हा पाठ निरीक्षणावर आधारित आहे. वर्षभर सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या वेळा आणि काठीच्या सावलीची जागा नोंदवली की लक्षात येते की दिवस व रात्रीचा कालावधी बदलतो आणि क्षितिजावर सूर्योदयाचे स्थानही सरकते. हे का घडते आणि ऋतू कसे तयार होतात, हे ऋतुनिर्मिती (भाग-२) या पाठात शिकायचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. या परिवलनाला सुमारे २४ तास लागतात. त्यामुळे दिवस-रात्र, सूर्योदय, मध्यान्ह व सूर्यास्त होतात.
पृथ्वी सूर्याभोवतीही फिरते. एका परिभ्रमणाला सुमारे ३६५¼ दिवस (एक वर्ष) लागतात.
भारत उत्तर व पूर्व गोलार्धात आहे.
सूर्याचे किरण एकाच वेळी पृथ्वीवरील सर्व ठिकाणी लंबरूप पडत नाहीत.
१९ ते २८ जून या काळातील सूर्योदय-सूर्यास्ताच्या वेळा पाहिल्या तर २१ जूनच्या आसपास दिवस सर्वांत मोठा आणि रात्र लहान असते.
सप्टेंबरमध्ये निरीक्षण केले तर २३ सप्टेंबरच्या आसपास दिवस व रात्र समान असतात.
डिसेंबरकडे जाताना दिवस लहान होतो व रात्र मोठी होते. २२ डिसेंबरच्या आसपास आपल्या गोलार्धात दिवस सर्वांत लहान असतो.
भिंतीजवळ रोवलेल्या काठीच्या सावलीची जागा वर्षभर बदलते, म्हणजे सूर्योदयाचे स्थान उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे सरकते.
विजेरी (टॉर्च), मेणबत्ती/रूळ व कागद या प्रयोगातून कळते की प्रकाशाचे स्थान बदलले की सावलीचे स्थानही बदलते.
क्षितिज – जेथे आकाश व जमीन मिळाल्यासारखे दिसते ती रेषा.
दिनमान – सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचा काळ.
महत्त्वाची माहिती
दिनांक (सुमारे)
आपल्या गोलार्धातील निरीक्षण
२१ जून
सर्वांत मोठा दिवस, लहान रात्र
२३ सप्टेंबर
दिवस व रात्र समान
२२ डिसेंबर
सर्वांत लहान दिवस, मोठी रात्र
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पृथ्वीवर दिवस व रात्र कसे होतात?
पृथ्वी गोल आहे व ती स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते. सूर्यासमोरील अर्ध्या भागात दिवस आणि उरलेल्या भागात रात्र असते.
Q2. पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यास किती काळ लागतो?
सुमारे ३६५¼ दिवस म्हणजे एक वर्ष.
Q3. १९ ते २८ जून या काळात दिवसाच्या कालावधीबाबत काय आढळते?
दिवस मोठे व रात्री लहान असतात; २१ जूनच्या आसपास दिवस सर्वांत मोठा असतो.
Q4. सप्टेंबरमधील कोणत्या दिवशी दिवस व रात्र समान असतात?
२३ सप्टेंबरच्या आसपास दिवस व रात्र प्रत्येकी सुमारे १२ तासांचे असतात.
Q5. वर्षभर क्षितिजावरील सूर्योदयाच्या स्थानात काय बदल होतो?
सूर्योदय एकाच ठिकाणी होत नाही; त्याचे स्थान वर्षभर उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे सरकत राहते.
परीक्षेसाठी टीप
सूर्योदय-सूर्यास्ताच्या वेळांची स्वतःची नोंद-तक्ता ठेवा; ऋतुनिर्मिती (भाग-२) समजायला मदत होईल.
Read in English
Quick summary
This is an observation chapter. Through the year we record the times of sunrise and sunset and the direction of a stick's shadow. We find that the length of day and night keeps changing and the place of sunrise on the horizon keeps shifting. Part 2 (Chapter 8) explains why this happens and how seasons occur.
Key points
The earth rotates around itself from west to east in about 24 hours. This gives us day and night, sunrise, midday and sunset.
The earth also revolves around the sun; one revolution takes about 365¼ days (one year).
India lies in the northern and eastern hemispheres.
The sun's rays do not fall perpendicularly at all places on the earth at the same time.
If we note sunrise and sunset times from 19th to 28th June, we find the days are the longest of the year around 21st June and the nights are short.
Observing in September, we find a day (around 23rd September) when the day and night are of equal length.
Observing till December, days become shorter and nights longer; around 22nd December the day is shortest in our hemisphere.
A stick fixed near a sunlit wall shows that the position of its shadow (and of sunrise/sunset on the horizon) changes through the year – it moves towards the north or south.
The torch–rod–paper activity shows that when the light source changes position, the shadow's position changes.
So the length of day and night is not the same at all times of the year.
Important terms
Rotation – spinning of the earth on its axis (west to east, 24 hours).
Revolution – movement of the earth around the sun (about 365¼ days).
Horizon – the line where the sky seems to meet the land.
Duration of day – time from sunrise to sunset.
Key facts
Date (approx.)
What we observe in our hemisphere
21 June
Longest day, shortest night
23 September
Day and night equal
22 December
Shortest day, longest night
5 important questions
Q1. How do day and night occur on the earth?
The earth is a sphere and rotates on its axis from west to east. The half facing the sun has day, the other half has night.
Q2. How long does the earth take to revolve around the sun?
About 365¼ days, i.e. one year.
Q3. What did you notice about the duration of days from 19th to 28th June?
The days were long and the nights short; around 21st June the day was the longest.
Q4. On which date in September were day and night of equal duration?
Around 23rd September, when day and night are both about 12 hours.
Q5. What happens to the position of sunrise on the horizon during the year?
