'नाच रे मोरा' हे ग. दि. माडगूळकर यांचे प्रसिद्ध बालगीत आहे. पावसाळ्यात आंब्याच्या वनात एक मुलगी मोराला नाचायला सांगते. ढग, वारा, वीज, पाऊस आणि इंद्रधनुष्य यांचे आनंदी वर्णन गाण्यात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: ग. दि. माडगूळकर (गदिमा) — प्रसिद्ध कवी आणि गीतकार.
मुलगी मोराला म्हणते: आंब्याच्या वनात नाच.
ढगांशी वारा झुंजतो; काळा कापूस पिंजल्यासारखे ढग दिसतात.
वीज टाळी देते; मोराने पिसारा फुलवून नाचावे.
झरझर पाऊस पडतो; झाडे भिजतात; मुलगी आणि मोर पावसात नाहतात, गातात.
थेंब तळ्यात नाचतात; पानांवर टपटप आवाज होतो.
पाऊस थांबल्यावर आकाशात सात रंगांची कमान (इंद्रधनुष्य) दिसते; त्याखाली मोराने नाचावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पिसारा – मोराची पिसे (tail feathers).
झुंजणे – भांडणे, लढणे.
पिंजणे – कापूस फुलवणे.
रिमझिम – हलका पाऊस.
कमान – अर्धगोल आकार (इंद्रधनुष्य).
भाषाभ्यास
नादमय शब्द: झरझर, टपटप, रिमझिम, थेंब थेंब.
यमक: झुंजला–पिंजला; पाळी–टाळी; छान–कमान.
कल्पना: काळे ढग = काळा कापूस.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मुलगी मोराला कोठे नाचायला सांगते?
आंब्याच्या वनात.
Q2. वीज काय करते?
वीज टाळी देते.
Q3. पाऊस थांबल्यावर आकाशात काय दिसते?
सात रंगांची कमान, म्हणजे इंद्रधनुष्य.
Q4. गाण्यातील नादमय शब्द लिहा.
झरझर, टपटप, रिमझिम, थेंब थेंब.
Q5. पावसाळ्यात तुम्हांला काय आवडते? (स्वमत)
मला पावसात भिजायला, कागदाच्या होड्या सोडायला आणि मोराचा नाच पाहायला आवडते.
'हत्तीचे चातुर्य' ही चित्रकथा आहे. मुलांचा फुटबॉल खेळताना खड्ड्यात पडतो. ससे फळीच्या मदतीने तो काढण्याचा प्रयत्न करतात, पण जमत नाही. शेवटी हत्ती सोंडेने खड्ड्यात पाणी ओततो आणि चेंडू पाण्यावर तरंगून वर येतो. हत्तीची हुशारी (चातुर्य) या गोष्टीत दिसते.
'खेळूया शब्दांशी' हा सापशिडीसारखा शब्दखेळ आहे. चौकोनांत मराठी वर्णमालेतील अक्षरे दिली आहेत. सोंगटी ज्या अक्षरावर येईल, त्या अक्षराने सुरू होणारा शब्द सांगायचा. 'ज्ञ' अक्षरावर आधी पोहोचणारा जिंकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
खेळ 'अ' या चौकोनापासून सुरू होतो आणि 'ज्ञ' अक्षरावर संपतो.
सोंगटीची लाल बाजू पडली तर एक घर पुढे, हिरवी बाजू पडली तर दोन घरे पुढे.
ज्या घरात सोंगटी येईल, त्या अक्षराने सुरू होणारा शब्द सांगायचा. उदा. 'क' – कमळ; 'ब' – बदक; 'स' – ससा.
शब्द सांगता आला नाही तर त्या खेळाडूची संधी जाते.
'ङ, ञ, ण' आणि 'अं, अः' यांनी सुरू होणारे शब्द मराठीत जवळजवळ नाहीत, म्हणून ती अक्षरे खेळात घेतलेली नाहीत.
