
वृष्टीची रूपे: पाऊस, हिमवर्षाव, हिमवृष्टी-मिश्र पाऊस (Sleet), गारा आणि रिमझिम.
आर्द्रता आर्द्रतामापकाने (Hygrometer) – ओला व कोरडा कुंड तापमापक – मोजतात. पाऊस पर्जन्यमापकाने मिलिमीटरमध्ये मोजतात.
सह्याद्रीच्या वाताभिमुख बाजूस मुंबई व कोकण किनाऱ्याला नैर्ऋत्य मान्सूनचा मुसळधार प्रतिरोध पाऊस मिळतो; प्रतिवात बाजूची ठिकाणे (उदा. मराठवाड्याचे काही भाग) पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात येतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निरपेक्ष आर्द्रता (Absolute humidity) – हवेच्या दिलेल्या घनफळातील बाष्पाचे प्रत्यक्ष वस्तुमान (ग्रॅ/मी³).
सापेक्ष आर्द्रता (Relative humidity) – त्या तापमानाला हवा धारण करू शकणाऱ्या कमाल बाष्पाच्या तुलनेत प्रत्यक्ष बाष्पाचे प्रमाण, टक्केवारीत.
धुके (Fog) – जमिनीलगत होणारे सांद्रीभवन, ज्यामुळे दृश्यमानता 1 किमीपेक्षा कमी होते; धूसरात (Mist) आर्द्रता जास्त असते पण दृश्यमानता चांगली असते.
समपर्जन्य रेषा (Isohyets) – नकाशावर समान पर्जन्याची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषा.
पर्जन्यछायेचा प्रदेश (Rain-shadow area) – पर्वताची कमी पाऊस मिळणारी प्रतिवात बाजू.
महत्त्वाची माहिती
सापेक्ष आर्द्रता (RH) = (हवेतील प्रत्यक्ष बाष्प ÷ त्या तापमानाला बाष्पधारण क्षमता) × 100.
बाष्प तेवढेच राहून हवेचे तापमान वाढल्यास RH कमी होते; तापमान घटल्यास RH वाढते.
ढगांचा गट
उदाहरणे
हवामान
उंचावरील ढग
सिरस, सिरोक्युम्युलस, सिरोस्ट्रॅटस
निरभ्र हवामान, पिसासारखे
मध्यम उंचीचे ढग
अल्टोक्युम्युलस, अल्टोस्ट्रॅटस
ढगाळ आकाश
कमी उंचीचे ढग
स्ट्रॅटस, स्ट्रॅटोक्युम्युलस, निम्बोस्ट्रॅटस
करडे आकाश, रिमझिम/पाऊस
उभ्या विस्ताराचे ढग
क्युम्युलस, क्युम्युलोनिम्बस
गडगडाटी वादळे, गारा
पावसाचा प्रकार
कसा पडतो
कोठे
आरोह (अभिसरण)
तापलेली हवा वर जाऊन थंड होते; दुपारनंतर गडगडाटासह पाऊस
विषुववृत्तीय प्रदेश
प्रतिरोध (पर्वतीय)
बाष्पयुक्त वारे पर्वतामुळे वर ढकलले जातात
पश्चिम घाट, हिमालय
आवर्त (आघाडी)
आघाडीवर किंवा आवर्तात उष्ण हवा थंड हवेवर चढते
समशीतोष्ण प्रदेश; भारतीय किनाऱ्यांवरील चक्रीवादळे
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सापेक्ष आर्द्रतेची व्याख्या लिहा.
हवेतील प्रत्यक्ष बाष्पाचे प्रमाण आणि त्या तापमानाला हवा धारण करू शकणारे कमाल बाष्प यांचे गुणोत्तर टक्केवारीत मांडले की त्याला सापेक्ष आर्द्रता म्हणतात.
Q2. दवबिंदू म्हणजे काय?
ज्या तापमानाला हवा बाष्पाने संपृक्त होते आणि त्याहून अधिक थंड झाल्यास सांद्रीभवन सुरू होते, ते तापमान म्हणजे दवबिंदू.
Q3. सांद्रीभवनाची रूपे स्पष्ट करा.
दव: दवबिंदू गोठणबिंदूच्या वर असताना थंड पृष्ठभागावर जमणारे थेंब.
हिम (दहिवर): दवबिंदू 0°C च्या खाली असताना तयार होणारे हिमकण.
आरोह: तीव्र तापणे, हवा वर जाणे, क्युम्युलोनिम्बस ढग, रोज दुपारनंतर पाऊस.
प्रतिरोध: वाताभिमुख उतारावर मुसळधार पाऊस, प्रतिवात बाजू पर्जन्यछायेत (मुंबई विरुद्ध पुणे).
आवर्त: उष्ण व थंड वायुराशी एकत्र येतात; उष्ण हवा आघाडीवर वर चढते.
प्रत्येक प्रकारासाठी नावे दिलेली एक आकृती.
Q5. आर्द्रता व वृष्टी यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
पिण्यासाठी, शेतीसाठी व उद्योगांसाठी गोड्या पाण्याचा स्रोत.
भारतीय शेती मोठ्या प्रमाणात मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहे.
आर्द्रता मानवी सुखावहतेवर व बाष्पीभवनावर परिणाम करते.