It does not stay at the same point. It keeps shifting towards the north or the south during the year.
Exam tip
Keep your own observation table of sunrise and sunset; it will help you understand Part 2 (Chapter 8) easily.
चंद्र स्वतःभोवती फिरतो आणि पृथ्वीभोवती प्रदक्षिणा घालतो; पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते. या पाठात चंद्राची कक्षा, उपभू-अपभू स्थिती, चंद्रकला, दर महिन्याला ग्रहण का होत नाही, सूर्यग्रहण व चंद्रग्रहण (खग्रास, खंडग्रास, कंकणाकृती), तसेच पिधान व अधिक्रमण यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
चंद्राच्या परिवलन व परिभ्रमणाचा कालावधी सारखाच असतो, म्हणून आपल्याला चंद्राची एकच बाजू सतत दिसते.
चंद्र स्वतंत्रपणे सूर्याभोवती फिरत नाही, पण पृथ्वीबरोबर तो अप्रत्यक्षपणे सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालतो.
चंद्राची कक्षा लंबवर्तुळाकार आहे. पृथ्वीच्या जास्तीत जास्त जवळची स्थिती = उपभू (सुमारे ३,५६,००० किमी); सर्वांत दूरची स्थिती = अपभू (सुमारे ४,०७,००० किमी).
अमावास्येपासून पौर्णिमेपर्यंत चंद्रबिंब वाढते (शुक्ल पक्ष) व नंतर कमी होते (कृष्ण पक्ष).
चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेशी सुमारे ५° कोन करते. त्यामुळे सूर्य, चंद्र व पृथ्वी दर महिन्याला एका सरळ रेषेत व एका पातळीत येत नाहीत; म्हणून प्रत्येक अमावास्या-पौर्णिमेला ग्रहण होत नाही.
सूर्यग्रहण: सूर्य – चंद्र – पृथ्वी या क्रमाने; फक्त अमावास्येला. खग्रास (दाट सावली) व खंडग्रास (विरळ सावली).
कंकणाकृती सूर्यग्रहण: चंद्र अपभू स्थितीत असल्याने दाट सावली पृथ्वीपर्यंत पोहोचत नाही; सूर्याची फक्त प्रकाशमान कडा कड्यासारखी दिसते. हे क्वचितच दिसते.
चंद्रग्रहण: सूर्य – पृथ्वी – चंद्र; फक्त पौर्णिमेला; खग्रास किंवा खंडग्रास. चंद्रग्रहण कंकणाकृती नसते.
खग्रास सूर्यग्रहणाचा जास्तीत जास्त कालावधी ७ मिनिटे २० सेकंद (४४० सेकंद); खग्रास चंद्रग्रहणाचा १०७ मिनिटे.
पिधान: चंद्रामागे एखादा तारा/ग्रह काही काळ लुप्त होणे. खग्रास सूर्यग्रहण हा पिधानाचाच प्रकार आहे.
अधिक्रमण: बुध किंवा शुक्र पृथ्वी व सूर्य यांच्यामध्ये आल्यास सूर्यबिंबावर सरकणारा लहान ठिपका दिसतो.
ग्रहण ही खगोलीय घटना आहे; ती शुभ-अशुभ नसते. सूर्यग्रहण नेहमी विशेष चष्म्यातूनच पाहावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
उपभू / अपभू – चंद्राची पृथ्वीपासून सर्वांत जवळची / सर्वांत दूरची स्थिती.
चंद्राचा स्वतःभोवती फिरण्याचा व पृथ्वीभोवती फिरण्याचा कालावधी सारखाच असतो.
Q2. प्रत्येक अमावास्येला व पौर्णिमेला ग्रहण का होत नाही?
चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेशी सुमारे ५° कोन करते, त्यामुळे सूर्य, चंद्र व पृथ्वी क्वचितच एका सरळ रेषेत व एका पातळीत येतात.
Q3. कंकणाकृती सूर्यग्रहण केव्हा होते?
चंद्र अपभू स्थितीत असताना त्याची दाट सावली पृथ्वीपर्यंत पोहोचत नाही; त्यामुळे सूर्याची प्रकाशमान कडा कड्यासारखी दिसते.
Q4. चूक दुरुस्त करा: "चंद्र सूर्याभोवती फिरतो."
चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो; पृथ्वीबरोबरच तो अप्रत्यक्षपणे सूर्याभोवती फिरतो.
Q5. अधिक्रमण म्हणजे काय?
बुध किंवा शुक्र पृथ्वी व सूर्य यांच्यामध्ये आल्यावर सूर्यबिंबावरून एक लहान ठिपका सरकताना दिसतो, याला अधिक्रमण म्हणतात.
परीक्षेसाठी टीप
खग्रास, खंडग्रास, कंकणाकृती सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण यांच्या नामनिर्देशित आकृत्या काढण्याचा सराव करा.
Read in English
Quick summary
The moon rotates and revolves around the earth while the earth revolves around the sun. This chapter explains the moon's orbit, phases of the moon, why eclipses do not occur every month, solar and lunar eclipses (total, partial, annular), and occultation and transit.
Key points
The moon takes the same time to rotate once and to revolve once around the earth, so we always see the same side of the moon.
The moon's orbit is elliptical. Nearest point to the earth = perigee (about 3,56,000 km); farthest = apogee (about 4,07,000 km).
Phases (waxing and waning) are the sunlit parts of the moon we see. On full moon the moon is opposite the sun (180°); on new moon it is between the sun and earth (0°); on quarter days the angle is 90° and we see half the moon.
The moon's orbit is inclined at about 5° to the earth's orbit, so the three bodies are not in one line and one plane every month – hence no eclipse every new moon or full moon.
