'आम्ही चालवू हा पुढे वारसा' हे जगदीश खेबूडकर यांचे गीत आहे. गुरूने दिलेले ज्ञान आणि चांगले गुण आम्ही पुढे चालू ठेवू, असे वचन विद्यार्थी गुरूला देतात. गुरूविषयी आदर आणि कृतज्ञता हा गीताचा भाव आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: जगदीश खेबूडकर (१९३२–२०११) — प्रसिद्ध गीतकार. त्यांनी सुमारे ३२५ मराठी चित्रपटांसाठी गीते लिहिली.
गुरूने 'ज्ञानरूपी वसा' (ज्ञानाचे व्रत) दिला आहे; तो वारसा आम्ही पुढे चालवू.
गुरू आमचे पिता, बंधू, मित्र आणि आई (माउली) आहेत.
गुरू कल्पवृक्षाखालील सावलीसारखे आहेत; सूर्यासारख्या गुरूने आम्हांला ज्ञानाचा कवडसा दिला.
काल जिथे बीज होते, तिथे आज फुले आली आहेत — विद्यार्थी घडत आहेत.
आम्ही धीर, शौर्य, वीरता शिकू; मोठी विद्या मिळाली तरी नम्र राहू.
दुष्टांना शासन करू आणि सज्जनांचे रक्षण करू.
गुरूंचा त्याग आणि सेवा फळाला येईल; त्यांची कीर्ती दाही दिशांना पसरेल.
'मी चित्रकार कसा झालो!' हा ल. म. कडू यांचा अनुभवकथनपर पाठ आहे. लहानपणी खेड्यात कागद, रंग, ब्रश काहीच नव्हते. तरी लेखकाने निसर्गातून रंग तयार करून नदीतील दगडांवर चित्रे काढली आणि मातीच्या मूर्ती बनवल्या. निसर्गच आपल्याला कला शिकवतो, हा पाठाचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: ल. म. कडू (जन्म १९४७) — लेखक आणि चित्रकार. 'खारीचा वाटा' पुस्तकासाठी त्यांना साहित्य अकादमीचा बालसाहित्य पुरस्कार (२०१७) मिळाला.
'प्रभात' ही किशोर बळी यांची कविता आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या नव्या युगात ज्ञानाचा प्रकाश पसरला आहे. शाळा ही कलागुणांची आणि व्यक्तिमत्त्व घडवण्याची जागा आहे. भेदभाव विसरून देशाला प्रगतीकडे नेऊया, असे आवाहन कवी करतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: किशोर बळी (जन्म १९८१). 'पाकळ्या' (चारोळी संग्रह), 'पहाटेच्या प्रतीक्षेत' हे काव्यसंग्रह.
कविता 'किशोर' मासिकातून (फेब्रुवारी २०१७) घेतली आहे.
नव्या युगाच्या आकाशात ज्ञानाचे तेज पसरले आहे; ही 'प्रतिभेची प्रभात' (सकाळ) आहे.
शाळेचे भव्य पटांगण, सुंदर बाग, फुले-फुलपाखरे आणि मनामनांत आपुलकीचा सुगंध आहे.
स्पर्धेच्या युगात गुरुजनांची शिकवण अमूल्य आहे.
शाळा ही व्यक्तिमत्त्वाची प्रयोगशाळा आहे; इथे शरीर सुदृढ आणि मन विशाल होते.
नवीन स्वप्ने आणि नवीन आशा घेऊन प्रगतीची नवी पहाट होत आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रभात – सकाळ, पहाट.
प्रतिभा – नवनिर्मिती करणारी बुद्धी (talent).
क्षितिज – आकाश आणि जमीन मिळाल्यासारखी दिसणारी रेषा.
निरंतर – सतत.
रुजवणूक – मनात बसवणे.
भाषाभ्यास
धृपद: "कलागुणांच्या क्षितिजावरती ही प्रतिभेची प्रभात" — पुन्हा पुन्हा येणारी ओळ.
रूपक: शाळा = व्यक्तित्वाची प्रयोगशाळा.
यमक: नभात–प्रभात; युगात–प्रभात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवीने शाळेला कशाची प्रयोगशाळा म्हटले आहे?
व्यक्तिमत्त्वाची (व्यक्तित्वाची) प्रयोगशाळा.