ढग व बाष्प पृथ्वीचे उष्णता संतुलन नियंत्रित करतात.
पावसामुळे नद्या, धरणे व भूजल भरून निघतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतिरोध पाऊस हा आवडता प्रश्न आहे. सह्याद्रीचे उदाहरण द्या: कोकण बाजूस मुसळधार पाऊस, दख्खन बाजूस खूप कमी – वाताभिमुख व प्रतिवात उतार दाखवणाऱ्या आकृतीसह.
Read in English
Quick summary
Humidity is the amount of water vapour in the air. When moist air cools to its dew point, the vapour condenses into tiny water drops, forming dew, fog and clouds. When these drops or ice crystals become heavy and fall to the earth, it is called precipitation. Rainfall is of three types: convectional, orographic and cyclonic.
Key points
Water vapour enters the air by evaporation and transpiration.
Warm air can hold more water vapour than cold air.
Saturation: when air holds the maximum vapour it can at a given temperature.
Dew point: the temperature at which air becomes saturated. Cooling below it causes condensation.
Forms of condensation: dew, frost, fog, mist and clouds.
Forms of precipitation (वृष्टी): rain, snow, sleet, hail and drizzle.
Humidity is measured with a hygrometer (wet and dry bulb thermometer). Rainfall is measured with a rain gauge, in millimetres.
Mumbai and the Konkan coast get heavy orographic rain from the south-west monsoon on the windward side of the Sahyadris; places on the leeward side (e.g. parts of Marathwada) lie in a rain-shadow area.
Important terms
Absolute humidity – actual mass of water vapour in a given volume of air (g/m³).
Specific humidity – mass of water vapour per unit mass of air (g/kg).
Relative humidity – actual vapour present compared with the maximum the air can hold at that temperature, in percent.
Fog – condensation near the ground that reduces visibility below 1 km; mist has more moisture and visibility is better.
Isohyets – lines on a map joining places of equal rainfall.
Rain-shadow area – the leeward side of a mountain that receives little rain.
Key facts
Relative humidity (RH) = (actual water vapour ÷ water vapour capacity at that temperature) × 100.
If the air temperature rises and the vapour stays the same, RH falls; if temperature falls, RH rises.
Cloud group
Examples
Weather
High clouds
Cirrus, cirrocumulus, cirrostratus
Fair weather, feathery
Middle clouds
Altocumulus, altostratus
Overcast
Low clouds
Stratus, stratocumulus, nimbostratus
Grey sky, drizzle/rain
Vertical clouds
Cumulus, cumulonimbus
Thunderstorms, hail
Type of rainfall
How it happens
Where
Convectional
Heated air rises, cools, rains in afternoons with thunder
Equatorial regions
Orographic (relief)
Moist wind forced up a mountain
Western Ghats, Himalayas
Cyclonic (frontal)
Warm air rises over cold air at fronts or in cyclones
Temperate regions; cyclones on Indian coasts
5 important questions
Q1. Define relative humidity.
Relative humidity is the ratio of the actual amount of water vapour in the air to the maximum amount it can hold at that temperature, expressed as a percentage.
Q2. What is dew point?
It is the temperature at which air becomes saturated with water vapour, so that further cooling leads to condensation.
Q3. Explain the forms of condensation.
Dew: drops on cool surfaces when dew point is above freezing.
Frost: ice crystals when dew point is below 0°C.
Fog and mist: condensation in air near the ground.
Clouds: condensation at height around dust nuclei.
Orographic: windward slope gets heavy rain, leeward side is rain shadow (Mumbai vs Pune).
Cyclonic: warm and cold air masses meet; warm air rises along the front.
One labelled diagram for each.
Q5. Explain the importance of humidity and precipitation.
Source of fresh water for drinking, farming and industry.
Indian agriculture depends heavily on monsoon rainfall.
Humidity affects human comfort and evaporation.
Clouds and vapour control the earth's heat balance.
Rain fills rivers, dams and groundwater.
Exam tip
Orographic rain is a favourite question. Use the Sahyadri example: heavy rain on the Konkan side, much less on the Deccan side, with a labelled diagram of windward and leeward slopes.
सर्वत्र जवळपास सारखे तापमान व आर्द्रता असलेल्या हवेच्या प्रचंड साठ्याला वायुराशी म्हणतात. दोन भिन्न वायुराशी एकमेकांना भेटतात तेथील सीमेला सीमापृष्ठ म्हणतात. सीमापृष्ठे व कमी दाबाच्या प्रणालींमधून आवर्त निर्माण होतात – उष्ण समुद्रांवर उष्ण कटिबंधीय आवर्त आणि मध्य अक्षवृत्तांत समशीतोष्ण आवर्त – जगातील बहुतेक वादळी हवामान यांच्यामुळेच असते.
महत्त्वाचे मुद्दे
वायुराशी (Air mass) आपल्या उगमक्षेत्राचे (Source region) गुणधर्म घेते – उदा. महासागर, वाळवंट, हिमाच्छादित प्रदेश असा विस्तृत, एकसारखा पृष्ठभाग.
वर्गीकरण (बर्जेरॉन): c = खंडीय (कोरडी), m = सागरी (दमट), P = ध्रुवीय (थंड), T = उष्ण कटिबंधीय (उबदार), A = आर्क्टिक. मुख्य प्रकार: cP, mP, cT, mT.
