'सर्वात्मका शिवसुंदरा' ही कुसुमाग्रज यांची प्रार्थना आहे. देव सर्वत्र आहे — फुलांत, आकाशात, ताऱ्यांत, कष्ट करणाऱ्यांत. कवी देवाला वंदन करून "आमचे जीवन अंधारातून प्रकाशाकडे ने" अशी विनंती करतो. संकटांशी लढण्याची शक्तीही तो मागतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: कुसुमाग्रज, म्हणजे विष्णु वामन शिरवाडकर (१९१२–१९९९). ते ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते होते.
'विशाखा', 'जीवनलहरी', 'किनारा' हे काव्यसंग्रह; 'नटसम्राट', 'कौंतेय' ही नाटके.
'सर्वात्मक' म्हणजे सर्वांमध्ये असणारा; 'शिवसुंदर' म्हणजे मंगल आणि सुंदर — असा देव.
या पाठात दोन अभंग आहेत. (अ) 'भेटीलागी जीवा' — संत तुकाराम विठ्ठलाच्या भेटीची ओढ व्यक्त करतात. (आ) 'संतकृपा झाली' — संत बहिणाबाई वारकरी संप्रदायाला एका इमारतीची उपमा देऊन कोणत्या संतांनी कोणता भाग उभारला, हे सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत तुकाराम (१६०८–१६५०): वारकरी संप्रदायातील संतकवी. त्यांनी दांभिकपणा, अंधश्रद्धा यांवर टीका केली.
तुकाराम महाराजांना रात्रंदिवस विठ्ठलाच्या भेटीची आस (ओढ) आहे.
दृष्टान्त: चकोर पक्षी पौर्णिमेच्या चंद्राची वाट पाहतो; दिवाळीला माहेरी जाण्यासाठी लेक (मुलगी) माहेरच्या बोलावण्याची वाट पाहते; भुकेले बाळ आईची वाट पाहते.
संत बहिणाबाई (१६६८–१७००): संत तुकारामांच्या शिष्या.
इमारतीचे रूपक: ज्ञानदेवांनी पाया रचला; नामदेवांनी आवार (भिंत/परिसर) बांधले; एकनाथांनी भागवताचा खांब दिला; तुकाराम कळस झाले.
बहिणाबाई म्हणतात, आता ध्वजा फडकत आहे; सावकाश भजन करा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – संतांची भक्तिपर रचना.
आस – ओढ, इच्छा.
चकोर – चंद्रकिरणांवर जगतो असे मानले जाणारा पक्षी.
किंकर – सेवक.
कळस – मंदिराचे सर्वात वरचे टोक.
भाषाभ्यास
दृष्टान्त अलंकार: तुकारामांच्या अभंगात मन किती वाट पाहते हे उदाहरणांनी पटवले आहे.
'बेटा, मी ऐकतो आहे!' ही व. पु. काळे यांची भावस्पर्शी कथा आहे. संगीत विद्यालयाच्या कार्यक्रमात नवखा विद्यार्थी शिरीष भागवत सुंदर व्हायोलिन वाजवतो. नंतर कळते की त्याचे वडील (नाना) संगीतप्रेमी होते; अपघातानंतर त्यांना ऐकू येत नव्हते. आता नाना नाहीत, पण 'बेटा, वाजव, मी ऐकतो आहे' या भावनेने शिरीष वाजवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: व. पु. काळे (१९३२–२००१) — कथाकार. 'पार्टनर', 'ही वाट एकटीची' या कादंबऱ्या आणि अनेक कथासंग्रह प्रसिद्ध; त्यांच्या कथांत चटपटीत संवाद असतात.
निवेदक हा संगीत विद्यालयाचा प्रमुख (शिक्षक) आहे.
शिरीष नुकताच शिकायला आला होता. तो विद्यालयाचे नाव खराब करेल, अशी शिक्षकाला भीती होती.
पडदा उघडताच तो गडबडला; पण डोळे मिटून ध्यान केल्यासारखे झाल्यावर आत्मविश्वासाने वाजवू लागला.
नाना संगीतावर जीवापाड प्रेम करत. अपघातामुळे त्यांना ऐकू येईनासे झाले आणि त्यांची संगीतसेवा अंतरली.
नानांनी शिरीषला वाद्य शिकायला प्रवृत्त केले. ते रोज त्याच्यासोबत येत; पण त्यांना काहीच ऐकू येत नसे.
नाना गेल्यावर शिरीषने आधी संगीत बंद करायचे ठरवले; पण 'आता नाना शेजारी बसून नक्की ऐकत आहेत' या विचाराने तो पुन्हा वाजवू लागला.
हे ऐकून निवेदक (शिक्षक) निःशब्द झाला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
फिड्ल/व्हायोलिन – तारांचे वाद्य.
श्रोतृवृंद – ऐकणारे लोक (audience).
अवसान – धीर, हिंमत.
सौख्य – सुख.
ध्यास – एकाच गोष्टीची ओढ.
भाषाभ्यास
उपमा अलंकार: दोन गोष्टींतील साम्य 'सारखे, जैसे, परी, समान' अशा शब्दांनी सांगतात. उदा. "सावळाच रंग तुझा पावसाळि नभापरी" — उपमेय: रंग; उपमान: पावसाळी नभ; साम्यवाचक शब्द: परी.
