Class 9 · History and Political Science · Chapter 1
इतिहासाची साधने
Sources of History
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्योत्तर भारताचा (इ.स. १९६१ ते २०००) इतिहास अभ्यासण्यासाठी कोणती साधने उपयोगी पडतात, हे या पाठात दिले आहे. लिखित, भौतिक, मौखिक आणि दृक्-श्राव्य साधने तसेच इंटरनेट यांच्या आधारे आधुनिक भारताचा इतिहास लिहिता येतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
आधुनिक काळातील इतिहासाची साधने प्राचीन व मध्ययुगीन साधनांपेक्षा वेगळी आहेत; ती समकालीन व सहज उपलब्ध आहेत.
लिखित साधने : वृत्तपत्रे, नियतकालिके, सरकारी गॅझेट, कोशवाङ्‌मय, ग्रंथ, पत्रव्यवहार, अभिलेखागारातील कागदपत्रे, टपाल तिकिटे.
वृत्तपत्रे ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जातात. वर्षअखेरच्या पुरवण्यांतून वर्षभरातील प्रमुख घटना समजतात.
प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया (PTI) : १९५३ नंतर वृत्तपत्रांना बातम्या, छायाचित्रे व लेख पुरवणारा महत्त्वाचा स्रोत. १९९० च्या दशकात टेलिप्रिंटरऐवजी उपग्रह प्रसारणाचा वापर सुरू केला.
ऐतिहासिक दस्तऐवज जतन केले जातात त्या ठिकाणाला अभिलेखागार म्हणतात. भारताचे राष्ट्रीय अभिलेखागार नवी दिल्ली येथे असून ते आशिया खंडातील सर्वांत मोठे आहे.
भारत सरकारच्या प्रकाशन विभागाचे ‘INDIA 2000’ सारखे वार्षिक संदर्भग्रंथ विश्वसनीय माहिती देतात.
भौतिक साधने : नाणी, नोटा, मुद्रा, अलंकार, वेशभूषा, दैनंदिन वापरातील वस्तू, प्रार्थनास्थळे, आधुनिक वास्तू, वस्तुसंग्रहालये.
टपाल तिकिटे विविध व्यक्ती, घटना, पक्षी, फुले यांवर काढली जातात. १९७७ मध्ये टपाल तिकिट अभ्यासक जाल कूपर यांच्यावर तिकिट निघाले.
नोटांची छपाई रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (मुख्यालय मुंबई) करते. नाण्यांवरून लोकसंख्या नियंत्रण, शेतीचे महत्त्व यांसारखे संदेश दिसतात.
मौखिक साधने : लोककथा, लोकगीते, म्हणी, पोवाडे, ओव्या. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे व शाहीर अमर शेख यांच्या पोवाड्यांनी प्रेरणा दिली.
दृक्-श्राव्य साधने : आकाशवाणी, दूरदर्शन, चित्रपट, इंटरनेट. फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (FTII) ची स्थापना १९६० मध्ये पुणे येथे झाली.
इंटरनेटवरील माहितीची सत्यता व विश्वासार्हता पडताळून पाहणे आवश्यक आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभिलेखागार – ऐतिहासिक कागदपत्रे जतन करण्याचे ठिकाण.
दृक्-श्राव्य माध्यमे – पाहता व ऐकता येणारी साधने.
ओवी – मौखिक परंपरेतील स्त्रियांची गीते.
टपाल तिकिट अभ्यासक (फिलाटेलिस्ट) – टपाल तिकिटांचा शास्त्रीय अभ्यास करणारी व्यक्ती.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष / व्यक्ती
माहिती
१९५३
PTI महत्त्वाचा बातमी स्रोत
१९६०
FTII, पुणे
१९७७
जाल कूपर टपाल तिकिट
अण्णा भाऊ साठे, अमर शेख
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे पोवाडे
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा : भारताचे राष्ट्रीय अभिलेखागार ...... येथे आहे. (पुणे / नवी दिल्ली / कोलकाता / हैदराबाद)
नवी दिल्ली.
Q2. टपाल खाते टपाल तिकिटांद्वारे भारतीय संस्कृतीचा वारसा जपण्याचा प्रयत्न करते, हे स्पष्ट करा.
टपाल खाते थोर व्यक्ती, सण, वास्तू, प्राणी-पक्षी, फुले आणि महत्त्वाच्या घटनांच्या जयंती-शताब्दीनिमित्त तिकिटे काढते. त्यामुळे भारताची संस्कृती व कर्तृत्व यांची माहिती पसरते आणि त्यांची आठवण जपली जाते.
Q3. आधुनिक भारताच्या इतिहासलेखनासाठी दृक्-श्राव्य माध्यमे महत्त्वाची साधने आहेत, कारण द्या.
दूरदर्शन, चित्रपट, वृत्तचित्रे यांत घटना जशा घडल्या तशा चित्र व आवाजासह नोंदल्या जातात. नेते, स्थळे व घटनांवरील माहितीपट विश्वासार्ह व जिवंत नोंद देतात.
Q4. इंटरनेटवरील माहिती पडताळून का घ्यावी?
इंटरनेटवर कोणीही माहिती टाकू शकतो. ती चुकीची, अपूर्ण किंवा एकांगी असू शकते, म्हणून इतर विश्वसनीय साधनांशी ताडून पाहिल्यावरच ती वापरावी.
Q5. मौखिक साधनांवर टीप लिहा.
लोककथा, लोकगीते, म्हणी, पोवाडे व ओव्या तोंडी परंपरेने पुढे जातात. त्यांतून लोकभावना कळते. उदा., अण्णा भाऊ साठे व अमर शेख यांच्या पोवाड्यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला प्रेरणा दिली.
परीक्षेसाठी टीप
दिलेले साधन लिखित, भौतिक, मौखिक की दृक्-श्राव्य आहे हे ओळखण्याचा सराव करा – असे तक्ते परीक्षेत येतात.
Read in English
Quick summary
This chapter explains the sources used to write the history of modern India after independence (1961–2000). These are written, material, oral and audio-visual sources, and, in recent times, the internet. It also shows how each source helps a historian and why sources must be preserved and checked.
Key points
The sources of modern history are different from those of ancient and medieval history. They are mostly contemporary and easily available.
Written sources: newspapers, periodicals, government gazettes, reference books, correspondence (letters) and documents in archives.
Newspapers are called the fourth pillar of democracy. Year-end supplements of newspapers summarise the main events of the year.
Press Trust of India (PTI), important after 1953, supplies news, photographs and articles to newspapers. In the 1990s it shifted from tele-printers to satellite broadcast and now has an online service.
The Publications Division of the Government of India publishes authentic reference books like INDIA 2000, with data on the land, people, economy, defence, education and more.
The place where historical documents are kept is called archives. The National Archives of India is in New Delhi and is the largest in Asia.
Material sources: coins, currency notes, postage stamps, seals, ornaments, clothing, objects of daily use, places of worship, modern architecture and museums.
Postage stamps are issued on leaders, flowers, birds, events and anniversaries. The government issued a stamp on philatelist Jal Cooper in 1977.
The Reserve Bank of India (headquarters Mumbai) prints currency notes. Coins have carried messages like population control and the importance of farmers.
Museums, such as the Chhatrapati Shivaji Maharaj Museum in Mumbai, display a region's heritage; private museums also exist.
Oral sources: folktales, folksongs, proverbs, ballads and owis. Powadas by Lokshahir Anna Bhau Sathe and Shahir Amar Sheikh inspired activists in the Samyukta Maharashtra Movement.
Audio-visual sources: radio, television, films and the internet. The Film and Television Institute of India (FTII) was set up in Pune in 1960. Indian News Review produced newsreels and documentaries.
Information on the internet is huge, but its truth and authenticity must be verified.
Important terms
Archives (अभिलेखागार) – place where historical documents are preserved.
Philatelist – an expert who studies postage stamps.
Owi – Marathi verses sung by women in the oral tradition.
Audio-visual media (दृक्-श्राव्य माध्यमे) – sources that can be seen and heard.
Important dates and people
Year / person
Fact
1953
PTI becomes an important news source
1960
FTII started at Pune
1977
Jal Cooper stamp issued
Anna Bhau Sathe, Amar Sheikh
powadas for Samyukta Maharashtra
New Delhi
National Archives of India
5 important questions
Q1. Choose the correct option: The National Archives of India is situated at (Pune / New Delhi / Kolkata / Hyderabad).
New Delhi.
Q2. Explain: The postal department tries to preserve the heritage of Indian culture through postage stamps.
Postage stamps are issued on leaders, festivals, monuments, flora, fauna and important anniversaries. They spread information about India's culture and achievements and preserve its memory, so they help in writing history.
Q3. Why are audio-visual media an important source for modern Indian history?
Television, films, radio and newsreels record events as they happened, with pictures and sound. Documentaries on leaders, places and events give a reliable and lively record of the period.
Q4. Why must information from the internet be checked?
Anyone can put information on the internet. It may be wrong, incomplete or biased, so its truth and authenticity must be verified with other reliable sources before using it.
Q5. Write a note on oral sources.
Oral sources include folktales, folksongs, proverbs, ballads and owis passed by word of mouth. They show people's feelings about events. For example, powadas of Anna Bhau Sathe and Amar Sheikh inspired the Samyukta Maharashtra Movement.
Exam tip
Classify any source asked into written, material, oral or audio-visual – such tables are common in the exam.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 2
भारत : १९६० नंतरच्या घडामोडी
India : Events after 1960
थोडक्यात सारांश
१९६० ते २००० या काळात भारतात घडलेल्या प्रमुख राजकीय, आर्थिक, वैज्ञानिक व सामाजिक घडामोडींचा आढावा या पाठात आहे – युद्धे, सत्ताबदल, आणीबाणी, १९९१ च्या आर्थिक सुधारणा आणि सामाजिक न्यायासाठीचे प्रयत्न.
महत्त्वाचे मुद्दे
१९६० चे दशक : गोवा, दीव, दमण पोर्तुगीज सत्तेतून मुक्त झाले. १९६२ मध्ये मॅकमहोन रेषेच्या प्रदेशात भारत-चीन युद्ध झाले. भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे शिल्पकार पं. नेहरू यांचे १९६४ मध्ये निधन झाले.
लालबहादूर शास्त्री पंतप्रधान झाले. १९६५ मध्ये काश्मीर प्रश्नावरून भारत-पाकिस्तान युद्ध झाले. सोव्हिएत रशियाने मध्यस्थी केली; १९६६ मध्ये ताश्कंद येथे शास्त्रीजींचे निधन झाले. त्यांनी ‘जय जवान जय किसान’ ही घोषणा दिली.
इंदिरा गांधी १९६६ मध्ये पंतप्रधान झाल्या. बँकांचे राष्ट्रीयीकरण व संस्थानिकांचे तनखे रद्द करणे हे त्यांचे महत्त्वाचे निर्णय.
१९७० चे दशक : १९७१ च्या युद्धानंतर बांगलादेश स्वतंत्र झाला (शेख मुजिबुर रहमान, मुक्तिवाहिनी). १९७४ मध्ये पोखरण (राजस्थान) येथे भूमिगत अणुचाचणी. १९७५ मध्ये सिक्कीम भारताचे घटक राज्य झाले.
आणीबाणी (१९७५–७७) : नागरिकांचे मूलभूत हक्क स्थगित झाले. नंतर जनता पक्षाने काँग्रेसचा पराभव केला; मोरारजी देसाई पंतप्रधान, पुढे चरणसिंह. १९८० मध्ये इंदिरा गांधी पुन्हा सत्तेवर आल्या.
१९८० चे दशक : पंजाबमधील खलिस्तान चळवळ, सुवर्णमंदिरात लष्करी कारवाई (१९८४), इंदिरा गांधींची हत्या (१९८४), आसाममधील उल्फाची चळवळ. राजीव गांधी यांनी विज्ञान-तंत्रज्ञान व अर्थव्यवस्थेत सुधारणा केल्या.
१९८९ : जनता दल सरकार – वि. प्र. सिंह (इतर मागासवर्गीयांना आरक्षण). १९९० मध्ये चंद्रशेखर पंतप्रधान. १९९१ मध्ये LTTE ने राजीव गांधींची हत्या केली.
१९९१ : सोव्हिएत रशियाचे विघटन, शीतयुद्धाची समाप्ती. पी. व्ही. नरसिंह राव सरकारने आर्थिक उदारीकरण सुरू केले – यालाच जागतिकीकरण म्हणतात.
१९९६–९९ : वाजपेयी, एच. डी. देवेगौडा, इंद्रकुमार गुजराल पंतप्रधान. १९९९ मध्ये NDA सरकार – अटलबिहारी वाजपेयी. १९९८ मध्ये अणुचाचण्या, १९९९ मध्ये कारगिल युद्ध.
विज्ञान : डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन – हरितक्रांतीचे जनक; डॉ. वर्गीस कुरियन – धवलक्रांती; डॉ. होमी भाभा – अणुऊर्जा कार्यक्रम; पहिला उपग्रह आर्यभट्ट (१९७५).
सामाजिक : महिला व बालविकास विभाग (१९८५), काकासाहेब कालेलकर आयोग (१९५३), मंडल आयोग (१९७८), अत्याचार प्रतिबंधक कायदा (१९८९).
महत्त्वाच्या संज्ञा
आणीबाणी – संविधानातील तरतुदीनुसार सामान्य हक्क स्थगित ठेवण्याचा काळ.
उदारीकरण – अर्थव्यवस्थेवरील शासकीय नियंत्रणे कमी करणे.
जागतिकीकरण – देशाची अर्थव्यवस्था जागतिक अर्थव्यवस्थेशी जोडणे.
हरितक्रांती – नव्या बियाणे-तंत्रांमुळे अन्नधान्य उत्पादनात झालेली मोठी वाढ.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९६२
भारत-चीन युद्ध
१९६५
भारत-पाक युद्ध
१९७१
बांगलादेशाची निर्मिती
१९७४
पोखरण अणुचाचणी
१९७५–७७
आणीबाणी
१९९१
आर्थिक सुधारणा
१९९८ / १९९९
अणुचाचण्या / कारगिल युद्ध
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतातील हरितक्रांतीचे जनक कोण?
डॉ. एम. एस. स्वामिनाथन.
Q2. चुकीची जोडी ओळखा : इंदिरा गांधी – आणीबाणी; राजीव गांधी – विज्ञान-तंत्रज्ञान; नरसिंह राव – आर्थिक सुधारणा; चंद्रशेखर – मंडल आयोग.
चंद्रशेखर – मंडल आयोग ही जोडी चुकीची आहे. मंडल आयोगाच्या शिफारशी वि. प्र. सिंह यांनी लागू केल्या.
Q3. १९९१ हे वर्ष जगाच्या व भारताच्या इतिहासात महत्त्वाचे का मानले जाते?
सोव्हिएत रशियाचे विघटन होऊन शीतयुद्ध संपले. भारतात राजीव गांधींची हत्या झाली आणि नरसिंह राव सरकारने आर्थिक उदारीकरण व जागतिकीकरणाचे धोरण स्वीकारले.
Q4. भारतीय अर्थव्यवस्थेची वैशिष्ट्ये सांगा.
आधुनिकीकरण, आर्थिक स्वावलंबन व सामाजिक न्याय; नियोजन आयोग व पंचवार्षिक योजनांद्वारे विकास; उद्योगांची उभारणी; १९९१ नंतर उदारीकरण व जागतिकीकरण.
Q5. जागतिकीकरणावर टीप लिहा.
१९९१ नंतर भारताने अर्थव्यवस्था जगासाठी खुली केली. परकीय गुंतवणूक वाढली, माहिती-तंत्रज्ञान व दूरसंचार क्षेत्र वाढले, भारत G-20 व BRICS चा महत्त्वाचा सदस्य झाला.
परीक्षेसाठी टीप
पंतप्रधान व त्यांच्या कार्यकाळाचा कालानुक्रमे तक्ता तयार करा – हा कृतिप्रश्न हमखास येतो.
Read in English
Quick summary
This chapter gives an overview of the main political, economic, scientific and social events in India from 1960 to 2000 – wars, changes of government, the Emergency, economic reforms of 1991, progress in science and steps for social justice.
Key points
1960s: Goa, Daman and Diu were freed from Portuguese rule. India and China fought a war in 1962 along the McMahon line. Pandit Nehru, architect of India's foreign policy, died in 1964.
Lal Bahadur Shastri became Prime Minister. India–Pakistan war over Kashmir in 1965. Soviet Russia mediated; Shastri died at Tashkent in 1966. He gave the slogan "Jai Jawan Jai Kisan".
Indira Gandhi became PM in 1966. She nationalised banks and ended the privy purses (pensions) of former princes.
1970s: the 1971 India–Pakistan war led to the creation of Bangladesh (the movement there was led by Sheikh Mujibur Rahman and the Mukti Bahini). India did its first underground nuclear test at Pokharan (1974). Sikkim became a full state in 1975.
Emergency (1975–77): fundamental rights were suspended. After it, the Janata Party defeated the Congress; Morarji Desai became PM, followed by Charan Singh. Indira Gandhi returned in 1980.
1980s: the Khalistan movement in Punjab; army action in the Golden Temple, Amritsar (1984); Indira Gandhi was assassinated (1984). ULFA's movement in Assam. Rajiv Gandhi focused on science, technology and the economy and tried to solve the Tamil issue in Sri Lanka.
1989: Janata Dal government under V. P. Singh, known for OBC reservations (Mandal Commission). Chandra Shekhar became PM in 1990. Rajiv Gandhi was assassinated by the LTTE in 1991. Unrest in Jammu and Kashmir grew into terrorism.
1991: the USSR broke up and the Cold War ended. P. V. Narasimha Rao's government began economic liberalisation, also called globalisation; foreign investment and IT jobs grew.
1996–1999: no party had a majority; Vajpayee, H. D. Deve Gowda and I. K. Gujral were PMs. In 1999 the NDA came to power with Atal Bihari Vajpayee as PM. India held nuclear tests in 1998; Kargil war with Pakistan in 1999.
Science: Dr M. S. Swaminathan – father of the Green Revolution; Dr Verghese Kurien – White Revolution (dairy co-operatives); Dr Homi Bhabha – atomic energy programme; first satellite Aryabhatta (1975).
Social changes: Department of Women and Child Development (1985); Kaka Kalelkar Commission (1953); Mandal Commission (1978) for OBCs; Prevention of Atrocities Act (1989) for SC and ST.
Important terms
Emergency (आणीबाणी) – a period when normal rights are suspended under the Constitution.
Liberalisation – reducing government controls on the economy.
Globalisation (जागतिकीकरण) – linking a country's economy with the world.
Green Revolution – big rise in food grain production with new seeds and methods.
Important dates and people
Year
Event
1962
India–China war
1965
India–Pakistan war
1971
Bangladesh formed
1974
Pokharan nuclear test
1975–77
Emergency
1991
Economic reforms
1998 / 1999
Nuclear tests / Kargil war
5 important questions
Q1. Who is the father of the Green Revolution in India?
Chandrashekhar – Mandal Commission is wrong. The Mandal Commission recommendations were implemented by V. P. Singh.
Q3. How was 1991 an important year for the world and India?
The Soviet Union broke up and the Cold War ended. In India, Rajiv Gandhi was assassinated, and the Narasimha Rao government began economic reforms (liberalisation and globalisation), which opened the economy to foreign investment.
Q4. What are the characteristics of the Indian economy?
Modernisation, economic self-sufficiency and social justice through planning (Five Year Plans by the Planning Commission), development of industries, and after 1991, liberalisation and globalisation.
Q5. Write a short note on globalisation.
After 1991 India opened its economy to the world. Foreign investment increased, IT and telecom grew, and India became an important member of G-20 and BRICS. It brought changes in the economy, politics, science, society and culture.
Exam tip
Prepare a chronological chart of Prime Ministers with their main work – it is asked as an activity question.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 3
भारतापुढील अंतर्गत आव्हाने
India’s Internal Challenges
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर भारताच्या ऐक्याला व सुरक्षिततेला काही अंतर्गत आव्हाने निर्माण झाली. पंजाबमधील अशांतता, ईशान्य भारतातील प्रश्न, नक्षलवाद, जमातवाद आणि प्रादेशिकता यांचा अभ्यास या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पंजाब : १९७३ मध्ये अकाली दलाने आनंदपूर साहिब ठराव केला – चंदीगड पंजाबला द्यावे, पंजाबी भाषिक प्रदेश पंजाबला जोडावा, सैन्यात शिखांची भरती वाढवावी, पंजाबला अधिक स्वायत्तता द्यावी.