दोन वायुराशींमधील तिरप्या सीमाक्षेत्राला सीमापृष्ठ (Front) म्हणतात. त्याच्या निर्मितीला सीमापृष्ठजनन (Frontogenesis) म्हणतात.
शीत सीमापृष्ठ: थंड हवा उबदार हवेखाली घुसते; तीव्र उतार; अल्पकाळ मुसळधार पाऊस व गडगडाटी वादळे. उष्ण सीमापृष्ठ: उबदार हवा थंड हवेवर हळूहळू चढते; मंद उतार; दीर्घकाळ संततधार पाऊस. अधिविष्ट सीमापृष्ठ (Occluded): शीत सीमापृष्ठ उष्ण सीमापृष्ठाला गाठते. स्थिर सीमापृष्ठ: कोणतीही वायुराशी पुढे सरकत नाही.
आवर्त (Cyclone) म्हणजे कमी दाबाची प्रणाली; वारे केंद्राकडे वाहतात – उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट आणि दक्षिण गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने.
उष्ण कटिबंधीय आवर्त उष्ण महासागरांवर (पृष्ठजल सुमारे २६–२७ °से पेक्षा जास्त) सुमारे ५° ते २०° अक्षवृत्तांदरम्यान तयार होतात. विषुववृत्तावर कोरिऑलिस बल जवळपास शून्य असल्याने तेथे ते तयार होत नाहीत.
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताच्या केंद्रस्थानी शांत, निरभ्र डोळा (Eye) असतो; त्याभोवती सर्वाधिक वेगाचे वारे व पाऊस असलेली डोळ्याची भिंत (Eye wall) असते. जमिनीवर आल्यावर बाष्पपुरवठा थांबल्याने ते क्षीण होतात.
स्थानिक नावे: सायक्लोन (हिंदी महासागर), हरिकेन (अटलांटिक व पूर्व पॅसिफिक), टायफून (पश्चिम पॅसिफिक), विली-विली (ऑस्ट्रेलियातील जुने नाव).
समशीतोष्ण आवर्त थंड ध्रुवीय व उबदार उष्ण कटिबंधीय हवा जेथे भेटते त्या ध्रुवीय सीमापृष्ठावर तयार होतात (बर्कनेस यांचा ध्रुवीय सीमापृष्ठ सिद्धांत). ते विस्तृत असतात, पश्चिमी वाऱ्यांबरोबर पश्चिमेकडून पूर्वेकडे सरकतात आणि ढगाळ, पावसाळी हवामान आणतात.
पश्चिमी विक्षोभ (Western disturbances) – भूमध्य सागरी प्रदेशातून येणारे समशीतोष्ण कमी दाबाचे पट्टे – वायव्य भारतात हिवाळी पाऊस आणतात; रब्बी गव्हासाठी उपयुक्त.
प्रत्यावर्त (Anticyclone) म्हणजे जास्त दाबाची प्रणाली; उत्तर गोलार्धात वारे बाहेरच्या दिशेने व घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने वाहतात; हवामान निरभ्र व शांत असते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
उगमक्षेत्र – जेथे वायुराशी तयार होऊन गुणधर्म घेते ते क्षेत्र.
सीमापृष्ठ – दोन भिन्न वायुराशींमधील सीमा.
डोळा – उष्ण कटिबंधीय आवर्ताचे शांत, कमी दाबाचे केंद्र.
अधिवेष्टन (Occlusion) – शीत सीमापृष्ठाने उष्ण सीमापृष्ठाला गाठल्यावर उबदार हवा जमिनीपासून वर उचलली जाणे.
महत्त्वाची माहिती
मुद्दा
उष्ण कटिबंधीय आवर्त
समशीतोष्ण आवर्त
उगम
उष्ण महासागर, ५°–२०° अक्षवृत्त
ध्रुवीय सीमापृष्ठ, ३५°–६५° अक्षवृत्त
ऊर्जा
संघननाची सुप्त उष्णता
वायुराशींमधील विरोधाभास
आकार
लहान, अतिशय तीव्र
खूप मोठा, कमी तीव्र
हालचाल
पूर्वेकडून पश्चिमेकडे, नंतर ध्रुवाकडे वळतात
पश्चिमी वाऱ्यांबरोबर पश्चिमेकडून पूर्वेकडे
सीमापृष्ठे
नसतात
उष्ण व शीत सीमापृष्ठे
अरबी समुद्रापेक्षा बंगालच्या उपसागरात आवर्त अधिक येतात. उदाहरणे: ओडिशा महाआवर्त (१९९९), फायलीन (२०१३), तौक्ते (अरबी समुद्र, २०२१).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वायुराशी म्हणजे काय?
शेकडो किलोमीटर पसरलेला, दिलेल्या उंचीवर जवळपास एकसारखे तापमान व आर्द्रता असलेला आणि हे गुणधर्म उगमक्षेत्रातून मिळवलेला हवेचा प्रचंड साठा म्हणजे वायुराशी.
Q2. विषुववृत्तावर उष्ण कटिबंधीय आवर्त का तयार होत नाहीत?
कारण वाऱ्यांना भोवऱ्यासारखी गती देणारे कोरिऑलिस बल विषुववृत्तावर जवळपास शून्य असते.