Q2. शाळेत काय पसरलेले आहे?
आपुलकीचा सुवास मनामनांतून निरंतर पसरलेला आहे.
Q3. 'ही प्रतिभेची प्रभात' असे कवी का म्हणतो?
नव्या युगात ज्ञानाचे तेज पसरले आहे.
मुलांच्या कलागुणांना नव्या संधी मिळत आहेत.
जणू प्रतिभेची नवी सकाळ झाली आहे.
Q4. शाळेत मुलांचा विकास कसा होतो?
गुरुजनांची शिकवण मिळते.
शरीर सुदृढ आणि मन विशाल होते.
चांगल्या तत्त्वांची रुजवणूक होते.
Q5. तुमच्या शाळेचे वर्णन चार ओळींत करा. (स्वमत)
आमची शाळा मोठी आणि स्वच्छ आहे. मैदान, बाग आणि वाचनालय आहे. शिक्षक प्रेमाने शिकवतात. तिथे मला रोज नवे शिकायला मिळते.
परीक्षेसाठी टीप
धृपदाची ओळ आणि 'प्रयोगशाळा व्यक्तित्वाची' हे शब्द लक्षात ठेवा.
'आपण सारे एक' ही प्रभा बैकर यांची विनोदी नाटिका आहे. शरीराचे अवयव (डोळे, नाक, कान, जीभ, हात, पाय) पोटाविरुद्ध संप करतात, कारण त्यांना वाटते पोट फक्त बसून खाते. पण संपामुळे सगळेच अशक्त होतात. शेवटी सर्वांना कळते की सर्व अवयव एकमेकांना पूरक आहेत — 'आपण सारे एक!'
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: प्रभा बैकर (जन्म १९४८). पाठ 'सप्तरंगी नाटिका' या पुस्तकातून.
सुरुवातीला शामराव आणि रामराव जेवायला ('पोटोबाची पूजा') जातात. "आधी पोटोबा, मग विठोबा."
'घाटात घाट वरंधाघाट' हा महेश तेंडुलकर यांचा प्रवासवर्णनपर पाठ आहे. पुण्याहून महाडकडे जाताना सह्याद्रीतील वरंधा घाट लागतो. पावसाळ्यात तिथले धबधबे, हिरवीगार दरी, ढगाळ डोंगर, गरम भजी-वडे-चहा आणि कावळ्या किल्ला यांचे रंगतदार वर्णन पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: महेश तेंडुलकर (जन्म १९६५). पाठ 'भटकंती अनलिमिटेड' या पुस्तकातून.
पुणे ते महाड प्रवासात, पावसात दुचाकीवर भिजत जाण्याची मजा लेखक सांगतो.
"घाटात घाट वरंधा घाट, बाकी सब घाटीयाँ!" — असे तिथे आल्यावर वाटते.
'आभाळाची अम्ही लेकरे' ही वसंत बापट यांची कविता आहे. आम्ही कष्टकरी लोक आभाळाची लेकरे आणि काळ्या मातीची मुले आहोत. आमची जात, धर्म, गाव, मार्ग वेगळा नाही; आम्ही सगळे एक आहोत. माणुसकी आणि श्रम यांचा सन्मान हा कवितेचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: वसंत बापट (१९२२–२००२). 'अकरावी दिशा', 'सकीना', 'शिंग फुंकिले रणी' हे काव्यसंग्रह.
कविता 'शिंग फुंकिले रणी' या संग्रहातून.
आभाळ आमचा बाप, काळी माती आमची आई; आमची जात आणि धर्म वेगळा नाही.
श्रमगंगेच्या (कष्टाच्या) तीरावर कष्टकऱ्यांची वस्ती आहे.
'नातवंडांस पत्र' हा बॅडमिंटनपटू नंदू नाटेकर यांनी आपल्या नातवंडांना लिहिलेले पत्र आहे. निसर्गात गेलेले बालपण, खेळाची आवड, सातत्याने केलेले कष्ट आणि त्यातून मिळालेले यश याविषयी ते सांगतात. खेळ आणि व्यायाम सगळ्यांनी केलाच पाहिजे, असा सल्ला ते देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: नंदू (नंदकुमार) नाटेकर (जन्म १९३३) — भारताचे माजी राष्ट्रीय बॅडमिंटन विजेते. १९६१ मध्ये अर्जुन पुरस्कार मिळाला.