वाक्प्रचार: धीर सुटणे – हिंमत संपणे; जिवापाड प्रेम करणे – खूप प्रेम करणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिरीषला कार्यक्रम द्यायला निवेदक का टाळत होता?
तो नवखा विद्यार्थी विद्यालयाचे नाव खराब करेल, अशी निवेदकाला खात्री वाटत होती.
Q2. नानांची संगीतसेवा का अंतरली?
एका अपघातामुळे त्यांना ऐकू येईनासे झाले.
Q3. पडदा उघडल्यावर शिरीषची अवस्था कशी बदलली?
प्रकाश आणि श्रोते पाहून तो गडबडला.
त्याने डोळे मिटले; नानांची मूर्ती डोळ्यांसमोर आली.
'बेटा वाजव, मी ऐकतो आहे' असे वाटून तो आत्मविश्वासाने वाजवू लागला.
Q4. शिरीष आणि नाना यांच्या नात्याचे वर्णन करा.
नानांना संगीताचे अपार प्रेम; ते मुलात आपले स्वप्न पाहत.
शिरीषलाही नानांबद्दल खूप प्रेम आणि आदर.
नाना गेल्यावरही शिरीषला त्यांचे अस्तित्व जाणवते — हे नाते खूप खोल आहे.
Q5. 'बेटा, मी ऐकतो आहे!' हे शीर्षक योग्य आहे का? (स्वमत)
होय. नाना ऐकू शकत नव्हते, पण शिरीषला वाटते की आता ते त्याचे वादन ऐकत आहेत. हेच वाक्य त्याला बळ देते; म्हणून शीर्षक अगदी योग्य आहे.
परीक्षेसाठी टीप
उपमा अलंकाराचे चार घटक (उपमेय, उपमान, समान धर्म, साम्यवाचक शब्द) लक्षात ठेवा; हा प्रश्न हमखास येतो.
'जी. आय. पी. रेल्वे' हा प्रबोधनकार ठाकरे यांचा पाठ आहे. सन १८५३ मध्ये इंग्रजांनी मुंबई ते ठाणे अशी भारतातील पहिली प्रवासी आगगाडी सुरू केली. ती पाहून लोकांना वाटलेले नवल, पसरलेल्या अफवा आणि त्यानंतर लोक हळूहळू रेल्वे प्रवासाला कसे तयार झाले, याचे रंजक वर्णन पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: प्रबोधनकार ठाकरे — केशव सीताराम ठाकरे (१८८५–१९७३). इतिहासकार, पत्रकार, समाजसुधारक. 'माझी जीवनगाथा' हे आत्मचरित्र.
जी. आय. पी. म्हणजे ग्रेट इंडियन पेनिनशुला रेल्वे.
मुंबई प्रांतात रेल्वे हवी म्हणून सर जमशेटजी जिजीभाई आणि जगन्नाथ नाना शंकरशेट यांनी प्रथम प्रयत्न (उठाव) केला.
पहिला फाटा मुंबई ते ठाणे असा एकेरी मार्ग होता.
पाठानुसार पहिली आगगाडी १८ एप्रिल १८५३, सोमवार, सायंकाळी ५ वाजता मुंबईहून निघाली.
गाडीला १० डबे होते; ते हार, तोरणे, निशाणे लावून सजवले होते. दुतर्फा लाखो लोक पाहायला जमले.
रेल्वेबद्दल लोकांमध्ये अनेक अफवा होत्या. प्रवास धोक्याचा नाही, हे पटवण्यासाठी रेल्वेच्या कारभाऱ्यांनी खूप प्रयत्न केले; सुरुवातीला लोकांना प्रवासासाठी इनामेही दिली.
लोक प्रवासाला सरावल्यावर ती इनामे बंद केली गेली.
इतिहासाच्या पुस्तकांत भारतातील पहिल्या प्रवासी रेल्वेची तारीख १६ एप्रिल १८५३ दिली जाते. परीक्षेत पाठाच्या प्रश्नासाठी पाठात दिलेली माहिती लिहा.
'व्यायामाचे महत्त्व' ही रचना राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या 'ग्रामगीता' या ग्रंथातील आहे. व्यायाम हा आरोग्य देणारा मित्र आहे आणि आळस हा शत्रू आहे, असे ते सांगतात. व्यायामाने शरीर बळकट होते, अन्न पचते, उत्साह वाढतो आणि माणूस दीर्घायुषी होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज — माणिक बंडोजी ठाकूर (१९०९–१९६८). संतकवी आणि समाजसुधारक.
त्यांनी गावोगावी 'गुरुदेव सेवा मंडळे' स्थापन केली. डॉ. राजेंद्रप्रसाद यांनी त्यांना 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी दिली.
'ग्रामगीता' हा त्यांचा प्रसिद्ध ग्रंथ — स्वच्छता, शिक्षण, अंधश्रद्धा निर्मूलन यांचा संदेश देणारा.
"व्यायाम आरोग्यदायी मित्र" आणि "आळस वैरी" — हे सूत्र लक्षात ठेवावे.
व्यायामाशिवाय चांगले (सात्त्विक) भोजनसुद्धा विकार निर्माण करते.
व्यायामाने भूक लागते (अग्निदीपन) आणि अन्न सहज पचते.
व्यायामाने जडपणा जातो, तरतरी येते, रक्ताभिसरण चांगले होते, विचारांत सजीवपणा येतो.
स्नायू सशक्त होतात, माणूस दीर्घायुषी होतो; प्रतिकारशक्ती आणि स्वावलंबन वाढते.