१९८० पासून ‘स्वतंत्र खलिस्तान’ चळवळ वाढली; भिंद्रनवालेच्या नेतृत्वाखाली दहशतवाद वाढला. १९८३ मध्ये पंजाबात राष्ट्रपती राजवट लागू झाली.
ऑपरेशन ब्लू स्टार (३ ते ६ जून १९८४) : मेजर जनरल कुलदीपसिंह ब्रार यांच्याकडे सुवर्णमंदिरातून दहशतवाद्यांना बाहेर काढण्याची जबाबदारी होती. १९८६ मध्ये पुन्हा कारवाई करावी लागली; नंतर हळूहळू शांतता प्रस्थापित झाली.
ईशान्य भारत : आसाम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम, त्रिपुरा. वंश, भाषा व संस्कृतीत मोठी विविधता. पं. नेहरूंनी १९५४ मध्ये नेफा (NEFA) ची निर्मिती केली. १९७१ च्या ईशान्य परिषद कायद्याने केंद्राला सल्ला देणारी परिषद स्थापन झाली.
मिझोराम : लालडेंगा यांनी १९६१ मध्ये मिझो नॅशनल फ्रंट स्थापन केली; १९६६ मध्ये स्वतंत्र मिझोरामची घोषणा. १९७२ मध्ये केंद्रशासित प्रदेश; १९८५ मध्ये राजीव गांधींशी करार होऊन घटक राज्याचा दर्जा, लालडेंगा मुख्यमंत्री.
नागालँड : अंगामी झापू फिझो यांच्या नेतृत्वाखाली नागा नॅशनल कौन्सिलने स्वतंत्र नागालँडची मागणी केली (१९५४). १ डिसेंबर १९६३ रोजी नागालँड घटक राज्य झाले.
आसाम : १९८३ मध्ये ऑल आसाम स्टुडंट्स युनियनचे बांगलादेशी घुसखोरांविरुद्ध आंदोलन. १९८५ चा आसाम करार; १९८६ मध्ये प्रफुल्लकुमार महंतो मुख्यमंत्री.
अरुणाचल प्रदेश : १९७२ मध्ये नेफाचे नाव अरुणाचल प्रदेश; २० फेब्रुवारी १९८७ रोजी घटक राज्य.
नक्षलवाद : पश्चिम बंगालच्या दार्जिलिंग जिल्ह्यातील नक्षलबारी येथे १९६७ मध्ये शेतकरी-शेतमजुरांचा उठाव. पुढे ही चळवळ हिंसक बनली व विकास योजनांना विरोध करू लागली. महाराष्ट्रात गडचिरोली, भंडारा, चंद्रपूरचा काही भाग प्रभावित.
जमातवाद : धर्माचा अतिरेकी अभिमान धर्मांधतेत बदलतो; परस्पर अविश्वास, दंगली व राष्ट्रीय ऐक्याला धोका निर्माण होतो.
प्रादेशिकता : स्वतःच्या प्रदेशाचा अतिरेकी अभिमान; असमान विकासातून अन्यायाची भावना. समतोल विकास हा उपाय.
महत्त्वाच्या संज्ञा
फुटीरतावाद – देशापासून वेगळे होण्याची मागणी.
जमातवाद – धर्माला राष्ट्रहितापेक्षा श्रेष्ठ मानणे.
प्रादेशिकता – स्वतःच्या प्रदेशाविषयी अतिरेकी अभिमान.
चंदीगड पंजाबला द्यावे, इतर राज्यांतील पंजाबी भाषिक प्रदेश पंजाबला जोडावेत, सैन्यात शिखांची भरती वाढवावी आणि पंजाबला अधिक स्वायत्तता द्यावी.
Q2. ऑपरेशन ब्लू स्टार का करावे लागले?
भिंद्रनवालेच्या सशस्त्र अनुयायांनी अमृतसरचे सुवर्णमंदिर ताब्यात घेऊन त्याला किल्ल्याचे स्वरूप दिले होते. त्यांना बाहेर काढण्यासाठी जून १९८४ मध्ये ही लष्करी कारवाई झाली.
Q3. नक्षलवादी चळवळ स्पष्ट करा.
१९६७ मध्ये नक्षलबारी येथे छोट्या शेतकऱ्यांनी व शेतमजुरांनी जमीनदारांच्या जमिनी ताब्यात घेतल्या. शोषण संपवणे हा उद्देश होता, पण पुढे चळवळ हिंसक झाली, लोकशाही नाकारू लागली आणि अंतर्गत सुरक्षेला धोका बनली.
Q4. जमातवादामुळे राष्ट्रीय ऐक्याला कसा धोका निर्माण होतो?
विविध धर्मांच्या लोकांत अविश्वास निर्माण होतो, दंगली होतात, जीवित व मालमत्तेची हानी होते. परस्पर विश्वासाशिवाय सामाजिक व राष्ट्रीय ऐक्य टिकू शकत नाही.
Q5. आसाममध्ये शांतता कशी प्रस्थापित झाली?
१९८५ मध्ये राजीव गांधी व आसामच्या नेत्यांमध्ये करार होऊन घुसखोरांना परत पाठवण्याचा निर्णय झाला. १९८६ मध्ये निवडणुका होऊन आसाम गण परिषदेचे सरकार आले; लोकशाही प्रक्रियेतून शांतता आली.
परीक्षेसाठी टीप
ईशान्येकडील राज्ये, नेते, संघटना व घटक राज्य झाल्याचे वर्ष यांचा तक्ता तयार करा.
Read in English
Quick summary
After independence India faced several internal challenges to its unity and security. This chapter studies the unrest in Punjab, the problems of north-east India, the Naxalite movement, communalism and regionalism, and how the country dealt with them.
Key points
Punjab: In 1973 the Akali Dal passed the Anandpur Sahib Resolution (Chandigarh to Punjab, Punjabi-speaking areas to Punjab, more Sikhs in the army, more autonomy). In 1980 the movement for an independent Khalistan began; terrorism grew around Jarnail Singh Bhindranwale. President's rule was imposed in 1983.
Operation Blue Star (3–6 June 1984), led by Maj. Gen. Kuldeep Singh Brar, removed terrorists from the Golden Temple, Amritsar. Another operation against terrorists in the Golden Temple was needed in 1986; later peace slowly returned.
North-east India has eight states: Assam, Arunachal Pradesh, Manipur, Meghalaya, Mizoram, Nagaland, Sikkim and Tripura. They have great ethnic, language and cultural diversity. Nehru formed NEFA in 1954. NEFA was later placed under the Ministry of External Affairs (1965). The North-Eastern Council Act of 1971 set up a council to advise the Centre on the region.
Mizoram: Laldenga founded the Mizo National Front (1961) and declared independent Mizoram in 1966. It became a Union Territory in 1972; after the 1985 agreement with Rajiv Gandhi it became a full state, with Laldenga as Chief Minister.
Nagaland: the Naga National Council under Angami Zapu Phizo demanded independence and in 1954 announced an independent Nagaland. Nagaland became a full state on 1 December 1963.
Assam: the 1983 agitation by the All Assam Students Union against illegal Bangladeshi migrants ended with the Assam Accord (1985); Prafulla Kumar Mahanta of the Asom Gana Parishad became Chief Minister in 1986.
Arunachal Pradesh: NEFA was renamed Arunachal Pradesh in 1972 and became a state on 20 February 1987.
Naxalism: began at Naxalbari (Darjeeling district, West Bengal) in 1967 as a peasant revolt against landlords. Later it turned to violence and opposed government welfare schemes. It spread to Andhra Pradesh, Telangana, Chhattisgarh, Odisha, Madhya Pradesh and Gadchiroli, Bhandara and Chandrapur in Maharashtra.
Communalism comes from narrow religious pride that turns into fanaticism. It breaks trust, causes riots and harms national unity. We should mix with people of all religions and look at problems rationally.
Regionalism is excessive pride in one's region. Unequal development between states creates a feeling of injustice; balanced development reduces it.
Important terms
Separatism (फुटीरतावाद) – demand to break away from the country.
Operation – a military action with a specific aim.
Communalism (जमातवाद) – putting one's religion above national interest.
Regionalism (प्रादेशिकता) – excessive pride in one's region.
Important dates and people
Year
Event
1963
Nagaland becomes a state
1967
Naxalbari uprising
1973
Anandpur Sahib Resolution
1984
Operation Blue Star
1985
Assam Accord; Mizo Accord
1987
Arunachal Pradesh becomes a state
5 important questions
Q1. What were the demands of the Anandpur Sahib Resolution?
Chandigarh should be made part of Punjab, Punjabi-speaking areas of other states should be added to Punjab, more Sikhs should be recruited in the army, and Punjab should get more autonomy.
Q2. Why was Operation Blue Star undertaken?
Bhindranwale's armed followers had captured the Golden Temple at Amritsar and turned it into a fort. Operation Blue Star (June 1984) was carried out by the army to remove the terrorists from the temple.
Q3. Explain the Naxalite movement.
It began at Naxalbari in West Bengal in 1967, when poor farmers and labourers took over landlords' land. It aimed to end exploitation of farmers, but later turned to terrorism, rejected democracy and blocked welfare schemes, making it a serious threat to internal security.
Q4. How does communalism harm national unity?
It makes people suspicious of other religions, leads to riots, loss of lives and property, and breaks mutual trust. Without trust, social unity and hence national unity cannot be achieved.
Q5. How was peace established in Assam?
The 1985 Assam Accord, signed by PM Rajiv Gandhi and Assamese leaders, decided to send back infiltrators from Bangladesh. Elections were held in 1986 and the Asom Gana Parishad formed the government, bringing peace through democracy.
Exam tip
Make a table of north-east states with their leader, organisation and year of statehood – it helps in match-the-pairs.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 4
आर्थिक विकास
Economic Development
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर भारताने स्वीकारलेली मिश्र अर्थव्यवस्था, पंचवार्षिक योजना, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण, वीस कलमी कार्यक्रम, मुंबईतील गिरणी कामगारांचा संप आणि १९९१ चे नवे आर्थिक धोरण यांचा अभ्यास या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मिश्र अर्थव्यवस्था : पं. नेहरूंनी भांडवलशाही व समाजवाद यांच्यातील मध्यममार्ग स्वीकारला. यात सार्वजनिक क्षेत्र (उदा. संरक्षण उत्पादन), खाजगी क्षेत्र (उदा. उपभोग्य वस्तू) आणि संयुक्त क्षेत्र असते.
संरक्षण, संशोधन, रस्ते, रेल्वे, बंदरे यांसाठी प्रचंड भांडवल लागते व नफा उशिरा मिळतो, म्हणून सरकारने यांत गुंतवणूक केली.
नियोजन आयोग १९५० मध्ये स्थापन झाला; अध्यक्ष पं. नेहरू.
पहिली योजना (१९५१–५६) : शेती, जलसिंचन, ऊर्जा.
दुसरी योजना (१९५६–६१) : औद्योगिकीकरण – भिलाई, दुर्गापूर, रूरकेला येथे पोलाद प्रकल्प; सिंद्री खत कारखाना; चित्तरंजन रेल्वे इंजिन; विशाखापट्टणम जहाजबांधणी; भाक्रा-नानगलसारखी धरणे.
तिसरी योजना (१९६१–६६) : शेती व उद्योग यांचा समतोल. युद्धे व दुष्काळामुळे १९६६–६९ मध्ये तीन वार्षिक योजना.
चौथी योजना : स्वावलंबन; १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण. पाचवी : दारिद्र्य निर्मूलन. सहावी : IRDP, NREP. सातवी : जवाहर रोजगार योजना, इंदिरा आवास योजना. आठवी : खाजगी क्षेत्राला वाव, मध्यान्ह भोजन योजना. नववी : शेती व ग्रामीण विकास.
बँकांचे राष्ट्रीयीकरण : इंपीरियल बँकेचे रूपांतर स्टेट बँक ऑफ इंडिया (१९५५) मध्ये. १९ जुलै १९६९ रोजी इंदिरा गांधींनी १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले; १९८० मध्ये आणखी ६.
वीस कलमी कार्यक्रम :१ जुलै १९७५ – जमीन कमाल मर्यादा, किमान वेतन, वेठबिगारी मुक्ती, किंमत नियंत्रण, सार्वजनिक वितरण व्यवस्था सुधारणे.
गिरणी कामगार : मुंबईत पहिली कापड गिरणी १८५४ मध्ये कावसजी दावर यांनी सुरू केली; परिसर ‘गिरणगाव’ म्हणून ओळखला जाऊ लागला. नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी साप्ताहिक सुट्टी मिळवली. डॉ. दत्ता सामंत यांच्या नेतृत्वाखाली १८ जानेवारी १९८२ पासून मोठा संप; अनेक गिरण्या कायमच्या बंद झाल्या.
नवे आर्थिक धोरण (१९९१) : पंतप्रधान पी. व्ही. नरसिंह राव व अर्थमंत्री डॉ. मनमोहन सिंग – उदारीकरण, खाजगीकरण, जागतिकीकरण (खाउजा).
महत्त्वाच्या संज्ञा
मिश्र अर्थव्यवस्था – सार्वजनिक व खाजगी क्षेत्र एकत्र काम करतात अशी व्यवस्था.
पंचवार्षिक योजना – पाच वर्षांसाठीचा विकास आराखडा.
राष्ट्रीयीकरण – खाजगी संस्थांची मालकी सरकारने घेणे.
उदारीकरण – व्यापार-उद्योगांवरील शासकीय नियंत्रणे कमी करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९५०
नियोजन आयोग
१९५५
स्टेट बँक ऑफ इंडिया
१९६९
१४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण
१९७५
वीस कलमी कार्यक्रम
१९८२
गिरणी कामगारांचा संप
१९९१
नवे आर्थिक धोरण
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मिश्र अर्थव्यवस्था ही संकल्पना स्पष्ट करा.
ज्या अर्थव्यवस्थेत सार्वजनिक, खाजगी व संयुक्त क्षेत्र एकाच वेळी कार्यरत असतात तिला मिश्र अर्थव्यवस्था म्हणतात. भांडवलशाही व समाजवादातील चांगले गुण एकत्र आणण्यासाठी भारताने ती स्वीकारली.
Q2. बँकांचे राष्ट्रीयीकरण का करण्यात आले?
खाजगी बँका काही उद्योगसमूहांचेच हित पाहत. शेती, लघुउद्योग व दुर्बल घटकांना कर्ज मिळावे, बँकांचा नफा राष्ट्रविकासासाठी वापरता यावा आणि सरकारी योजनांना मदत व्हावी म्हणून राष्ट्रीयीकरण झाले.
Q3. वीस कलमी कार्यक्रमातील प्रमुख तरतुदी लिहा.
जमीन कमाल मर्यादा, किमान वेतन, उद्योगांत कामगारांचा सहभाग, वेठबिगारी मुक्ती, करचुकवेगिरी व तस्करी रोखणे, जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती नियंत्रित करणे, सार्वजनिक वितरण व्यवस्था सुधारणे.
Q4. १९८२ मध्ये मुंबईच्या गिरणी कामगारांनी संप का केला?
१९८१ मध्ये कामगारांना २०% दिवाळी बोनसची अपेक्षा होती, पण मान्यताप्राप्त संघटनेने कामगारांना न विचारता ८ ते १७% बोनस मान्य केला. नाराज कामगारांनी डॉ. दत्ता सामंत यांच्या नेतृत्वाखाली १८ जानेवारी १९८२ पासून संप केला.
Q5. दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेची वैशिष्ट्ये सांगा.
जलद औद्योगिकीकरण – भिलाई, दुर्गापूर, रूरकेला पोलाद प्रकल्प; सिंद्री खत कारखाना; चित्तरंजन रेल्वे इंजिन कारखाना; विशाखापट्टणम जहाजबांधणी आणि भाक्रा-नानगलसारखी मोठी धरणे.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक पंचवार्षिक योजनेचा एक प्रमुख प्रकल्प किंवा योजना लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
This chapter studies India's economic path after independence: the mixed economy, the Five Year Plans, nationalisation of banks, the 20-point programme, the Mumbai mill workers' strike and the New Economic Policy of 1991.
Key points
Mixed economy: Pandit Nehru chose a middle path between capitalism (private ownership) and socialism (state ownership). It has a public sector (e.g. defence production), a private sector (e.g. consumer goods) and a joint sector.
Areas like defence, research, roads, railways and ports need huge capital with delayed returns, so the government invested in them.
The Planning Commission was set up in 1950 with Nehru as Chairman. It made the Five Year Plans.
1st Plan (1951–56): agriculture, irrigation, energy – the foundation of planned development.
2nd Plan (1956–61): industrialisation – steel plants at Bhilai, Durgapur and Rourkela, fertiliser plant at Sindri, rail engines at Chittaranjan, ship building at Visakhapatnam; dams like Bhakra-Nangal.
3rd Plan (1961–66): balance of agriculture and industry. Then three annual plans (1966–69) due to wars and famine.
4th Plan (1969–74): self-reliance; 14 banks nationalised. 5th Plan (1974–79): removal of poverty; Rolling Plan (1978) by the Janata government failed.
6th Plan (1980–85): IRDP, NREP, RLEGP. 7th Plan (1985–90): Jawahar Rojgar Yojana, Indira Awaas Yojana – important for employment. 8th Plan (1992–97): more scope to private sector, Midday Meal Scheme. 9th Plan (1997–2002): agriculture and rural development.
Nationalisation of banks: the Imperial Bank became the State Bank of India (1955). PM Indira Gandhi nationalised 14 banks on 19 July 1969; six more in 1980. Aim: credit for agriculture, small industries and weaker sections.
20-Point Programme: announced by Indira Gandhi on 1 July 1975 – land ceiling, minimum wages, freeing bonded labour, price control and better public distribution.
Mill workers: the first textile mill in Mumbai was started in 1854 by Cowasjee Davar; the area became "Girangaon". Narayan Meghaji Lokhande won a weekly holiday for mill workers (1882). The great strike led by Dr Datta Samant began on 18 January 1982 with about 2.5 lakh workers; many mills closed for good.
New Economic Policy (1991): PM P. V. Narasimha Rao and Finance Minister Dr Manmohan Singh linked India's economy to the global economy through liberalisation, privatisation and globalisation (LPG).
Important terms
Mixed economy (मिश्र अर्थव्यवस्था) – both public and private sectors work together.
Five Year Plan (पंचवार्षिक योजना) – plan of development for five years.
Nationalisation (राष्ट्रीयीकरण) – government taking over ownership of private units.
Liberalisation – reducing government control over trade and industry.
Important dates and people
Year
Event
1950
Planning Commission formed
1955
State Bank of India formed
1969
14 banks nationalised
1975
20-Point Programme
1982
Mumbai mill strike
1991
New Economic Policy
5 important questions
Q1. Explain the concept of a mixed economy.
It is an economy in which the public sector (government), the private sector and the joint sector work side by side. India adopted it to combine the good points of capitalism and socialism.
Q2. Why were banks nationalised?
Private banks served the interests of a few industrial groups. Nationalisation was done to give credit to agriculture, small industries and weaker sections, to use bank profits for national development and to support government schemes.
Q3. Write the main provisions of the 20-point programme.
Land ceiling, minimum wages, workers' participation in industry, freeing bonded labour, preventing tax evasion and smuggling, controlling prices of necessities and improving the public distribution system.
Q4. Why did the mill workers of Mumbai go on strike in 1982?
In 1981 they expected a 20% Diwali bonus, but the recognised union agreed to 8–17% without consulting them. Unhappy, workers of 65 mills went on strike under Dr Datta Samant from 18 January 1982.
Q5. What were the main features of the 2nd Five Year Plan?
Rapid industrialisation: steel plants at Bhilai, Durgapur and Rourkela, fertiliser factory at Sindri, rail engine factory at Chittaranjan, ship building at Visakhapatnam and big dams like Bhakra-Nangal.
Exam tip
Remember one key project or scheme for each Five Year Plan – it is enough to answer most plan-related questions.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 5
शैक्षणिक वाटचाल
Education
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर भारतात व महाराष्ट्रात शिक्षणाचा विकास कसा झाला – प्राथमिक, माध्यमिक व उच्च शिक्षण, महत्त्वाचे आयोग, शैक्षणिक धोरणे आणि विज्ञान, तंत्रज्ञान, व्यवस्थापन, कला व वैद्यकीय क्षेत्रातील संशोधन संस्था यांचा आढावा या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
१९५१ च्या जनगणनेतून निरक्षरतेचा प्रश्न किती गंभीर आहे हे दिसले. साक्षरता : १९७१ – ३४%, १९८१ – ४३%, १९९१ – ५२%, २००१ – ६४%. १९९१ मध्ये केरळ पूर्ण साक्षर राज्य झाले.