Solar eclipse: moon between sun and earth; only on a new moon day. Total (dark shadow, umbra), partial (light shadow).
Annular solar eclipse: moon at apogee; its dark shadow does not reach earth; a bright ring of the sun is seen. It is rare.
Lunar eclipse: earth between sun and moon; only on a full moon day; total or partial. No annular lunar eclipse.
Maximum duration: total solar eclipse 7 min 20 s (440 s); total lunar eclipse 107 minutes.
Occultation: the moon hides a star or planet (total solar eclipse is a kind of occultation).
Transit: an inner planet (Mercury or Venus) passes across the sun's disc as a small dot.
Eclipses are astronomical events – nothing auspicious or inauspicious. View a solar eclipse only with special goggles.
Important terms
Perigee / Apogee – nearest / farthest position of the moon from the earth.
Phases of the moon – changing shapes of the lit part of the moon.
Annular eclipse – ring-shaped solar eclipse.
Occultation – hiding of a celestial body behind the moon.
Transit – passing of Mercury/Venus across the sun's disc.
Key facts
Detail
Lunar eclipse
Solar eclipse
Phase
Full moon
New moon
Order
Sun – Earth – Moon
Sun – Moon – Earth
Types
Total, partial
Total, partial, annular
Max. duration (total)
107 minutes
7 min 20 s
5 important questions
Q1. Why do we always see the same side of the moon?
The moon takes the same time to rotate on its axis and to revolve around the earth.
Q2. Why do eclipses not occur on every new moon and full moon day?
The moon's orbit is inclined at about 5° to the earth's orbit, so the sun, earth and moon are in one straight line and the same plane only sometimes.
Q3. When does an annular solar eclipse occur?
When the moon is at apogee, its dark shadow does not reach the earth, so the sun is seen as a bright ring around the moon.
Q4. Correct the statement: "The moon revolves around the sun."
The moon revolves around the earth; it goes round the sun only along with the earth.
Q5. What is transit?
When Mercury or Venus comes between the earth and the sun, it appears as a small dot moving across the sun's disc.
Exam tip
Draw labelled diagrams of total, partial and annular solar eclipses and of a lunar eclipse.
समुद्राचे पाणी ठरावीक वेळाने किनाऱ्याकडे चढते आणि पुन्हा मागे ओसरते. सागरजलाच्या या दररोजच्या नियमित हालचालीला भरती-ओहोटी म्हणतात. ती चंद्र व सूर्य यांचे गुरुत्वाकर्षण बल आणि पृथ्वीच्या परिवलनामुळे निर्माण होणारे केंद्रोत्सारी बल यांमुळे होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
भरती-ओहोटी ही सागरजलाची दररोज व नियमित होणारी हालचाल आहे. दर १२ तास २५ मिनिटांनी भरती-ओहोटीचे एक चक्र पूर्ण होते.
कारणे: चंद्र व सूर्य यांचे गुरुत्वाकर्षण बल, पृथ्वीचे सूर्याभोवती व चंद्राचे पृथ्वीभोवती फिरणे, आणि परिवलनामुळे निर्माण होणारे केंद्रोत्सारी बल.
चंद्र सूर्यापेक्षा पृथ्वीच्या खूप जवळ आहे, म्हणून भरतीवर चंद्राचा परिणाम जास्त होतो.
ज्या ठिकाणी भरती असते त्याच्या विरुद्ध बाजूलाही त्याच वेळी भरती असते (उदा. ०° व १८०° रेखावृत्ते). त्यांना काटकोनात असलेल्या भागांवर (९०° पू. व ९०° प.) ओहोटी असते.
उधाणाची भरती-ओहोटी: अमावास्या व पौर्णिमेला चंद्र व सूर्य यांच्या प्रेरणा एकाच दिशेत कार्य करतात; भरती सरासरीपेक्षा खूप मोठी आणि ओहोटी खूप खोल.
भांगाची भरती-ओहोटी: शुक्ल व कृष्ण पक्षातील अष्टमीला चंद्र व सूर्य पृथ्वीच्या संदर्भात काटकोनात असतात; भरती सरासरीपेक्षा लहान व ओहोटीही कमी.
पृथ्वी १° फिरण्यास ४ मिनिटे घेते. चंद्र रोज पुढे सरकतो, त्यामुळे भरतीची वेळ दररोज सुमारे ५० मिनिटांनी पुढे जाते.
भरती-ओहोटीच्या वेळी पाण्याच्या पातळीतील फरकाला भरती-ओहोटीची कक्षा म्हणतात.
उपयोग: किनारा स्वच्छ राहतो, बंदरे गाळाने भरत नाहीत, भरतीला जहाजे बंदरात आणता येतात, मिठागरांत मीठ तयार करता येते, वीजनिर्मिती, तिवरांची वने व किनारी जैवविविधता टिकते.
धोका: भरतीच्या वेळेचा अंदाज न आल्यास समुद्रात पोहणाऱ्यांना अपघात होऊ शकतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भरती – समुद्राची पातळी वाढून पाणी किनाऱ्याकडे येणे.
ओहोटी – पाणी किनाऱ्यापासून मागे ओसरणे.
केंद्रोत्सारी बल – फिरणाऱ्या वस्तूवर केंद्रापासून दूर ढकलणारे बल.
उधाणाची / भांगाची भरती – सर्वांत मोठी / सर्वांत लहान भरती.
महत्त्वाची माहिती
प्रकार
केव्हा
चंद्र-सूर्याची स्थिती
परिणाम
उधाणाची
अमावास्या, पौर्णिमा
एका सरळ रेषेत
मोठी भरती, खोल ओहोटी
भांगाची
अष्टमी (दोन्ही पक्ष)
काटकोनात
लहान भरती, कमी ओहोटी
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भरती-ओहोटी म्हणजे काय?