व्यायाम न करणाऱ्याला पित्त, कफ, वायू यांचे विकार जर्जर करतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
व्यायाम – शरीराला दिलेला नियमित श्रम (exercise).
वैरी – शत्रू.
अग्निदीपन – भूक वाढणे, पचनशक्ती वाढणे.
तरतरी – उत्साह, ताजेपणा.
दीर्घायु – जास्त आयुष्य असणारा.
प्रतिकारशक्ती – रोगांशी लढण्याची ताकद (immunity).
भाषाभ्यास
समास: समासात किमान दोन पदे असतात. कोणते पद प्रधान आहे यावरून प्रकार ठरतो:
पहिले पद प्रधान – अव्ययीभाव (उदा. प्रतिदिन).
दुसरे पद प्रधान – तत्पुरुष (उदा. राजवाडा = राजाचा वाडा).
दोन्ही पदे प्रधान – द्वंद्व (उदा. आईवडील).
दोन्ही पदे गौण, तिसऱ्याच अर्थाचा बोध – बहुव्रीही (उदा. नीलकंठ).
म्हण/उक्ती: 'आरोग्यम् धनसंपदा' – आरोग्य हीच खरी संपत्ती.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. व्यायामाला कवीने कोणाची उपमा दिली आहे आणि आळसाला काय म्हटले आहे?
व्यायामाला 'आरोग्यदायी मित्र' आणि आळसाला 'वैरी' (शत्रू) म्हटले आहे.
Q2. व्यायाम न केल्यास कोणते दुष्परिणाम होतात?
सात्त्विक अन्नही विकार निर्माण करते आणि पित्त, कफ, वायू यांचे आजार शरीर जर्जर करतात.
Q3. व्यायामाचे फायदे लिहा.
अन्न पचते, भूक लागते.
स्नायू मजबूत होतात, प्रतिकारशक्ती वाढते.
तरतरी आणि काम करण्याची स्फूर्ती येते.
माणूस दीर्घायुषी होतो.
Q4. 'व्यायामे अंगी वाढे स्फूर्ति, कार्य करण्याची' याचा अर्थ लिहा.
नियमित व्यायामाने शरीर हलके, उत्साही राहते.
आळस जातो.
त्यामुळे कोणतेही काम करण्याची इच्छा आणि ताकद वाढते.
Q5. 'आरोग्यम् धनसंपदा' या विचाराचा विस्तार करा. (स्वमत)
पैसा असूनही आजारी माणूस सुखी नसतो.
निरोगी शरीर असेल तर अभ्यास, काम, आनंद सर्व शक्य होते.
म्हणून व्यायाम, योग्य आहार, पुरेशी झोप यांनी आरोग्य जपावे.
परीक्षेसाठी टीप
समासाचे चार प्रकार आणि प्रत्येकाचे एक उदाहरण पाठ करा. तुकडोजी महाराजांची 'राष्ट्रसंत' ही उपाधी कोणी दिली हेही लक्षात ठेवा.
'ऑलिंपिक वर्तुळांचा गोफ' हा बाळ ज. पंडित यांचा माहितीपर पाठ आहे. ऑलिंपिक स्पर्धांची सुरुवात कशी झाली, त्यांचे उद्दिष्ट काय, आणि ध्वजावरील पाच वर्तुळांचा अर्थ काय, हे पाठात सांगितले आहे. खेळांतून जगात मैत्री आणि बंधुभाव वाढतो, हा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: बाळ ज. पंडित (१९२९–२०१५) — लेखक आणि क्रिकेट समालोचक.
ऑलिंपिक सामने झाल्याची पहिली नोंद इ. स. पूर्व ७७६ मध्ये ग्रीस देशात सापडते. विजेत्याला ऑलिव्ह वृक्षाच्या फांदीची माळ घालत.
ग्रीक सत्तेचा ऱ्हास झाल्यावर प्राचीन सामने बंद पडले (पाठात वर्ष ३९४ दिले आहे).
१८९४ मध्ये फ्रान्समध्ये भरलेल्या परिषदेत आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा पुन्हा भरवण्याचे ठरले.
१८९६ पासून ऑलिंपिक सामने दर चार वर्षांनी वेगवेगळ्या देशांत भरवले जातात.
ध्वज पांढरा असून त्यावर लाल, पिवळी, निळी, हिरवी आणि काळी अशी पाच गुंफलेली वर्तुळे आहेत. ती पाच खंड दर्शवतात; पांढरी पार्श्वभूमी म्हणजे अंतराळ.
'दिव्याच्या शोधामागचे दिव्य' हा डॉ. अनिल गोडबोले यांचा पाठ आहे. थॉमस अल्वा एडिसन यांनी विजेचा दिवा (बल्ब) कसा शोधला, त्यासाठी किती प्रयोग आणि कष्ट केले, याचे वर्णन पाठात आहे. 'दिव्य' म्हणजे मोठी कसोटी — दिवा शोधण्यासाठी एडिसनला मोठे दिव्य करावे लागले.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: डॉ. अनिल गोडबोले (१९४७–२०२०). त्यांनी 'थॉमस अल्वा एडिसन' हे पुस्तकही लिहिले.
सुट्टीत खेड्यात असताना सूर्यग्रहणामुळे दिवसा अंधार झाला. तेव्हा एडिसन विचारात गढला — अंधार दूर करणारा दिवा हवा.