पाठ 'आजी-आजोबांची पत्रे' या पुस्तकातून.
पत्र उद्धव, मेघा, मिहिका आणि जान्हवी या चार नातवंडांना आहे.
लेखक सांगलीला शिकले. शाळेला मोठे मैदान आणि बाग होती; तिथे ते मनसोक्त खेळत, झाडांवर चढत, पावसात भिजत.
सुट्टीत शहराबाहेर, गिरिस्थानांवर जा; पक्षी, प्राणी, नदी, झाडे यांचा आनंद घ्या, असे ते सुचवतात.
ते अभ्यासात फार हुशार नव्हते, पण बॅडमिंटनची आवड लहानपणीच लागली. सातत्याने परिश्रम करून ते विजेते झाले.
खेळामुळे शिस्त येते; हरणे आणि जिंकणे दोन्ही कसे स्वीकारायचे हे खेळ शिकवतात.
रोज व्यायाम करा; 'वेळ नाही' ही सबब नको. मैदान, क्लब किंवा 'जिम' कुठेही व्यायाम करा.
"तुम्ही आपले स्वतःचे शिक्षक व्हा", असा सल्लाही ते देतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नातवंडे – मुलाची/मुलीची मुले (grandchildren).
सबब – कारण, निमित्त (excuse).
गिरिस्थान – थंड हवेचे डोंगरावरचे ठिकाण.
परिश्रम – कष्ट.
मनसोक्त – मनाला वाटेल तितके.
भाषाभ्यास
पत्राची सुरुवात: 'प्रिय ..., अनेक आशीर्वाद.' — अनौपचारिक (घरगुती) पत्र.
वाक्प्रचार: चिंब भिजणे – पूर्ण भिजणे; प्रतिनिधित्व करणे – दुसऱ्यांच्या वतीने भाग घेणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. एका शब्दात उत्तर लिहा: (अ) लेखक जिथे शिकले ते गाव (आ) लेखकाला मिळालेला पुरस्कार.
(अ) सांगली. (आ) अर्जुन पुरस्कार.
Q2. खास व्यायामासाठी असलेले ठिकाण कोणते?
जिम (व्यायामशाळा).
Q3. लेखकाने सुचवलेले सुट्टीतील मजेशीर अनुभव लिहा.
गिरिस्थानांवर किंवा गावी जाणे.
पक्ष्यांचे थवे पाहणे, चिवचिवाट ऐकणे.
जंगलातील प्राण्यांचे आवाज ऐकणे.
मोकळे आकाश, नदी, झाडे यांचा आनंद घेणे.
Q4. लेखकाने सांगितलेले खेळ आणि व्यायामाचे महत्त्व लिहा.
खेळाने शिस्त येते.
अडचणींचा सामना करायला, हरणे-जिंकणे स्वीकारायला शिकवते.
रोज व्यायाम केल्याने भूक लागते आणि शरीर निरोगी राहते.
Q5. तुमच्या आजी-आजोबांना एक छोटे पत्र लिहा (मुद्दे).
'गिर्यारोहणाचा अनुभव' ही रमेश महाले यांची कथा आहे. गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण घेतलेला ईशान मित्रांसोबत उत्तरकाशीहून गंगोत्रीला ट्रेकिंगसाठी जातो. तिथे ढगफुटी आणि भूस्खलनामुळे मोठी दुर्घटना होते. ईशान आणि मित्र जखमी यात्रेकरूंना मदत करतात, लोकांना वाचवतात आणि हवाईदलाच्या हेलिकॉप्टरला धुराने संकेत देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: रमेश महाले (जन्म १९४४) — बालसाहित्य आणि विज्ञान विषयांवर १०० हून अधिक पुस्तके.
ईशानला गिर्यारोहणाचे वेड होते; त्याने शहरातील गिर्यारोहण संस्थेत प्रशिक्षण घेतले होते.
तो साथीदारांसोबत उत्तरकाशीहून गंगोत्रीला ट्रेकिंगने गेला.
गंगोत्रीला ढग फुटले; पाण्याच्या प्रवाहाने मंदिर परिसर, दुकाने, हॉटेल्स, धर्मशाळा उद्ध्वस्त झाल्या. भूस्खलनामुळे चारधाम यात्रेकरू अडकले.
