संस्कृत शिकण्याचा हा पहिला पाठ आहे. यात स्वतःचा आणि दुसऱ्याचा परिचय संस्कृतमध्ये कसा करून द्यायचा ते शिकवले आहे – "अहं छात्रः", "मम नाम राहुलः", "एषः अथर्वः", "सा श्रेया". सोबत 'हस्तकुटुम्बम्' हे छोटे गीत आहे, ज्यात हाताची पाच बोटे एका कुटुंबासारखी दाखवली आहेत.
Key points
स्वतःबद्दल बोलताना अहम् (मी) आणि मम (माझे) वापरतात: अहं छात्रः, मम नाम राहुलः, मम माता विदुला, मम पिता सुरेशः.
मुलगा – छात्रः; मुलगी – छात्रा. स्त्रीलिंगात बहुधा 'आ' अंत असतो.
'हस्तकुटुम्बम्' गीत: अङ्गुष्ठ (अंगठा) म्हणजे प्रेमळ वडील, तर्जनी म्हणजे आई, मध्यमा ही सर्वात लांब मोठी मुलगी, अनामिका तिची बहीण, आणि शेवटची कनिष्ठिका सर्वात लहान मुलगी.
गीताचा शेवट: दोन्ही हात जोडून मी नमस्कार करतो आणि आशीर्वाद मिळवतो.
कृती: प्रत्येक विद्यार्थी स्वतःचा परिचय देतो आणि मित्राचे नाव सांगतो.
Important terms
छात्रः / छात्रा – विद्यार्थी / विद्यार्थिनी
माता, पिता – आई, वडील
अङ्गुष्ठः – अंगठा; तर्जनी – अंगठ्याजवळचे बोट
मध्यमा – मधले बोट; अनामिका – करंगळीजवळचे बोट
कनिष्ठिका – करंगळी
भगिनी – बहीण; ज्येष्ठा / कनिष्ठा – मोठी / लहान
Language study
पुंलिंग
स्त्रीलिंग
जवळ (हा/ही)
एषः
एषा
दूर (तो/ती)
सः
सा
अहम् = मी; त्वम् = तू; मम = माझा/माझी/माझे.
'नाम' नंतर व्यक्तीचे नाव प्रथमा विभक्तीत: मम नाम राहुलः.
विसर्ग (ः) हा पुंलिंगी अकारान्त नामाचा प्रथमा एकवचनाचा अंत आहे: रामः, छात्रः.
5 important questions
Q1. संस्कृतमध्ये स्वतःचा परिचय द्या.
अहं छात्रः/छात्रा। मम नाम ... । मम माता ... । मम पिता ... ।
या पाठात तिन्ही लिंगांतील सर्वनामे आणि प्रश्नार्थक शब्द शिकवले आहेत. पुंलिंगासाठी एषः/सः/कः, स्त्रीलिंगासाठी एषा/सा/का आणि नपुंसकलिंगासाठी एतत्/तत्/किम्. 'कः धावति?' असे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे बनवणे, तसेच अत्र, तत्र, कुत्र, सर्वत्र अशी स्थानदर्शक अव्यये हा पाठाचा भाग आहे.
या पाठात बहुवचन शिकवले आहे. अनेक व्यक्ती किंवा वस्तूंसाठी सर्वनामे, नामांची बहुवचनी रूपे आणि क्रियापदाचे 'न्ति' ने संपणारे बहुवचनी रूप यांचा सराव आहे – "एते छात्राः पठन्ति", "ताः बालिकाः नृत्यन्ति", "एतानि कमलानि विकसन्ति".
Key points
३.१ पुंलिंग बहुवचन – एते / ते: एते छात्राः पठन्ति. ते अश्वाः धावन्ति. प्रश्न – के पठन्ति?
या पाठात उत्तम पुरुष (अहम्, आवाम्, वयम् – मी, आम्ही दोघे, आम्ही) आणि मध्यम पुरुष (त्वम्, युवाम्, यूयम् – तू, तुम्ही दोघे, तुम्ही) यांची सर्वनामे आणि त्यांच्याबरोबरची क्रियापदे शिकवली आहेत. स्वतःची दिनचर्या संस्कृतमध्ये सांगणे आणि 'त्वं कुत्र वससि?' असे प्रश्न विचारणे हा सराव आहे. सोबत 'चटक' (चिमणी) हे गीत आहे.