१९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्य निर्मितीनंतर इयत्ता १ ते ७ साठी राज्यभर एकच अभ्यासक्रम लागू करण्यात आला.
प्राथमिक शिक्षण : ६ ते १४ वयोगटातील सर्व मुलांची १००% उपस्थिती, गळती थांबवणे, मुलींचे शिक्षण यांवर भर. ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड (१९८८) – किमान दोन वर्गखोल्या, स्वच्छतागृहे, दोन शिक्षक (एक स्त्री), फळा, नकाशे, ग्रंथालय इत्यादी. मध्यान्ह भोजन योजना १९९५ मध्ये सुरू.
अनुताई वाघ यांनी ठाणे जिल्ह्यात आदिवासी मुलांसाठी कोसबाड प्रकल्प – पाळणाघरे, बालवाड्या, ‘कुरणशाळा’ सुरू केल्या.
आयोग : विद्यापीठ शिक्षण आयोग (१९४८, डॉ. राधाकृष्णन); मुदलियार आयोग (१९५२–५३) – माध्यमिक शिक्षण; कोठारी आयोग (१९६४) – डॉ. दौलतसिंह कोठारी, देशभर १० + २ + ३ आकृतिबंधाची शिफारस.
महाराष्ट्राने १९७२ मध्ये १० + २ + ३ आकृतिबंध स्वीकारला; पहिली दहावी बोर्ड परीक्षा १९७५ मध्ये झाली.
महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ – पुणे, १ जानेवारी १९६६; बालभारती (पाठ्यपुस्तक मंडळ) – पुणे, २७ जानेवारी १९६७; NCERT – दिल्ली, १ सप्टेंबर १९६१; राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद – पुणे, १९८४.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण १९८६ मुळे शिक्षणात मूलभूत बदल झाले.
मुक्त विद्यापीठे :इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ (IGNOU) – २० सप्टेंबर १९८५; महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ, नाशिक – १९८९.
संशोधन संस्था : CSIR (१९५०) – निवडणुकीतील बोटावरील शाई; ICMR (१९४९); पहिली IIT खरगपूर (१९५१); IIM अहमदाबाद (१९६१); राष्ट्रीय डिझाइन संस्था, अहमदाबाद (१९६१); FTII पुणे (प्रभात फिल्म कंपनीचा वारसा).
संगणक : १९८७ मध्ये अमेरिकेने महासंगणक देण्यास नकार दिल्यावर १९८८ मध्ये पुण्यात C-DAC स्थापन झाले आणि डॉ. विजय भटकर यांच्या नेतृत्वाखाली ‘परम’ महासंगणक तयार झाला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
साक्षरता – लिहिता-वाचता येण्याची क्षमता.
गळती – शिक्षण पूर्ण होण्याआधी शाळा सोडणे.
मुक्त विद्यापीठ – दूरशिक्षण पद्धतीने शिक्षण देणारे विद्यापीठ.
बुद्धिमत्तेचे स्थलांतर (ब्रेन ड्रेन) – सुशिक्षित लोक परदेशी कामासाठी जाणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९५१
पहिली IIT, खरगपूर
१९६४
कोठारी आयोग
१९६६ / १९६७
राज्य मंडळ / बालभारती, पुणे
१९८५
IGNOU
१९८८
ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड; C-DAC
१९९५
मध्यान्ह भोजन योजना
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कोठारी आयोगाने कोणती शिफारस केली?
देशभर शिक्षणाचा एकसमान १० + २ + ३ आकृतिबंध असावा, शिक्षण राष्ट्रीय विकास, सामाजिक एकात्मता व सातत्यपूर्ण शिक्षणाशी जोडलेले असावे.
Q2. बालभारतीची कार्ये सांगा.
इयत्ता १ ली ते १२ वी साठी विविध भाषांत पाठ्यपुस्तके तयार करून प्रकाशित करणे आणि मुलांसाठी ‘किशोर’ मासिक प्रकाशित करणे.
Q3. कोसबाड प्रकल्पावर टीप लिहा.
अनुताई वाघ यांनी ठाणे जिल्ह्यातील कोसबाड येथे आदिवासी मुलांच्या शिक्षणासाठी पाळणाघरे, बालवाड्या, प्राथमिक शाळा, प्रौढ शिक्षण वर्ग आणि गुरे चारताना शिकता येईल अशा ‘कुरणशाळा’ सुरू केल्या.
Q4. मुक्त विद्यापीठे का सुरू करण्यात आली?
नियमित महाविद्यालयात जाऊ न शकणाऱ्यांना – नोकरदार, गृहिणी, दुर्गम भागातील लोक – दूरशिक्षणातून शिक्षण मिळावे म्हणून IGNOU (१९८५) व नाशिकचे मुक्त विद्यापीठ (१९८९) सुरू झाले.
Q5. C-DAC ची स्थापना का करण्यात आली?
१९८७ मध्ये अमेरिकेने भारताला महासंगणक देण्यास नकार दिला. म्हणून १९८८ मध्ये पुण्यात C-DAC स्थापन झाले व डॉ. विजय भटकर यांच्या नेतृत्वाखाली स्वदेशी ‘परम’ महासंगणक तयार केला.
परीक्षेसाठी टीप
संस्था, ठिकाण व स्थापना वर्ष यांचा तक्ता करा – जोड्या जुळवा प्रश्न त्यावरून येतात.
Read in English
Quick summary
This chapter reviews how education developed in India and Maharashtra after independence – primary, secondary and higher education, important commissions and policies, and national institutes for research in science, technology, management, design, films and medicine.
Key points
The 1951 Census showed how big the problem of illiteracy was. Literacy rose from 34% (1971) to 43% (1981), 52% (1991) and 64% (2001). Kerala became fully literate in 1991.
After Maharashtra was formed in 1960, a common curriculum for Stds I–VII was made for the whole state.
Primary education: schemes aimed at 100% enrolment of children aged 6–14, stopping drop-outs and education for girls. Operation Blackboard (1988), a central scheme, gave schools at least two classrooms, toilets, two teachers (one a woman), blackboards and library books. The mid-day meal scheme began in 1995.
Anutai Wagh worked for Adivasi education in Thane district – the Kosbad project (crèches, nursery schools and meadow schools "kuranshala").
Commissions: University Education Commission (1948, Dr S. Radhakrishnan); Mudaliar Commission (1952–53) for secondary education; Kothari Commission (1964) under Dr D. S. Kothari suggested a uniform national pattern 10 + 2 + 3.
Maharashtra adopted 10 + 2 + 3 in 1972; the first Std X board exam under it was held in 1975.
The Maharashtra State Board of Secondary and Higher Secondary Education was set up at Pune on 1 January 1966; Balbharati (textbook bureau) on 27 January 1967; MSCERT at Pune in 1984; NCERT in Delhi on 1 September 1961.
National Policy on Education 1986 brought basic changes; the Primary Education Curriculum 1988 and the competency-based curriculum 1995 followed.
Open universities:IGNOU (20 September 1985) and Yashwantrao Chavan Maharashtra Open University, Nashik (1989).
Research institutes: CSIR (1950) – its work includes the indelible ink used in elections; ICMR (1949) for medical research; first IIT at Kharagpur (1951); IIM Ahmedabad (1961, with help from Harvard Business School); National Institute of Design, Ahmedabad (1961); FTII Pune (from the legacy of Prabhat Film Company).
Computers: the first Indian computer ISIJU (1969); TCS began software work (1974); after the USA refused a supercomputer (1987), C-DAC Pune was set up (1988) and built Param under Dr Vijay Bhatkar.
Important terms
Literacy (साक्षरता) – ability to read and write.
Drop-out – a child who leaves school before completing education.
Open university – a university that teaches through distance education.
Brain drain – educated people leaving the country to work abroad.
Important dates and people
Year
Event
1951
First IIT, Kharagpur
1961
NCERT; IIM Ahmedabad
1964
Kothari Commission
1966 / 1967
State Board / Balbharati, Pune
1985
IGNOU
1995
Mid-day meal scheme
5 important questions
Q1. What did the Kothari Commission recommend?
It recommended a uniform national pattern of education – 10 + 2 + 3 – along with changes for national development, social integration and continuing education.
Q2. What are the functions of Balbharati?
It prepares and publishes textbooks for Stds I to XII in several languages for Maharashtra and publishes the children's magazine Kishor.
Q3. Write a note on the Kosbad project.
Anutai Wagh worked for the education of Adivasi children at Kosbad in Thane district. She started crèches, nursery and primary schools, adult education classes and "meadow schools" (kuranshala) where children could learn while grazing cattle.
Q4. Why were open universities started?
To make education available to those who cannot attend regular college – working people, women at home and people in remote areas – through distance learning. IGNOU (1985) and YCMOU, Nashik (1989) are examples.
Q5. Why was C-DAC established?
In 1987 the USA refused to give India a supercomputer. So the government set up C-DAC in Pune in 1988, which developed India's own supercomputer Param under Dr Vijay Bhatkar.
Exam tip
Learn the institutes with their place and year in a table – match-the-pairs questions come from it.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 6
महिला व अन्य दुर्बल घटकांचे सक्षमीकरण
Empowerment of Women and other Weaker Sections
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर महिला, आदिवासी, अनुसूचित जाती व अल्पसंख्याक यांना समान हक्क व प्रतिष्ठा मिळावी म्हणून झालेल्या चळवळी, महिला संघटना, शासकीय समित्या आणि कायदे यांचा अभ्यास या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
दर हजार पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या १९५१ मध्ये ९४६ होती, ती १९९१ मध्ये ९२७ झाली – मुलींविषयीच्या भेदभावाचे हे लक्षण.
लाटणे मोर्चा (१९७२) : महागाई व जीवनावश्यक वस्तूंच्या टंचाईविरुद्ध समाजवादी नेत्या मृणाल गोरे यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईतील स्त्रियांचा मोर्चा.
संयुक्त राष्ट्रांनी १९७५ हे आंतरराष्ट्रीय महिला वर्ष जाहीर केले. भारत सरकारने डॉ. फुलरेणू गुहा यांच्या अध्यक्षतेखाली स्त्रियांच्या दर्जाविषयी समिती नेमली.
महाराष्ट्रात स्त्री-मुक्ती संघर्ष समिती (जाहीरनामा १९७८), स्त्रीमुक्ती आंदोलन समिती (१९७७), महिला दक्षता समिती, नारी प्रबोधन मंच अशा संघटनांनी हुंडा व लिंगभेदाविरुद्ध लढा दिला.
दारूबंदी आंदोलन (१९९२) : आंध्र प्रदेशातील नेल्लोर जिल्ह्यातील दुबगुंटा गावातून सुरू; स्त्रियांनी दारूची दुकाने बंद पाडली.
स्त्रियांसाठी कायदे : १९५२ च्या कायद्याने पोटगी व वडिलांच्या संपत्तीत वाटा; हुंडा प्रतिबंधक कायदा १९६१ (१९८४ मध्ये सुधारणा); प्रसूती लाभ कायदा; कुटुंब न्यायालये (१९८४); रूप कंवर प्रकरणानंतर (१९८७) सती प्रतिबंधक कायदा; मानवी हक्क संरक्षण कायदा (१९९३).
एसएनडीटी महिला विद्यापीठ, मुंबई आणि इतर विद्यापीठांत स्त्री अभ्यास केंद्रे सुरू झाली.
आरक्षण : स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये स्त्रियांसाठी जागा राखीव; महाराष्ट्रासह १५ राज्यांत ५०% जागा राखीव.
आदिवासी दुर्गम भागात राहत असल्याने मागास राहिले; त्यांच्यासाठी शिक्षण, आरोग्य व उपजीविकेच्या योजना राबवल्या गेल्या.
अनुसूचित जाती : संविधानाने अस्पृश्यता नष्ट केली; अत्याचार प्रतिबंधक कायदा (१९८९) संरक्षण देतो. अल्पसंख्याकांना सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क दिले आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सक्षमीकरण – स्वतःच्या जीवनाविषयी निर्णय घेण्याचे बळ, हक्क व आत्मविश्वास मिळणे.
हुंडा – विवाहात वधूपक्षाकडून मागितला जाणारा पैसा किंवा वस्तू.
Q1. १९९२ मध्ये दारूबंदीची चळवळ ...... राज्यात सुरू झाली.
आंध्र प्रदेश.
Q2. चिपको आंदोलनावर टीप लिहा.
१९७३ मध्ये हिमालयाच्या पायथ्याच्या जंगलातील झाडे ठेकेदार तोडू लागले. गौरादेवी यांच्या नेतृत्वाखाली गावातील स्त्रिया झाडांना बिलगल्या (चिपको) आणि झाडे वाचवली. यातून पर्यावरण रक्षणातील स्त्रीशक्ती दिसली.
Q3. १९८४ मध्ये हुंडा प्रतिबंधक (सुधारणा) कायदा का करण्यात आला?
१९६१ च्या कायद्यानंतरही हुंडाबळी वाढत होते आणि कायदा पुरेसा कडक नव्हता. म्हणून १९८४ मध्ये त्यात सुधारणा करून तो अधिक कठोर केला.
Q4. मानवी हक्क संरक्षण कायद्यावर टीप लिहा.
स्त्री-पुरुषांवरील अन्याय रोखण्यासाठी १९९३ मध्ये हा कायदा झाला. त्यानुसार मानवी हक्कांच्या उल्लंघनाची चौकशी करण्यासाठी राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग स्थापन झाला.
Q5. स्त्री-मुक्ती चळवळ का सुरू झाली?
स्त्रियांना विषमता, हुंडा, कौटुंबिक हिंसा, कमी मजुरी, शिक्षण व हक्कांचा अभाव यांना तोंड द्यावे लागत होते. हा भेदभाव दूर करून समान दर्जा मिळवण्यासाठी चळवळ सुरू झाली.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक कायदा कोणत्या समस्येसाठी झाला हे जोडून लक्षात ठेवा – ‘कारणे लिहा’ प्रश्नांसाठी उपयोगी.
Read in English
Quick summary
This chapter describes the efforts made after independence to give women, Adivasis, Scheduled Castes and minorities equal rights and dignity – through people's movements, women's organisations, government committees and laws.
Key points
The number of women per 1000 men fell from 946 (1951) to 927 (1991) – a sign of discrimination against girls.
Laatne morcha (1972): women in Mumbai led by socialist leader Mrinal Gore protested with rolling pins against price rise and scarcity of essential goods.
Chipko movement (1973): women in the Himalayan foothills (Uttarakhand), led by Gaura Devi, hugged trees to stop them being cut.
The UN declared 1975 International Women's Year. (8 March is Women's Day; the first demonstration by working women was held in New York on 8 March 1857.) The Government of India formed the Committee on the Status of Women in 1975 under Dr Phulrenu Guha.
In Maharashtra, women's groups like the Stree-mukti Sangharsha Samiti (manifesto 1978), Streemukti Andolan Samiti (1977, Soudamini Rao), Mahila Dakshata Samiti and Nari Prabodhan Manch fought against dowry and gender discrimination.
Anti-liquor movement (1992): women of Dubuganta village, Nellore district, Andhra Pradesh, forced arrack shops to close.
Laws for women: a 1952 law recognising women's right to alimony and a share in father's property; Dowry Prohibition Act 1961 (amended 1984); Maternity Benefit Act (leave for working mothers); Family Courts (1984); Sati (Prevention) Act 1988 after the Roop Kanwar case (1987); Protection of Human Rights Act 1993.
Women's Studies Centres were started at SNDT Women's University, Mumbai, and other universities.
Reservation: seats are reserved for women in local self-government bodies; Maharashtra and 15 other states reserve 50% seats for women. Many women have become Chief Ministers.
Adivasis live in remote forests and hills and are economically backward. Schemes for their education, health and livelihood have been made; the Constitution gives them special protection.
Scheduled Castes: the Constitution banned untouchability and gave equality. The Prevention of Atrocities Act (1989) protects SC and ST people.
Minorities get cultural and educational rights under the Constitution.
Important terms
Empowerment (सक्षमीकरण) – giving people power, rights and confidence to control their own lives.
Dowry (हुंडा) – money or goods demanded from the bride's family.
Sati – a cruel practice of a widow burning herself on her husband's funeral pyre.
Weaker sections – groups that are socially and economically backward.
Important dates and people
Year
Event
1961
Dowry Prohibition Act
1972
Laatne morcha (Mrinal Gore)
1973
Chipko movement
1975
International Women's Year
1984
Family Courts; Dowry Act amended
1988
Sati (Prevention) Act
1993
Protection of Human Rights Act
5 important questions
Q1. Complete: In 1992, a movement against drinking alcohol was started in ___.
Andhra Pradesh.
Q2. Write a short note on the Chipko movement.
In 1973, contractors began cutting trees in the Himalayan foothills (now Uttarakhand). Village women led by Gaura Devi hugged ("chipko") the trees to save them. It showed the strength of women in protecting forests and the environment.
Q3. Why was the Dowry Prohibition (Amendment) Act enacted in 1984?
Even after the 1961 Act, dowry deaths kept increasing and the law was not strict enough. So it was amended in 1984 to make it stronger and punish both giving and taking dowry more effectively.
Q4. Write a note on the Protection of Human Rights Act.
It was passed in 1993 to prevent injustice to men and women. Under it the National Human Rights Commission was set up to inquire into violations of human rights.
Q5. Why did the women's liberation movement begin?
Women faced inequality, dowry, domestic violence, low wages and lack of education and rights. To fight this discrimination and get equal status, women organised themselves into the women's liberation movement.
Exam tip
Questions like "explain with reasons" are common here – link each law to the problem it solved.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 7
विज्ञान व तंत्रज्ञान
Science and Technology
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर भारताने अणुऊर्जा, क्षेपणास्त्रे, अवकाश संशोधन, रेल्वे, दूरसंचार आणि खनिज तेल या क्षेत्रांत केलेली प्रगती, त्यामागील शास्त्रज्ञ आणि संस्था यांचा अभ्यास या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पं. जवाहरलाल नेहरूंना देशात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवायचा होता. २८ फेब्रुवारी हा दिवस ‘विज्ञान दिन’ म्हणून साजरा होतो.
भारतीय अणुऊर्जा आयोग – १० ऑगस्ट १९४८. पहिले अध्यक्ष डॉ. होमी भाभा. १९५६ मध्ये पहिली अणुभट्टी ‘अप्सरा’; १९८५ मध्ये तुर्भे येथे संपूर्ण भारतीय बनावटीची ‘ध्रुव’ अणुभट्टी. १९६९ मध्ये तारापूर अणुशक्ती केंद्र; कल्पकम (तमिळनाडू) येथे रिॲक्टर रिसर्च सेंटर.
NPCIL (१९८७) – अणुऊर्जेपासून सुरक्षित व स्वस्त वीजनिर्मितीसाठी.
पहिली अणुचाचणी – १८ मे १९७४, पोखरण (राजस्थान); डॉ. होमी सेठना व डॉ. राजा रामण्णा; निर्णय प्रधानमंत्री इंदिरा गांधी. दुसरी अणुचाचणी – ११ मे १९९८ (प्रधानमंत्री अटलबिहारी वाजपेयी); त्यानंतर अमेरिकेने भारतावर आर्थिक निर्बंध लादले.
DRDO (१९५८); १९८३ नंतर डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली क्षेपणास्त्रे : पृथ्वी (१९८८) – जमिनीवरून जमिनीवर; अग्नी (१९८९); आकाश (१९९०) – जमिनीवरून आकाशात; नाग – रणगाडे नष्ट करणारे. डॉ. कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन’ म्हणतात.
अवकाश संशोधन : थुंबा (केरळ) येथून १९६१ मध्ये पहिल्या संशोधक अग्निबाणाचे प्रक्षेपण; १९६७ रोहिणी-७५; इस्रो – १५ ऑगस्ट १९६९ (मुख्यालय बंगळूरू, अवकाशतळ श्रीहरीकोटा).
उपग्रह : आर्यभट्ट (१९७५), भास्कर-१ (१९७९), भास्कर-२ (१९८१), ॲपल (१९ जून १९८१) – पूर्ण भारतीय पहिला दूरसंचार उपग्रह, इन्सॅट-१ बी (१९८३) – दूरसंचार, दूरदर्शन, हवामान अंदाज.