विजेच्या प्रवाहाने तार तापून प्रकाश देईल, पण तार लवकर जळून जाते — ही अडचण होती.
कार्बनचा तुकडा जोडून प्रकाश देण्याचा प्रयोग थोडा यशस्वी झाला, पण तो खूप खर्चीक होता.
पंख्याच्या बांबूच्या काडीकडे पाहून त्याला विचार आला — बांबूपासून कार्बन करता येईल का?
योग्य बांबू शोधण्यासाठी सहकाऱ्यांनी आफ्रिका-आशियात हजारो मैल प्रवास केला; हिंस्र पशू आणि मलेरियाशी सामना केला.
फसलेल्या प्रयोगांचीही एडिसनने वहीत पद्धतशीर नोंद ठेवली; तो खचला नाही.
शेवटी दिवा यशस्वी झाला. घराभोवतीचा झगमगाट पाहायला सारे गाव लोटले. अमेरिकेच्या पोस्टखात्याने दिव्याचे चित्र असलेली तिकिटे काढली.
'सखू आजी' हा राजन गवस यांचा व्यक्तिचित्रणपर पाठ आहे. गावातील नव्वद वर्षांची सखू आजी लेखकाची नातेवाईक नव्हती, तरी रक्ताच्या माणसाइतकी जवळची होती. ती कवितेसारखे बोलायची, गावावर प्रेम करायची आणि नव्या विचारांची (प्रगतिशील) होती. तिच्या मृत्यूने गाव पोरके झाले.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: राजन गवस (जन्म १९५९) — कादंबरीकार; साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त. 'भंडारभोग', 'तणकट' या कादंबऱ्या.
सखू आजी ना लेखकाच्या जातीची, ना नात्याची; तरी ती त्याला खूप जवळची वाटे.
वय नव्वद, हातात काठी, वाकलेले शरीर, सुरकुतलेला चेहरा.
ती बोलायला लागली की यमक जुळलेल्या ओळी आपोआप बाहेर पडत; लेखकाला ती 'एक कविता' वाटे.
तिला भाषेचे प्रचंड ज्ञान होते, आणि बुद्धी तीक्ष्ण होती.
ती गावातल्या बायकांना शिकवू लागली. अंगठेवाल्या सरपंचाला तिने आठवड्यात सही करण्यापुरता साक्षर केला.
गावातला एक मुलगा पहिल्यांदा पोलीस झाला, तेव्हा तिने बायका गोळा करून त्याला ओवाळले.
सारा गाव हा तिचा गोतावळा (परिवार) होता.
तिच्या मृत्यूने लहान-मोठे सगळे रडले. "प्रत्येक गावात अशी एक आजी असते", असे लेखक म्हणतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
व्यक्तिचित्रण – एखाद्या व्यक्तीचे शब्दचित्र.
गोतावळा – नातेवाईक, परिवार.
प्रगतिशील – नवे, चांगले विचार स्वीकारणारा.
साक्षर – लिहिता-वाचता येणारा.
दंतकथा – लोकांच्या तोंडी चालत आलेल्या गोष्टी.
भाषाभ्यास
सखू आजीच्या बोलण्यात ग्रामीण बोलीभाषा आहे (उदा. 'माज्या', 'म्हातारं माणूस').
यमक: लोकाला–दिक्काला; कपाळ–आभाळ.
वाक्प्रचार: पोरके होणे – आधार गमावणे; खोलवर जखम करून जाणे – मनाला खूप दुःख होणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सखू आजीचे बाह्य वर्णन करा.
वय नव्वद, हातात काठी, वाकून कमान झालेले शरीर आणि सुरकुत्यांनी भरलेला चेहरा.
Q2. लेखकाला सखू आजी 'एक कविता' का वाटे?
ती सहज बोलली तरी तिच्या तोंडून यमक जुळलेल्या कवितेसारख्या ओळी बाहेर पडत.
Q3. सखू आजीच्या प्रगतिशील दृष्टीची उदाहरणे लिहा.
गावातल्या बायकांना शिकवले.
अंगठेवाल्या सरपंचाला सही करण्यापुरता साक्षर केला.
गावचा मुलगा पोलीस झाल्यावर त्याचे कौतुक करून ओवाळले.
Q4. 'गाव पोरकं झालं' असे लेखक का म्हणतो?
आजी सगळ्या गावाला आपले कुटुंब मानत होती.
सगळ्यांची काळजी घेत होती, सगळ्यांशी बोलत होती.
ती गेल्यावर गावाचा मायेचा आधार गेला.
Q5. तुमच्या परिसरातील एखाद्या आजी/आजोबांचे व्यक्तिचित्र लिहा. (स्वमत)
उदा. आमच्या गल्लीतील आजोबा रोज मुलांना गोष्टी सांगतात, झाडांना पाणी घालतात आणि सगळ्यांच्या सुख-दुःखात धावून येतात.
परीक्षेसाठी टीप
व्यक्तिचित्रणाच्या प्रश्नात बाह्य रूप + स्वभाव + कार्य असे तीन भाग लिहा.
'उजाड उघडे माळरानही' ही ललिता गादगे यांची निसर्गकविता आहे. वसंत ऋतू आल्यावर कोरडी, उजाड सृष्टी कशी रंगीबेरंगी होते, याचे सुंदर वर्णन कवितेत आहे. लिंबोणी, नागफणी, वड, पिंपळ, पळस, आंबा सगळे नटतात; कोकिळा गाते आणि उजाड माळरानही 'वसंतगान' गाऊ लागते.