काही दुकानदार अडचणीचा फायदा घेत होते: बिस्किटाचा पुडा ₹१००, पाण्याची बाटली ₹२००!
ईशान आणि मित्रांनी जखमींवर प्रथमोपचार केले, हरवलेल्यांचा शोध घेतला, भुकेल्या मुलांना फळे, बिस्किटे, पाणी दिले.
एक घर कोसळले; ईशानने दोराच्या साहाय्याने उतरून अडकलेल्या लोकांना बाहेर काढले.
रात्री त्यांनी नायलॉनच्या तंबूत मुक्काम केला.
सकाळी लाकडे जाळून धूर केला; तो पाहून हवाईदलाचे हेलिकॉप्टर आले आणि सर्वांना सुरक्षित नेले.
अधिकाऱ्यांनी मुलांचे कौतुक केले आणि वीरपदकासाठी राष्ट्रपतींकडे शिफारस केली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गिर्यारोहण – डोंगर चढणे (mountaineering).
ढगफुटी – एकाच ठिकाणी अचानक खूप पाऊस पडणे (cloudburst).
भूस्खलन – डोंगराचा भाग खाली घसरणे (landslide).
प्रथमोपचार – जखमीला लगेच दिलेले उपचार (first aid).
मनमानी – स्वतःच्या मर्जीने वागणे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: अंगावर काटा येणे – भीतीने शहारणे; काळजाला घर पाडणे – मनाला खूप दुःख होणे.
विरुद्धार्थी: सुरक्षित × असुरक्षित; उत्साह × निरुत्साह.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ईशान आणि त्याचे साथीदार कोठे गिर्यारोहणासाठी गेले?
उत्तरकाशीहून गंगोत्रीला.
Q2. ईशानने हेलिकॉप्टरला संकेत कसा दिला?
जंगलातून लाकडे गोळा करून आग लावली आणि धूर केला.
Q3. ईशान आणि मित्रांनी यात्रेकरूंना कोणती मदत केली?
जखमींवर प्रथमोपचार आणि मलमपट्टी.
हरवलेल्यांचा शोध.
भुकेल्या मुलांना फळे, बिस्किटे आणि पाणी.
कोसळलेल्या घरातील लोकांना दोराने बाहेर काढले.
Q4. दुकानदारांची मनमानी कशी होती? तुमचे मत लिहा.
₹५ चा बिस्किट पुडा ₹१०० ला, ₹१५ ची पाण्याची बाटली ₹२०० ला विकत होते.
जेवणासाठी आणि खोलीसाठी हजारो रुपये मागत होते.
संकटात लोकांची लूट करणे चुकीचे आहे; अशा वेळी मदत करणे हेच माणुसकीचे काम आहे.
Q5. गिर्यारोहणाचे प्रशिक्षण का उपयोगी पडते? (स्वमत)
संकटात धीर ठेवता येतो, दोर वापरून लोकांना वाचवता येते, तंबू, प्रथमोपचार यांचे ज्ञान मिळते आणि शरीर मजबूत होते.
परीक्षेसाठी टीप
घटनाक्रम (ढगफुटी → मदत → घर कोसळणे → धूर → हेलिकॉप्टर) नीट लक्षात ठेवा.
'झुळूक' ही दामोदर कारे यांची निसर्गकविता आहे. कवीला वाटते, आपण वाऱ्याची एक छोटीशी मंद झुळूक व्हावे. मग बाजार, नदीकाठ, बाग, शेते कुठेही मुक्तपणे फिरता येईल; फुलांचा सुगंध पसरवता येईल आणि थकलेल्या माणसाला ताजेतवाने करता येईल.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: दामोदर कारे (१९०९–१९८५). निसर्ग हा त्यांचा आवडता विषय; 'नन्दादीप' हा काव्यसंग्रह.
"वाटते सानुली मंद झुळूक मी व्हावे" — छोटीशी झुळूक होण्याची इच्छा.