दूरसंचार : टेलेक्स (१९६३), पिनकोड (१५ ऑगस्ट १९७२) – सहा आकडी, देशाचे ९ विभाग, महाराष्ट्राचे पहिले दोन आकडे ४०–४४; स्पीड पोस्ट (१९८६); VSNL व MTNL; मोबाइल सेवा २२ ऑगस्ट १९९४; BSNL (२०००). सॅम पित्रोदा यांचे योगदान मोठे.
रेल्वे : चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स (प. बंगाल), डिझेल लोकोमोटिव्ह वर्क्स (वाराणसी); १९८४ – दिल्लीत संगणकीकृत आरक्षण व कोलकता मेट्रो; कोकण रेल्वे (१९९८) – सुमारे ७६० किमी, ९२ बोगदे, कारबुडे येथील ६.५ किमी सर्वांत लांब बोगदा. ई. श्रीधरन – ‘मेट्रोमॅन’.
ओएनजीसी (१९५६) – अंकलेश्वर, खंबायत; १९७४ मध्ये ‘सागरसम्राट’ द्वारे ‘बॉम्बे हाय’ येथे खोदकाम, १९७५ पासून तेल उत्पादन.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अणुभट्टी – नियंत्रित अणुप्रक्रियेतून ऊर्जा निर्माण करणारी यंत्रणा.
क्षेपणास्त्र – लक्ष्यावर मारा करणारे स्वयंचलित अस्त्र.
दूरसंवेदन – उपग्रहाद्वारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे निरीक्षण (पाणी, खनिजे, जंगल, हवामान).
टेलिमेडिसीन – उपग्रहाद्वारे दुर्गम भागातील रुग्णांना तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९४८
अणुऊर्जा आयोग (डॉ. होमी भाभा)
१९६९
इस्रोची स्थापना
१९७२
पिनकोड पद्धत
१९७४
पोखरण पहिली अणुचाचणी
१९७५
आर्यभट्ट उपग्रह
१९८३
इन्सॅट-१ बी
१९९४
मोबाइल सेवा
१९९८
दुसरी अणुचाचणी; कोकण रेल्वे
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अणुऊर्जा आयोगाचे पहिले अध्यक्ष कोण? आयोगाची उद्दिष्टे कोणती?
डॉ. होमी भाभा. अणुऊर्जेपासून वीजनिर्मिती, अन्नधान्य उत्पादन वाढवणे व टिकवणे, प्रगत तंत्रज्ञान उभारणे आणि नॅनो टेक्नॉलॉजी विकसित करणे ही उद्दिष्टे होती.
Q2. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना ‘मिसाईल मॅन’ का म्हणतात?
१९८३ नंतर त्यांच्या नेतृत्वाखाली DRDO ने पृथ्वी, अग्नी, आकाश, नाग ही क्षेपणास्त्रे विकसित केली. भारत क्षेपणास्त्र विकसित करणाऱ्या राष्ट्रांच्या रांगेत गेला.
Q3. सकारण स्पष्ट करा : भारताने १९९८ मध्ये अणुचाचणी घेतली.
चीनची अण्वस्त्रसज्जता आणि चीनच्या मदतीने पाकिस्तानची अण्वस्त्रसज्ज होण्याची धडपड यामुळे भारताच्या सुरक्षेला धोका होता. म्हणून अण्वस्त्रसज्जता सिद्ध करण्यासाठी ११ मे १९९८ रोजी पोखरण येथे चाचणी घेतली.
Q4. टीप लिहा : भास्कर-१ उपग्रह.
१९७९ मध्ये इस्रोने तयार केलेला हा दूरसंवेदक प्रायोगिक उपग्रह सोव्हिएत रशियातून पाठवला. पाण्याचे साठे, खनिजे, हवामान, जंगल यांची माहिती मिळाली; समुद्रविज्ञानात उपयोग झाला.
Q5. कोकण रेल्वेची वैशिष्ट्ये लिहा.
१९९८ मध्ये सुरू; गोवा, कर्नाटक, केरळ, महाराष्ट्र या चार राज्यांत सुमारे ७६० किमी मार्ग; ९२ बोगदे, कारबुडे येथील ६.५ किमीचा सर्वांत लांब बोगदा; शरावती नदीवरील सर्वांत लांब पूल; दरडप्रवण भागात इंजिनांत सेन्सर्स.
परीक्षेसाठी टीप
१९६१ ते २००० ची दशकनिहाय कालरेषा तयार ठेवा; ‘चुकीची जोडी ओळखा’ (क्षेपणास्त्रे व त्यांचे काम) हमखास येते.
Read in English
Quick summary
This chapter traces India's progress in science and technology from 1961 to 2000 – atomic energy, missiles, space research, railways, telecommunication and petroleum – and the scientists and institutions behind it.
Key points
Pandit Nehru wanted to build a scientific temper. 28 February is celebrated as National Science Day (C. V. Raman's discovery).
Atomic Energy Commission was set up on 10 August 1948 with Dr Homi Bhabha as its first Chairman. Apsara (1956), India's first nuclear reactor, was built at Trombay. Dhruva (1985) was a completely Indian-made reactor.
Nuclear Power Corporation of India Ltd (NPCIL) was set up in 1987 to produce electricity from atomic energy.
First nuclear test: Pokharan, Rajasthan, 18 May 1974 (Dr Homi Sethna and Dr Raja Ramanna). Second nuclear test:11 May 1998, to prove nuclear preparedness.
DRDO (1958) developed missiles under Dr A. P. J. Abdul Kalam after 1983: Prithvi (1988), Agni (1989), Akash and Nag (1990).
Space research: the National Committee for Space Research launched India's first research rocket from Thumba, Kerala (1961); Rohini-75 rocket (1967); ISRO set up in 1969 (headquarters Bengaluru; launch station at Sriharikota). First satellite Aryabhatta (1975) with Soviet help; Bhaskar-1 (1979), Bhaskar-2 (1981); APPLE (19 June 1981) – first indigenous communication satellite; INSAT 1-B (1983) for TV, weather and telecommunication.
The first domestic satellite earth station was set up in 1967 at Jodhpur Tekra near Ahmedabad; a centre at Aarvi near Pune (1970).
Railways: Chittaranjan Locomotive Works (West Bengal) and Diesel Locomotive Works (Varanasi); computerised reservation began in Delhi (1984); Metro in Kolkata; Konkan Railway (1998), with the longest tunnel at Karbude (6.5 km).
Telecommunication: PIN code (15 August 1972); telex (1963); STD/ISD services; speed post (1986); VSNL (1986) and MTNL; mobile phone service started on 22 August 1994; BSNL (2000). Sam Pitroda's contribution is important.
Petroleum: ONGC (1956) found oil at Ankleshwar and Khambhat (Gujarat); Bombay High off Mumbai with the drillship Sagar Samrat; production from 1975.
Important terms
Nuclear reactor (अणुभट्टी) – a plant where controlled nuclear reactions produce energy.
Missile (क्षेपणास्त्र) – a self-propelled weapon guided to a target.
Satellite (उपग्रह) – an object placed in orbit around the earth.
Scientific temper – the habit of thinking logically and testing ideas.
Important dates and people
Year
Event
1948
Atomic Energy Commission (Homi Bhabha)
1969
ISRO formed
1974
First Pokharan test
1975
Aryabhatta satellite
1983
INSAT 1-B
1994
Mobile phones in India
1998
Second nuclear test; Konkan Railway
5 important questions
Q1. Who was the first chairman of the Atomic Energy Commission? What were its aims?
Dr Homi Bhabha. It aimed to produce electricity from atomic energy, increase food production, use radioactive substances in industry, agriculture and medicine, and develop atomic technology for the country.
Q2. Write a note on India's missile programme.
DRDO under Dr A. P. J. Abdul Kalam developed missiles after 1983 – Prithvi (1988), Agni (1989), Akash and Nag (1990). It made India self-reliant in defence.
Q3. Why did India conduct nuclear tests in 1998?
To prove its nuclear preparedness in view of China's nuclear power and Pakistan's efforts to get nuclear weapons, so that India's security would not be threatened.
Q4. What is the importance of the INSAT satellites?
They help in TV broadcasting, telecommunication, weather forecasting, tracking cyclones, telemedicine and education, and in search and rescue after accidents.
Q5. Write a note on Konkan Railway.
Konkan Railway started in 1998 along India's west coast. It passes through difficult hills with many tunnels and bridges; the longest tunnel is 6.5 km at Karbude. It is a record of Indian engineering.
Exam tip
Prepare a timeline 1961–2000 of science events; it is often given as an activity.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 8
उद्योग व व्यापार
Industry and Trade
थोडक्यात सारांश
स्वातंत्र्यानंतर भारतातील उद्योगांचा (वस्त्रोद्योग, रेशीम, ताग, वाहन, सिमेंट, चर्मोद्योग, मीठ, सायकल, खादी व ग्रामोद्योग) आणि शेती, खनिज, वन, मत्स्य, पर्यटन व्यवसायांचा तसेच परकीय व अंतर्गत व्यापाराचा आढावा या पाठात घेतला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
१९४८ – भारतीय औद्योगिक वित्त महामंडळ : औद्योगिक प्रकल्पांना दीर्घ मुदतीचे कर्ज देण्यासाठी. १९५४ – औद्योगिक विकास महामंडळ : औद्योगिक क्षेत्राचा अधिक विकास होण्यासाठी.
वस्त्रोद्योग – एकूण औद्योगिक उत्पादनात सुमारे १४% वाटा; यंत्रमाग व हातमाग (श्रमप्रधान). टेक्सटाईल कमिटी ॲक्ट १९६३ नुसार वस्त्रोद्योग समिती – वस्त्रांची गुणवत्ता निश्चित करणे. विणकरांसाठी ‘मेगा क्लस्टर’ योजना.
रेशीम उद्योग – वस्त्रोद्योग मंत्रालयाखाली; संशोधन बंगळूरूच्या ‘सेरिबायोटिक रिसर्च लॅबोरेटरी’त; कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, प. बंगाल, जम्मू-काश्मीर.
ताग उत्पादनात भारत प्रमुख देश; कापड, गोणपाट, दोरखंड.
वाहन उद्योग = ‘सनराईज क्षेत्र’; जगातील १/३ ट्रॅक्टर भारतात तयार होतात.
सिमेंट उद्योग तंत्रज्ञानात प्रगत; चर्मोद्योग निर्याताभिमुख; मीठ – वार्षिक २०० लाख टन (आयोडिनयुक्त ६० लाख टन).
सायकल – पंजाब व तमिळनाडू; लुधियाना प्रमुख केंद्र.
खादी व ग्रामोद्योग आयोग – ग्रामीण औद्योगिकीकरण, रोजगारनिर्मिती, गावे स्वावलंबी करणे.
शेती – शेतीवर सुमारे ७०% समाज अवलंबून; बँका व सहकारी संस्थांकडून कर्ज, बी-बियाणे, खते, माती परीक्षण, गोदाम बांधणीसाठी अर्थसाहाय्य; ठिबकसिंचन, सेंद्रीय शेती.
१९७० चे औद्योगिक परवाना धोरण – ५ कोटींहून अधिक गुंतवणुकीचे कारखाने अवजड उद्योग; १९७२ अखेर ३ लाख १८ हजार लघुउद्योगांची नोंद.
अंतर्गत व्यापार – लोहमार्ग, रस्ते, जलमार्ग, हवाई मार्ग; मुंबई, कोलकता, कोची, चेन्नई ही बंदरे महत्त्वाची.
महत्त्वाच्या संज्ञा
श्रमप्रधान उद्योग – यंत्रांपेक्षा माणसांच्या श्रमावर जास्त चालणारा उद्योग.
सनराईज क्षेत्र – वेगाने वाढणारे, भविष्य उज्ज्वल असलेले उद्योगक्षेत्र.
परकीय चलन – निर्यातीतून मिळणारे परदेशी पैसे.
अंतर्गत व्यापार – देशाच्या सीमांच्या आत चालणारा व्यापार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९४८
भारतीय औद्योगिक वित्त महामंडळ
१९५१
नियोजनाची सुरुवात – आयात वाढली
१९५४
औद्योगिक विकास महामंडळ
१९६३
टेक्सटाईल कमिटी ॲक्ट
१९७०
औद्योगिक परवाना धोरण
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतीय औद्योगिक वित्त महामंडळाची स्थापना कोणत्या हेतूने झाली?
१९४८ मध्ये औद्योगिक विकासाला गती देण्यासाठी आणि औद्योगिक प्रकल्पांना दीर्घ मुदतीचे कर्ज उपलब्ध करून देण्यासाठी.
Q2. चुकीची जोडी ओळखा : वस्त्रोद्योग समिती – विणकरांचे कल्याण करणे.
ही जोडी चुकीची. वस्त्रोद्योग समितीचे काम देशांतर्गत व निर्यातीच्या वस्त्रांची गुणवत्ता निश्चित करणे हे आहे.
Q3. सकारण स्पष्ट करा : भारतात पर्यटन उद्योग वाढीला लागला आहे.
भारताला समृद्ध सांस्कृतिक वारसा आहे – प्रार्थनास्थळे, तीर्थक्षेत्रे, नद्यांचे संगम, किल्ले, लेणी. पर्यटन विकास महामंडळ राहण्याच्या व प्रवासाच्या सोई देते. त्यामुळे देश-परदेशांतील पर्यटक वर्षभर येतात.
Q4. शेती व्यवसायाला प्रोत्साहन मिळावे म्हणून शासन कोणते प्रयत्न करते?
गोदाम बांधणीसाठी अर्थसाहाय्य; ठिबकसिंचन व सेंद्रीय शेतीला प्रोत्साहन.
Q5. पर्यटन क्षेत्रातून रोजगार कसा निर्माण होतो?
हॉटेल व्यवसाय, वस्तूंची विक्री, वाहतूक, मार्गदर्शक (गाइड) यांना काम मिळते. दुर्गम ठिकाणी स्थानिक लोक मोबदला घेऊन पर्यटकांना मदत करतात; त्यातूनही रोजगार मिळतो.
परीक्षेसाठी टीप
‘चौकट पूर्ण करा’ – आयात व निर्यात होणाऱ्या वस्तूंची यादी पाठ करा; सायकल–लुधियाना, वाहन–सनराईज अशा जोड्या लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
This chapter gives information about India's industries and trade after independence – textiles, silk, jute, automobiles, cement, leather, salt, bicycles, khadi and village industries, agriculture-based industries, minerals, forests, fisheries, tourism, and foreign and internal trade.
Key points
The Industrial Finance Corporation of India (1948) gave long-term loans to industrial projects. The Industrial Development Corporation (1954) was set up for greater development of the industrial sector.
Textile industry forms 14% of total industrial production. It includes powerlooms and handlooms; handlooms are labour intensive. The Textile Committee (Textile Committee Act 1963) sets quality standards. The "mega cluster" scheme helps weavers.
Silk industry works under the Ministry of Textiles; research is done at the Seribiotic Research Laboratory, Bengaluru. Main states: Karnataka, Andhra Pradesh, West Bengal, Jammu and Kashmir.
India is the top producer of jute and a major exporter of jute products.
Automobile industry is called the "sunrise sector". India's tractor industry is the biggest in the world (about one-third of world production).
Cement industry is technologically advanced and important for housing and infrastructure. Leather industry is export oriented.
India produces about 200 lakh tons of salt a year (60 lakh tons iodised).
Bicycles: made mainly in Punjab and Tamil Nadu; Ludhiana is the main centre.
Khadi and Village Industries Commission develops traditional industries, handicrafts and cottage industries to create jobs in villages and make them self-reliant.
Agriculture: about 70% of Indian society depends on agriculture-related work. Loans, seeds, training and warehouses are provided; drip irrigation and organic farming are encouraged.
Industrial Licensing Policy 1970: factories needing investment of more than ₹5 crore were treated as heavy industries. By the end of 1972, 3 lakh 18 thousand small industries were registered.
Minerals (iron, manganese, coal, mineral oil), forests and fisheries support many industries; tourism creates employment for guides, hotels and local people.
Internal trade runs through railways, roads, waterways and airways; major ports are Mumbai, Kolkata, Kochi and Chennai.
Important terms
Labour intensive – an industry that needs many workers.
Sunrise sector – a new, fast-growing industry.
Foreign exchange (परकीय चलन) – money earned from other countries through exports.
Internal trade (अंतर्गत व्यापार) – trade within the country.
Important dates and people
Year
Event
1948
Industrial Finance Corporation of India
1954
Industrial Development Corporation
1963
Textile Committee Act
1970
Industrial Licensing Policy
5 important questions
Q1. Complete: In 1948, the Industrial Finance Corporation of India was formed for ___.
Making available long-term loans to industrial projects.
Q2. Why is the automobile industry called the sunrise sector?
It is a new, fast-growing industry. India is a major producer of vehicles, exports them to about 40 countries and is the world's largest producer of tractors.
Q3. Write a note on India's imports and exports.
After 1951 India imported machines, iron, mineral oil, fertilisers and medicines for industries. To earn foreign exchange it exported tea, coffee, spices, cotton textiles, leather, footwear, pearls and precious stones.
Q4. Why was the Khadi and Village Industries Commission established?
To develop traditional and cottage industries and handicrafts, use local materials and labour, create employment in villages and make villages self-reliant.
Q5. Explain: Tourism creates employment.
Tourists need hotels, transport, guides and curios. Local people get work as guides, porters, drivers, hotel staff and sellers, so tourism provides many jobs.
Exam tip
Make a two-column table of India's imports and exports – it is a favourite activity question.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 9
बदलते जीवन : भाग १
Changing Life : 1
थोडक्यात सारांश
इ.स. १९६१ ते २००० या काळात भारतीय जीवन झपाट्याने बदलले. संविधान व आधुनिकीकरणामुळे धर्म, जातिव्यवस्था, कुटुंबसंस्था, समाजकल्याण, सार्वजनिक आरोग्य व वैद्यकीय क्षेत्रात झालेले बदल, तसेच शहरीकरण व ग्रामीण विकास यांचा अभ्यास या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संविधान : कायद्यापुढे सर्व समान; धर्म, वंश, जात, लिंग, जन्मस्थान यांवरून भेदभावास मनाई. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाद्वारे पारंपरिक विचारसरणीत मोठा बदल घडवला. त्यामुळे जातिव्यवस्थेच्या चौकटीला धक्का बसला; वंशपरंपरागत व्यवसायाची कल्पना मोडीत निघाली.
१९७८ च्या रेल्वे अर्थसंकल्पात मधू दंडवते यांनी तृतीय श्रेणी बंद केली. ‘सिंहगड एक्सप्रेस’ (पुणे–मुंबई), ‘गीतांजली एक्सप्रेस’ (मुंबई–कोलकता) या वर्गविरहित गाड्या सुरू झाल्या.
नागरिक वृत्तपत्र, भाषण यांद्वारे सरकारविरुद्धही मत मांडू शकतात – हा मोठा बदल.
कुटुंबसंस्था : भारत ‘एकत्र कुटुंबपद्धतीचा देश’ म्हणून ओळखला जाई; जागतिकीकरणामुळे विभक्त कुटुंबपद्धतीला चालना मिळाली.
कल्याणकारी राज्याचे उद्दिष्ट संविधानात नमूद करणारा भारत हा जगातील पहिला देश. समाजकल्याण खाते – १४ जून १९६४.
१९७१ च्या जनगणनेनुसार २२% लोक अनुसूचित जाती-जमातींचे; शिष्यवृत्ती व राखीव जागा.
वैद्यकीय प्रगती : १९६२ – वेल्लूरच्या ख्रिश्चन मेडिकल कॉलेजमध्ये डॉ. एन. गोपीनाथ यांच्या नेतृत्वाखाली ओपन हार्ट शस्त्रक्रिया; १९६८ – डॉ. प्रमोद सेठी व कारागीर रामचंद्र शर्मा यांचा ‘जयपूर फूट’; १९७१ – वेल्लूर येथे मूत्रपिंड प्रत्यारोपण (डॉ. जॉनी व डॉ. मोहन राव); १९७८ – कोलकता येथे डॉ. सुभाष मुखोपाध्याय यांच्या देखरेखीखाली टेस्ट ट्यूब बेबी ‘दुर्गा’.
शहरीकरण – शहरात लोकवस्ती केंद्रित होण्याची प्रक्रिया. कारणे : मृत्युदरातील घट, औद्योगिकीकरण, ग्रामीण भागात रोजगाराचा अभाव, स्थलांतर.