'कुलूप' हा श्री. कृ. कोल्हटकर यांचा विनोदी पाठ आहे. बंडूनानांना कुलपे जमवण्याचा मोठा शौक (हव्यास) आहे. त्यामुळे त्यांच्यावर गमतीचे प्रसंग येतात. शेवटी कुलपे विकणारेच चोरी करतात; आणि बायकोच्या दागिन्यांच्या हौशीमुळे दागिने वाचतात — तेव्हा नानांच्या तोंडाला कुलूप बसते!
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर (१८७१–१९३४). पाठ 'सुदाम्याचे पोहे' या विनोदी लेखसंग्रहातील आहे.
बंडूनानांनी अनेक धातूंची, आकारांची कुलपे जमवून जणू संग्रहालय बनवले.
दुधाच्या कपाटापासून तिजोरीपर्यंत प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी कुलूप लावले.
एका प्रसंगी ते स्वतःच तिजोरी उघडत असताना, डाव्या हाताने स्वतःचा उजवा हात धरून 'चोर! चोर!' ओरडले.
गावात चाकू-सुऱ्या-कुलपे विकणारी टोळी आली. नानांनी त्यांची बहुतेक कुलपे घेऊन जुनी कुलपे बदलली.
'सुभद्राहरण' नाटक पाहायला सगळे कुटुंब गेले. नाना निर्धास्त होते.
परत आल्यावर कुलपे जशीच्या तशी, पण आतला माल चोरीला गेला होता! टोळीनेच स्वतःच्या किल्ल्यांनी चोरी केली होती.
पत्नीने सर्व दागिने अंगावर घालून नाटकाला नेले होते, म्हणून ते वाचले.
पत्नीच्या टोमण्यावर काहीच बोलता न आल्याने नानांच्या तोंडाला 'आपोआप कुलूप' बसले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
हव्यास – एखाद्या गोष्टीचा अति मोह.
शौक – आवड, छंद.
दुर्घट – कठीण.
कुचकामी – निरुपयोगी.
टोमणा – उपरोधाने बोललेले वाक्य.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: तोंडाला कुलूप बसणे – काहीच बोलता न येणे; माल लांबवणे – चोरी करणे.
'आभाळातल्या पाऊलवाटा' हा पक्ष्यांच्या स्थलांतराविषयी (migration) माहिती देणारा पाठ आहे. तो 'आपली सृष्टी आपले धन' या पुस्तकातून घेतला आहे. अनेक पक्षी दरवर्षी हजारो मैलांचा प्रवास करून हिवाळ्यात भारतात येतात आणि पुन्हा परत जातात. पक्षी का, कुठून, कधी स्थलांतर करतात, हे पाठात सांगितले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतात पक्ष्यांच्या सुमारे १२४६ जाती आहेत (पाठानुसार).
अनेक पक्षी वर्षातून दोनदा हजारो मैलांचा प्रवास करतात — हे स्थलांतर.
हिवाळ्याच्या सुरुवातीला भारतातील सरोवरांवर अनेक जातींची बदके दिसतात; ती युरोप आणि उत्तर आशियातून येतात.
भारतात येणारे श्वेतबलाक (white stork) जर्मनीतून येतात; बदकांच्या काही जाती सायबेरियातून येतात.
उत्तरेकडील प्रदेशात हिवाळ्यात खूप थंडी आणि अन्नाची टंचाई असते; म्हणून पक्षी उबदार प्रदेशात येतात.
स्थलांतराचे मार्ग शोधण्यासाठी पक्ष्यांच्या पायात ॲल्युमिनिअमचे हलके वाळे (ring) घालतात.
वाळ्यावर संस्थेचे नाव आणि क्रमांक असतो. वाळे असलेला पक्षी दुसरीकडे सापडला की त्याच्या प्रवासाची माहिती मिळते.
वाळे घातलेले पक्षी पुन्हा मोकळे सोडले जातात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्थलांतर – एका ठिकाणाहून दुसरीकडे जाणे (migration).
श्वेतबलाक – पांढरा करकोचा (white stork).
वाळे – पायात घालायची कडी (ring).
सरोवर – मोठे तळे.
पक्षी निरीक्षण – पक्ष्यांचा अभ्यास करण्यासाठी पाहणे (bird watching).
'पुन्हा एकदा' ही प्रतिमा इंगोले यांची कविता आहे. नवे काहीतरी घडवण्याचा (नवनिर्माणाचा) ध्यास कवितेत आहे. वीज, पाऊस, वारा यांच्या प्रतिमा वापरून कवयित्री म्हणते — पुन्हा एकदा तरुणांमध्ये उत्साह संचारावा, भेदभाव मिटावा आणि देश उजळून निघावा.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: प्रतिमा इंगोले (जन्म १९५३) — ग्रामीण कथाकार, कवयित्री. त्यांच्या लेखनात वैदर्भी बोलीचा प्रभावी वापर असतो. 'भुलाई' हा कवितासंग्रह, 'बुढाई' ही कादंबरी.
पुन्हा एकदा वीज चमकावी, खाली उतरावी आणि रक्तात भिनावी — म्हणजे अंगात जोश यावा.
स्नायू पेटावेत; पुन्हा एकदा पुकार (हाक) व्हावी.