या पाठात संस्कृतमधील १ ते ५० संख्या शिकवल्या आहेत. संख्या अक्षरांत आणि अंकांत लिहिणे, उलट क्रमाने म्हणणे आणि संख्यांचे खेळ हा सराव आहे. सोबत 'शठं प्रति शाठ्यम्' (बगळा व कोल्हा) आणि 'सत्यप्रियः काष्ठिकः' (प्रामाणिक लाकूडतोड्या) या श्रवणाभ्यासाच्या कथा आहेत.
Key points
१ ते १०: एकम्, द्वे, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश (१–४ ही नपुंसकलिंगी रूपे).
११ ते २०: एकादश, द्वादश, त्रयोदश, चतुर्दश, पञ्चदश, षोडश, सप्तदश, अष्टादश, नवदश, विंशतिः.
दशक संख्या: २० विंशतिः, ३० त्रिंशत्, ४० चत्वारिंशत्, ५० पञ्चाशत्.
मधल्या संख्या: एक/द्वा/त्रयो/चतुर्/पञ्च/षड्/सप्त/अष्टा/नव + दशक – उदा. २२ द्वाविंशतिः, २६ षड्विंशतिः, ३३ त्रयस्त्रिंशत्, ३६ षट्त्रिंशत्, ४४ चतुश्चत्वारिंशत्.
पुस्तकात १९, २९, ३९, ४९ साठी नवदश, नवविंशतिः, नवत्रिंशत्, नवचत्वारिंशत् दिले आहेत (एकोनविंशतिः असेही रूप प्रचलित आहे).
खेळ: ५० ते १ उलट मोजणे; एका श्वासात जास्तीत जास्त संख्या म्हणणे; ५ च्या पटीऐवजी 'ॐ' म्हणणे.
शठं प्रति शाठ्यम्: कोल्हा बगळ्याला थाळीत खीर देतो आणि बगळा खाऊ शकत नाही; मग बगळा कोल्ह्याला सुरईत खीर देतो. कोल्ह्याला चूक कळते, तो क्षमा मागतो आणि मैत्री दृढ होते.
सत्यप्रियः काष्ठिकः: लाकूडतोड्याची कुऱ्हाड पाण्यात पडते; देव सोन्याची, चांदीची कुऱ्हाड दाखवतो, पण तो फक्त आपली लोखंडी कुऱ्हाड स्वीकारतो. प्रसन्न देव त्याला तिन्ही कुऱ्हाडी देतो.
या पाठात संस्कृत वर्णमाला स्वतःच बोलताना दाखवली आहे – स्वर, अनुस्वार, विसर्ग आणि व्यञ्जने आपली ओळख करून देतात. प्रत्येक व्यञ्जनाचे उच्चारणस्थान (कण्ठ, तालू, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ) आणि त्यानुसार त्याचे नाव (कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य) हा पाठाचा मुख्य भाग आहे.
Key points
स्वर: अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ लृ ए ऐ ओ औ. ऋ, ॠ, लृ हेही स्वरच. ऋग्वेद, ऋषी यांसारख्या शब्दांच्या सुरुवातीला 'ऋ' स्वर असतो.
'सम्बन्धवाचक' म्हणजे नाते किंवा मालकी दाखवणारे शब्द. या उप-पाठात षष्ठी विभक्ती (मराठीत 'चा, ची, चे') शिकवली आहे – "दशरथस्य पुत्रः रामः", "सीतायाः पतिः रामः", "मम पाठशाला", "तस्य पुस्तकम्". 'कस्य?' (कोणाचा?) आणि 'कस्याः?' (कोणीचा?) हे प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे यांचा सराव आहे.
'कुत्र अस्ति?' (कोठे आहे?) या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी सप्तमी विभक्ती (मराठीत 'त, मध्ये, वर') वापरतात. या उप-पाठात अकारान्त पुंलिंगी व नपुंसकलिंगी, आकारान्त व ईकारान्त स्त्रीलिंगी शब्दांची सप्तमी शिकवली आहे – "फलं वृक्षे अस्ति", "लेखनी पेटिकायाम्", "नौका नद्यां वहति".