हा खेळ गटात खेळायचा आहे; त्यामुळे शब्दसंपत्ती वाढते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वर्णमाला – अक्षरांची क्रमाने यादी (alphabet).
स्वर – अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
व्यंजन – क, ख, ग ... ह, ळ, क्ष, ज्ञ.
सोंगटी – खेळातील फासा/गोटी.
शब्दसंपत्ती – माहीत असलेले शब्द (vocabulary).
भाषाभ्यास
स्वर: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, अं.
व्यंजनांचे गट: क ख ग घ; च छ ज झ; ट ठ ड ढ; त थ द ध न; प फ ब भ म; य र ल व; श ष स ह; ळ क्ष ज्ञ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. खेळ कोठून सुरू होतो आणि कोठे संपतो?
'अ' पासून सुरू होतो आणि 'ज्ञ' अक्षरावर संपतो.
Q2. 'म' ने सुरू होणारे तीन शब्द लिहा.
मोर, मासा, मका.
Q3. पुढील अक्षरांनी सुरू होणारा एक-एक शब्द लिहा: क, ट, फ, ह.
कमळ, टरबूज, फणस, हत्ती.
Q4. स्वर आणि व्यंजन यांची प्रत्येकी चार उदाहरणे लिहा.
स्वर: अ, इ, उ, ए.
व्यंजन: क, ज, प, स.
Q5. शब्दखेळ खेळण्याचे फायदे लिहा. (स्वमत)
नवीन शब्द शिकायला मिळतात, वर्णमालेचा क्रम लक्षात राहतो आणि मित्रांसोबत खेळताना मजा येते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक अक्षराने सुरू होणारे दोन-दोन शब्द तयार ठेवा.
'ही पिसे कोणाची?' ही मिनू नावाच्या मुलीची गोष्ट आहे. खेळताना तिला दोन सुंदर पिसे सापडतात. ती कोंबडी, कबुतर आणि मोर यांना विचारते — "ही पिसे तुमची आहेत का?" शेवटी मोर सांगतो की ती बदकाची आहेत. मिनू नदीकाठी जाऊन बदकाला पिसे परत करते. प्रामाणिकपणा हा या गोष्टीचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मिनूचे घर शेतात होते. खेळता खेळता ती दूर गेली आणि तिला दोन पिसे सापडली.
कोंबडी: "नाही गं बाई, ही पिसं माझी नाहीत," म्हणून खुराड्यात गेली.
कबुतर: झाडावर पांढऱ्या-करड्या रंगाचे कबुतर; त्याचीही पिसे नव्हती.
मोर: रंगीबेरंगी पिसारा असलेल्या मोराने पिसे निरखून पाहिली — "ही तर बदकाची आहेत." त्यानेच बदकाचा पत्ता सांगितला.
मिनू नदीकाठी गेली आणि बदकाला पिसे दिली.
बदकाला मिनूचे कौतुक वाटले. "गळून पडलेली पिसे पुन्हा जोडली जात नाहीत; तूच ठेव," असे म्हणून त्याने पिसे तिलाच दिली.
मिनूने ती पिसे आनंदाने आपल्या वहीत ठेवली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दूर – लांब.
निरखून पाहणे – लक्षपूर्वक पाहणे.
मोहक – सुंदर.
खुराडे – कोंबडीचे घर.
पिसारा – मोराची लांब पिसे.
भाषाभ्यास
'पिसे' आणि 'पिसं': लिहिताना 'पिसे', बोलताना 'पिसं' — एकाच शब्दाची दोन रूपे.
'-पासून', '-जवळ', '-त': घर – घरापासून, घराजवळ; खुराडे – खुराड्यात; गाव – गावापासून; तळे – तळ्याजवळ.
जोड्या: बदक – नदी; कोंबडी – खुराडे; कबुतर – झाड.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मिनूचे घर कोठे होते?
शेतात.
Q2. मिनू कोणाकोणाला भेटली?
कोंबडी, कबुतर, मोर आणि बदक यांना.