ग्रामीण विकास : १९६१ मध्ये ८२% लोक ग्रामीण भागात. सामूहिक विकास योजना, ग्रामपंचायत–पंचायत समिती–जिल्हा परिषद यांचे अधिकार वाढवले. महाराष्ट्रात १९६२ मध्ये जिल्हा परिषदा; १९७०–७१ सकस आहार योजना; ग्रामीण पाणीपुरवठा योजना; ग्रामीण विद्युतीकरण निगम; राहुरी, अकोला, परभणी, दापोली येथे कृषी विद्यापीठे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कल्याणकारी राज्य – नागरिकांना रोजगार, आरोग्य, शिक्षण व विकासाची संधी देणे हे ध्येय असलेले राज्य.
शहरीकरण (नागरीकरण) – शहरी भागात लोकसंख्या वाढत जाण्याची प्रक्रिया.
गाव – स्वतः कसत असलेल्या जमिनीजवळ राहणाऱ्या शेतकऱ्यांची कायम वस्ती; त्यापेक्षा लहान गट म्हणजे वस्ती.
Q1. १९७८ च्या रेल्वे अर्थसंकल्पात कोणता महत्त्वाचा बदल झाला?
मधू दंडवते यांनी रेल्वेतील तृतीय श्रेणी (थर्ड क्लास) बंद केली. त्यानंतर सिंहगड एक्सप्रेस, गीतांजली एक्सप्रेस अशा वर्गविरहित गाड्या सुरू झाल्या.
Q2. ‘जयपूर फूट’ चे फायदे लिहा.
दिव्यांग व्यक्ती अनवाणी व खडबडीत जमिनीवर चालू, पळू, सायकल चालवू, झाडावर चढू शकतात; बुटांची गरज नसल्याने खर्च वाचतो; पाय दुमडणे, मांडी घालणे शक्य; पाण्यात काम करण्यास सोईचे.
Q3. संविधानातील तरतुदींमुळे भारतीय समाजात कोणते बदल झाले?
सर्वांना समानता व भेदभावास मनाई; भाषण, अभिव्यक्ती, संचार, व्यवसाय स्वातंत्र्य; स्वतःची भाषा, लिपी, संस्कृती जपण्याचा हक्क. यामुळे जातिव्यवस्थेला धक्का बसला, वंशपरंपरागत व्यवसायाची कल्पना मोडली, हॉटेलमध्ये सर्वांना मुक्त प्रवेश मिळाला.
Q4. ग्रामीण व नागरी समुदाय यांतील फरक स्पष्ट करा.
ग्रामीण समुदाय
नागरी समुदाय
शेती व जोडधंद्यांना प्राधान्य
बिगरशेती उत्पादन व सेवा व्यवसाय
आकाराने लहान; भाषा-संस्कृती एकजिनसी
आकाराने मोठा; बहुजिनसी
आनुवंशिक व्यवसाय जास्त
आनुवंशिक व्यवसाय दुय्यम
एकत्र कुटुंबपद्धती, कुटुंबाला प्राधान्य
व्यक्तीला प्राधान्य, एकत्र कुटुंबाचे विघटन
Q5. ग्रामीण भागाला आजही कोणत्या समस्यांनी वेढले आहे?
पिण्याच्या पाण्याची बारमाही सोय नसणे, स्वच्छतागृहांचा अभाव, उघडी गटारे, अरुंद रस्ते, अपुरे विद्युतीकरण, औषधोपचारांची गैरसोय, दर्जेदार शिक्षणसोयी, मनोरंजन केंद्रे व वाचनालयांची कमतरता.
परीक्षेसाठी टीप
वैद्यकीय प्रगतीतील ‘व्यक्ती–शोध–वर्ष’ अशी तक्त्याची उजळणी करा; ग्रामीण-नागरी फरकाचा तक्ता हमखास विचारला जातो.
Read in English
Quick summary
Life in India changed rapidly between 1961 and 2000. This chapter looks at changes brought by the Constitution and modernisation – in religion, caste, family, social welfare, public health and medicine – and at urbanisation and rural development.
Key points
Through the Constitution, Dr Babasaheb Ambedkar brought a big change in traditional thinking: all citizens are equal before law and cannot be discriminated against on the basis of religion, race, caste, gender or place of birth. This weakened the caste system and family-based occupations.
In the 1978 Railway Budget, Madhu Dandavate abolished the third class in trains. Classless trains like the Sinhagad Express (Pune–Mumbai) and Gitanjali Express (Mumbai–Kolkata) were started.
Citizens can now freely express opinions and protest against government policies through newspapers, speeches and other media.
India was known for joint families; globalisation has encouraged nuclear families.
India is the first country to include the aim of a welfare state in its Constitution. The Ministry of Social Welfare was set up on 14 June 1964.
According to the 1971 Census, 22% of people belonged to Scheduled Castes and Tribes; scholarships and reserved seats were provided for them.
Medical progress: first open-heart surgery in India in 1962 by Dr N. Gopinath at CMC Vellore; Jaipur Foot (1968) by Dr Pramod Sethi with craftsman Ramchandra Sharma; first kidney transplant in 1971 at CMC Vellore (Dr Johny and Dr Mohan Rao); first test-tube baby (Durga) in 1978 at Kolkata under Dr Subhash Mukhopadhyay.
Immunisation against polio, measles, tetanus, TB, diphtheria and whooping cough; the Pulse Polio programme began in 1995.
Urbanisation – concentration of population in cities – grew due to population increase, lower death rate, industries and lack of jobs in villages. To reduce pressure on cities, jobs and facilities must be created in villages.
Rural development: 82% of Indians lived in villages in 1961 (80.01% in 1971). Gram Panchayats, Panchayat Samitis and Zilla Parishads (Maharashtra, 1962) were given more powers. Schemes included nutritious diet (1970–71), rural water supply and rural electrification.
Important terms
Welfare state (कल्याणकारी राज्य) – a state that works for the well-being of all citizens.
Nuclear family (विभक्त कुटुंब) – parents and their children living together.
Urbanisation (नागरीकरण) – growth of the population living in cities.
Immunisation (लसीकरण) – giving vaccines to protect against diseases.
Important dates and people
Year
Event
1962
First open-heart surgery (Dr N. Gopinath)
1964
Ministry of Social Welfare
1968
Jaipur Foot (Dr Pramod Sethi)
1971
First kidney transplant, Vellore
1978
Third class abolished; first test-tube baby
1995
Pulse Polio programme
5 important questions
Q1. Explain: The Jaipur Foot changed the lives of the disabled.
Designed by Dr Pramod Sethi with craftsman Ramchandra Sharma, the Jaipur Foot lets people who have lost a leg walk barefoot on rough ground, run, cycle, work in fields and even climb trees. It is cheap and needs no shoes.
Q2. Why did the third class in railways come to an end?
The third class, with very few facilities and a negative attitude towards its passengers, was a symbol of social hierarchy. To promote equality, Madhu Dandavate abolished it in the 1978 Railway Budget.
Q3. What are the reasons for urbanisation in India?
Increase in population, fall in death rate, industrialisation, lack of livelihood in rural areas, job opportunities in cities and the resulting migration.
Q4. What are the challenges of rural development?
Bringing economic development, providing facilities for social needs (water, health, education, electricity) and changing attitudes in matters of society, culture and thinking.
Q5. How did the Constitution weaken the caste system?
It made all citizens equal before law, banned discrimination on the basis of caste and gave everyone freedom to choose any occupation and live anywhere, so caste-based occupations and restrictions lost their hold.
Exam tip
Learn the medical "firsts" with year, doctor and place – they come as fill-in-the-blanks.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 10
बदलते जीवन : भाग २
Changing Life : 2
थोडक्यात सारांश
इ.स. १९६१ ते २००० या काळात भाषा, क्रीडा, नाटक, चित्रपट, वृत्तपत्रे आणि दूरदर्शन या क्षेत्रांत झालेले बदल आणि त्यांचा समाजजीवनावर झालेला परिणाम या पाठात अभ्यासला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतात हिंदी, आसामी, बंगाली, गुजराथी, कन्नड, काश्मिरी, मल्याळम, मराठी, उडिया, पंजाबी, संस्कृत, तमिळ, तेलुगु, उर्दू, कोंकणी, मणिपुरी, नेपाळी, सिंधी या महत्त्वाच्या भाषा आहेत. त्यांच्या बोलीभाषा कमी होत आहेत; त्या जपायला हव्यात, नाहीतर चांगला ठेवा नष्ट होईल.
हिंदी चित्रपटांतून सर्वत्र पोहचलेल्या हिंदीने देश भाषिकदृष्ट्या जोडला. नागालँडमधील भाषिक विविधतेमुळे कोहिमा आकाशवाणी केंद्राला २५ भाषांमधून प्रसारण करावे लागे.
जागतिकीकरणामुळे (१९९० नंतर) इंग्रजीचे प्राबल्य वाढले; इंग्रजी ‘भाकरीची भाषा’ झाली. तरीही प्रादेशिक भाषांचे अस्तित्व धोक्यात येऊ नये.
क्रीडा :गीत सेठी – बिलियर्ड्‌सच्या ‘स्नूकर’ प्रकारात जागतिक प्रावीण्य; जागतिक व्यावसायिक स्पर्धेत पाच वेळा, हौशी स्पर्धेत तीन वेळा विजेतेपद. १९८३ – कपिल देव यांच्या नेतृत्वाखाली क्रिकेट विश्वचषक; त्याच वर्षी सुनील गावसकर यांचा कसोटीत सर्वाधिक शतकांचा विक्रम. १९८५ – ‘बेन्सन अँड हेजेस’ स्पर्धेत अजिंक्यपद. क्रिकेट सर्व राज्यांत खेळले जाऊ लागले; देशी खेळ मागे पडले.
इ.स. २००० च्या ऑलिंपिकमध्ये करनाम मल्लेश्वरी हिने भारत्तोलनात (वेटलिफ्टिंग) पदक मिळवले – ऑलिंपिक पदक मिळवणारी पहिली भारतीय महिला.
नाटक : पूर्वी रात्रभर चालणारी नाटके आता कमी वेळेची; संगीत रंगभूमीचे महत्त्व कमी; पौराणिक-ऐतिहासिक ऐवजी राजकारण, समाजकारण या विषयांना प्राधान्य.
चित्रपट : कृष्णधवल → रंगीत; समकालीन विषय; चित्रीकरण परदेशात; ३–४ तासांचा सिनेमा दीड तासावर; एक पडदा-एक चित्रपटगृह संकल्पना बदलली; चित्रपटनिर्मितीला उद्योगाचा दर्जा मिळाला; प्रादेशिक चित्रपट बहरले.
वृत्तपत्रे : कृष्णधवल → रंगीत; राज्यस्तरीय साखळी वृत्तपत्रांशी स्पर्धा; दुष्काळ-पूरग्रस्तांसाठी निधी, गरीब हुशार विद्यार्थ्यांना मदत, सांस्कृतिक कार्यक्रम.
दूरदर्शन : कृष्णधवल → रंगीत; ‘रामायण’, ‘महाभारत’ मालिकांनी लोकप्रियता दाखवली; १९९१ च्या इराक युद्धाचे जिवंत वार्तांकन CNN ने जगभर दाखवले; १९९८ – ‘स्टार’ हा खासगी समूह भारतात आला; बातम्यांचे विश्व बदलले.
ओबी व्हॅन – बाहेरून थेट प्रसारण करणारी वाहन-यंत्रणा (आउटडोअर ब्रॉडकास्टिंग).
लोकशाहीचा चौथा स्तंभ – वृत्तपत्र/प्रसारमाध्यमे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९८३
कपिल देव – क्रिकेट विश्वचषक; गावसकर विक्रम
१९८५
बेन्सन अँड हेजेस अजिंक्यपद
१९९१
इराक युद्धाचे थेट वार्तांकन (CNN)
१९९८
‘स्टार’ समूह भारतात
२०००
करनाम मल्लेश्वरी – ऑलिंपिक पदक
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा : भारताने ........ च्या नेतृत्वाखाली विश्वचषक क्रिकेट स्पर्धा जिंकली.
(ब) कपिल देव – १९८३ मध्ये.
Q2. सकारण स्पष्ट करा : भारतात सर्वत्र क्रिकेट खेळले जाऊ लागले.
१९८३ चा विश्वचषक विजय, गावसकरांचा विक्रम आणि १९८५ चे अजिंक्यपद यांमुळे क्रिकेट लोकप्रिय झाले. दूरदर्शनवर पाच दिवसांचे व एकदिवसीय सामने थेट दाखवले जाऊ लागले, त्यामुळे सर्व राज्यांत हा खेळ पोहचला.
Q3. सकारण स्पष्ट करा : चित्रपटांचे अर्थकारण बदलत आहे.
एक चित्रपट एकाच वेळी देश-परदेशांतील हजारो चित्रपटगृहांत प्रदर्शित होऊ लागला; १०० आठवडे चालण्याची पद्धत संपली. चित्रपटनिर्मितीला उद्योगाचा दर्जा मिळाला आणि कोट्यवधी लोकांना रोजगार मिळू लागला.
Q4. भारतीय भाषांच्या बोलीभाषा जपणे का आवश्यक आहे?
बोलीभाषा हा आपला सांस्कृतिक ठेवा आहे; त्यांतून लोकजीवन, परंपरा, शब्दसंपत्ती टिकते. त्यांची संख्या कमी होत आहे आणि इंग्रजीचे प्राबल्य वाढत आहे. वेळीच जपल्या नाहीत तर हा ठेवा कायमचा नष्ट होईल.
Q5. दूरदर्शन या माध्यमात कोणते बदल झाले?
कृष्णधवल ते रंगीत; मोजक्या कार्यक्रमांपासून शैक्षणिक उपक्रम, वार्तापत्रे, दौऱ्यांचे वार्तांकन; ‘रामायण’-‘महाभारत’ मालिकांची लोकप्रियता; १९९८ नंतर खासगी वाहिन्या, तंत्रसज्ज स्टुडिओ, ओबी व्हॅन्स; वार्तांकनात खुलेपणा व बहुविधता आली.
परीक्षेसाठी टीप
खेळाडू–खेळ–कामगिरी अशा जोड्या (गीत सेठी, कपिल देव, गावसकर, मल्लेश्वरी) नीट लक्षात ठेवा.
Read in English
Quick summary
This chapter looks at changes in Indian life from 1961 to 2000 in language, sports, theatre, films, newspapers and television, and how these changed society.
Key points
India's Constitution lists many official languages – Hindi, Marathi, Bengali, Tamil, Telugu, Urdu, Konkani, Manipuri, Nepali, Sindhi and others. Dialects are declining and must be protected as part of our heritage.
Hindi, spread through Hindi films, helped to unite the country by language. Nagaland had so many languages that the Kohima radio station broadcast in 25 languages.
After globalisation (1990s), English became the language of livelihood; but regional languages must not be endangered.
Sports:Geet Sethi achieved world-level excellence in billiards and snooker. India won the Cricket World Cup in 1983 under Kapil Dev; in the same year Sunil Gavaskar broke the record for most Test centuries. India won the Benson and Hedges World Championship in 1985. Cricket spread to all states, sometimes at the cost of Indian games.
At the 2000 Olympics, Karnam Malleshwari won a medal in weightlifting – the first Indian woman to win an Olympic medal.
Theatre: plays became shorter; musicals declined; social and political themes replaced mythological ones.
Films: black-and-white gave way to colour; themes became contemporary; shooting moved abroad; films became shorter; multiplexes replaced single screens; a film now releases in thousands of halls together. Film production became an industry employing crores of people.
Newspapers shape public opinion, educate people, watch over the government and now also raise funds for disaster relief and help needy students. Colour printing and state-level newspaper chains have come up. Newspapers are the fourth pillar of democracy.
Television: began in black and white with limited hours; later colour, educational programmes and news. Serials Ramayana and Mahabharat were hugely popular. In 1991, CNN showed live coverage of the Iraq war. In 1998 private channels such as STAR entered, bringing variety, OB vans and transparency.
Important terms
Dialect (बोलीभाषा) – a local form of a language.
Multiplex – a cinema complex with many screens.
Mass media (प्रसारमाध्यमे) – newspapers, radio, TV that reach many people.
OB van – outdoor broadcasting van for live telecasts.
Important dates and people
Year / person
Fact
1983
Cricket World Cup – Kapil Dev
1985
Benson and Hedges championship
1991
CNN live coverage of Iraq war
1998
Private satellite channels like STAR
2000
Karnam Malleshwari – Olympic medal
Geet Sethi
billiards and snooker champion
5 important questions
Q1. India won the Cricket World Cup under the captainship of ___.
Kapil Dev (1983).
Q2. Explain: Cricket began to be played all over India.
India's World Cup win in 1983, Gavaskar's records and the 1985 championship win made cricket very popular. Live telecasts of matches on TV took it to every home, so it spread to all states.
Q3. Why is the economy of movies changing?
Films are now shorter, released in thousands of halls together, shown in multiplexes and abroad, and subtitled in many languages. Film-making has become an industry employing crores of people.
Q4. Why is it necessary to keep alive the dialects of Indian languages?
Dialects carry local culture, songs, proverbs and knowledge. If they die, an important part of our heritage will be lost, so they must be nurtured.
Q5. Describe the changing form of newspapers.
From black-and-white local papers they have become colourful, state-level chains. Besides news and advertisements, they shape opinion, educate people, watch the government and organise relief funds, scholarships and cultural events.
Exam tip
For "changes" questions, write "earlier … now …" for each point – it shows the change clearly.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 11
राज्यशास्त्र १ : महायुद्धोत्तर राजकीय घडामोडी
Political Science 1: Post World War Political Developments
थोडक्यात सारांश
आजची आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था दोन महायुद्धे, अमेरिका व सोव्हिएत रशिया यांच्यातील शीतयुद्ध, अलिप्ततावादी चळवळ आणि शीतयुद्धाचा शेवट यांतून आकाराला आली. शीतयुद्धोत्तर जग, जागतिकीकरण व राष्ट्रांचे परस्परावलंबन यांचाही अभ्यास या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
परस्परावलंबन : राष्ट्र कितीही मोठे, समृद्ध असले तरी सर्व बाबतींत स्वयंपूर्ण नसते. सर्व स्वतंत्र व सार्वभौम देश मिळून आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था तयार होते. अन्य राष्ट्रांशी व्यवहार करण्याच्या धोरणाला परराष्ट्र धोरण म्हणतात.
पहिले महायुद्ध (१९१४–१९१८) : मित्र राष्ट्रे (ब्रिटन, फ्रान्स, रशिया, इटली, अमेरिका) विरुद्ध मध्यगत राष्ट्रे (जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगेरी, तुर्कस्तान, बल्गेरिया). प्रचंड जीवित-वित्तहानी. युद्ध टाळण्यासाठी राष्ट्रसंघ स्थापन झाला, पण तो अपयशी ठरला. जर्मनी, इटली, स्पेनमध्ये हुकूमशाही आली.
दुसरे महायुद्ध (१९३९–१९४५) : मित्र राष्ट्रे (ब्रिटन, फ्रान्स, अमेरिका, सोव्हिएत रशिया, चीन, भारत, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, न्यूझीलंड) विरुद्ध अक्ष राष्ट्रे (जर्मनी, जपान, इटली). अमेरिकेने हिरोशिमा (६ ऑगस्ट १९४५) व नागासाकी (९ ऑगस्ट १९४५) वर अणुबॉम्ब टाकले.
शीतयुद्ध (१९४५–१९९१) : अमेरिका (भांडवलशाही, लोकशाही) व सोव्हिएत रशिया (समाजवाद, एकपक्षीय हुकूमशाही) यांच्यातील सत्ता स्पर्धा. प्रत्यक्ष युद्ध नाही, पण सतत तणाव. क्यूबाचा संघर्ष (१९६२) ही महत्त्वाची घटना.
शीतयुद्धाचे परिणाम : लष्करी संघटना – नाटो (अमेरिकेच्या प्रभुत्वाखाली) व वॉर्सा करार (सोव्हिएत रशियाच्या प्रभुत्वाखाली); जगाचे द्विध्रुवीकरण; शस्त्रास्त्र स्पर्धा व नंतर शस्त्रास्त्र नियंत्रण-निःशस्त्रीकरणाचे प्रयत्न; प्रादेशिक संघटना – युरोपीय आर्थिक संघ, असियान (ASEAN).
अलिप्ततावादी चळवळ – १९६१ : पं. जवाहरलाल नेहरू (भारत), मार्शल टिटो (युगोस्लाव्हिया), गमाल अब्दुल नासेर (इजिप्त), डॉ. अहमद सुकार्नो (इंडोनेशिया), क्वामे नक्रुमा (घाना). वसाहतवाद, साम्राज्यवाद, वंशवाद यांना विरोध; निःशस्त्रीकरण; नवी आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्था ची मागणी. मानवतावाद, जागतिक शांतता, समानता ही तिची मूल्ये.