'सहायक' म्हणजे काम करण्यास मदत करणारे साधन. साधन दाखवण्यासाठी तृतीया विभक्ती (मराठीत 'ने, नी, शी') वापरतात – "सः सुधाखण्डेन लिखति", "अहं चमसेन खादामि", "माता वेल्लन्या रोटिकाः करोति". तसेच 'सह' (बरोबर) आणि 'विना' (शिवाय) या अव्ययांसोबतही तृतीया येते.
'किम्? किम्?' (काय? काय?) या उप-पाठात द्वितीया विभक्ती शिकवली आहे. क्रियापदाचे कर्म (ज्यावर क्रिया होते) आणि 'कुठे जातो?' मधील गंतव्य स्थान द्वितीयेत येते – "बालकः पुस्तकं पठति", "बालिका कन्दुकं क्षिपति", "बालकः विद्यालयं गच्छति".
'कस्मै? कस्यै?' (कोणाला? कोणासाठी?) या उप-पाठात चतुर्थी विभक्ती शिकवली आहे. एखाद्याला काही देताना, नमस्कार करताना आणि एखाद्या कामासाठी (प्रयोजन) चतुर्थी वापरतात – "कन्या आपणिकाय धनं यच्छति", "शिक्षिकायै नमः", "यूयं पठनाय विद्यालयं गच्छथ".
Key points
देणे (यच्छति): ज्याला दिले जाते तो चतुर्थीत – कन्या आपणिकाय धनं यच्छति; छात्राः शिक्षिकायै पुष्पाणि यच्छन्ति.
'कस्मात् स्थानात्?' (कोणत्या ठिकाणाहून?) या उप-पाठात पञ्चमी विभक्ती (मराठीत 'हून, पासून') शिकवली आहे. एखादी व्यक्ती कोठून येते किंवा एखादी वस्तू कोठून पडते हे सांगताना पञ्चमी वापरतात – "एषः वित्तकोषात् गृहम् आगच्छति", "वृक्षात् फलं पतति".
एखाद्याला हाक मारताना वापरले जाणारे रूप म्हणजे सम्बोधन. या उप-पाठात रे, अयि, भोः, हे अशा संबोधक अव्ययांसह संबोधनाची रूपे शिकवली आहेत – "रे विनय, कुत्र गच्छसि?", "हे देव, अहं नमामि", "भोः छात्राः, यूयम् उत्तराणि लिखथ".
Key points
संबोधक अव्यये: रे (मित्रांना, लहानांना), अयि (प्रेमाने), भोः (आदराने किंवा सर्वसाधारण), हे (देव, मोठ्यांना).
'विभक्तिमाला' हा सुभाषितांचा पाठ आहे. प्रथमा ते सप्तमी आणि सम्बोधन – प्रत्येक विभक्तीसाठी एक श्लोक दिला आहे, ज्यात त्या विभक्तीची रूपे जास्त आहेत. शेवटच्या 'रामो राजमणिः' या श्लोकात 'राम' शब्दाच्या आठही विभक्ती एकाच श्लोकात येतात. आतापर्यंत शिकलेल्या विभक्तींची ही उजळणी आहे.
Key points
प्रथमा: धर्म जिंकतो, अधर्म नाही; सत्य जिंकते, असत्य नाही; क्षमा जिंकते, क्रोध नाही; देव जिंकतो, असुर नाही.
द्वितीया: वसुदेवाचा पुत्र, कंस-चाणूराचा नाश करणारा, देवकीचा परमानंद, जगद्गुरू कृष्णाला मी वंदन करतो.
तृतीया: बुद्धिमानांचा वेळ काव्य-शास्त्रांच्या आनंदात जातो, तर मूर्खांचा व्यसन, झोप किंवा भांडणात.
चतुर्थी: दुष्टाची विद्या वादासाठी, धन गर्वासाठी, शक्ती इतरांना त्रास देण्यासाठी; सज्जनाची याच्या उलट – ज्ञान, दान आणि रक्षणासाठी.
पञ्चमी: पुस्तक म्हणते – तेलापासून, पाण्यापासून, सैल बांधणीपासून माझे रक्षण करा; मूर्खाच्या हाती देऊ नका.
षष्ठी: माणसाचा अलंकार रूप, रूपाचा गुण, गुणाचा ज्ञान आणि ज्ञानाचा अलंकार क्षमा.