Q3. वायुराशींचे वर्गीकरण व त्यांची उगमक्षेत्रे स्पष्ट करा.
वायुराशीचा अर्थ व उगमक्षेत्राच्या अटी.
बर्जेरॉनचे वर्गीकरण: c, m, P, T, A, E.
प्रकार, उगमक्षेत्रे व हवामान (cP – सायबेरिया, कॅनडा; mT – उष्ण कटिबंधीय महासागर; cT – सहारा; mP – उत्तर अटलांटिक).
सरकताना वायुराशींमध्ये होणारे बदल.
Q4. उष्ण कटिबंधीय आवर्तांची उत्पत्ती, रचना व परिणाम स्पष्ट करा.
पूर्वसूचना व तयारी: हवामान विभागाचे इशारे, आवर्त निवारे, स्थलांतर.
Q5. सीमापृष्ठांच्या संदर्भात समशीतोष्ण आवर्ताची निर्मिती स्पष्ट करा.
ध्रुवीय सीमापृष्ठ सिद्धांत (बर्कनेस).
टप्पे: स्थिर सीमापृष्ठ, तरंगनिर्मिती, उष्ण व शीत विभाग, अधिवेष्टन, विलय.
उष्ण व शीत सीमापृष्ठांवरील हवामान.
उष्ण कटिबंधीय आवर्ताशी तुलना (तक्ता).
परीक्षेसाठी टीप
वाऱ्यांच्या दिशेचा नियम लक्षात ठेवा: आवर्त – उत्तरेत घड्याळाच्या उलट, दक्षिणेत घड्याळाच्या दिशेने; प्रत्यावर्त – याच्या उलट. आकृतीतील एक चुकीचा बाण गुण घालवतो.
Read in English
Quick summary
An air mass is a huge body of air with nearly the same temperature and humidity throughout. When two different air masses meet, the boundary between them is called a front. Fronts and low-pressure systems give rise to cyclones – tropical cyclones over warm seas and temperate cyclones in the middle latitudes – which bring much of the world's stormy weather.
Key points
An air mass (वायुराशी) takes on the qualities of its source region – a large, uniform surface such as an ocean, a desert or a snowfield.
Classification (Bergeron): c = continental (dry), m = maritime (moist), P = polar (cold), T = tropical (warm), A = arctic. Main types: cP, mP, cT, mT.
A front is the sloping boundary zone between two air masses. Its formation is frontogenesis.
Cold front: cold air pushes under warm air; steep slope; short heavy rain and thunderstorms. Warm front: warm air rises gently over cold air; gentle slope; long steady rain. Occluded front: the cold front overtakes the warm front. Stationary front: neither air mass moves forward.
A cyclone is a low-pressure system with winds blowing inward, anticlockwise in the Northern Hemisphere and clockwise in the Southern Hemisphere.
Tropical cyclones form over warm oceans (surface water above about 26–27 °C) between about 5° and 20° latitude. They do not form at the equator because the Coriolis force there is almost zero.
A tropical cyclone has a calm, cloud-free eye at the centre surrounded by the eye wall of strongest winds and rain. It weakens over land because the supply of moisture stops.
Local names: cyclone (Indian Ocean), hurricane (Atlantic and East Pacific), typhoon (West Pacific), willy-willy (old name, Australia).
Temperate cyclones form along the polar front where cold polar and warm tropical air meet (Bjerknes' polar front theory). They are large, move from west to east with the westerlies and bring cloudy, rainy weather.
Western disturbances – temperate lows from the Mediterranean region – bring winter rain to north-west India, useful for the rabi wheat crop.
An anticyclone is a high-pressure system with outward, clockwise winds in the Northern Hemisphere and clear, calm weather.
Important terms
Source region – the area where an air mass forms and gets its properties.
Front – the boundary between two contrasting air masses.
Eye – the calm low-pressure centre of a tropical cyclone.
Storm surge – a rise of sea water pushed onto the coast by cyclone winds.
Occlusion – the lifting of warm air off the ground when a cold front catches a warm front.
Key facts
Point
Tropical cyclone
Temperate cyclone
Origin
Warm oceans, 5°–20° latitude
Polar front, 35°–65° latitude
Energy
Latent heat of condensation
Contrast of air masses
Size
Smaller, very intense
Very large, less intense
Movement
East to west, then curves poleward
West to east with westerlies
Fronts
No fronts
Warm and cold fronts
The Bay of Bengal gets more cyclones than the Arabian Sea. Examples: Odisha super cyclone (1999), Phailin (2013), Tauktae (Arabian Sea, 2021).
5 important questions
Q1. What is an air mass?
A large body of air, extending over hundreds of kilometres, with nearly uniform temperature and humidity at a given height, acquired from its source region.
Q2. Why do tropical cyclones not form at the equator?
Because the Coriolis force, needed to give the winds their spinning motion, is almost zero at the equator.
Q3. Describe the classification of air masses and their source regions.
Meaning of air mass and conditions of a source region.
Bergeron classification: c, m, P, T, A, E.
Types with source regions and weather (cP – Siberia, Canada; mT – tropical oceans; cT – Sahara; mP – North Atlantic).
Modification of air masses as they move.
Q4. Explain the origin, structure and effects of tropical cyclones.