शीतयुद्धाचा शेवट : सोव्हिएत रशियाने अर्थव्यवस्था खुली केली; मिखाईल गोर्बाचेव्ह यांचे पेरेस्त्रोइका (पुनर्रचना) व ग्लासनोस्त (खुलेपणा); पूर्व युरोपीय देशांनी लोकशाही-भांडवलशाही स्वीकारली; १९९१ मध्ये सोव्हिएत रशियाचे विघटन; रशिया सर्वांत मोठे राष्ट्र.
शीतयुद्धोत्तर जग : अमेरिका एकमेव महासत्ता (एकध्रुवीय व्यवस्था); जागतिकीकरण – भांडवल, श्रम, बाजारपेठ, माहिती यांचा मुक्त प्रवाह; तंत्रज्ञानात प्रगती; दहशतवाद, पर्यावरण, मानवी हक्क असे नवे प्रश्न.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था – सर्व स्वतंत्र, सार्वभौम राष्ट्रे व त्यांचे परस्परसंबंध यांची व्यवस्था.
शीतयुद्ध – प्रत्यक्ष युद्ध नसले तरी युद्धाला पूरक तणावाची स्थिती.
द्विध्रुवीकरण – जगाची दोन महासत्तांच्या गटांत विभागणी.
अलिप्ततावाद – कोणत्याही महासत्तेच्या गटात सामील न होण्याचे धोरण.
एकध्रुवीय व्यवस्था – एकच महासत्ता व इतर देश तिच्यावर अवलंबून.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९१४–१९१८
पहिले महायुद्ध
१९३९–१९४५
दुसरे महायुद्ध
१९४५–१९९१
शीतयुद्ध
१९६१
अलिप्ततावादी चळवळीची सुरुवात
१९६२
क्यूबाचा संघर्ष
१९९१
सोव्हिएत रशियाचे विघटन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शीतयुद्ध म्हणजे काय?
दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिका व सोव्हिएत रशिया स्पर्धक बनले. त्यांच्यात उघड युद्ध झाले नाही, पण युद्धाचा भडका कधीही उडेल असा तणाव, शस्त्रस्पर्धा व सत्तास्पर्धा होती. या स्थितीला (१९४५–१९९१) शीतयुद्ध म्हणतात.
Q2. शीतयुद्धाचे परिणाम लिहा.
नाटो व वॉर्सा करार या लष्करी संघटना, जगाचे द्विध्रुवीकरण, अण्वस्त्रांची शस्त्रास्त्र स्पर्धा, असियानसारख्या प्रादेशिक संघटना आणि अलिप्ततावादी चळवळीचा उदय.
Q3. अलिप्ततावादी चळवळीचे मूल्यमापन करा.
नव्या स्वतंत्र राष्ट्रांना महासत्तांच्या स्पर्धेपासून दूर राहता आले; वसाहतवाद, वंशवादाला विरोध; प्रश्न शांततामय मार्गाने सोडवण्यास प्रोत्साहन; निःशस्त्रीकरण व मानवी हक्कांचा पुरस्कार; अल्पविकसित राष्ट्रांना एकत्र आणले. शीतयुद्ध संपल्यावरही तिचे महत्त्व कमी झाले नाही.
Q4. शीतयुद्ध संपुष्टात येण्याची कारणे लिहा.
सोव्हिएत रशियाने अर्थव्यवस्था खुली केली; गोर्बाचेव्ह यांच्या पेरेस्त्रोइका व ग्लासनोस्त धोरणांमुळे लोकशाहीकरणाला चालना; पूर्व युरोपीय देशांतील राजवटी बदलल्या; १९९१ मध्ये सोव्हिएत रशियाचे विघटन झाले.
Q5. परस्परावलंबन हे आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य का आहे?
कोणतेही राष्ट्र स्वतःच्या सर्व गरजा एकटे भागवू शकत नाही. साधनसंपत्ती, व्यापार, तंत्रज्ञान, सुरक्षा यांसाठी मोठ्या व लहान राष्ट्रांनाही परस्परांवर अवलंबून राहावे लागते, म्हणून सहकार्य आवश्यक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
अलिप्ततावादी चळवळीचे पाच संस्थापक नेते व त्यांचे देश ‘जोड्या लावा’ साठी पाठ करा.
Read in English
Quick summary
This chapter explains how today's international system was shaped by the two World Wars, the Cold War between the USA and Soviet Russia, the Non-aligned Movement and the end of the Cold War. It also looks at the post-Cold War world, globalisation and the interdependence of nations.
Key points
Interdependence: no nation, however big or rich, is fully self-sufficient. All nations depend on each other, so they form an international system of sovereign states. A nation's policy towards other nations is its foreign policy.
First World War (1914–1918): Allied Powers (Britain, France, Russia, Italy, America) vs Central Powers (Germany, Austria-Hungary, Turkey, Bulgaria). It caused huge loss of life and property. The League of Nations was set up afterwards to prevent war, but it failed. Dictatorships rose in Germany, Italy and Spain.
Second World War (1939–1945): Allies (Britain, France, USA, Soviet Russia, China, India, Australia, Canada, New Zealand) vs Axis (Germany, Japan, Italy). The USA dropped atom bombs on Hiroshima (6 August 1945) and Nagasaki (9 August 1945).
Cold War (1945–1991): the USA (democracy, capitalism) and Soviet Russia (socialism, one-party rule) became rivals. There was no direct war, but constant tension, an arms race and struggle for influence. The Cuban Missile Crisis (1962) was a key event.
Effects of the Cold War: military alliances (NATO led by the USA; Warsaw Pact led by Soviet Russia); bipolarisation of the world into two blocs; arms race, followed by efforts for arms control and disarmament; regional organisations like the European Economic Community and ASEAN.
Non-aligned Movement (NAM): started in 1961 by Pandit Nehru (India), Marshal Tito (Yugoslavia), Gamal Abdel Nasser (Egypt), Dr Sukarno (Indonesia) and Dr Kwame Nkrumah (Ghana). It kept away from both blocs, opposed colonialism, imperialism and racism, supported disarmament and demanded a New International Economic Order (NIEO).
End of the Cold War: Soviet Russia opened its economy; Mikhail Gorbachev introduced Perestroika (restructuring) and Glasnost (openness); East European countries adopted democracy and capitalism; the Soviet Union broke up in 1991 into several nations, Russia being the largest.
Post-Cold War world: the USA as the only super power (unipolar system); globalisation – free flow of capital, labour, markets and information; rapid growth of technology; new issues such as terrorism, environment and human rights.
Important terms
International system – the system formed by all independent sovereign states and their relations.
Cold War (शीतयुद्ध) – rivalry and tension without actual fighting.
Bipolarisation – division of the world into two power blocs.
Non-alignment (अलिप्ततावाद) – policy of not joining either power bloc.
Unipolar system – one super power on which many countries depend.
Important dates and people
Year
Event
1914–1918
First World War
1939–1945
Second World War
1945–1991
Cold War
1961
Non-aligned Movement begins
1962
Cuban Missile Crisis
1991
Break-up of Soviet Union
5 important questions
Q1. What is meant by the Cold War?
After the Second World War, the USA and Soviet Russia became rivals. There was no actual war between them, but there was so much tension, arms race and competition that war seemed possible at any time. This situation (1945–1991) is called the Cold War.
Q2. What were the effects of the Cold War?
Formation of military alliances (NATO, Warsaw Pact), bipolarisation of the world, an arms race with nuclear weapons, creation of regional organisations like ASEAN, and the rise of the Non-aligned Movement.
Q3. Explain the importance of the Non-aligned Movement.
It helped newly independent nations stay away from bloc rivalry, opposed colonialism and racism, promoted peaceful settlement of disputes and disarmament, and raised the problems of poor nations, demanding a New International Economic Order.
Q4. What were the reasons for the end of the Cold War?
Soviet Russia opened up its economy; Gorbachev's policies of Perestroika and Glasnost reduced state control; East European countries became democratic and capitalist; and finally the Soviet Union disintegrated in 1991.
Q5. Why is interdependence an important feature of the international system?
No country can meet all its needs alone. Countries depend on one another for resources, trade, technology and security, so they must cooperate.
Exam tip
Learn the five founders of NAM with their countries – a common match-the-pairs question.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 12
राज्यशास्त्र २ : भारताच्या परराष्ट्र धोरणाची वाटचाल
Political Science 2: India’s Foreign Policy
थोडक्यात सारांश
इतर देशांशी संबंध कसे ठेवायचे हे ठरवणारी चौकट म्हणजे परराष्ट्र धोरण. राष्ट्रहित, परराष्ट्र धोरणावर परिणाम करणारे घटक, संविधानातील कलम ५१ मधील तत्त्वे आणि भारताच्या परराष्ट्र धोरणाची दोन टप्प्यांतील वाटचाल (१९४७–१९९० व १९९१ नंतर) तसेच अण्वस्त्रविषयक धोरण यांचा अभ्यास या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
राष्ट्रहित हे साध्य आणि परराष्ट्र धोरण हे साधन आहे. स्वातंत्र्य, सार्वभौमत्व, एकात्मता यांचे रक्षण (संरक्षण) हे सर्वोच्च राष्ट्रहित; त्यानंतर आर्थिक विकास.
परराष्ट्र धोरण गतिशील असते – काळ व परिस्थितीनुसार बदलते; पण भारताचे धोरण आंतरराष्ट्रीय शांतता, मानवी हक्क, सुरक्षितता या शाश्वत मूल्यांवर आधारलेले आहे.
परराष्ट्र धोरणावर परिणाम करणारे घटक : (१) भौगोलिक स्थान (आकार, लोकसंख्या, सागरकिनारा, साधनसंपत्ती), (२) राजकीय व्यवस्था (लोकशाहीत संसद व विरोधी पक्षांचा प्रभाव; संघराज्यात घटकराज्यांवर परिणाम), (३) अर्थव्यवस्था (व्यापार, आर्थिक सुरक्षितता), (४) राजकीय नेतृत्व (प्रधानमंत्री, परराष्ट्रमंत्री), (५) प्रशासकीय घटक (परराष्ट्र मंत्रालय, परराष्ट्र सचिव, दूतावास, राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार).
कलम ५१ (मार्गदर्शक तत्त्वे) : आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षितता जपणे; राष्ट्रांमध्ये न्याय्य व सन्मानाचे संबंध; आंतरराष्ट्रीय कायदे व करारांचा आदर; वाद लवादाद्वारे सोडवणे.
पहिला टप्पा (१९४७–१९९०) : पं. नेहरूंनी धोरणाला आकार दिला – वसाहतवादाला विरोध, जागतिक प्रश्नांवर स्वतंत्र विचार, शांतता व अलिप्ततावाद. दोन्ही महासत्तांकडून मदत; संरक्षण तंत्रज्ञान सोव्हिएत रशिया, फ्रान्स, जर्मनीकडून. आव्हाने : पाकिस्तानशी युद्धे (१९४७–४८, १९६५, १९७१ – बांगलादेश निर्मिती), चीनशी युद्ध (१९६२). १९७४ च्या अणुचाचणीने क्षमता सिद्ध. १९८० नंतर सार्क संघटना; चीन व अमेरिकेशी संवाद.
दुसरा टप्पा (१९९१ पासून) : धोरण अधिक व्यापक व गतिशील – अर्थकारण, व्यापार, शिक्षण, तंत्रज्ञान यांचा समावेश. खुली अर्थव्यवस्था, शेजारी देशांशी व्यापार, सिंगापूर, थायलंड, व्हिएतनाम यांच्याशी संबंध – ‘पूर्वेकडे पहा’ धोरण. भारत जी-२० व ब्रिक्स चा सदस्य; अमेरिकेशी संबंध सुधारले.
अण्वस्त्रविषयक धोरण : अणुऊर्जेचा वापर वीजनिर्मितीसाठी, तसेच लष्करी क्षमता. NPT (अण्वस्त्र प्रसारबंदी करार) व CTBT (सर्वंकष अणुचाचणी बंदी करार) वर भारताने स्वाक्षरी केलेली नाही, कारण हे करार अण्वस्त्रधारी मोठ्या राष्ट्रांना फायदेशीर आणि विकसनशील देशांवर अन्यायकारक बंधने घालणारे आहेत. भारत जबाबदार अण्वस्त्रधारी देश असून संपूर्ण निःशस्त्रीकरणाचा पुरस्कर्ता आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परराष्ट्र धोरण – इतर देशांशी संबंधांचे मार्गदर्शन करणारे धोरण.
राष्ट्रहित – देश जपू व वाढवू पाहतो ती उद्दिष्टे.
अलिप्ततावाद – कोणत्याही महासत्ता गटात सामील न होणे.
निःशस्त्रीकरण – शस्त्रास्त्रे कमी करणे किंवा नष्ट करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
नेते
योगदान
पं. जवाहरलाल नेहरू
अलिप्ततावाद, शांतता
लालबहादूर शास्त्री
ताश्कंद करार
इंदिरा गांधी
बांगलादेश निर्मिती (१९७१), १९७४ अणुचाचणी
अटलबिहारी वाजपेयी
भारत-चीन संबंध सुधार, १९९८ चाचण्या
पी. व्ही. नरसिंह राव
‘पूर्वेकडे पहा’ धोरण, खुली अर्थव्यवस्था
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. राष्ट्रहित आणि परराष्ट्र धोरण यांचा संबंध स्पष्ट करा.
संरक्षण, आर्थिक विकास अशी देशाची उद्दिष्टे म्हणजे राष्ट्रहित. ती साध्य करण्यासाठी इतर देशांशी संबंध ठरवणारे साधन म्हणजे परराष्ट्र धोरण.
Q2. परराष्ट्र धोरणावर परिणाम करणारे घटक कोणते?
भौगोलिक स्थान, राजकीय व्यवस्था, अर्थव्यवस्था, राजकीय नेतृत्व आणि परराष्ट्र मंत्रालय, दूतावास असे प्रशासकीय घटक.
Q3. कलम ५१ मध्ये परराष्ट्र धोरणाविषयी कोणती तत्त्वे आहेत?
आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षितता वाढवणे, राष्ट्रांमध्ये न्याय्य व सन्मानाचे संबंध ठेवणे, आंतरराष्ट्रीय कायदे व करारांचा आदर करणे आणि वाद लवादाद्वारे सोडवण्यास प्रोत्साहन देणे.
Q4. सकारण स्पष्ट करा : भारताने NPT व CTBT वर स्वाक्षरी केलेली नाही.
हे करार अण्वस्त्रधारी मोठ्या राष्ट्रांच्या हिताचे असून विकसनशील देशांवर अन्यायकारक बंधने घालतात. म्हणून भारताने स्वाक्षरी केली नाही; मात्र भारत संपूर्ण अण्वस्त्र निःशस्त्रीकरणाचा पुरस्कार करतो.
Q5. १९९१ नंतर भारताच्या परराष्ट्र धोरणात कोणते बदल झाले?
शीतयुद्धानंतर अर्थकारण, व्यापार, शिक्षण, तंत्रज्ञान धोरणाचा भाग बनले. खुली अर्थव्यवस्था, शेजारी व आग्नेय आशियाशी व्यापार (‘पूर्वेकडे पहा’), अमेरिकेशी दृढ संबंध, जी-२० व ब्रिक्समध्ये सहभाग.
परीक्षेसाठी टीप
परराष्ट्र धोरणाचे पाच घटक प्रत्येकी एका उदाहरणासह लिहायला शिका – ३ गुणांचा प्रश्न.
Read in English
Quick summary
Foreign policy is the framework a country uses to decide its relations with other countries. This chapter explains national interest, the factors that shape foreign policy, the principles in Article 51 of the Constitution, and how India's foreign policy developed in two stages – 1947 to 1990 and after 1991 – including its nuclear policy.
Key points
National interest is the goal; foreign policy is the means to achieve it. Defence (protecting independence, sovereignty and integrity) is the highest national interest; economic development comes next.
Foreign policy is dynamic – it changes with time and conditions – but India's policy rests on lasting values: international peace, human rights and security.
Factors influencing foreign policy: (1) geographical location (size, population, coastline, resources), (2) political system (in a democracy, Parliament and the opposition influence it; in a federation, states are affected), (3) economy (trade and economic security), (4) political leadership (PM, External Affairs Minister, etc.), (5) administrative factors (Ministry of External Affairs, Foreign Secretary, embassies, National Security Advisor).
Article 51 (Directive Principles): promote international peace and security; maintain just and honourable relations between nations; respect international law and treaty obligations; encourage settlement of disputes by arbitration.
First stage (1947–1990): Pandit Nehru shaped the policy – opposing colonialism, independent judgement of world affairs, peace and non-alignment. India got aid from both super powers. It imported defence technology from Soviet Russia, France and Germany. Challenges: wars with Pakistan (1947–48, 1965, 1971 – Bangladesh created) and China (1962). The 1974 nuclear test proved India's capability. In the 1980s SAARC was formed and dialogue began with China and the USA.
Second stage (1991 onwards): foreign policy became broader – economy, trade, education and technology were added. India adopted the free market, trade with neighbours grew, and relations with South-East Asian countries (Singapore, Thailand, Vietnam) – the Look East policy – grew stronger. India joined G-20 and BRICS; ties with the USA improved.
Nuclear policy: India built atomic energy for electricity and also military capability. It has not signed the NPT (Nuclear Non-Proliferation Treaty) and the CTBT (Comprehensive Test Ban Treaty) because they favour big nuclear powers and put unfair restrictions on developing countries. India is a responsible nuclear power and supports complete disarmament.
Important terms
Foreign policy (परराष्ट्र धोरण) – policy that guides a country's relations with other countries.
National interest (राष्ट्रहित) – the aims that a country tries to protect and promote.
Non-alignment – not joining either power bloc.
Disarmament (निःशस्त्रीकरण) – reducing or removing weapons.
Important dates and people
Leader
Contribution
Pandit Nehru
non-alignment, peace
Lal Bahadur Shastri
Tashkent Agreement
Indira Gandhi
creation of Bangladesh (1971), 1974 nuclear test
Atal Bihari Vajpayee
better Sino-Indian ties, 1998 tests
P. V. Narasimha Rao
Look East policy, opening economy
5 important questions
Q1. What is the relation between national interest and foreign policy?
National interest is the goal of a country, such as defence and economic development. Foreign policy is the means used to achieve this goal through relations with other countries.
Q2. Which factors influence foreign policy?
Geographical location, the political system, the economy, political leadership and administrative factors such as the Ministry of External Affairs and embassies.
Q3. What does Article 51 say about foreign policy?
India should promote international peace and security, maintain just and honourable relations with other nations, respect international law and treaties, and settle disputes by arbitration.
Q4. Why has India not signed the NPT and CTBT?
These treaties benefit big nuclear powers and put unfair restrictions on developing countries, so India has not signed them, though it supports complete nuclear disarmament.
Q5. How did India's foreign policy change after 1991?
After the Cold War, economy, trade, education and technology became part of foreign policy. India opened its economy, increased trade with neighbours and South-East Asia, strengthened ties with the USA and joined G-20 and BRICS.
Exam tip
Learn the five factors of foreign policy with one example each – a frequent 3-mark question.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 13
राज्यशास्त्र ३ : भारताची सुरक्षा व्यवस्था
Political Science 3: India’s Defence System
थोडक्यात सारांश
राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे काय, भारताची संरक्षण दले व निमलष्करी दले, भारताच्या सुरक्षेपुढील बाह्य व अंतर्गत आव्हाने आणि ‘मानवी सुरक्षा’ ही नवी संकल्पना यांचा अभ्यास या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
देशाचे स्वातंत्र्य, सार्वभौमत्व व भूभाग यांचे रक्षण हे पहिले कर्तव्य; यालाच राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणतात. शस्त्रस्पर्धेमुळे असुरक्षिततेची भावना वाढते, म्हणून शस्त्र नियंत्रण आवश्यक.
संरक्षण व्यवस्था : भूदल (भूसीमांचे रक्षण), नौदल (सागरी किनाऱ्याचे रक्षण), वायुदल (हवाई हद्दीचे रक्षण). तीनही दलांवर संरक्षण मंत्रालयाचे नियंत्रण.
राष्ट्रपती हे तीनही संरक्षण दलांचे सरसेनापती. लोकशाहीत नागरी नेतृत्व लष्करी नेतृत्वापेक्षा श्रेष्ठ; युद्ध किंवा शांततेचा निर्णय दले स्वतः घेऊ शकत नाहीत.