सप्तमी: संकटात मित्राची, रणांगणावर शूराची, विनयात नोकराची आणि दुष्काळात दानाची परीक्षा होते.
सम्बोधन: हे आदिदेव, भास्कर, दिवाकर, प्रभाकर – तुला नमस्कार (सूर्याची नावे).
राम श्लोक: रामः (प्रथमा), रामम् (द्वितीया), रामेण (तृतीया), रामाय (चतुर्थी), रामात् (पञ्चमी), रामस्य (षष्ठी), रामे (सप्तमी), भो राम (सम्बोधन).
'मम शिक्षिका' हा वर्णनात्मक पाठ आहे. विद्यार्थी आपल्या संस्कृत शिक्षिका हर्षदा यांचे वर्णन करतो – त्या सोप्या पद्धतीने शिकवतात, उच्चार स्पष्ट आहेत, श्लोक चांगले गातात आणि आधुनिक साधने वापरतात. या पाठाच्या आधारे 'मम कुटुम्बम्', 'मम गृहम्' असे स्वतःचे वर्णन संस्कृतमध्ये लिहिण्याचा सराव आहे.
Key points
शिक्षिकेचे नाव हर्षदा; त्या सरळ, सुगम पद्धतीने शिकवतात आणि विद्यार्थ्यांशी प्रेमाने वागतात.
त्यांचे उच्चार अतिशय स्पष्ट आहेत आणि त्या श्लोक सुंदर गातात.
अध्यापनात त्या आधुनिक साधनांचा उपयोग करतात.
संस्कृत वर्गात विद्यार्थी फक्त शिकत नाहीत, तर भाषाक्रीडांचा आनंद घेतात; त्यामुळे संस्कृतची आवड वाढते.
त्या विद्यार्थ्यांना ग्रंथालयात नेतात आणि विविध पुस्तके दाखवतात.
त्यांचे व्यक्तिमत्त्व प्रसन्न आहे आणि त्यांच्या शिकवण्याने विद्यार्थी समाधानी होतात.
मम कुटुम्बम्: आई रुचकर भोजन करते, वडील सुट्टीत फिरायला नेतात, आजोबा गोष्टी सांगतात; मी आजीला मोबाईल आणि आजोबांना संगणक शिकवतो.
मम गृहम्: घराभोवती उंच झाडे, बैठकीत खुर्ची-दूरदर्शन-पंखा, स्वयंपाकघरात थाळ्या-चमचे-चूल-फ्रीज, अभ्यासिकेत टेबल-खुर्च्या-ग्रंथ, आणि गच्चीवर बाग.
'क्रियापदस्य सहचराः' म्हणजे क्रियापदाचे साथीदार. वाक्यात क्रियापदाशी संबंध असलेले शब्द म्हणजे कारके. या पाठात सहा कारके – कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण – आणि त्यांच्या विभक्ती शिकवल्या आहेत. षष्ठी (सम्बन्ध) हे कारक नाही, कारण तिचा थेट संबंध क्रियापदाशी नसून दुसऱ्या नामाशी असतो.
Key points
पठामि, लिखामि, यच्छामि, पश्यामि ही क्रिया दाखवतात, म्हणून ती क्रियापदे.
कर्ता: क्रिया करणारा – 'कः लिखति?' – गौरवः लिखति.
कर्म: ज्यावर क्रिया घडते – 'किं लिखति?' – निबन्धं लिखति.
करण: साधन – 'केन लिखति?' – लेखन्या लिखति.
सम्प्रदान: ज्याला दिले जाते – 'कस्मै यच्छति?' – अध्यापकाय यच्छति.
अपादान: जिथून वेगळे होते – 'कस्मात् पतति?' – वृक्षात् पतति.
अधिकरण: आधार/स्थान – 'कुत्र पतति?' – अङ्गणे पतति.
हे सर्व मिळून क्रिया पूर्ण करतात, म्हणून त्यांना 'कारक' म्हणतात.
णत्व नियम: र्, ऋ, ष् नंतर येणारा 'न' कधी 'ण' होतो – रामेण, रामाणाम्, नेत्रेण, सूर्याणाम्; पण मध्ये च-वर्ग, ट-वर्ग, त-वर्ग, ल्, श्, स् आले तर 'न'च राहतो – रजकेन, वृषलेन.