Remember the wind direction rule: cyclone – anticlockwise in the north, clockwise in the south; anticyclone – the opposite. One wrong arrow in the diagram costs marks.
सागरतळ सपाट नाही. जमिनीप्रमाणेच त्यावर मैदाने, पर्वत, खोल गर्ता व मंद उतार आहेत. सागरजलाचे तापमान व खारटपणा (क्षारता) ठिकठिकाणी बदलते आणि हे गुणधर्म सागरी जीवसृष्टी, सागरी प्रवाह व हवामान नियंत्रित करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे ७१% भाग महासागरांनी व्यापलेला आहे. महासागरांच्या अभ्यासाला सागरशास्त्र (Oceanography) म्हणतात.
खंडान्त मंच (Continental shelf) – समुद्राखालील खंडाची मंद उताराची, उथळ कडा; सामान्यतः सुमारे २०० मी खोलीपर्यंत. येथे मासे, खनिज तेल व नैसर्गिक वायू विपुल असतात (उदा. मुंबई हाय).
खंडान्त उतार (Continental slope) – मंचाच्या कडेपासून सुमारे ३,००० मी पर्यंतचा तीव्र उतार; सागरांतर्गत घळ्यांनी कापलेला.
सागरी मैदान (Abyssal plain) – सुमारे ३,०००–६,००० मी खोलीवरील विस्तीर्ण, सपाट तळ; बारीक सागरी पंकाने (ooze) आच्छादित.
मध्य-सागरी पर्वतरांगा – जेथे नवीन भूकवच तयार होते अशा सागराखालील लांब पर्वतरांगा, उदा. मध्य-अटलांटिक रांग.
सागरी गर्ता (Trenches) – महासागरांचे सर्वात खोल, अरुंद भाग; अधोगमन क्षेत्रात आढळतात. पॅसिफिकमधील मारियाना गर्ता (चॅलेंजर डीप, सुमारे ११,००० मी) सर्वात खोल आहे.
इतर भूरूपे: सागरी डोंगर (Seamounts), सपाट माथ्याचे सागरी डोंगर (Guyots), प्रवाळ भित्ती व कंकणद्वीप (Atolls).
तापमान: विषुववृत्ताजवळ पृष्ठजल सर्वाधिक उबदार (सुमारे २६–३० °से) व ध्रुवांजवळ सर्वात थंड. खोलीनुसार तापमान घटते: वर उबदार मिश्र थर, मध्ये तापमान झपाट्याने घटणारा तापनिम्नता थर (Thermocline) आणि खाली थंड खोल जल (सुमारे २–४ °से).
क्षारता (Salinity) म्हणजे सागरजलातील विरघळलेल्या क्षारांचे एकूण प्रमाण. सरासरी सुमारे दरहजारी ३५ (35‰), म्हणजे १,००० ग्रॅम पाण्यात ३५ ग्रॅम क्षार.
क्षारता २०°–३० अक्षवृत्तांदरम्यान सर्वाधिक (जास्त बाष्पीभवन, कमी पाऊस), विषुववृत्ताजवळ कमी (भरपूर पाऊस) आणि ध्रुवांजवळ सर्वात कमी (बर्फ वितळणे) असते.
अंतर्गत व बंदिस्त समुद्रांत टोकाची स्थिती: तांबडा समुद्र सुमारे ४०‰; बाल्टिक समुद्र फार कमी; मृत समुद्र अत्यंत खारट (३००‰ पेक्षा जास्त). मोठ्या नद्यांच्या पाण्यामुळे बंगालचा उपसागर अरबी समुद्रापेक्षा कमी खारट आहे.
समक्षारता रेषा (Isohaline) – समान क्षारतेची ठिकाणे जोडणारी रेषा.
महत्त्वाची माहिती
भूरूप
अंदाजे खोली
उदाहरण
खंडान्त मंच
०–२०० मी
गुजरात व महाराष्ट्रालगतचा मंच
खंडान्त उतार
२००–३,००० मी
सर्व खंडांच्या कडा
सागरी मैदान
३,०००–६,००० मी
अटलांटिक व पॅसिफिकचा तळ
सागरी गर्ता
६,०००–११,००० मी
मारियाना, जावा (सुंदा) गर्ता
क्षारतेवर परिणाम करणारे घटक: बाष्पीभवन, पर्जन्य, नद्यांचे पाणी, बर्फ वितळणे, वारे व सागरी प्रवाह.
तापमानावर परिणाम करणारे घटक: अक्षवृत्त, खोली, प्रवाह, वारे, जमीन–पाणी वितरण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. खंडान्त मंच म्हणजे काय? तो महत्त्वाचा का आहे?
खंडालगतचा, सुमारे २०० मी खोलीपर्यंतचा उथळ व मंद उताराचा सागरतळाचा भाग म्हणजे खंडान्त मंच. मासेमारी, खनिज तेल व नैसर्गिक वायू, वाळू व खनिजे यांसाठी तो महत्त्वाचा आहे.
Q2. विषुववृत्ताजवळ क्षारता उष्ण कटिबंधापेक्षा कमी का असते?
विषुववृत्ताजवळ दररोज भरपूर पाऊस व जास्त आर्द्रता असल्याने सागरजल सौम्य होते; तर उष्ण कटिबंधात निरभ्र आकाश, तीव्र बाष्पीभवन व कमी पाऊस असतो.