पावसाच्या सरी बेभान कोसळाव्यात आणि माती एक व्हावी — भेदाभेद पुसले जावेत.
वारा घुमावा आणि इथला युवक भारला जावा (प्रेरित व्हावा).
तहान-भूक विसरून नवनिर्माणाची चाहूल लागावी.
भूमी दिगंतापर्यंत (सगळीकडे) उजळावी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नवनिर्माण – नवीन घडवणे, नवी उभारणी.
भेदाभेद – भेदभाव, फरक करणे.
भारला जाणे – प्रेरित होणे, मंत्रमुग्ध होणे.
दिगंत – दिशांचा शेवट, सगळीकडे.
पिंगा घालणे – गोल गोल फिरणे.
भाषाभ्यास
प्रतीके: वीज = जोश, ऊर्जा; पाऊस = नवचैतन्य; वारा = प्रेरणा.
पुनरावृत्ती: 'पुन्हा एकदा' ही शब्दरचना पुन्हा येते; त्यामुळे इच्छेची तीव्रता जाणवते.
मुक्तछंद कविता — यमक-मात्रांचे बंधन नाही.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पावसाच्या सरी कोसळाव्यात असे कवयित्रीला का वाटते?
कारण मातीत माती एक व्हावी आणि भेदाभेद पुसले जावेत.
Q2. 'भुलावी तहान, विसरावी भूक' असे कवयित्री का म्हणते?
युवकांना नवनिर्माणाचा इतका ध्यास लागावा की त्यांना तहान-भूकेचेही भान राहू नये.
Q3. वीज, पाऊस आणि वारा यांच्याकडून कवयित्रीला कोणते परिणाम अपेक्षित आहेत?
वीज: रक्तात भिनून स्नायू पेटावेत (जोश यावा).
पाऊस: भेदभाव मिटून माती एक व्हावी.
वारा: युवक भारले जावेत.
Q4. कवितेतील 'नवनिर्माणाचा ध्यास' स्पष्ट करा.
समाजात नवे, चांगले बदल घडावेत.
तरुणांनी उत्साहाने पुढे यावे.
भेदभाव मिटावा आणि देश उजळावा — हीच कवयित्रीची इच्छा.
Q5. देशाच्या नवनिर्माणात युवक काय करू शकतात? (स्वमत)
शिक्षण घेऊन कौशल्य मिळवणे, स्वच्छता-पर्यावरण उपक्रमांत भाग घेणे, भेदभाव न करणे आणि प्रामाणिकपणे काम करणे.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतीकांचे अर्थ (वीज, पाऊस, वारा) तक्त्यात लिहायची तयारी ठेवा.
'तिफन' ही विठ्ठल वाघ यांची वऱ्हाडी बोलीतील कविता आहे. पावसाळ्यात शेतकरी सदाशिव बैलजोडी लावून तिफनीने (पेरणीचे यंत्र) पेरणी करतो आणि त्याची पत्नी पार्वती बी पेरते. पाऊस, मातीचा सुगंध, शेतकऱ्याचे कष्ट आणि हिरव्या पिकाचे स्वप्न यांचे सुंदर चित्र या कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: विठ्ठल वाघ (जन्म १९४५). 'काळ्या मातीत मातीत', 'कपाशीची चंद्रफुले', 'पाऊसपाणी' हे कवितासंग्रह; 'डेबू' ही कादंबरी.
कविता वऱ्हाडी बोलीत आहे (विदर्भातील बोली).
काळ्या मातीत तिफन चालते; वीज नाचते आणि ढग ढोल वाजवतात.
'ते जीवनदायी झाड' हा भारत सासणे यांचा ललित पाठ आहे. उन्हाने तापलेल्या, कोरड्या प्रदेशात लेखकाच्या घरामागे एक हिरवेगार लिंबाचे झाड होते. ते झाड पक्षी, खारी, किडे-मुंग्या आणि माणसे अशा अनेक जिवांना आधार आणि आनंद देत होते. झाड लावणे म्हणजे जीवन देणे, हा पाठाचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: भारत सासणे (जन्म १९५१) — कथाकार, कादंबरीकार. 'लाल फुलांचे झाड' हा कथासंग्रह.
इथे लिंब म्हणजे कडुलिंब नव्हे; खाण्याच्या लिंबाचे (lemon) काटेरी झाड.
सभोवती जमीन तापून करपलेली, झाडे मलूल; पण हे झाड लसलशीत हिरवेगार आणि लिंबांनी लगडलेले होते.
लिंबे तोडणे हा लेखक आणि मुलांचा आवडता कार्यक्रम होता.
पारव्याच्या जोडीने त्या काटेरी झाडात घरटे बांधले. चिमण्या, तुरेदार बुलबुल, पोपट नेहमी येत.
'माझे शिक्षक व संस्कार' हा शंकरराव खरात यांचा आत्मकथनपर पाठ आहे. गावच्या शाळेतील शिक्षकांनी त्यांना कसे घडवले — अभ्यासासोबत कष्ट, शिस्त आणि चांगले संस्कार कसे दिले — याच्या आठवणी लेखकाने सांगितल्या आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: शंकरराव खरात (१९२१–२००१) — कथाकार, कादंबरीकार; दलित चळवळीत सक्रिय. 'तराळ-अंतराळ' हे आत्मचरित्र.
पुढील शिक्षणासाठी ते औंध (जि. सातारा) येथील हायस्कूलमध्ये जाणार होते.