भारतीय भूदल जगातील सातव्या क्रमांकाचे मानले जाते. प्रमुख : भूदल – जनरल, नौदल – ॲडमिरल, वायुदल – एअर चीफ मार्शल; नियुक्ती राष्ट्रपतींकडून. तीनही दलांत समन्वयासाठी २०१९ मध्ये संरक्षण प्रमुख (Chief of Defence Staff) हे पद.
प्रशिक्षण संस्था : नॅशनल डिफेन्स ॲकॅडमी, पुणे; नॅशनल डिफेन्स कॉलेज, दिल्ली.
निमलष्करी दले – पूर्ण लष्करी नाहीत, पूर्ण नागरी नाहीत. शांतताकाळात सीमांचे रक्षण, रेल्वे स्थानके, तेलसाठे, जलसाठे अशा महत्त्वाच्या ठिकाणांचे संरक्षण, आपत्तीत मदत.
सीमा सुरक्षा दल – सीमेवरील लोकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना, तस्करी रोखणे, गस्त. तटरक्षक दल – सागरी सीमा व मच्छीमारांचे रक्षण, सागरी तस्करी रोखणे. केंद्रीय राखीव पोलीस दल – राज्यांना कायदा-सुव्यवस्थेत मदत. जलद कृती दल – बाँबस्फोट, दंगे यांनंतर जनजीवन लवकर सुरळीत करणे.
राष्ट्रीय छात्रसेना (NCC) – विद्यार्थ्यांत शिस्त व लष्करी शिक्षणाची आवड. गृहरक्षक दल (होमगार्ड) – स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून; २० ते ३५ वयोगटातील स्त्री-पुरुष भरती होऊ शकतात; सार्वजनिक सुरक्षा, अत्यावश्यक सेवा, वाहतूक, आपत्तीत मदत.
बाह्य आव्हाने :पाकिस्तान (काश्मीर प्रश्न, नदीपाणी, घुसखोरी, सीमा) व चीन (१९६२ चे युद्ध, सीमावाद, शेजारी देशांवर वर्चस्वाचा प्रयत्न).
अंतर्गत आव्हाने : जमातवाद, प्रादेशिकता, बंडखोर चळवळी, नक्षलवादी चळवळ आणि सर्वांत मोठे आव्हान दहशतवाद.
मानवी सुरक्षा : शीतयुद्धानंतर सुरक्षा म्हणजे केवळ सीमांची नव्हे तर माणसांची सुरक्षा. दहशतवाद, हिंसा, प्रदूषण, रोग (डेंग्यू, चिकनगुनिया, स्वाईन फ्लू, इबोला, कोरोना) यांपासून संरक्षण; शिक्षण, आरोग्य, विकासाच्या संधी; अल्पसंख्याक व दुर्बल घटकांचे संरक्षण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
राष्ट्रीय सुरक्षा – देशाचे स्वातंत्र्य व भूभाग यांचे रक्षण.
निमलष्करी दले – संरक्षण दले व नागरी प्रशासन यांना मदत करणारी दले.
मानवी सुरक्षा – माणसाच्या कल्याणावर केंद्रित सुरक्षा.
शस्त्रस्पर्धा – अधिकाधिक शस्त्रे निर्माण करण्याची राष्ट्रांमधील स्पर्धा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
दल
प्रमुख / कार्य
भूदल
जनरल – भूसीमा
नौदल
ॲडमिरल – सागरी किनारा
वायुदल
एअर चीफ मार्शल – हवाई हद्द
सीमा सुरक्षा दल
सीमा सुरक्षा, तस्करी रोखणे
तटरक्षक दल
सागरी सीमा, मच्छीमार
२०१९
संरक्षण प्रमुख पदाची निर्मिती
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा : भारताच्या तीनही संरक्षण दलांचे सरसेनापती ........ असतात.
राष्ट्रपती.
Q2. भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेपुढील धोके कोणते?
बाह्य : पाकिस्तानशी वाद (काश्मीर, घुसखोरी, पाणी) व चीनशी सीमावाद. अंतर्गत : दहशतवाद, नक्षलवादी चळवळ, जमातवाद, प्रादेशिकता, बंडखोर चळवळी.
Q3. सीमा सुरक्षा दलाची कार्ये लिहा.
सीमेलगतच्या लोकांमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण करणे, तस्करी व घुसखोरी रोखणे आणि शांतताकाळात सीमेवर गस्त घालणे.
Q4. मानवी सुरक्षेची संकल्पना स्पष्ट करा.
सुरक्षा केवळ सीमांची नसून माणसांची हवी. लोकांना दहशतवाद, हिंसा, दारिद्र्य, रोग व प्रदूषणापासून संरक्षण मिळावे; शिक्षण, आरोग्य, विकासाच्या संधी मिळाव्यात; अल्पसंख्याक व दुर्बल घटकांनाही सुरक्षितता वाटावी.
Q5. सकारण स्पष्ट करा : भारतात नागरी नेतृत्व लष्करी नेतृत्वापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
भारत लोकशाही देश आहे; सत्ता जनतेच्या निवडून आलेल्या प्रतिनिधींकडे असते. म्हणून संरक्षण दले राष्ट्रपती व सरकारच्या अधिपत्याखाली काम करतात आणि युद्ध-शांततेचा निर्णय स्वतः घेऊ शकत नाहीत.
परीक्षेसाठी टीप
दलाचे नाव – प्रमुख – कार्य असा तक्ता तयार ठेवा; पाठ्यपुस्तकातील कृतीत तो थेट विचारतात.
Read in English
Quick summary
This chapter explains national security, India's defence forces and paramilitary forces, the challenges to India's security from outside and within, and the newer idea of human security.
Key points
Protecting a nation's independence, sovereignty and territory is its first duty. An arms race increases insecurity, so arms control is needed.
India's defence system has the Army (protects land borders), the Navy (protects the coastline) and the Air Force (protects air space). All three are controlled by the Ministry of Defence.
The President of India is the supreme commander of the defence forces. In a democracy civil leadership is superior to military leadership, so the forces cannot decide on war or peace without the President.
The Indian Army is the world's seventh largest. Chiefs: Army – General; Navy – Admiral; Air Force – Air Chief Marshal. They are appointed by the President. The post of Chief of Defence Staff was created in 2019 for coordination.
Training institutes: National Defence Academy (NDA), Pune; National Defence College (NDC), Delhi.
Paramilitary forces are neither fully military nor fully civil. They guard borders in peace time, protect important places (railway stations, oil depots, water reserves) and help in disasters.
Border Security Force (BSF): creates a sense of security near borders, prevents smuggling and patrols the border. Coast Guard: protects ocean borders and fishermen, stops smuggling by sea. CRPF: helps states maintain law and order. Rapid Action Force: quickly restores normal life after bomb blasts or riots.
NCC (National Cadet Corps): gives discipline and military training to school and college students. Home Guards (from before independence): citizens aged 20–35 help in public security, essential services, traffic and disasters.
External challenges: disputes with Pakistan (Kashmir, river water, infiltration, borders) and China (1962 war, border dispute, Chinese hegemony over neighbours).
Internal challenges: communalism, regionalism, rebel movements, the Naxalite movement, and terrorism – the biggest challenge.
Human security: after the Cold War, security means safety of people, not just borders. It includes protection from terrorism, violence, pollution and diseases (AIDS, swine flu, Ebola, corona), and opportunities for education, health and development, with protection of minorities and weaker sections.
Important terms
National security (राष्ट्रीय सुरक्षा) – protection of a country's independence and territory.
Paramilitary forces (निमलष्करी दले) – forces that help the defence forces and the civil administration.
Human security (मानवी सुरक्षा) – security centred on the well-being of people.
Arms race – competition among nations to build more weapons.
Important dates and people
Force
Head / function
Army
General – land borders
Navy
Admiral – coastline
Air Force
Air Chief Marshal – air space
BSF
border security, anti-smuggling
Coast Guard
ocean borders, fishermen
2019
Chief of Defence Staff post created
5 important questions
Q1. The ___ of India is the supreme commander of all the defence forces.
President.
Q2. What are the threats to India's national security?
External: disputes with Pakistan (Kashmir, infiltration, water) and China (border dispute). Internal: terrorism, the Naxalite movement, communalism, regionalism and rebel movements.
Q3. Write the functions of the Border Security Force.
It creates a sense of security among people living near the border, prevents smuggling and infiltration, and patrols the border in peace time.
Q4. Explain the concept of human security.
Security should protect people, not only borders. People should be safe from terrorism, violence, poverty, diseases and pollution, and should get education, health and development opportunities, including minorities and weaker sections.
Q5. Why is the civil leadership superior to the military in India?
India is a democracy. Power lies with the people's elected representatives, so the defence forces work under the President and the government and cannot decide on war or peace on their own.
Exam tip
Prepare a table of forces – name, chief, function – it is directly asked in the textbook activity.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 14
राज्यशास्त्र ४ : संयुक्त राष्ट्रे
Political Science 4: The United Nations
थोडक्यात सारांश
संयुक्त राष्ट्रे ही जगातील सर्वांत मोठी आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे. दुसऱ्या महायुद्धानंतर जागतिक शांतता व सुरक्षितता राखण्यासाठी ती स्थापन झाली. तिची स्थापना, उद्दिष्टे, तत्त्वे, सहा प्रमुख अंगे, विशेष संस्था आणि शांतता राखण्याचे कार्य (भारताच्या योगदानासह) यांचा अभ्यास या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पहिल्या महायुद्धानंतरचा राष्ट्रसंघ युद्ध रोखण्यात अपयशी ठरला. दुसऱ्या महायुद्धातील विध्वंस व अण्वस्त्रांचा वापर पाहून अधिक सक्षम संघटनेची गरज भासली.
अटलांटिक सनद – १४ ऑगस्ट १९४१ (विन्स्टन चर्चिल व फ्रँकलिन रुझवेल्ट). सॅनफ्रान्सिस्को येथे ५० देशांच्या प्रतिनिधींनी सनदेचा मसुदा तयार केला. २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना (‘संयुक्त राष्ट्र दिन’).
सदस्य : सुरुवातीला ५०, आज १९३. मुख्यालय : न्यूयॉर्क. अधिकृत भाषा : इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश, चिनी, अरबी.
उद्दिष्टे : आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षितता, राष्ट्रांमध्ये मैत्रीचे संबंध, वाद शांततेने सोडवणे, मानवी हक्क व स्वातंत्र्याचे रक्षण, आर्थिक सहकार्य.
तत्त्वे : सर्व सभासद समान; एकमेकांच्या स्वातंत्र्याचा व प्रादेशिक एकात्मतेचा आदर; वाद शांततेने सोडवणे; आक्रमण न करणे; आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचे पालन.
आमसभा – सर्व सभासद, प्रत्येकाला समान मत; सप्टेंबर ते डिसेंबर अधिवेशन; ठराव (कायदे नव्हे) संमत करते; सुरक्षा परिषदेचे अस्थायी सदस्य निवडते; सुरक्षा परिषदेबरोबर महासचिव व न्यायाधीश निवडते; अंदाजपत्रक मंजूर करते.
सुरक्षा परिषद – १५ सदस्य : ५ कायम (अमेरिका, रशिया, इंग्लंड, फ्रान्स, चीन) – त्यांना नकाराधिकार (व्हेटो); १० अस्थायी सदस्य, २ वर्षांसाठी. मुख्य काम शांतता राखणे – वाटाघाटी, आर्थिक निर्बंध किंवा लष्करी कारवाई. भारताला कायम सदस्यत्व हवे आहे.
आर्थिक व सामाजिक परिषद – ५४ सदस्य, ३ वर्षांसाठी; दारिद्र्य, बेरोजगारी, महिला, आरोग्य, व्यापार, संस्कृती.
आंतरराष्ट्रीय न्यायालय – हेग (नेदरलँड्स); १५ न्यायाधीश, ९ वर्षांसाठी; राष्ट्रांमधील वाद सोडवणे, आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा अर्थ लावणे.
विश्वस्त परिषद – विश्वस्त प्रदेशांची देखभाल; १ नोव्हेंबर १९९४ रोजी पलाऊ स्वतंत्र झाल्यावर तिचे काम संपले.
सचिवालय – प्रशासकीय काम; प्रमुख महासचिव, ५ वर्षांसाठी.
विशेष संस्था : ILO, FAO, WHO, जागतिक बँक, IMF, युनिसेफ (मुलांचे अन्न व आरोग्य), युनेस्को (शिक्षण, विज्ञान, संस्कृती).
संघर्षग्रस्त भागात संयुक्त राष्ट्रे शांतिसेना पाठवतात; भारताने अनेक सैनिक पाठवून मोठे योगदान दिले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सनद – संयुक्त राष्ट्रांची लिखित घटना.
नकाराधिकार (व्हेटो) – कायम सदस्याला सुरक्षा परिषदेचा निर्णय रोखण्याचा अधिकार.
विशेष संस्था – एका विशिष्ट क्षेत्रात काम करणारी संयुक्त राष्ट्रांची संस्था.
शांतिसेना – संघर्षग्रस्त भागात शांतता राखण्यासाठी पाठवलेले सैन्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
दिनांक / ठिकाण
घटना
१४ ऑगस्ट १९४१
अटलांटिक सनद
२४ ऑक्टोबर १९४५
संयुक्त राष्ट्रांची स्थापना
१ नोव्हेंबर १९९४
पलाऊ स्वतंत्र; विश्वस्त परिषदेचे काम संपले
न्यूयॉर्क
मुख्यालय
हेग
आंतरराष्ट्रीय न्यायालय
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सुरक्षा परिषदेच्या पाच कायम सदस्यांची नावे लिहा.
अमेरिका, रशिया, इंग्लंड, फ्रान्स आणि चीन. प्रत्येकाला नकाराधिकार आहे.
Q2. आमसभेची कार्ये लिहा.
जागतिक प्रश्नांवर चर्चा करून ठराव संमत करणे, सुरक्षा परिषदेचे अस्थायी सदस्य निवडणे, सुरक्षा परिषदेबरोबर महासचिव व न्यायाधीशांची निवड, वार्षिक अंदाजपत्रक मंजूर करणे.
Q3. सुरक्षा परिषद शांतता कशी राखते?
संघर्ष वाटाघाटीने थांबवण्याचा प्रयत्न करते, आक्रमक देशावर आर्थिक निर्बंध लादते किंवा लष्करी कारवाईचा निर्णय घेते. शस्त्रनियंत्रणाची धोरणेही ठरवते.
Q4. आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाची कार्ये लिहा.
सभासद राष्ट्रांमधील वाद सोडवणे, आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा अधिकृत अर्थ लावणे आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या संस्थांना कायदेविषयक सल्ला देणे.
Q5. सकारण स्पष्ट करा : विश्वस्त परिषदेचे काम संपुष्टात आले.
विश्वस्त प्रदेशांचा विकास करून त्यांना स्वतंत्र करणे हे तिचे काम होते. शेवटचा विश्वस्त प्रदेश पलाऊ १ नोव्हेंबर १९९४ रोजी स्वतंत्र झाल्याने एकही विश्वस्त प्रदेश उरला नाही, म्हणून काम संपले.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक अंगाची सदस्यसंख्या व कार्यकाल तक्त्यात पाठ करा – ‘रिकाम्या जागा भरा’ मध्ये येतात.
Read in English
Quick summary
The United Nations (UN) is the world's largest international organisation, set up after the Second World War to keep peace and security. This chapter covers how it was formed, its objectives, principles, six main organs, specialised agencies and its role in peacekeeping, including India's role.
Key points
The League of Nations, formed after the First World War, failed to stop war. After the destruction of the Second World War and the use of nuclear weapons, nations felt the need for a stronger organisation.
The Atlantic Charter was signed by Winston Churchill and Franklin D. Roosevelt on 14 August 1941. Representatives of 50 countries drafted the UN Charter at San Francisco. The UN was established on 24 October 1945 (UN Day).
Members: 50 at the start, 193 today. Headquarters: New York. Official languages: English, French, Russian, Spanish, Chinese and Arabic.
Objectives: international peace, friendly relations among nations, solving disputes peacefully, protecting human rights and freedom, and economic cooperation.
Principles: equal status for all members; respect for each other's freedom and territorial unity; peaceful settlement of disputes; no attack on other countries; respect for international law.
Six main organs:
General Assembly – all members, equal vote; meets September to December; passes resolutions (not laws); elects non-permanent members of the Security Council; with the Security Council chooses the Secretary General and judges; passes the budget.
Security Council – 15 members: 5 permanent (USA, Russia, Britain, France, China) with veto power, and 10 non-permanent members elected for 2 years. Main job: maintain peace – by negotiation, economic sanctions or military action. India seeks permanent membership.
Economic and Social Council – 54 members, 3-year terms; deals with poverty, unemployment, women, health, trade, culture.
International Court of Justice – at The Hague, Netherlands; 15 judges, 9-year terms; settles disputes between nations and interprets international law.
Trusteeship Council – looked after trust territories; its work ended when Palau became independent on 1 November 1994.
Secretariat – administrative work; headed by the Secretary General, chosen for 5 years.
Specialised agencies: ILO, FAO, WHO, World Bank, IMF, UNICEF (food and health for children), UNESCO (education, science and culture).
The UN sends peacekeeping forces to conflict areas; India has contributed many soldiers to UN peacekeeping missions.
Important terms
Charter (सनद) – the written constitution of the UN.
Veto (नकाराधिकार) – power of a permanent member to block a Security Council decision.
Specialised agency – a UN body working in one field.
Peacekeeping – UN forces sent to keep peace in conflict areas.
Important dates and people
Date
Event
14 Aug 1941
Atlantic Charter
24 Oct 1945
UN established (UN Day)
1 Nov 1994
Palau independent; Trusteeship work ends
New York
UN headquarters
The Hague
International Court of Justice
5 important questions
Q1. Name the five permanent members of the Security Council.
USA, Russia, Britain (England), France and China. Each has veto power.
Q2. What are the functions of the General Assembly?
It discusses global issues and passes resolutions, elects the non-permanent members of the Security Council, chooses the Secretary General and ICJ judges along with the Security Council, and passes the annual budget of the UN.
Q3. How does the Security Council maintain peace?
In a conflict it can try to end it through negotiations, impose economic sanctions, or decide on military action against the aggressor. It also makes policies for arms control.
Q4. Write the functions of the International Court of Justice.
It settles disputes between member nations, gives an authoritative interpretation of international law and advises UN bodies on legal matters.
Q5. Why did the work of the Trusteeship Council come to an end?
It was formed to help trust territories develop and become independent. When the last trust territory, Palau, became independent on 1 November 1994, no trust territory remained, so its work ended.
Exam tip
Learn the number of members and term of each organ in a table – frequently asked in fill-in-the-blanks.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 15
राज्यशास्त्र ५ : भारत व अन्य देश
Political Science 5: India and Other Countries
थोडक्यात सारांश
भारताचे शेजारी देश – पाकिस्तान, चीन, बांगलादेश, श्रीलंका, नेपाळ, भूटान, अफगाणिस्तान, म्यानमार, मालदीव – तसेच दूरवरची अमेरिका, रशिया व युरोपीय राष्ट्रे यांच्याशी भारताचे संबंध कसे आहेत, आणि सार्क संघटना यांचा आढावा या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
दक्षिण आशियात भारत सर्वांत मोठा व प्रगत देश; त्यामुळे या प्रदेशावर भारताचा मोठा प्रभाव. संबंधांचा पाया – समानता व परस्पर आदर.
पाकिस्तान : दोन्ही देशांचे भिन्न जागतिक दृष्टिकोन, काश्मीर प्रश्न आणि अण्वस्त्र स्पर्धा या तीन समस्या. युद्धे : १९६५ (ताश्कंद करार १९६६), १९७१ (बांगलादेश निर्मिती), कारगिल (१९९९). सिमला करार (१९७२) – प्रश्न द्विपक्षीय चर्चेने सोडवण्याचे तत्त्व. १९९८ मध्ये दोघांच्या अणुचाचण्या. सर क्रीक सीमावाद; पाकिस्तानचा दहशतवादाला पाठिंबा हा अडथळा.
चीन :सीमावाद (अक्साई चीन व मॅकमोहन रेषा; अरुणाचल प्रदेशावर चीनचा दावा) आणि तिबेटचा दर्जा (दलाई लामांनी भारतात आश्रय घेतला). १९६२ मध्ये चीनचे आक्रमण. चीन–पाकिस्तान मैत्री चिंतेची. व्यापार वाढल्याने संबंध हळूहळू सुधारत आहेत.