Q3. सागरतळाच्या रचनेचे आकृतीसह वर्णन करा.
खंडान्त मंच, उतार व उंचवटा – वैशिष्ट्ये व महत्त्व.
सागरी मैदान.
मध्य-सागरी पर्वतरांगा व सागरतळ प्रसरणाशी संबंध.
सागरी गर्ता, सागरी डोंगर, गायॉट, प्रवाळ भित्ती.
नामनिर्देशित छेद-आकृती.
Q4. महासागरातील तापमानाचे वितरण स्पष्ट करा.
क्षैतिज: विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे घट; प्रवाह व वाऱ्यांचा परिणाम.
उभे: मिश्र थर, तापनिम्नता थर, खोल थर.
उत्तर व दक्षिण गोलार्धातील फरक.
हवामान व सागरी जीवसृष्टीसाठी महत्त्व.
Q5. सागरजलाच्या क्षारतेवर परिणाम करणारे घटक व तिचे वितरण स्पष्ट करा.
अर्थ व सरासरी क्षारता.
घटक: बाष्पीभवन, पाऊस, नद्या, बर्फ, प्रवाह, वारे.
अक्षवृत्तानुसार क्षैतिज वितरण; बंदिस्त समुद्र (तांबडा, बाल्टिक, मृत समुद्र).
उभे वितरण; भारतीय उदाहरणे (अरबी समुद्र विरुद्ध बंगालचा उपसागर).
परीक्षेसाठी टीप
"सरासरी क्षारता ३५‰" आणि मंच → उतार → उंचवटा → सागरी मैदान → गर्ता हा क्रम खोलीसह लक्षात ठेवा; रचनेच्या प्रत्येक उत्तरात छेद-आकृती काढा.
Read in English
Quick summary
The ocean floor is not flat. Like the land, it has plains, mountains, deep trenches and gentle slopes. Ocean water also differs from place to place in temperature and saltiness (salinity), and these properties control marine life, ocean currents and climate.
Key points
About 71% of the earth's surface is covered by oceans. The study of oceans is oceanography.
Continental shelf (खंडान्त उतार) – the gently sloping, shallow edge of a continent under the sea, usually up to about 200 m deep. It is rich in fish, oil and gas (e.g. Mumbai High).
Continental slope – the steeper slope from the shelf edge down to about 3,000 m; cut by submarine canyons.
Continental rise – a gentle slope of sediments at the foot of the slope.
Abyssal plain – the vast, flat deep-sea floor, about 3,000–6,000 m deep, covered with fine ooze.
Mid-oceanic ridges – long underwater mountain chains where new crust forms, e.g. the Mid-Atlantic Ridge.
Ocean trenches – the deepest, narrow parts of the oceans, at subduction zones. The Mariana Trench (Challenger Deep, about 11,000 m) in the Pacific is the deepest.
Other features: seamounts (underwater volcanic peaks), guyots (flat-topped seamounts), coral reefs and atolls.
Temperature: surface water is warmest near the equator (about 26–30 °C) and coldest near the poles. It falls with depth: a warm mixed layer at the top, a thermocline where temperature drops fast, and cold deep water (about 2–4 °C).
Salinity is the total amount of dissolved salts in sea water. The average is about 35 parts per thousand (35‰), i.e. 35 g of salt in 1,000 g of water.
Salinity is highest around 20°–30° latitude (high evaporation, low rain), lower at the equator (heavy rain) and lowest near the poles (melting ice).
Inland and enclosed seas show extremes: the Red Sea is about 40‰; the Baltic Sea is very low; the Dead Sea is extremely salty (over 300‰). The Bay of Bengal is less salty than the Arabian Sea because of large river inflow.
Important terms
Continental shelf – shallow submerged edge of a continent.
Abyssal plain – flat deep-ocean floor.
Trench – long, narrow, very deep depression in the ocean floor.
Thermocline – the layer in which ocean temperature falls rapidly with depth.
Salinity (क्षारता) – amount of salt in grams per 1,000 g of sea water.
Isohaline – a line joining places of equal salinity.
Key facts
Relief feature
Approx. depth
Example
Continental shelf
0–200 m
Shelf off Gujarat and Maharashtra
Continental slope
200–3,000 m
Edges of all continents
Abyssal plain
3,000–6,000 m
Floor of Atlantic and Pacific
Trench
6,000–11,000 m
Mariana, Java (Sunda) Trench
Factors affecting salinity: evaporation, precipitation, river water, melting ice, winds and ocean currents.
Q1. What is a continental shelf? Why is it important?
It is the shallow, gently sloping part of the sea floor next to a continent (up to about 200 m). It is important for fishing, petroleum and natural gas, and sand and minerals.
Q2. Why is salinity lower at the equator than at the tropics?
Because the equator gets heavy daily rainfall and high humidity, which dilute sea water, while the tropics have clear skies, strong evaporation and little rain.
Q3. Describe the relief of the ocean floor with a diagram.
Continental shelf, slope and rise – features and importance.
Abyssal plain.
Mid-oceanic ridges and their link with sea-floor spreading.
Trenches, seamounts, guyots, coral reefs.
A labelled cross-section diagram.
Q4. Explain the distribution of temperature in the oceans.