हणमंतराव देशमुख मास्तरांनी त्यांना इंग्रजी (तर्खडकरांचे भाषांतर) शिकवले; ते स्काउटमास्तरही होते.
कात्रे मास्तर सडपातळ, दम्याचा त्रास असणारे; लेखकाचे वडील त्यांच्याकडे लाकडे फोडायला जात.
गोळीवडेकर मास्तर इतिहास-भूगोल शिकवत; ते शेतीतज्ज्ञ होते. शाळेची ओढ्याकाठची बाग मुलांच्या कष्टाने फुलली.
मुले विहिरीचे पाणी रहाटाने ओढून झाडांना देत; कुदळ-टिकावाने वाफे करत.
हेडमास्तर नाईक मास्तर शिस्तप्रिय होते; त्यांनी शाळेला शिस्त लावली.
रायगावकर मास्तरांनी प्रौढ साक्षरता वर्गाच्या जागी तमाशा पाहिल्यावर लेखकाला सांगितले: "विद्येच्या मंदिरात तमाशा कसा?" हा उपदेश लेखक कधीच विसरला नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संस्कार – चांगल्या सवयी, मूल्ये रुजवणे.
प्रौढ साक्षरता – मोठ्या माणसांना लिहायला-वाचायला शिकवणे.
रहाट – विहिरीतून पाणी काढण्याचे चाक.
दरारा – धाक, आदरयुक्त भीती.
शिस्तप्रिय – शिस्त आवडणारा.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: पक्क्या पायावर उभे करणे – मजबूत करणे; मान खाली होणे – शरम वाटणे.
शब्दयोगी अव्यये: काठची (ओढ्याकाठची), साठी (शिक्षणासाठी), मध्ये (हायस्कूलमध्ये).
समानार्थी: शिक्षक – गुरुजी – मास्तर; विद्या – ज्ञान.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखक पुढील शिक्षणासाठी कोठे जाणार होते?
औंध (जि. सातारा) येथील हायस्कूलमध्ये.
Q2. गोळीवडेकर मास्तरांचे लेखकावर प्रेम का होते?
लेखक आणि इतर मुले शाळेच्या बागेत कष्टाची कामे करत; त्यामुळे बाग फुलली. म्हणून ते मुलांवर प्रेम करत.
Q3. पाठातील शिक्षक आणि त्यांची वैशिष्ट्ये लिहा.
हणमंतराव देशमुख – इंग्रजी शिकवणारे, स्काउटमास्तर.
गोळीवडेकर मास्तर – शेतीतज्ज्ञ, बागेची आवड.
नाईक मास्तर – शिस्तप्रिय हेडमास्तर.
रायगावकर मास्तर – योग्य उपदेश करणारे.
Q4. रायगावकर मास्तरांच्या उपदेशाचा प्रसंग लिहा.
धुळवडीला प्रौढ वर्गाच्या कंदिलाच्या प्रकाशात तमाशा चालू होता.
मास्तर ते पाहून परत फिरले.
दुसऱ्या दिवशी म्हणाले, विद्येच्या मंदिरात तमाशा कसा?
लेखक हा उपदेश कधीच विसरला नाही.
Q5. तुमच्या आवडत्या शिक्षकांविषयी लिहा. (स्वमत)
उदा. आमचे गणिताचे सर अवघड गणित सोपे करून शिकवतात, प्रत्येकाकडे लक्ष देतात आणि शिस्तही लावतात. त्यांच्यामुळे मला गणिताची आवड लागली.
परीक्षेसाठी टीप
शिक्षकांची नावे आणि त्यांचे गुण यांच्या जोड्या लावण्याचा प्रश्न येतो; तक्ता करून लक्षात ठेवा.
'शब्दांचा खेळ' हा हेलन केलर यांच्या आत्मकथनातील (मराठी अनुवाद: माधव कर्वे, 'माझी जीवनकहाणी') उतारा आहे. अंध, मूक आणि बधिर असलेल्या हेलनला तिच्या शिक्षिका ॲनी मॅन्सफिल्ड सलिव्हन यांनी हातावर अक्षरे लिहून भाषा शिकवली. 'वॉटर' (w-a-t-e-r) हा शब्द समजल्यावर तिच्या आयुष्यात प्रकाश आला.
महत्त्वाचे मुद्दे
हेलन केलर (१८८०–१९६८): अंधत्व, मुकेपणा आणि बहिरेपणा — तिहेरी अपंगत्वावर मात करून त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले.
मूळ आत्मकथन: 'The Story of My Life'.
३ मार्च १८८७ हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा दिवस — त्या दिवशी शिक्षिका ॲनी आल्या. तेव्हा हेलन सुमारे सात वर्षांची होती.
शिक्षणापूर्वी हेलनची अवस्था धुक्यात अडकलेल्या, होकायंत्र नसलेल्या जहाजासारखी होती; ती रागावलेली आणि थकलेली होती.
बाईंनी तिच्या हातावर बोटांनी 'd-o-l-l' (बाहुली) असे शब्द लिहायला सुरुवात केली.
रागाच्या भरात हेलनने बाहुली फोडली.
पाण्याच्या पंपाखाली एका हातावर पाणी पडत असताना दुसऱ्या हातावर बाईंनी 'w-a-t-e-r' लिहिले. तेव्हा हेलनला समजले — प्रत्येक वस्तूला नाव असते!