सागरजलाची पातळी ठरावीक काळाने वाढणे व कमी होणे, ही दररोज नियमितपणे होणारी हालचाल म्हणजे भरती-ओहोटी.
Q2. भरती-ओहोटीवर सूर्यापेक्षा चंद्राचा परिणाम जास्त का होतो?
चंद्र सूर्यापेक्षा पृथ्वीच्या खूप जवळ आहे, त्यामुळे त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम जास्त होतो.
Q3. ०° रेखावृत्तावर भरती असताना आणखी कोठे भरती व कोठे ओहोटी असेल?
विरुद्ध बाजूच्या १८०° रेखावृत्तावरही भरती असेल; ९०° पूर्व व ९०° पश्चिम रेखावृत्तांवर ओहोटी असेल.
Q4. भरतीची वेळ दररोज का बदलते?
पृथ्वी फिरत असताना चंद्रही आपल्या कक्षेत पुढे सरकतो; त्यामुळे तीच जागा पुन्हा चंद्रासमोर येण्यास सुमारे ५० मिनिटे जास्त लागतात.
Q5. भरती-ओहोटीचे दोन फायदे लिहा.
किनाऱ्यावरील कचरा वाहून जाऊन किनारा स्वच्छ राहतो; भरतीच्या वेळी मोठी जहाजे बंदरात आणता येतात.
परीक्षेसाठी टीप
उधाणाची व भांगाची भरती यांच्या आकृत्या काढा आणि अमावास्या/पौर्णिमा/अष्टमी हे दिवस लक्षात ठेवा.
हवेला वजन असते, त्यामुळे वातावरणातील हवेचा दाब भूपृष्ठावर पडतो. हा दाब सर्वत्र सारखा नसतो आणि वेळोवेळी बदलतो. उंची, तापमान व बाष्पाचे प्रमाण हवेच्या दाबावर परिणाम करतात. पृथ्वीवर हवेचे कमी व जास्त दाबाचे पट्टे तयार होतात आणि त्यांमुळे वारे, वादळे व पाऊस निर्माण होतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
फुग्याच्या प्रयोगावरून दिसते की हवेला वजन असते; म्हणून हवेचा दाब भूपृष्ठावर पडतो.
उंची: धूलिकण, बाष्प, जड वायू भूपृष्ठालगत जास्त असतात. उंच गेल्यावर हवा विरळ होते, म्हणून हवेचा दाब उंचीनुसार कमी होतो.
तापमान: हवा तापली की प्रसरण पावते, हलकी होते व वर जाते; तेथे दाब कमी होतो (आकाशकंदिलाचा प्रयोग). थंड हवा जड होऊन खाली येते, तेथे दाब जास्त असतो.
विषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा: ०° ते ५° उत्तर व दक्षिण; सूर्यकिरण लंबरूप, तापमान जास्त.
मध्य अक्षवृत्तीय जास्त दाबाचे पट्टे: २५° ते ३५° उत्तर व दक्षिण; उंचावर थंड झालेली हवा खाली उतरते. हवा कोरडी, पाऊस नाही, म्हणून बहुतेक उष्ण वाळवंटे येथे आहेत.
उपध्रुवीय कमी दाबाचे पट्टे: ५५° ते ६५°; पृथ्वीच्या परिवलन गतीमुळे हवा बाहेर फेकली जाते.
ध्रुवीय जास्त दाबाचे पट्टे: ८०° ते ९०°; वर्षभर तापमान ०°से.पेक्षा कमी, हवा थंड व जड.
तापमानपट्टे सलग असतात, पण हवादाबपट्टे सलग नसतात.
सूर्याच्या उत्तरायण-दक्षिणायनामुळे दाबपट्टे ५° ते ७° उत्तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे सरकतात; याला हवादाबपट्ट्यांचे आंदोलन म्हणतात.
हवेचा दाब मिलिबार मध्ये सांगतात आणि हवादाबमापक उपकरणाने मोजतात. समुद्रसपाटीवर दाब १०१३.२ मिलिबार असतो.
जास्त दाबाच्या प्रदेशाकडून कमी दाबाच्या प्रदेशाकडे होणारी हवेची क्षितिजसमांतर हालचाल म्हणजे वारा. पृथ्वीच्या परिवलनामुळे वाऱ्यांची दिशा बदलते. वाऱ्यांचे ग्रहीय वारे, स्थानिक वारे, हंगामी (मोसमी) वारे आणि आवर्त-प्रत्यावर्त असे प्रकार या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
हवेच्या दाबातील फरक जास्त असेल तेथे वारे वेगाने व फरक कमी असेल तेथे मंद वाहतात. वाऱ्याचा वेग किमी प्रति तास किंवा नॉट्स मध्ये मोजतात.
परिवलनामुळे उत्तर गोलार्धात वारे मूळ दिशेच्या उजवीकडे, तर दक्षिण गोलार्धात डावीकडे वळतात.
वारे ज्या दिशेकडून येतात त्या दिशेच्या नावाने ओळखले जातात (पश्चिमी वारे = पश्चिमेकडून येणारे).
पूर्वीय वारे: २५°–३५° जास्त दाबाकडून विषुववृत्तीय कमी दाबाकडे; उत्तर गोलार्धात ईशान्येकडून नैऋत्येकडे, दक्षिणेत आग्नेयेकडून वायव्येकडे.
पश्चिमी वारे: मध्य अक्षवृत्तीय जास्त दाबाकडून ६०° जवळच्या कमी दाबाकडे; उत्तरेत नैऋत्येकडून ईशान्येकडे, दक्षिणेत वायव्येकडून आग्नेयेकडे.
ध्रुवीय वारे: ध्रुवीय जास्त दाबाकडून उपध्रुवीय (५५°–६५°) कमी दाबाकडे; दिशा साधारण पूर्वेकडून पश्चिमेकडे.