बांगलादेश (पूर्वीचा पूर्व पाकिस्तान) भारताच्या मदतीने १९७१ मध्ये स्वतंत्र. नदीपाणी व सीमा करारांमुळे संघर्ष कमी; व्यापार वाढत आहे.
श्रीलंका : मैत्रीपूर्ण संबंध. १९८५ नंतर तमिळ लोक व श्रीलंका सरकार यांच्या संघर्षामुळे अस्थिरता; भारताने शांतिसेना पाठवली. हिंदी महासागरातील सुरक्षेसाठी महत्त्वाचा.
नेपाळ :भारत-नेपाळ मैत्री करार (१९५०) – नेपाळी नागरिकांना भारतात सहज प्रवेश, सरकारी नोकरी व व्यापार. २०१५ च्या भूकंपात भारताने मदत केली.
भूटान : भूटानच्या संरक्षणाची जबाबदारी भारताची; जलविद्युत प्रकल्पांत भारताचे सहकार्य.
अफगाणिस्तान : तालिबानमुळे अस्थिरता; तरी शांतता, लोकशाही, रस्ते, शाळा, आरोग्य, जलसिंचनासाठी भारताची मदत.
म्यानमार – आग्नेय आशियाचे प्रवेशद्वार; लोहमार्ग व महामार्ग विकसित होत आहेत. लोकशाहीसाठी संघर्ष करणाऱ्या आंग सान स्यू की यांना शांततेचे नोबेल.
मालदीव : १९८१ पासून व्यापारी संबंध; मोठी आर्थिक मदत; २००६ नंतर संरक्षण सहकार्य.
सार्क (दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य संघटना) – १९८५. आर्थिक सहकार्य; दक्षिण आशियाई मुक्त व्यापार क्षेत्र व दक्षिण आशियाई विद्यापीठ.
अमेरिका : महत्त्वाचा व्यापारी भागीदार; शीतयुद्धानंतर संबंध सुधारले; १९९८ च्या चाचण्यांनंतरचा तणाव निवळला. २००५ चा नागरी अणुसहकार्य करार (डॉ. मनमोहनसिंग व जॉर्ज बुश), २००८ मध्ये मान्यता – संबंधांत आमूलाग्र बदल.
रशिया :भारत-सोव्हिएत मैत्री करार (१९७१); आर्थिक व लष्करी मदत; संरक्षण व तेल प्रकल्पांत सहकार्य.
युरोप : जर्मनी, फ्रान्सची तंत्रज्ञान क्षेत्रात गुंतवणूक; हवामान बदल, स्वच्छ ऊर्जा, संरक्षण उत्पादन यांत सहकार्य.
महत्त्वाच्या संज्ञा
द्विपक्षीय – दोन देशांमधील.
राजाश्रय / आश्रय – एका देशाने दुसऱ्या देशातील व्यक्तीला दिलेले संरक्षण.
भूवेष्टित देश – सागरकिनारा नसलेला देश (नेपाळ, भूटान).
मुक्त व्यापार क्षेत्र – कमी अडथळ्यांनी व्यापार होणारा प्रदेश.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
वर्ष
घटना
१९५०
भारत-नेपाळ मैत्री करार
१९६२
चीनचे आक्रमण
१९७१
बांगलादेश निर्मिती; भारत-सोव्हिएत मैत्री करार
१९७२
सिमला करार
१९८५
सार्कची स्थापना
१९९९
कारगिल संघर्ष
२००५ / २००८
भारत-अमेरिका अणुसहकार्य करार / मान्यता
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारत-पाकिस्तान संबंधांवर कोणत्या घटकांचा प्रभाव आहे?
दोन्ही देशांचे भिन्न जागतिक दृष्टिकोन, काश्मीर प्रश्न आणि अण्वस्त्र स्पर्धा. याशिवाय सर क्रीक सीमावाद व पाकिस्तानचा दहशतवादाला पाठिंबा.
Q2. भारत-चीन संबंधांतील समस्या कोणत्या?
अक्साई चीन व मॅकमोहन रेषेवरील सीमावाद (अरुणाचलवर चीनचा दावा) आणि तिबेटचा दर्जा – दलाई लामांना भारतात आश्रय. चीन-पाकिस्तान मैत्रीमुळे तणाव वाढतो.
Q3. सार्क संघटनेचा उद्देश काय?
दक्षिण आशियाई राष्ट्रांमध्ये आर्थिक सहकार्य वाढवून प्रदेशाचा विकास साधणे – दारिद्र्य निर्मूलन, शेती, तंत्रज्ञान – आणि दक्षिण आशियाई मुक्त व्यापार क्षेत्र निर्माण करणे.
Q4. टीप लिहा : भारत-नेपाळ संबंध.
१९५० च्या मैत्री करारामुळे नेपाळी नागरिक भारतात सहज येऊ शकतात, सरकारी नोकरी व व्यापार करू शकतात. व्यापार, अन्न, ऊर्जा, शाळा, आरोग्यासाठी नेपाळ भारतावर अवलंबून. २०१५ च्या भूकंपात भारताने मोठी मदत केली.
Q5. भारत-अमेरिका नागरी अणुसहकार्य करार महत्त्वाचा का ठरला?
२००५ मध्ये झालेल्या या कराराला २००८ मध्ये मान्यता मिळाली. भारत अणुऊर्जेचा जबाबदारीने वापर करेल हा विश्वास अमेरिकेने दाखवला; दोन्ही देशांच्या संबंधांत आमूलाग्र परिवर्तन झाले आणि अणुऊर्जेसह अनेक क्षेत्रांत सहकार्य सुरू झाले.
परीक्षेसाठी टीप
दक्षिण आशियाच्या नकाशात भारताचे शेजारी देश ओळखण्याचा सराव करा – नकाशा प्रश्न येतात.
Read in English
Quick summary
This chapter reviews India's relations with its neighbours – Pakistan, China, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Bhutan, Afghanistan, Myanmar and the Maldives – and with faraway nations like the USA, Russia and European countries. It also explains SAARC.
Key points
India is the biggest and most advanced country in South Asia, so it has great influence in the region. Its relations rest on equality and mutual respect.
Pakistan: relations are shaped by different world views, the Kashmir question and nuclear rivalry. Wars: 1965 (Tashkent Agreement, 1966), 1971 (Bangladesh created), and Kargil (1999). The Shimla Agreement (1972) set the rule of solving problems bilaterally. Both countries did nuclear tests in 1998. Other issue: border dispute in Sir Creek. Pakistan's support to terrorism blocks dialogue.
China: two issues – the border dispute (Aksai Chin and the McMahon line; China claims Arunachal Pradesh) and the status of Tibet (the Dalai Lama took asylum in India). China attacked India in 1962. China–Pakistan friendship is a concern. Trade has grown and relations are slowly improving.
Bangladesh (former East Pakistan) became free in 1971 with India's help. Treaties on river water and the border have reduced conflict; trade is growing.
Sri Lanka: friendly relations. After 1985, conflict between Tamils and the Sri Lankan government; India sent a peacekeeping force. Important for security in the Indian Ocean.
Nepal:Indo-Nepal Friendship Treaty (1950) – Nepalese citizens can enter India, take government jobs and trade. Nepal began moving to democracy in 1990; India helped after the 2015 earthquake.
Bhutan: India is responsible for its defence and helps in big hydel power projects.
Afghanistan: India helps in peace, democracy, roads, schools, health and irrigation despite Taliban-caused instability.
Myanmar is India's gateway to South-East Asia; rail and road links are being built. Aung San Suu Kyi won the Nobel Peace Prize for her struggle for democracy.
Maldives: trade since 1981, help in infrastructure and health, military cooperation from 2006.
SAARC (South Asian Association for Regional Cooperation), set up in 1985, promotes economic cooperation; the South Asian Free Trade Area treaty and South Asian University came from it.
USA: largest trading partner; ties improved after the Cold War. Tension after the 1998 tests eased. Civil Nuclear Agreement (2005, approved 2008) – Manmohan Singh and George W. Bush.
Russia:Indo-Soviet Treaty of Friendship (1971); large economic and military help; joint defence and oil projects.
Europe: Germany and France invest in technology; cooperation on climate, clean energy and defence production.
Important terms
Bilateral – between two countries.
Asylum (आश्रय) – shelter given by one country to a person from another.
Landlocked country – a country with no coastline (Nepal, Bhutan).
Free trade area – region where countries trade with few or no barriers.
Important dates and people
Year
Event
1950
Indo-Nepal Friendship Treaty
1962
China attacks India
1971
Bangladesh; Indo-Soviet Treaty
1972
Shimla Agreement
1985
SAARC formed
1999
Kargil conflict
2005
India–US Civil Nuclear Agreement
5 important questions
Q1. Which factors influence India–Pakistan relations?
Differences in the world views of the two countries, the Kashmir question and nuclear rivalry. Pakistan's support to terrorism and the Sir Creek border dispute also cause tension.
Q2. What are the issues in India–China relations?
The border dispute over Aksai Chin and the McMahon line (China claims Arunachal Pradesh) and the status of Tibet, as the Dalai Lama has asylum in India. China–Pakistan friendship adds to the tension.
Q3. What was the purpose of SAARC?
To encourage economic cooperation among South Asian countries for the development of the region – poverty alleviation, agriculture and technology – and to create a South Asian Free Trade Area.
Q4. Write a note on India–Nepal relations.
The 1950 Friendship Treaty allows Nepalese citizens to enter India, work in government jobs and trade. Nepal depends on India for trade, food and energy. India helped Nepal greatly after the 2015 earthquake.
Q5. Why was the 2005 India–US Civil Nuclear Agreement important?
It showed that the USA trusted India to use nuclear power responsibly. It transformed India–US relations and opened cooperation in civil nuclear energy and other fields.
Exam tip
Practise locating India's neighbours on a map of South Asia – map-based questions are common.
Class 9 · History and Political Science · Chapter 16
राज्यशास्त्र ६ : आंतरराष्ट्रीय समस्या
Political Science 6: International Problems
थोडक्यात सारांश
काही समस्या अनेक किंवा सर्व देशांना भेडसावतात; त्या सोडवण्यासाठी सर्व राष्ट्रांनी एकत्र काम करावे लागते. मानवी हक्क, पर्यावरण, दहशतवाद आणि निर्वासितांचे प्रश्न या चार आंतरराष्ट्रीय समस्यांचा अभ्यास या प्रकरणात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मानवी हक्क नैसर्गिक हक्कांच्या कल्पनेतून आले – केवळ माणूस असल्यामुळे मिळणारे हक्क. अमेरिकन व फ्रेंच राज्यक्रांतीने स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय यांची घोषणा केली.
मानवी हक्कांचा जागतिक जाहीरनामा – संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने १० डिसेंबर १९४८ रोजी स्वीकारला; ३० कलमे. १९६६ मध्ये नागरी व राजकीय हक्कांचा आणि आर्थिक, सामाजिक व सांस्कृतिक हक्कांचा असे दोन करार.
बालहक्कांचा जाहीरनामा – २० नोव्हेंबर १९५९.
जीवन, अन्न, वस्त्र, निवारा, शिक्षण, आरोग्य हे हक्क; आता सुरक्षित पर्यावरण व शाश्वत विकासाचाही समावेश. वंशवाद, दहशतवाद, सीमावाद यांमुळे मानवी हक्कांचे उल्लंघन होते.
भारत : संविधानात मूलभूत हक्कांच्या रूपाने मानवी हक्क. मानवी हक्क संरक्षण कायदा (१९९३) नुसार राष्ट्रीय व राज्य मानवी हक्क आयोग.
पर्यावरण : औद्योगिकीकरण, रासायनिक खते, कीटकनाशके, वाहनांचा आवाज, किरणोत्सर्ग, तेल-वायू गळती यांमुळे धोका. परिणाम – प्रजाती नष्ट होणे, पाणीटंचाई, जागतिक तापमानवाढ, आम्लवर्षा, ओझोनचा थर विरळ होणे.
पहिला वसुंधरा दिन – २२ एप्रिल १९७०.
स्टॉकहोम परिषद (५–१६ जून १९७२) – मानवी पर्यावरणावरील पहिली परिषद; UNEP ची निर्मिती. विकसित राष्ट्रे अधिक जबाबदार असे विकसनशील राष्ट्रांचे मत.
रिओ परिषद (१९९२) – शाश्वत विकासावर भर; जैवविविधता, हवामान बदल, वने यांविषयी करार. क्योटो (१९९७) – हवामान बदल रोखण्यासाठी विकसित राष्ट्रांसाठी नियम. पॅरिस (नोव्हेंबर २०१५) – सर्व राष्ट्रांनी हवामान बदलाशी लढावे; विकसित राष्ट्रांनी विकसनशीलांना तंत्रज्ञान द्यावे.
महासागर, समुद्रतळ, वातावरण, अवकाश, जनुकीय संपत्ती ही जागतिक सामायिक संपदा (ग्लोबल कॉमन्स).
दहशतवाद – राजकीय उद्दिष्टांसाठी निरपराध लोकांविरुद्ध हिंसेचा वापर/धमकी देऊन भीती पसरवणे. पारंपरिक युद्धाप्रमाणे सीमांचे बंधन नाही; अंतर्गत सुरक्षेला धोका; राष्ट्रांचे सहकार्य आवश्यक.
निर्वासित – छळ, युद्ध किंवा आपत्तीमुळे देश सोडावा लागलेले लोक (दुसऱ्या महायुद्धापूर्वी जर्मनीतील ज्यू, १९७१ मध्ये पूर्व पाकिस्तानातील लोक, आज सीरियातील लोक). आश्रय देणाऱ्या देशाच्या अर्थव्यवस्था, रोजगार, कायदा-सुव्यवस्थेवर ताण. १९५१ मध्ये निर्वासितांसाठी आंतरराष्ट्रीय तरतुदी; संयुक्त राष्ट्रे मदत करतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मानवी हक्क – माणूस म्हणून सन्मानाने जगण्यासाठी आवश्यक हक्क.
शाश्वत विकास – भावी पिढ्यांचे नुकसान न करता आजच्या गरजा भागवणारा विकास.
दहशतवाद – राजकीय हेतूने भीती पसरवण्यासाठी केलेली संघटित, नियोजित हिंसा.
निर्वासित – स्वतःचा देश सोडून दुसरीकडे आश्रय घ्यावा लागलेली व्यक्ती.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
दिनांक
घटना
१० डिसेंबर १९४८
मानवी हक्कांचा जागतिक जाहीरनामा
२२ एप्रिल १९७०
पहिला वसुंधरा दिन
१९७२
स्टॉकहोम परिषद
१९९२ / १९९७
रिओ परिषद / क्योटो करार
१९९३
मानवी हक्क संरक्षण कायदा (भारत)
२०१५
पॅरिस हवामान परिषद
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मानवी हक्कांचा जागतिक जाहीरनामा केव्हा स्वीकारला गेला?
संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेने १० डिसेंबर १९४८ रोजी. त्यात ३० कलमे आहेत.
Q2. सकारण स्पष्ट करा : पर्यावरण संरक्षण हा आंतरराष्ट्रीय प्रश्न आहे.
प्रदूषण, तेलगळती, जागतिक तापमानवाढ, ओझोन थर विरळ होणे यांचे परिणाम एका देशाच्या सीमेत मर्यादित राहत नाहीत आणि दीर्घकाळ टिकतात. म्हणून सर्व राष्ट्रांनी सहकार्य करणे आवश्यक आहे.
Q3. दहशतवाद पारंपरिक युद्धापेक्षा वेगळा कसा?
पारंपरिक युद्ध सार्वभौम राष्ट्रांमध्ये भूभागासाठी होते. दहशतवादी गट कोठेही हल्ला करतात, निरपराध लोकांना लक्ष्य करतात आणि सरकारला आव्हान देतात; त्यामुळे अंतर्गत व बाह्य दोन्ही सुरक्षेला धोका निर्माण होतो.
Q4. निर्वासितांना कोणत्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते?
परक्या देशात काम, घर व दैनंदिन गरजा मिळवाव्या लागतात; भाषा व संस्कृती वेगळी असते; स्थानिक लोक त्यांना स्वीकारत नाहीत. आश्रय देणाऱ्या देशावरही आर्थिक ताण येतो.
Q5. स्टॉकहोम परिषदेचे महत्त्व स्पष्ट करा.
१९७२ ची ही मानवी पर्यावरणावरील पहिली परिषद. प्रदूषणाशी लढण्यासाठी सर्व राष्ट्रांनी सहकार्य करावे, जागतिक सामायिक संपदेचे रक्षण व्हावे हे विचार मांडले; UNEP निर्माण झाले आणि अनेक पर्यावरणविषयक करारांना सुरुवात झाली.
परीक्षेसाठी टीप
परिषदांचा क्रम लक्षात ठेवा : स्टॉकहोम १९७२ → रिओ १९९२ → क्योटो १९९७ → पॅरिस २०१५.
Read in English
Quick summary
Some problems affect many or all countries, so all nations must work together to solve them. This chapter studies four international problems: human rights, environment, terrorism and refugees.
Key points
Human rights come from the idea of natural rights – rights we have simply because we are human. The American and French Revolutions proclaimed liberty, equality, fraternity and justice.
The Universal Declaration of Human Rights was adopted by the UN General Assembly on 10 December 1948. It has 30 articles, covering civil rights and economic rights like the right to work and equal pay. In 1966 two covenants were adopted – on civil and political rights (ICCPR) and on economic, social and cultural rights (ICESCR).
The Declaration of the Rights of the Child was proclaimed on 20 November 1959.
Human rights include the right to life, food, clothing, shelter, education and health; today also a safe environment and sustainable development. Racism, terrorism and border disputes violate human rights.
India: human rights are given as Fundamental Rights in the Constitution. The Protection of Human Rights Act (1993) set up the National and State Human Rights Commissions.
Environment: industrialisation, chemical fertilisers, pesticides, vehicle noise, radiation and oil/gas leaks endanger the environment. Effects: extinction of species, water shortage, global warming, acid rain, thinning of the ozone layer.
The first Earth Day was celebrated on 22 April 1970.
Stockholm Conference (5–16 June 1972): first UN conference on the human environment; led to UNEP. Developing nations said developed nations are more responsible.
Rio Conference (1992): stressed sustainable development; treaties on biodiversity, climate change and forests. Kyoto (1997): protocols for developed nations to prevent climate change. Paris (November 2015): all nations to fight climate change; developed nations to help developing nations with technology.
Oceans, seabeds, atmosphere, outer space and genetic resources are global commons – the shared wealth of all nations.
Terrorism is spreading fear by using or threatening violence against innocent people for political goals. Unlike traditional war, it is not limited by borders and threatens internal security; nations must cooperate to curb it.
Refugees are people forced to leave their country due to persecution, war or disaster (e.g. Jews from Germany before WW II, people from East Pakistan in 1971, Syrians today). Host nations face strain on economy, jobs and law and order. International provisions for refugees were made in 1951; the UN gives aid to refugees.
Important terms
Human rights (मानवी हक्क) – rights needed to live with dignity as a human being.
Sustainable development (शाश्वत विकास) – development that meets present needs without harming future generations.
Terrorism (दहशतवाद) – organised, planned violence to spread fear for political aims.
Refugee (निर्वासित) – a person forced to leave his or her country and seek shelter elsewhere.
Important dates and people
Date
Event
10 Dec 1948
Universal Declaration of Human Rights
22 Apr 1970
First Earth Day
1972
Stockholm Conference
1992 / 1997
Rio Conference / Kyoto Protocol
1993
Human Rights Protection Act (India)
2015
Paris climate conference
5 important questions
Q1. When was the Universal Declaration of Human Rights adopted?
On 10 December 1948 by the UN General Assembly. It has 30 articles.
Q2. Why is environmental protection an international problem?
Pollution, oil leaks, global warming and ozone thinning do not stay inside one country's borders and their effects are long-term, so all nations must cooperate to protect the environment.
Q3. How is terrorism different from traditional war?
Traditional war is between sovereign states over territory. Terrorism is carried out by groups who can strike anywhere, target innocent people and aim to challenge a government, threatening internal as well as external security.
Q4. What problems do refugees face?
They must find work, a house and daily needs in a strange land; language and culture may be different; local people may not accept them.
Q5. Explain the importance of the Stockholm Conference.
It was the first UN conference on the human environment (1972). It said all nations must cooperate to fight pollution, raised the idea of protecting global commons, led to UNEP and started many environmental treaties.
Exam tip
Remember the conference sequence: Stockholm 1972 → Rio 1992 → Kyoto 1997 → Paris 2015.