संस्कृत धातू दोन प्रकारचे असतात – परस्मैपदी (पठति, गच्छति) आणि आत्मनेपदी (भाषते, शोभते). 'आत्मनेपदीया' या पाठात आठ सुभाषिते आहेत, ज्यांतील क्रियापदे आत्मनेपदी आहेत (आयाति, प्रपद्ये, शोभते, जायते, वीक्षते, रोचते, विन्दते, वर्तते). सोबत आत्मनेपदी लट् लकाराची रूपे आणि 'न'चा 'ण' होण्याचा नियम दिला आहे.
Key points
श्लोक १: हे सरस्वती, तुझा कोष अपूर्व आहे – खर्च केल्याने वाढतो आणि साठवल्याने कमी होतो (विद्या).
श्लोक २: मनासारखा वेगवान, वाऱ्यासारखा गतिमान, जितेन्द्रिय, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ, वायुपुत्र, वानरसेनेचा प्रमुख – श्रीरामदूत हनुमानाला मी शरण जातो.
श्लोक ३: रंगीत पण गंधहीन फूल शोभत नाही; तसेच कृतीशिवाय गोड बोलणे शोभत नाही.
श्लोक ४: शंभरांत एक शूर, हजारांत एक पंडित, दहा हजारांत एक वक्ता जन्मतो; दाता होतो की नाही, सांगता येत नाही.
श्लोक ५: लोभी माणूस धन पाहतो, संकट नाही; मांजर दूध पाहते, काठीचा मार नाही.
श्लोक ६: अपार काव्यसंसारात कवीच प्रजापती (निर्माता); त्याला आवडेल तसे विश्व बदलते.
श्लोक ७: झाडाची कच्ची फळे तोडणाऱ्याला रसही मिळत नाही आणि बीजही नष्ट होते – घाई करू नये.
श्लोक ८: देव लाकडात, दगडात किंवा मातीच्या मूर्तीत नसतो; तो भावात असतो, म्हणून भावच कारण आहे.
Important terms
भारती – सरस्वती
व्ययः – खर्च; सञ्चयः – साठा
वातात्मजः – वायुपुत्र (हनुमान)
कुसुमम् – फूल
वित्तम् – धन; लगुडाहतिः – काठीचा मार
अपक्वम् – कच्चे
मृण्मयम् – मातीचे
Language study
'भाष्' (आत्मनेपदी) – लट् लकार:
पुरुष
एकवचन
द्विवचन
बहुवचन
प्रथम
भाषते
भाषेते
भाषन्ते
मध्यम
भाषसे
भाषेथे
भाषध्वे
उत्तम
भाषे
भाषावहे
भाषामहे
णत्व: र्, ऋ, ष् नंतर 'न' → 'ण' (रामेण, वृक्षाणाम्, पुष्पाणाम्); मध्ये च/ट/त-वर्ग, ल्, श्, स् आल्यास नाही (रजकेन, वृषलेन).
ही छोटी कथा महाराणा प्रताप यांचा स्वामिनिष्ठ घोडा चेतक याच्याविषयी आहे. स्वतः जखमी असूनही चेतक जखमी स्वामीला पाठीवर घेऊन तीन पायांवर धावतो, मोठा जलप्रवाह ओलांडतो आणि स्वामीला सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवून प्राण सोडतो. ही कथा कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विश्वविद्यालयाच्या संस्कृत बालसाहित्यमालेवर आधारित आहे.
Key points
दुपारची वेळ, सगळीकडे शांतता, रस्ता निर्मनुष्य – अशा वेळी एक घोडा धावत असतो.
त्याचा एक पाय जखमी आहे; वेदना सहन करत तो तीन पायांवर कसाबसा धावतो.
त्याच्या पाठीवर बसलेला स्वामी शस्त्रांच्या प्रहारांनी जखमी आहे.
सतत धावल्याने घोडा खूप थकतो; वेगाने धावू शकत नाही, पण थांबत नाही.
'गाव जवळच आहे, तिथे स्वामीला नेऊन वाचवीन' असा तो विचार करतो. मध्येच रुंद जलप्रवाह येतो.
प्राणांची पर्वा न करता तो जलप्रवाह ओलांडतो आणि पलीकडच्या काठावर कोसळतो; स्वामीही जमिनीवर पडतो.