ग्रहीय वारे वर्षभर नियमित वाहतात:
दक्षिण गोलार्धात जलभाग जास्त व अडथळे कमी, म्हणून पश्चिमी वारे फार वेगाने वाहतात: गरजणारे चाळीस, खवळलेले पन्नास, किंचाळणारे साठ.
स्थानिक वारे: खारे (सागरीय) वारे दिवसा समुद्राकडून जमिनीकडे, मतलई (भूमीय) वारे रात्री जमिनीकडून समुद्राकडे; दरीय वारे व पर्वतीय वारे (सूर्यास्तानंतर). इतर उदा.: लू, सिमूम, चिनूक, मिस्ट्रल, बोरा, पांपेरो, फॉन.
मोसमी वारे: नैऋत्य मोसमी वारे जून–सप्टेंबर, बाष्पयुक्त, भारतात पाऊस आणतात; ईशान्य मोसमी वारे सप्टेंबर–डिसेंबर, कोरडे. मोसमी वारे म्हणजे मोठ्या प्रमाणावरील खारे व मतलई वारेच.
आवर्त: केंद्रात कमी दाब; उत्तर गोलार्धात वारे घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशेने; ढगाळ आकाश, मुसळधार पाऊस. यांना चक्रीवादळ म्हणतात (टायफून, हरिकेन्स).
प्रत्यावर्त: केंद्रात जास्त दाब; उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने; निरभ्र आकाश, आल्हाददायक हवामान.
महत्त्वाच्या संज्ञा
ग्रहीय वारे – पृथ्वीचे विस्तीर्ण क्षेत्र व्यापून वर्षभर वाहणारे वारे.
पृथ्वीवरील भूस्वरूपे, हवामान व मृदा यांत भिन्नता आढळते; ती मुख्यतः सूर्यप्रकाश व पाण्याच्या उपलब्धतेवर अवलंबून असते. विशिष्ट अक्षवृत्तांदरम्यान हवामान, वनस्पती व प्राणिजीवन यांत साधर्म्य असलेल्या प्रदेशांना नैसर्गिक प्रदेश म्हणतात. या पाठात विषुववृत्तापासून ध्रुवापर्यंतचे प्रमुख नैसर्गिक प्रदेश आणि तेथील मानवी जीवन दिले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
विषुववृत्तीय प्रदेश (०°–५° उ. व द.): वर्षभर उष्ण, सरासरी २५००–३००० मिमी पाऊस; घनदाट सदाहरित वने (महोगनी, रोजवूड, एबनी); गोरिला, चिंपांझी, ॲनाकोंडा; पिग्मी, सेमाँग, बोरो इंडियन जमाती. उदा. ॲमेझॉन खोरे, कांगो, इंडोनेशिया.
सॅव्हाना गवताळ प्रदेश (५°–२०°): उन्हाळा उष्ण-दमट, हिवाळा कोरडा; हत्तीगवत (सुमारे ६ मी उंच), छत्रीसारखे वृक्ष; सिंह, जिराफ, झेब्रा, हत्ती; मसाई, झुलू जमाती; झोपड्यांना क्रॉल म्हणतात.
उष्ण वाळवंटी प्रदेश (२०°–३०°, खंडांच्या पश्चिम भागात): अतिउष्णता, अत्यल्प पाऊस, रात्री थंडी; निवडुंग, खजूर; उंट; बदाऊन (सहारा), बुशमेन (कलहारी). उदा. सहारा, थर, अटाकामा.
मोसमी प्रदेश (१०°–३०°): मोसमी वाऱ्यांमुळे उन्हाळ्यात पाऊस; भारत, फिलिपाइन्स.
भूमध्य सागरी प्रदेश (३०°–४०°, खंडांचा पश्चिम भाग): हिवाळ्यात पाऊस; स्पेन, कॅलिफोर्निया, मध्य चिली.
समशीतोष्ण गवताळ प्रदेश (३०°–५५°, खंडांच्या आतील भागात): स्टेप्स, प्रेअरी, पंपास, व्हेल्ड, डाऊन्स; पशुपालन व गव्हाची शेती; किरगीज लोक यूर्ट तंबूत राहत.
पश्चिम युरोपीय प्रदेश (४५°–६५°, खंडांचा पश्चिम भाग): नॉर्वे, आयर्लंड, न्यूझीलंड.
तैगा प्रदेश (५५°–६५° उ.): सूचिपर्णी वने (स्प्रूस, फर, पाईन), मऊ लाकूड; लाकूडतोड व शिकार.
टुंड्रा प्रदेश (६५°–९०° उ.): अतिशय थंड; शेवाळ, दगडफूल; रेनडिअर, ध्रुवीय अस्वल, सील; एस्किमो लोक – इग्लू, ट्यूपिक, स्लेज गाडी.
मानवाचे अन्न, वस्त्रे, निवारा व व्यवसाय नैसर्गिक प्रदेशानुसार बदलतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नैसर्गिक प्रदेश – हवामान, वनस्पती व प्राणिजीवनात साधर्म्य असलेला प्रदेश.
खडकांच्या भुग्यात जैविक पदार्थ (ह्युमस) मिसळल्यावर मृदा तयार होते. मृदानिर्मिती मूळ खडक, प्रादेशिक हवामान, जैविक घटक, उतार व कालावधी यांवर अवलंबून असते. या पाठात मृदेचे महत्त्व, महाराष्ट्रातील मृदेचे प्रकार, मृदेची धूप व अवनती आणि मृदा संधारणाचे उपाय दिले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
खडकाचा भुगा म्हणजे मृदा नव्हे; त्यात जैविक पदार्थ मिसळणे आवश्यक असते.