Horizontal: decreases from equator to poles; effect of currents and winds.
Vertical: mixed layer, thermocline, deep layer.
Difference between Northern and Southern Hemispheres.
Importance for climate and marine life.
Q5. Discuss the factors and distribution of salinity of ocean water.
सागरजल सतत गतिमान असते. लाटा म्हणजे मुख्यतः वाऱ्यामुळे होणारी पृष्ठभागाची वर-खाली हालचाल; भरती-ओहोटी म्हणजे चंद्र व सूर्याच्या आकर्षणामुळे सागरपातळीचे नियमित वाढणे-कमी होणे; आणि सागरी प्रवाह म्हणजे ठरावीक दिशेने वाहणारे पाण्याचे मोठे प्रवाह. या हालचालींचा किनारे, बंदरे, मासेमारी व हवामानावर परिणाम होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लाटा (Waves): वारा पृष्ठजलाला ऊर्जा देतो. लाटेत पाण्याचे कण वर्तुळाकार फिरतात; पुढे फक्त ऊर्जा जाते. भाग: शिखर (Crest), द्रोणी (Trough), लाटेची उंची, तरंगलांबी.
त्सुनामी – सागरतळातील भूकंप, ज्वालामुखी किंवा भूस्खलनामुळे निर्माण होणाऱ्या अतिशय लांब व वेगवान लाटा, उदा. २६ डिसेंबर २००४ ची हिंदी महासागरातील त्सुनामी.
भरती-ओहोटी (Tides) चंद्र व सूर्य यांच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे आणि पृथ्वीच्या परिवलनामुळे होते. चंद्र खूप जवळ असल्याने त्याचे भरती निर्माण करणारे बल सूर्याच्या दुपटीपेक्षा थोडे जास्त असते.
बहुतेक किनाऱ्यांवर सुमारे २४ तास ५० मिनिटांत दोन भरती व दोन ओहोटी येतात; त्यामुळे भरती रोज सुमारे ५० मिनिटे उशिरा येते.
उधाणाची भरती (Spring tide) – अमावस्या व पौर्णिमेला सूर्य, चंद्र व पृथ्वी एका सरळ रेषेत असताना सर्वाधिक उंच भरती.
भांगाची भरती (Neap tide) – शुक्ल व कृष्ण अष्टमीला सूर्य व चंद्र काटकोनात आकर्षण करताना कमी उंचीची भरती.
जगातील सर्वाधिक भरती-कक्षा कॅनडातील फंडीच्या उपसागरात (सुमारे १५–१६ मी) आहे. भारतात खंबातचे व कच्छचे आखात येथे भरती-कक्षा जास्त असून भरती-ऊर्जेची क्षमता आहे.
सागरी प्रवाहग्रहीय वारे, तापमान व घनता (क्षारता) यांतील फरक, कोरिऑलिस बल आणि किनाऱ्याचा आकार यांमुळे निर्माण होतात.
उष्ण प्रवाह विषुववृत्ताकडून ध्रुवांकडे, तर शीत प्रवाह ध्रुवांकडून विषुववृत्ताकडे वाहतात.
उत्तर हिंदी महासागरात मान्सूननुसार प्रवाहांची दिशा उलटते – उन्हाळ्यात घड्याळाच्या दिशेने आणि हिवाळ्यात उलट दिशेने.
उष्ण व शीत प्रवाह जेथे मिळतात तेथे प्लवक वाढतात आणि मोठी मासेमारी क्षेत्रे विकसित होतात: न्यूफाउंडलँडजवळील ग्रँड बँक्स (गल्फ स्ट्रीम + लॅब्राडोर), जपानजवळील समुद्र (कुरोशिओ + ओयाशिओ).
महत्त्वाच्या संज्ञा
शिखर / द्रोणी – लाटेचा सर्वोच्च / सर्वात खालचा बिंदू.
भरती-कक्षा (Tidal range) – भरती व ओहोटीच्या पातळीतील फरक.
उधाणाची / भांगाची भरती – चांद्रमासातील सर्वाधिक / सर्वात कमी भरती-कक्षा.
प्रवाहचक्र (Gyre) – सागरी द्रोणीतील प्रवाहांची मोठी वर्तुळाकार प्रणाली.
सागरी अपवाह (Drift) – मंद, रुंद पृष्ठप्रवाह, उदा. उत्तर अटलांटिक अपवाह.
महत्त्वाची माहिती
महासागर
उष्ण प्रवाह
शीत प्रवाह
उत्तर अटलांटिक
गल्फ स्ट्रीम, उत्तर अटलांटिक अपवाह
लॅब्राडोर, कॅनरी
दक्षिण अटलांटिक
ब्राझील
बेंग्वेला, फॉकलंड
उत्तर पॅसिफिक
कुरोशिओ
ओयाशिओ (कुरील), कॅलिफोर्निया
दक्षिण पॅसिफिक
पूर्व ऑस्ट्रेलियन
हम्बोल्ट (पेरू)
हिंदी महासागर
अगुल्हास, मोझांबिक
पश्चिम ऑस्ट्रेलियन
उत्तर अटलांटिक अपवाहामुळे नॉर्वे व ब्रिटनची बंदरे हिवाळ्यात गोठत नाहीत; पश्चिम किनाऱ्यांवरील शीत प्रवाहांमुळे वाळवंटे तयार होण्यास मदत होते (अटाकामा, नामिब).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उधाणाची भरती म्हणजे काय?