'आम्ही हवे आहोत का?' हा शांता शेळके यांचा ललित लेख आहे. लेखिका मुंबईतील परळ येथील प्राण्यांच्या इस्पितळाला भेट देतात. तिथे आजारी मांजरे, कुत्री आणि इतर प्राणी माणसाच्या प्रेमासाठी किती आसुसलेले आहेत, हे त्यांना जाणवते. "आम्हांला तुमची गरज आहे; तुम्हांला आम्ही हवे आहोत का?" हे वाक्य मनाला भिडते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: शांता शेळके (१९२२–२००२) — कवयित्री, गीतकार. १९९६ मध्ये आळंदी येथील ६९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षा.
पाठ 'आनंदाचे झाड' या ललित लेखसंग्रहातून.
कार्यालयाजवळ बैल, घोडा, कुत्रा, मांजर, शेळी यांच्या चित्राखाली वाक्य होते: 'आम्हांला तुमची गरज आहे; तुम्हांला आम्ही हवे आहोत का?'
भरत नावाचा चुणचुणीत मुलगा त्यांना इस्पितळ दाखवतो.
मांजर विभागात प्रत्येक मांजरासाठी स्वतंत्र कप्पा, अन्न आणि पाण्याच्या दोन बशा, प्रकृतीचा तक्ता आणि मऊ अंथरूण होते.
मांजरे जाळीवर नाक घासून, 'मियाँव' करून लक्ष वेधून घेत होती; कुरवाळल्यावर 'गुर्रगुर्र' करत.
मांजरांच्या कप्प्यांवर मालकांची आडनावे होती — 'जॅक जाधव', 'बकुल गोखले' इ.
डोळे न उघडलेली कुत्र्याची पिले सावरीच्या कापसाच्या मऊ गोळ्यांसारखी होती.
झेन्या रागीट कुत्रा; दुसरा कुत्रा पंजे जोडून नमस्कार करणारा.
एक मांजरी जन्मापासून आंधळी होती; इस्पितळातच वाढली.
'जीवन गाणे' ही नितीन देशमुख यांची कविता आहे. निसर्गातील चंद्र-चांदणे, पणती, नदी, पक्षी, सागर आणि झाड यांच्याकडून कवी जगणे शिकला आहे. निसर्ग हा मोठा गुरू आहे, असा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: नितीन देशमुख (जन्म १९७४). कविता 'किशोर' मासिकातून (सप्टेंबर २००९).
सृष्टीचे मंजुळ गाणे आणि झिलमिलणारे चंद्र-चांदणे कवीला जगणे शिकवून गेले.
भरकटलेल्या जगात संस्कारांची जाण कमी झाली आहे; पण तुळशीवरील पणतीचे जळणे (स्वतः जळून प्रकाश देणे) कवीला शिकवून गेले.
नदी सागराकडे धावते — त्यातून कवी प्रेम शिकला.
पिल्लासाठी चोचीत दाणे आणणारा पक्षी — कष्ट आणि मायेची शिकवण.
सागराची अथांगता (मनाचा मोठेपणा) आणि वृक्षाची स्थितप्रज्ञता (स्थिर, शांत राहणे).
झाड दुसऱ्यासाठी घाव सोसते — त्याग शिकवते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मंजुळ – गोड.
बुलंद – मजबूत, भक्कम.
हौसले – निर्धार, जिद्द.
अथांग – ज्याचा तळ लागत नाही असा.
स्थितप्रज्ञ – सुख-दुःखात स्थिर राहणारा.
घाव सोसणे – दुःख सहन करणे.
भाषाभ्यास
धृपद: '... मजला शिकवून गेले' — प्रत्येक कडव्याचा शेवट.
यमक: चांदणे–जळणे–पळणे–दाणे–सोसणे.
विरुद्धार्थी: अथांग × उथळ; प्रेम × द्वेष.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. कवीला जगणे शिकवणारे निसर्गातील घटक कोणते?
चंद्र-चांदणे, पणती, नदी, पक्षी, सागर आणि वृक्ष.
Q2. पणतीकडून कवी काय शिकला?
स्वतः जळून दुसऱ्यांना प्रकाश देणे — दुसऱ्यांसाठी झिजणे.
Q3. तक्ता पूर्ण करा: घटक आणि शिकवण.
नदी – प्रेम आणि ओढ.
पक्षी – पिल्लांसाठी कष्ट, जिद्द.
सागर – अथांग मन.
वृक्ष – स्थितप्रज्ञता आणि दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे.