घरी परतल्यावर तिने बाहुलीचे तुकडे गोळा केले; पहिल्यांदा तिला खरा पश्चात्ताप झाला.
त्या दिवशी ती 'आई', 'बाबा', 'बहीण', 'बाई' असे शब्द शिकली; पहिल्यांदाच तिला 'उद्या'ची उत्कंठा लागली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
बधिर – ज्याला ऐकू येत नाही.
मूक – ज्याला बोलता येत नाही.
आत्मकथन – स्वतःची कहाणी.
पश्चात्ताप – केलेल्या चुकीबद्दल वाटणारे दुःख.
उत्कंठा – उत्सुकता.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: आतुर होणे – उत्सुक होणे; हिरमोड होणे – नाराज होणे; उकळ्या फुटणे – खूप आनंद होणे; पालवी फुटणे – नवा उत्साह येणे; मायेची पाखर घालणे – प्रेम करणे.
उपमा: शिक्षणापूर्वीची हेलन = धुक्यातील जहाज.
लेखननियम: शिरीष (बरोबर रूप).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. हेलन केलर यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा दिवस कोणता?
३ मार्च १८८७ — ज्या दिवशी त्यांच्या शिक्षिका ॲनी मॅन्सफिल्ड सलिव्हन आल्या.
Q2. 'उकळ्या फुटणे' आणि 'हिरमोड होणे' यांचे अर्थ लिहा.
उकळ्या फुटणे – खूप आनंद होणे; हिरमोड होणे – नाराज होणे.
Q3. हेलनने 'w-a-t-e-r' हा शब्द कसा शिकला?
बाई तिला पाण्याच्या पंपाजवळ घेऊन गेल्या.
एका हातावर थंड पाणी पडत होते.
दुसऱ्या हातावर बाईंनी w-a-t-e-r लिहिले.
तेव्हा हेलनला शब्द आणि वस्तू यांचा संबंध समजला.
Q4. शिक्षणापूर्वी आणि शब्द शिकल्यानंतर हेलनच्या भावावस्थेत काय फरक होता?
नववीच्या 'उपयोजित लेखन' विभागात रोजच्या जीवनात उपयोगी लेखनप्रकार आहेत: पत्रलेखन, गद्य आकलन, कथालेखन, जाहिरात, मुलाखत, संवाद लेखन, वृत्तान्त लेखन आणि निबंध लेखन. प्रत्येक प्रकाराची रचना (format) नीट लक्षात ठेवली की पेपरमध्ये सहज गुण मिळतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पत्रलेखन: औपचारिक (व्यावहारिक — मागणी, तक्रार, विनंती, स्वपरिचय) आणि अनौपचारिक (घरगुती, कौटुंबिक). औपचारिक पत्रात विषय आवश्यक; मजकूर थोडक्यात व नेमका.
गद्य आकलन: उतारा वाचून त्यावर पाच प्रश्न तयार करायचे. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर एका वाक्यात यावे. कोण, काय, कोठे, केव्हा, का, कसे — असे प्रश्नशब्द वापरावेत.
कथालेखन: कथेचे प्रकार — शौर्यकथा, विज्ञानकथा, बोधकथा, ऐतिहासिक कथा, रूपककथा इ. शीर्षक, पात्रे, संवाद, घटनाक्रम, शेवट आणि तात्पर्य आवश्यक.
जाहिरात: लोकांचे लक्ष एखाद्या वस्तूकडे वेधते ती जाहिरात. आकर्षक घोषवाक्य, वस्तूची वैशिष्ट्ये, सवलत, संपर्क (पत्ता, फोन) द्यावा.
मुलाखत: एखाद्या व्यक्तीशी संवाद साधून तिचे विचार, कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवणे. मुलाखतकाराने कमी बोलावे, पूर्वतयारी करावी, आदराने आणि सहज प्रश्न विचारावेत.
संवाद लेखन: दोन किंवा अधिक व्यक्तींचे विषयानुरूप संभाषण. पात्रांची नावे, सहज भाषा आणि विषयाला धरून संवाद.
वृत्तान्त लेखन: सभा, संमेलन, शिबिर, कार्यशाळा यांचे नेमके, क्रमवार आणि वस्तुनिष्ठ वर्णन. यात कल्पनेला वाव नाही आणि तीव्र भावना लिहू नयेत.
निबंध: विषयानुरूप विचारांची मुद्देसूद मांडणी — प्रस्तावना, मुख्य भाग, समारोप.
महत्त्वाच्या संज्ञा
औपचारिक – कार्यालयीन, नियमांनुसार (formal).
वस्तुनिष्ठ – जसे घडले तसे, स्वतःचे मत न मिसळता (objective).
मुलाखतकार – मुलाखत घेणारा.
वृत्तान्त – घडलेल्या कार्यक्रमाचा अहवाल (report).
घोषवाक्य – जाहिरातीतील छोटे आकर्षक वाक्य (slogan).
भाषाभ्यास
औपचारिक पत्राचे प्रारूप: दिनांक → प्रति, (हुद्दा, पत्ता) → विषय → महोदय/महोदया → मजकूर → आपला/आपली विश्वासू, नाव → पाठवणाऱ्याचा पत्ता/ई-मेल.
वृत्तान्ताचा क्रम: शीर्षक → ठिकाण, दिनांक → कार्यक्रम कोणी आयोजित केला → प्रमुख पाहुणे → कार्यक्रमाचे टप्पे → समारोप, आभार.