वनस्पतींची मुळे, पालापाचोळा, प्राण्यांचे अवशेष गांडूळ, पैसा किडा, वाळवी, मुंग्या यांच्यामुळे विघटित होतात. अशा विघटित पदार्थाला ह्युमस म्हणतात. ह्युमस जास्त असल्यास मृदा सुपीक असते.
मूळ खडक: दख्खन पठारावरील बेसाल्ट खडकापासून काळी (रेगूर) मृदा; दक्षिण भारतातील ग्रेनाईट व नीसपासून तांबडी मृदा.
प्रादेशिक हवामान: विदारण (अपक्षय) हा पहिला टप्पा. सह्याद्रीच्या पश्चिमेस दमट हवामानात बेसाल्टचे अपक्षालन होऊन जांभी मृदा तयार होते.
कालावधी: २.५ सेंमी उत्तम मृदेचा थर तयार होण्यास हजारो वर्षे लागतात; म्हणून मृदा अनमोल आहे. उष्ण व जास्त पावसाच्या प्रदेशात मृदानिर्मिती जलद होते.
मृदा व माती वेगळी: मृदा ही परिपूर्ण परिसंस्था (शेतकरी वापरतो), माती हा पदार्थ (कुंभार वापरतो).
सूर्य प्रत्यक्षात हलत नाही; पण पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि तिचा कललेला आस यांमुळे सूर्य उत्तरेकडे-दक्षिणेकडे सरकल्यासारखा भासतो. यामुळे दिनमान बदलते आणि पृथ्वीवर ऋतू निर्माण होतात. या पाठात भासमान भ्रमण, उत्तरायण-दक्षिणायन, अयनदिन, संपातदिन आणि दोन्ही गोलार्धांतील विरुद्ध ऋतू समजावले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
दैनिक भासमान भ्रमण (पूर्वेकडून पश्चिमेकडे) पृथ्वीच्या परिवलनामुळे; वार्षिक भासमान भ्रमण (उत्तर-दक्षिण) परिभ्रमण व कललेल्या आसामुळे होते.
२१ जून ते २२ डिसेंबर: सूर्योदयाचे स्थान दक्षिणेकडे सरकते = दक्षिणायन. २२ डिसेंबर ते २१ जून: उत्तरेकडे = उत्तरायण.
पृथ्वीचा आस कक्षापातळीशी ६६°३०′ कोन करतो, म्हणजे लंबरेषेपासून २३°३०′ कललेला आहे.
२१ जून (अयनदिन): उत्तर ध्रुव सूर्याकडे कललेला; कर्कवृत्तावर (२३°३०′ उ.) सूर्यकिरणे लंबरूप; उत्तर गोलार्धात सर्वांत मोठा दिवस व उन्हाळा, दक्षिण गोलार्धात हिवाळा.
२२ डिसेंबर (अयनदिन): मकरवृत्तावर (२३°३०′ द.) लंबरूप किरणे; दक्षिण गोलार्धात उन्हाळा, उत्तरेत हिवाळा. (म्हणून ऑस्ट्रेलियात डिसेंबर-जानेवारीत उन्हाळा.)
२१ मार्च व २३ सप्टेंबर (संपातदिन / विषुवदिन): विषुववृत्तावर लंबरूप किरणे; पृथ्वीवर सर्वत्र दिनमान व रात्रमान समान. उत्तर गोलार्धात २१ मार्च = वसंत संपात, २३ सप्टेंबर = शरद संपात.
ध्रुवीय प्रदेशात सुमारे सहा महिने दिवस व सहा महिने रात्र असते; उत्तर ध्रुव सूर्याकडे कललेला असताना नॉर्वेत मध्यरात्रीचे सूर्यदर्शन होते. अंटार्क्टिकावरील भारताच्या भारती स्थानकावर ते डिसेंबरच्या आसपास दिसते.
पृथ्वीचा आस कललेला नसता तर ऋतू निर्माण झाले नसते व दिनमान सर्वत्र वर्षभर सारखे राहिले असते.
ऋतुचक्राचा सजीवांवर परिणाम होतो – पिके, स्थलांतर करणारे पक्षी, मानवाचा आहार व पोशाख.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भासमान भ्रमण – सूर्य प्रत्यक्ष न सरकता सरकल्यासारखा दिसणे.
अयनदिन – सूर्यकिरणे कर्कवृत्तावर किंवा मकरवृत्तावर लंबरूप पडतात ते दिवस (२१ जून, २२ डिसेंबर).
संपातदिन / विषुवदिन – सूर्यकिरणे विषुववृत्तावर लंबरूप पडतात ते दिवस (२१ मार्च, २३ सप्टेंबर).
प्रकाशवृत्त – पृथ्वीचा प्रकाशित व अप्रकाशित भाग वेगळा करणारे वर्तुळ.
महत्त्वाची माहिती
दिनांक
लंबरूप किरणे
उत्तर गोलार्ध
२१ मार्च
विषुववृत्त
वसंत संपात, दिवस = रात्र
२१ जून
कर्कवृत्त
सर्वांत मोठा दिवस, उन्हाळा
२३ सप्टेंबर
विषुववृत्त
शरद संपात, दिवस = रात्र
२२ डिसेंबर
मकरवृत्त
सर्वांत लहान दिवस, हिवाळा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूर्याचे भासमान भ्रमण म्हणजे काय?
सूर्य प्रत्यक्ष फिरत नसताना पृथ्वीच्या गतींमुळे तो फिरल्यासारखा दिसतो, याला भासमान भ्रमण म्हणतात.
Q2. पृथ्वीवर ऋतू कशामुळे निर्माण होतात?
पृथ्वीचे सूर्याभोवती परिभ्रमण व तिचा कललेला आस यांमुळे.
Q3. संपातदिन म्हणजे काय?