Q4. 'बिनभिंतीची शाळा, लाखो इथले गुरू' हा विचार स्पष्ट करा.
निसर्ग ही भिंती नसलेली मोठी शाळा आहे.
झाडे, पक्षी, नदी, आकाश हे सगळे आपले गुरू आहेत.
त्यांचे निरीक्षण केले तर जीवनमूल्ये शिकता येतात.
Q5. निसर्गातील कोणत्या घटकाकडून तुम्ही काय शिकलात? (स्वमत)
उदा. मुंगीकडून मी मेहनत आणि शिस्त शिकलो/शिकले; ती न थकता अन्न गोळा करते.
परीक्षेसाठी टीप
घटक–शिकवण असा तक्ता नक्की तयार ठेवा; हा प्रश्न हमखास येतो.
'शब्दकोश' हा स्थूलवाचनाचा पाठ आहे. नेहा आणि सायली या मैत्रिणींच्या संवादातून शब्दकोश कसा वापरायचा, हे सांगितले आहे. 'दिन' (दिवस) आणि 'दीन' (गरीब) यांसारख्या शब्दांतील फरक शब्दकोशामुळे नीट कळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
रोजच्या जीवनात आपण अनेक नवे शब्द ऐकतो, वाचतो; त्यांचा नेमका अर्थ कळण्यासाठी शब्दकोश हे महत्त्वाचे साधन आहे.
दिन (ऱ्हस्व 'दि') = दिवस; दीन (दीर्घ 'दी') = गरीब. लेखनातील छोट्या फरकाने अर्थ बदलतो.
शब्दकोशात शब्द अकारविल्हे (वर्णमालेच्या क्रमाने: अ, आ, इ ... क, ख ...) लावलेले असतात.
आधी पहिल्या अक्षरावरून शब्दाचा भाग शोधायचा; मग दुसऱ्या, तिसऱ्या अक्षराच्या क्रमाने शब्द शोधायचा.
शब्दकोशात शब्दाचा अर्थ, जात, लिंग आणि कधी कधी उदाहरणही दिलेले असते.
शब्दकोश पाहण्याची सवय लावल्यास भाषा समृद्ध होते आणि शुद्धलेखन सुधारते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शब्दकोश – शब्द आणि त्यांचे अर्थ असलेले पुस्तक (dictionary).
या पाठात दोन अभंग आहेत. (अ) 'आजि सोनियाचा दिवस' — संत सेना महाराज संतांच्या भेटीचा आनंद सांगतात. (आ) 'चंदनाच्या संगें' — संत चोखामेळा सांगतात की चंदनाच्या सहवासात इतर झाडेही सुगंधी होतात, तसे संतांच्या सहवासात सामान्य माणूसही भाविक होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत सेना महाराज (तेराव्या शतकाचा उत्तरार्ध): संत ज्ञानेश्वर आणि नामदेव यांचे समकालीन; पंढरीचे वारकरी. त्यांच्या नावावर सुमारे १५० अभंग.
संतांचे दर्शन झाल्याने आजचा दिवस 'सोनियाचा' (सोन्यासारखा) झाला.
सासरी गेलेल्या मुलीला माहेर भेटल्यावर जसा आनंद होतो, तसा आनंद झाला.
संतचरण पाहून सगळा थकवा (शीण) गेला; घरी जणू दिवाळी-दसरा आला.
संत चोखामेळा: भक्ताची करुणा आणि सामाजिक विषमतेची खंत त्यांच्या अभंगांत दिसते.
चंदनाच्या सोबत बोरी, बाभळी, वाकडी झुडपेही चंदनासारखी सुगंधी होतात.
तसेच संतांच्या संगतीने अभाविक (भक्ती नसलेले) लोकही भाविक होतात.
माणसाने परमार्थ साधावा; नाहीतर जीवन गाढवासारखे फक्त भार वाहणारे ठरते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – संतांची भक्तिरचना.
शीण – थकवा.
निरसणे – दूर होणे.
अभाविक – भक्तिभाव नसलेला.
परमार्थ – जीवनाचे उच्च ध्येय, ईश्वरभक्ती.
खर – गाढव.
भाषाभ्यास
दृष्टान्त: चंदन आणि इतर झाडे — संतसंगतीचा परिणाम पटवणारे उदाहरण.