शुद्धीवर आल्यावर स्वामी प्रेमाने घोड्याला कुरवाळतो; घोडा समाधानाने स्वामीकडे पाहत प्राण सोडतो.
हा राजा म्हणजे राजस्थानातील मेवाडचे नृपश्रेष्ठ महाराणा प्रताप, आणि घोडा चेतक. त्याच्या स्मृतीसाठी मेवाडमध्ये समाधिस्थळ आहे.
धन्य स्वामी राणा प्रताप आणि धन्य स्वामिभक्त अश्व चेतक.
'संवादकौशलम्' म्हणजे संभाषणाचे कौशल्य. या पाठात रोजच्या जीवनातील दोन संवाद आहेत: शाकापणः (भाजीच्या दुकानात विक्रेता आणि गृहिणी) आणि कार्यालयः (कार्यालयात लिपिक आणि सेवक). यातून खरेदी, किंमत विचारणे, विनंती करणे आणि क्षमा मागणे यांसाठी सोपी संस्कृत वाक्ये शिकता येतात. प्लास्टिक पिशवी टाळण्याचा संदेशही यात आहे.
Key points
शाकापण: विक्रेता गृहिणीला बोलावतो. त्याच्याकडे कारले, काकडी, भेंडी, ताजी वांगी आणि लाल गाजर आहेत.
बटाटा २० रुपये किलो आहे. गृहिणी एक किलो बटाटे, अर्धा किलो भेंडी, काकडी, अर्धा किलो वांगी आणि दहा रुपयांच्या मिरच्या घेते.
ती प्लास्टिक पिशवी मागते. विक्रेता क्षमा मागतो, कारण प्लास्टिकमुळे प्रदूषण होते आणि तो प्लास्टिक पिशव्या ठेवतच नाही. तो ५ रुपयांची कापडी पिशवी देतो.
एकूण बिल ९५ रुपये होते. गृहिणी १०० रुपयांची नोट देते आणि उरलेल्या ५ रुपयांचे आले घेते.
कार्यालय: लिपिकाच्या टेबलावर सर्व वस्तू विखुरलेल्या आहेत. लेखणी, खोडरबर, पट्टी आणि फाइल जागेवर नाहीत.
पंख्याच्या वाऱ्याने कागद इकडेतिकडे उडाले. लिपिकाने कालच संगणकावर टंकन करण्यासाठी वही सेवकाला दिली होती.
लिपिक सेवकाला सर्व साहित्य नीट ठेवायला आणि नवीन रिफिल आणायला सांगतो, कारण जुन्या रिफिलमध्ये शाई कमी आहे. मग तो काम सुरू करतो.
या पाठात श्रीमती दुर्गा पारखी यांनी रचलेल्या सात आधुनिक प्रहेलिका (कोडी) आहेत. प्रत्येक श्लोकात एखादी रोजच्या वापरातील वस्तू स्वतःचे वर्णन करते. विद्यार्थ्यांनी अर्थ समजून श्लोक योग्य चित्राशी जुळवायचा आहे. सोबत सम्पदानन्द मिश्र यांची प्राण्यांवरील 'कोऽहम्?' कोडी आहेत.
Key points
प्रहेलिका १: रंगीत किंवा पांढरा, एकच कान (कडी), सुंदर; माझ्याशिवाय तुमचे चहापान कसे होणार? उत्तर: चायचषकः (चहाचा कप).
प्रहेलिका २: हवा नसलेली, दोन तोंडांची, लांब, हलकी. भांड्याला स्पर्श न करता पेय पाजते. उत्तर: नलिका (स्ट्रॉ).
प्रहेलिका ३: रोज नाकावर चढून दोन्ही कानांना स्पर्श करतो. पाहण्यास मदत करतो आणि माझे शरीर काचेचे आहे. उत्तर: उपनेत्रम् (चष्मा).
प्रहेलिका ४: स्वतः पसरलेल्या जाळ्यात माणसे स्वतःच शिरतात आणि सुखाने झोपतात. उत्तर: मशकजालम् (मच्छरदाणी).
प्रहेलिका ५: घरमालक बाहेर गेल्यावर दारावर एकटा उभा राहतो. लहान पण शूर घररक्षक. उत्तर: तालः (कुलूप).