अमावस्या व पौर्णिमेला सूर्य, चंद्र व पृथ्वी एका सरळ रेषेत येऊन त्यांचे आकर्षण एकत्र झाल्याने येणारी अतिशय उंच भरती म्हणजे उधाणाची भरती.
Q2. भरती रोज सुमारे ५० मिनिटे उशिरा का येते?
पृथ्वी परिवलन करत असताना चंद्रही आपल्या कक्षेत पुढे सरकतो; त्यामुळे एखादे ठिकाण पुन्हा चंद्रासमोर येण्यास सुमारे २४ तास ५० मिनिटे लागतात.
Q3. भरती-ओहोटीची कारणे व प्रकार स्पष्ट करा.
चंद्र व सूर्याचे गुरुत्वाकर्षण; केंद्रोत्सारी बल; दोन फुगवटे.
कोरिऑलिस बल (उत्तरेत उजवीकडे, दक्षिणेत डावीकडे विचलन).
किनारे व सागरतळाचा आकार.
हंगामी वारे – हिंदी महासागरातील मान्सून प्रवाह.
Q5. अटलांटिक महासागरातील प्रवाह व त्यांचे परिणाम वर्णन करा.
उत्तर व दक्षिण विषुववृत्तीय प्रवाह, गल्फ स्ट्रीम, उत्तर अटलांटिक अपवाह, कॅनरी, लॅब्राडोर, ब्राझील, बेंग्वेला, फॉकलंड.
बाणांसह नकाशा काढा (उष्ण लाल, शीत निळे).
परिणाम: पश्चिम युरोपचे हवामान, ग्रँड बँक्सजवळील धुके व मासेमारी, पश्चिम किनाऱ्यावरील वाळवंटे, जलवाहतूक.
परीक्षेसाठी टीप
प्रवाह लक्षात ठेवण्यासाठी स्मरणसूत्र वापरा आणि नकाशात उष्ण व शीत प्रवाह वेगळ्या खुणांनी दाखवा; सुबक नकाशा संपूर्ण दीर्घोत्तर पेलू शकतो.
Read in English
Quick summary
Ocean water is always moving. Waves are up-and-down movements of the surface caused mainly by wind; tides are the regular rise and fall of sea level caused by the pull of the moon and the sun; ocean currents are large streams of water flowing in a fixed direction. These movements affect coasts, ports, fishing and climate.
Key points
Waves: wind transfers energy to the water surface. In a wave, water particles move in circles; only the energy moves forward. Parts: crest, trough, wave height, wavelength.
Tsunami – very long, fast waves caused by undersea earthquakes, volcanoes or landslides, e.g. the Indian Ocean tsunami of 26 December 2004.
Tides (भरती-ओहोटी) are caused by the gravitational pull of the moon and the sun and the earth's rotation. The moon's tide-producing force is a little more than twice that of the sun because it is much closer.
Most coasts get two high tides and two low tides in about 24 hours 50 minutes, so high tide comes about 50 minutes later each day.
Spring tides (very high high tides) occur on new moon and full moon days, when the sun, moon and earth are in a straight line.
Neap tides (low high tides) occur on the first and third quarter days, when the sun and moon pull at right angles.
The highest tidal range in the world is in the Bay of Fundy, Canada (about 15–16 m). In India, the Gulfs of Khambhat and Kachchh have high tidal ranges and tidal-power potential.
Ocean currents are caused by planetary winds, differences in temperature and density (salinity), the Coriolis force and the shape of coastlines.
Warm currents flow from the equator towards the poles; cold currents flow from the poles towards the equator.
In the northern Indian Ocean, currents reverse with the monsoon – clockwise in summer and anticlockwise in winter.
Where warm and cold currents meet, plankton grows and great fishing grounds develop: Grand Banks near Newfoundland (Gulf Stream + Labrador), seas near Japan (Kuroshio + Oyashio).
Important terms
Crest / trough – the highest / lowest point of a wave.
Tidal range – the difference between high-tide and low-tide levels.
Spring tide / neap tide – the highest / lowest tidal range in a lunar month.
Gyre – a large circular system of currents in an ocean basin.
Drift – a slow, wide surface current, e.g. North Atlantic Drift.
Key facts
Ocean
Warm currents
Cold currents
North Atlantic
Gulf Stream, North Atlantic Drift
Labrador, Canary
South Atlantic
Brazil
Benguela, Falkland
North Pacific
Kuroshio
Oyashio (Kurile), California
South Pacific
East Australian
Humboldt (Peru)
Indian Ocean
Agulhas, Mozambique
West Australian
The North Atlantic Drift keeps the ports of Norway and the UK ice-free in winter; cold currents along west coasts help form deserts (Atacama, Namib).
5 important questions
Q1. What are spring tides?
Very high tides that occur on new-moon and full-moon days, when the sun, the moon and the earth are in a straight line and their pulls add up.
Q2. Why does high tide occur about 50 minutes later each day?
Because the moon moves forward in its orbit while the earth rotates, so a place takes about 24 hours 50 minutes to come back under the moon.
Q3. Explain the causes and types of tides.
Gravitational pull of moon and sun; centrifugal force; two bulges.