ज्या दिवशी सूर्यकिरणे विषुववृत्तावर लंबरूप पडतात आणि सर्वत्र दिनमान व रात्रमान समान असते, तो दिवस (२१ मार्च व २३ सप्टेंबर).
Q4. ऑस्ट्रेलियात डिसेंबरमध्ये उन्हाळा का असतो?
ऑस्ट्रेलिया दक्षिण गोलार्धात आहे; डिसेंबरमध्ये दक्षिण ध्रुव सूर्याकडे कललेला असतो व मकरवृत्तावर किरणे लंबरूप पडतात.
Q5. पृथ्वीचा आस कललेला नसता तर काय झाले असते?
ऋतू निर्माण झाले नसते आणि वर्षभर सर्वत्र दिनमान व रात्रमान सारखे राहिले असते.
परीक्षेसाठी टीप
२१ जून व २२ डिसेंबरची पृथ्वीची सूर्यसापेक्ष स्थिती दाखवणारी आकृती व तारखांचा तक्ता पाठ करा.
कृषी म्हणजे केवळ शेतातील पिके नव्हेत; पशुपालन, कुक्कुटपालन, मधमाशीपालन, रेशीमशेती, मत्स्यशेती, रोपवाटिका यांसारखे शेतीपूरक व्यवसायही कृषीत येतात. कृषी नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून असते. या पाठात शेतीपूरक व्यवसाय, शेतीचे प्रकार (निर्वाह व व्यापारी) आणि आधुनिक शेतीचे प्रकार दिले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
कृषी हा सर्वांत महत्त्वाचा व प्रमुख व्यवसाय मानला जातो. आदिमानव भटकत होता; शेतीची कल्पना सुचल्यावर तो एका ठिकाणी स्थिर झाला.
हरितगृहातील शेती: तापमान, आर्द्रता इत्यादी घटकांवर नियंत्रण ठेवून कमी क्षेत्रात नगदी पिकांचे जास्त उत्पादन.
निर्वाह शेती: कुटुंबाच्या गरजेपुरते उत्पादन. भटकी (स्थलांतरित) शेती – झाडे तोडून जाळतात, राख खत म्हणून वापरतात; २–३ वर्षांनी उत्पादकता कमी झाल्यावर नवीन जागा निवडतात.
विस्तृत शेती: २०० हेक्टर किंवा अधिक क्षेत्र, विरळ लोकसंख्या, यंत्रांचा वापर (ट्रॅक्टर, मळणी यंत्र, फवारणीसाठी विमान); एक पीक पद्धती (गहू, मका); समशीतोष्ण गवताळ प्रदेशात; मोठी भांडवल गुंतवणूक.
मळ्याची शेती: ४० हेक्टर किंवा अधिक, डोंगरउतारावर, उष्ण कटिबंधात; चहा, कॉफी, रबर, नारळ, कोको, मसाले; वसाहतकाळात सुरुवात; स्थानिक मनुष्यबळ महत्त्वाचे.
व्यापारी शेती: विक्रीसाठी उत्पादन.
मंडई बागायती शेती (ट्रक शेती): शहराजवळ भाजीपाला; जलद वाहतुकीवर अवलंबून.
पाण्याची उपलब्धता, सुसह्य हवामान, सुपीक जमीन अशा अनुकूल ठिकाणी मानवी वस्त्या विकसित झाल्या. व्यवसायानुसार वस्त्यांना वेगवेगळी नावे मिळाली. ग्रामीण वस्तीचा विकास होऊन नगर, शहर व महानगर तयार होतात. घरांच्या मांडणीवरून वस्तीचे केंद्रित, विखुरलेली व रेषाकृती असे आकृतिबंध दिसतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
सुरुवातीला प्रदेशातील साधनसंपत्तीवरून लोकांचे व्यवसाय ठरले व विशिष्ट काम करणाऱ्या समूहांच्या वस्त्या तयार झाल्या: मासेमारी करणाऱ्यांची कोळीवाडा, आदिवासींची आदिवासी पाडा, शेतात घरे बांधून राहणाऱ्यांची वस्ती; वस्ती वाढल्यावर वाडी.
ज्या वस्तीतील बहुसंख्य लोकांचे व्यवसाय नैसर्गिक साधनसंपत्तीशी निगडित (शेती, मासेमारी, खाणकाम) असतात, ती ग्रामीण वस्ती.
लोकसंख्या वाढून द्वितीयक व तृतीयक व्यवसाय वाढले की ग्रामीण वस्तीचे नागरी वस्तीत रूपांतर होते; धार्मिक, ऐतिहासिक, व्यापारी, शैक्षणिक, पर्यटन व प्रशासकीय कारणांमुळे शहर व पुढे महानगर तयार होते.
ग्रामीण वस्ती ही मानवी संस्कृतीतील स्थैर्याची पहिली पायरी आहे; ग्रामीण वस्त्या शहरांच्या अन्नाच्या गरजा पूर्ण करतात.
विखुरलेली वस्ती: घरे दूर दूर व कमी; उंचसखल प्रदेश, घनदाट जंगल, गवताळ प्रदेश, वाळवंट, विस्तृत शेती. लोकसंख्या मर्यादित, सोईसुविधा कमी, प्रदूषणमुक्त; गरजांसाठी मध्यवर्ती खेड्यांवर अवलंबून.
केंद्रित वस्ती: ओढे, नद्या, तळी, सरोवरांजवळ; सपाट सुपीक जमीन, वाहतूक केंद्र, खाणकाम, व्यापार, संरक्षण यांमुळे. घरे जवळजवळ, सामाजिक सेवा उपलब्ध, सामाजिक जीवन चांगले; जुन्या भागात रस्ते अरुंद. राजस्थानात पाणवठ्याजवळ अशी वस्ती.