'समानमस्तु भोजनम्' म्हणजे "आपले भोजन सारखे (एकत्र) असो". गोकुळात बालकृष्ण आणि गोपबाळ गायी चारायला जातात. दुपारी सर्वजण घरून आणलेले पदार्थ एकत्र करतात. कृष्ण त्या सर्वांचे मिश्रण करून सगळ्यांना वाढतो. त्या मिश्रणात प्रेमही मिसळलेले असल्याने ते सगळ्यांना खूप आवडते. सहभोजन आणि समानतेचा संदेश या कथेत आहे.
Key points
बालकृष्ण गोकुळात गायी पाळत असे. रोज तो मित्रांसोबत वनात जात असे आणि संध्याकाळपर्यंत फिरत असे.
दुपारी सर्वजण एकत्र बसून घरून आणलेले खाद्यपदार्थ खात असत.
एके दिवशी जेवणाच्या वेळी सर्व गोप कृष्णाभोवती बसले. देवकीनन्दनाने विचारले, आज काय आणले आहे?
कोणी दहीभात आणला होता, तर कोणी पोहे. काहींनी मालपुवा, लाडू, वडे आणि मोदक आणले होते.
कृष्ण म्हणाला की आपण या सर्व पदार्थांचे मिश्रण करू. सर्वांनी आनंदाने आपले अन्न कृष्णाला दिले.
कृष्णाने स्वतः मिश्रण करून सर्वांना वाढले. ते अपूर्व आणि स्वादिष्ट मिश्रण सर्वांना खूप आवडले, कारण त्यात अन्नाबरोबर प्रेमही मिसळले होते.
कृष्णाचा संदेश: इथून पुढे आपण सर्व मिळूनच जेवू. आपली मने समान आहेत, विचार समान आहेत, तसेच भोजनही समान असो.
पाठात कृष्णाची नावे येतात: बालकृष्ण, वासुदेव, देवकीनन्दन, गोपनायक.
'सूक्तिसुधा' या पाठात सहा प्रसिद्ध सुभाषिते आहेत. त्यांत विद्वत्तेचे मोठेपण, लोभामुळे होणारा बुद्धिभ्रंश, योग्य योजकाचे महत्त्व, अतिरेक टाळणे, मातृभूमीवरील प्रेम आणि वाणीचे भूषण हे विषय आहेत. 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' आणि 'सत्यमेव जयते' यांसारखी बोधवाक्येही या पाठाशी जोडलेली आहेत.
Key points
श्लोक १: विद्वत्ता आणि राजेपणा यांची कधीच तुलना होत नाही. राजाची पूजा फक्त त्याच्या देशात होते, तर विद्वानाची सगळीकडे होते.
श्लोक २: सोन्याचे हरीण पूर्वी कधी झाले नव्हते, त्याची वार्ताही नव्हती आणि ते कोणी पाहिलेही नव्हते. तरीही रामाला त्याचा मोह झाला, कारण विनाशकाळी बुद्धी उलटी होते.
श्लोक ३: ज्यापासून मंत्र बनत नाही असे अक्षर नाही, औषध नसलेले मूळ नाही आणि अयोग्य माणूस नाही. दुर्लभ असतो तो त्यांचा योग्य उपयोग करणारा (योजक).
श्लोक ४: अति दानामुळे बली बांधला गेला, अति अभिमानामुळे दुर्योधन आणि अति लोभामुळे रावण नष्ट झाला. म्हणून अतिरेक सगळीकडे टाळावा.
श्लोक ५ (राम लक्ष्मणाला म्हणतो): सोन्याची लंकाही मला आवडत नाही. आई आणि जन्मभूमी स्वर्गापेक्षाही श्रेष्ठ आहेत.
श्लोक ६: बाजूबंद, चंद्रासारखे उजळ हार, स्नान, उटणे, फुले किंवा सजवलेले केस माणसाला शोभा देत नाहीत. संस्कारित वाणी हेच खरे भूषण आहे, कारण इतर भूषणे झिजतात.
बोधवाक्ये: भारत सरकारचे 'सत्यमेव जयते', आयुर्विमा महामंडळाचे 'योगक्षेमं वहाम्यहम्'.