रेषाकृती वस्ती: रस्ता, लोहमार्ग, नदी, कालवा, समुद्रकिनारा, पर्वतपायथा यांलगत; घरे एका रांगेत, रस्ते समांतर; रस्त्याच्या दिशेने वाढ.
वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक: प्राकृतिक (भूरचना, मृदा, हवामान, पाणीपुरवठा, नदीकिनारा), सांस्कृतिक (संरक्षण, आरोग्य, शिक्षण, पर्यटन, ऐतिहासिक), आर्थिक (जलसिंचन, व्यवसाय, वाहतूक, उद्योग, व्यापार, शासकीय कार्यालये).
महत्त्वाच्या संज्ञा
ग्रामीण वस्ती – प्राथमिक व्यवसायांवर आधारित वस्ती.
नागरी वस्ती – द्वितीयक व तृतीयक व्यवसायांचे प्रमाण जास्त असलेली वस्ती.
वाडी / पाडा – लहान ग्रामीण वस्ती.
रेषाकृती वस्ती – रस्ता, नदी इत्यादींलगत रेषेत वसलेली वस्ती.
महत्त्वाची माहिती
वस्ती प्रकार
कोठे
वैशिष्ट्य
विखुरलेली
डोंगराळ, जंगल, वाळवंट
घरे दूर दूर, सुविधा कमी
केंद्रित
पाणवठे, सपाट सुपीक जमीन
घरे जवळ, सामाजिक जीवन चांगले
रेषाकृती
रस्ता, नदी, किनारा
घरे रांगेत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. केंद्रित व विखुरलेल्या वस्तीतील फरक लिहा.
केंद्रित वस्तीत घरे जवळजवळ असून सुविधा व सामाजिक सेवा उपलब्ध असतात; विखुरलेल्या वस्तीत घरे दूर दूर, लोकसंख्या कमी व सोईसुविधा अपुऱ्या असतात.
Q2. ग्रामीण वस्तीचे नागरी वस्तीत रूपांतर कसे होते?
कामधंद्यासाठी लोक येऊन स्थायिक होतात, लोकसंख्या वाढते, द्वितीयक व तृतीयक व्यवसाय वाढतात आणि सुविधा विकसित होतात.
Q3. वस्ती प्रकार ओळखा: "रस्त्याच्या दोन्ही बाजूस दुकाने असतात."
रेषाकृती वस्ती.
Q4. मानवी वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक कोणते?
भूरचना, जमीन व मृदा, हवामान, पाणीपुरवठा, नदीकिनारा आणि शुष्क भूमी.
Q5. वाडी व ग्रामीण वस्ती यांत काय फरक आहे?
शेतात घरे बांधून राहणाऱ्या कुटुंबांची वस्ती वाढून वाडी होते; ती लहान असते. ग्रामीण वस्ती मोठी असून तिथे शेती, मासेमारी यांसारखे प्राथमिक व्यवसाय व काही पूरक व्यवसाय असतात.
परीक्षेसाठी टीप
नकाशा/आराखड्यावरून वस्तीचा प्रकार ओळखण्याचा आणि त्याची दोन कारणे लिहिण्याचा सराव करा.
भूपृष्ठावरील भूरूपांची उंची, उतार व उंचसखलपणा कागदावर दाखवण्यासाठी समोच्चतादर्शक नकाशे वापरतात. समोच्च रेषा म्हणजे समुद्रसपाटीपासून समान उंचीची ठिकाणे जोडणारी रेषा. बटाट्याच्या कापांच्या कृतीतून त्रिमितीय टेकडीचे द्विमितीय चित्र कसे काढतात ते समजते, आणि रेषांच्या रचनेवरून टेकडी, डोंगररांग, दरी, उतार ओळखता येतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
बटाट्याचे समान जाडीचे आडवे काप घेऊन त्यांच्या कडा कागदावर काढल्या की एकात एक वर्तुळे मिळतात; हाच त्रिमितीय वस्तूचा द्विमितीय आराखडा.
बाहेरच्या रेषेला ० मूल्य व आत जाताना कापाच्या जाडीनुसार वाढते मूल्य दिले जाते; मध्यभागी शिखराची उंची लिहितात.
प्रत्यक्ष डोंगरांचे असे काप शक्य नसल्याने सर्वेक्षण व गणिती पद्धतींनी समोच्च रेषा काढतात.
समोच्च रेषांचे मूल्य मीटरमध्ये समुद्रसपाटीपासूनची उंची दाखवते. दोन रेषांतील उंचीचा फरक नेहमी सारखा ठेवतात.
रेषा जवळजवळ = तीव्र उतार; रेषा दूर दूर = मंद उतार.
समोच्च रेषा समान उंचीची ठिकाणे जोडतात, म्हणून सहसा एकमेकींना छेदत नाहीत.
मध्यभागी जास्त मूल्य असलेली एकात एक वर्तुळे = टेकडी/शिखर; लांबट रेषांचा पट्टा = डोंगररांग; रेषा जास्त उंचीकडे टोक करून "V" आकार = दरी (नदीचे खोरे).
पाठातील उदाहरण: पुण्याजवळील कात्रज–दिवेघाट डोंगररांग, उत्तरेस मुळा-मुठा खोरे, दक्षिणेस कऱ्हा नदीचे खोरे (सासवड, जेजुरी) आणि पुरंदर किल्ला.
गिर्यारोहणासाठी शिखरावर जाताना रेषा दूर दूर असलेल्या (मंद उताराच्या) बाजूने जाणे सोपे व सुरक्षित.
उपयोग: पर्यटक, गिर्यारोहक, संरक्षण दल, सैनिक आणि प्रदेशाचे नियोजन करणारे यांना हे नकाशे उपयुक्त.
महत्त्वाच्या संज्ञा
समोच्च रेषा – नकाशात समान उंचीची ठिकाणे जोडणारी रेषा.