हा प्रसंग वाल्मीकी रामायणातून घेतला आहे. सीतेचा शोध घेण्यासाठी मारुती (हनुमान) लंकेकडे उडत जात असतो. वाटेत समुद्रातील मैनाक पर्वत वर येतो आणि त्याला विश्रांती घेण्याची विनंती करतो. मैनाक असे करतो कारण पूर्वी मारुतीचे वडील पवनदेव यांनी त्याला इंद्राच्या वज्रापासून वाचवले होते. मैनाकाला त्या उपकाराचे स्मरण होते, आणि हाच या पाठाचा संदेश आहे.
Key points
रामायण हे आदिकाव्य आहे. त्याचे रचयिता वाल्मीकी असून त्याचा विषय श्रीरामाचे चरित्र आहे.
मारुती सीतेच्या शोधासाठी लंकेकडे उडतो. वाटेत महासागर आहे आणि त्याच्या तळाशी मैनाक पर्वत आहे.
मारुतीला आकाशात पाहून मैनाक समुद्रातून वर येतो. मार्ग लांब आहे आणि मध्ये विश्रांतीला जागा नाही, हे त्याला माहीत असते.
मैनाक प्रार्थना करतो: हे महाकपी, पुरे झाले श्रम, माझ्या शिखरावर विश्रांती घ्या.
पूर्वकथा: पूर्वी सर्व पर्वतांना पंख होते. ते आकाशात मनसोक्त फिरत आणि अचानक जमिनीवर कोसळत. त्यामुळे घाबरलेले ऋषी इंद्राकडे गेले.
रागावलेला इंद्र वज्राने पर्वतांचे पंख कापू लागला. तो मैनाककडे येताच पवनदेवाने त्याला वेगाने समुद्रतळाशी नेले आणि वज्रप्रहारापासून वाचवले.
'कृते च प्रतिकर्तव्यम् एष धर्मः सनातनः' म्हणजे केलेल्या उपकाराची परतफेड करावी, हा सनातन धर्म आहे. म्हणून मैनाकाने पवनपुत्राला मदत केली.
मैनाकाच्या आदरातिथ्याने मारुती प्रसन्न झाला. तरीही विश्रांती न घेता तो कार्यसिद्धीसाठी पुढे गेला, यातून त्याची कर्तव्यनिष्ठा दिसते.
'राष्ट्रभक्तिः' ही छोटी बोधकथा आहे. रेल्वेत एक शाळकरी मुलगी दप्तरातून सुई-दोरा काढते आणि फाटलेले आसन शिवते. प्रवाशाने विचारल्यावर ती सांगते की ही रेल्वे राष्ट्राची संपत्ती आहे आणि तिचे रक्षण करणे हे आपले पहिले कर्तव्य आहे. राष्ट्रसंपत्तीचे रक्षण हीच खरी राष्ट्रभक्ती आहे, असा या पाठाचा संदेश आहे.
Key points
एक प्रवासी रोज रेल्वेने प्रवास करत असे.
एके दिवशी त्याच्या मागच्या लांब आसनावर एक विद्यार्थिनी बसली.
तिने अचानक दप्तर उघडून सुई आणि दोरा काढला. प्रवासी कुतूहलाने पाहू लागला. मुलगी दप्तरात सुई-दोरा का आणते आणि रेल्वेत त्याचा काय उपयोग, असा विचार त्याने केला.
तिने सुईत दोरा ओवला आणि आसनाचे फाटलेले आवरण पूर्वीसारखे शिवले.
प्रवाशाने विचारले, "मुली, तू काय करतेस?"
तिचे उत्तर: ही रेल्वे आपल्यासाठी आहे. ती राष्ट्राची संपत्ती आहे आणि तिचे रक्षण करणे हे आपले पहिले कर्तव्य आहे. मी तेच करते.
तिच्या बोधप्रद उत्तराने प्रवासी खूप प्रभावित झाला आणि विचारात पडला.
लेखकाचे आवाहन: आपण सर्वांनी राष्ट्रसंपत्तीचे रक्षण, राष्ट्ररक्षण आणि राष्ट्रसंवर्धन यांसाठी कटिबद्ध होऊ आणि राष्ट्रधर्माचे आचरण करू.
पाठानंतर चित्रवर्णनाचा सराव आहे, उदा. निसर्गचित्रात मेघ, पक्षी, मोर, बेडूक, मासे आणि कमळे.