Q3. मिनूला बदकाचा पत्ता कोणी सांगितला?
मोराने.
Q4. बदकाने मिनूला काय सांगितले?
तू माझी पिसे देण्यासाठी इतक्या दूर आलीस, म्हणून ती तुझ्याजवळच ठेव.
गळून पडलेली पिसे पुन्हा जोडली जात नाहीत.
अशी पिसे सापडली तर ती सांभाळून ठेव.
Q5. तुम्हांला शाळेत एखादी वस्तू सापडली तर तुम्ही काय करता? (स्वमत)
ती वस्तू वर्गशिक्षकांकडे देतो किंवा ज्याची आहे त्याला शोधून परत करतो; दुसऱ्याची वस्तू ठेवून घेत नाही.
परीक्षेसाठी टीप
'जोड्या जुळवा' (प्राणी – राहण्याचे ठिकाण) आणि 'कोणी कोणाला सांगितले' हे प्रश्न हमखास येतात.
'डराव डराव!' ही ग. ह. पाटील यांची बालकविता आहे. धो धो पावसानंतर तलाव भरतो आणि बेडूक 'डराव डराव' ओरडू लागतात. एक मुलगी गमतीने बेडकाला विचारते — "काल तुम्ही कुठे होता? उगाच का ओरडता?" आणि त्याला कागदाची नाव, छत्री देऊन गावी परत जायला सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: ग. ह. पाटील — बालकवितांसाठी प्रसिद्ध.
बेडूक "डराव डराव" असे ओरडतो; मुलगी विचारते, उगाच का आवाज करता?
काल तुमचा पत्ताच नव्हता; आज कोठून आलात? नाव सांगा.
धो धो पाऊस पडला आणि तलाव तुडुंब भरला.
मुलांनी तलावात कागदी नावा सोडल्या, आणि बेडकांचे 'डराव डराव' सुरू झाले.
बेडकाचे डोळे बटबटीत (मोठे) आहेत; त्याचे रूप विचित्र दिसते.
मुलगी बेडकाला नाव (होडी) आणि छत्री देते, आणि गमतीने म्हणते — आपल्या गावी जा आणि डराव डराव थांबवा!
महत्त्वाच्या संज्ञा
तुडुंब भरणे – काठोकाठ भरणे.
जाहली – झाली.
आणिक – आणि.
बटबटीत – मोठाले, विद्रूप.
गाठणे – पोहोचणे.
अपुला – आपला.
भाषाभ्यास
'नाव' शब्दाचे दोन अर्थ: (१) नाव = वस्तू, व्यक्ती, प्राणी यांना दिलेले विशिष्ट नाव; (२) नाव = होडी.
'ऐकूया. खेळूया.' हा कृतींचा पाठ आहे. शिक्षक सूचना देतात आणि मुले त्या ऐकून मैदानावर तशी कृती करतात — धावणे, उड्या मारणे, चालणे. सूचना नीट ऐकून त्याप्रमाणे वागणे (श्रवण आणि कृती) हे या पाठाचे उद्दिष्ट आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
शाळेच्या मैदानावर पन्नास मीटर धावा.
बेडकाप्रमाणे दहा उड्या मारत जा.
शंकूवरून उड्या मारत जा.
हत्तीसारखे तीन मीटर चाला.
एका जागी पाच उंच उड्या मारा.
चार कोलांटउड्या मारा.
जमिनीवरील शिडीच्या चौकोनांतून धावा.
दोरीवरच्या वीस उड्या मारा.
प्रत्येक सूचनेत संख्या (पन्नास, दहा, तीन, पाच, चार, वीस) आणि कृती (धावा, चाला, उड्या मारा) लक्षपूर्वक ऐकायची.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सूचना – काय करायचे ते सांगणे (instruction).
शंकू – टोपीसारखा टोकदार आकार (cone).
कोलांटउडी – डोके खाली टेकवून मारलेली उलटी उडी (somersault).
मीटर – लांबी मोजण्याचे एकक.
मैदान – खेळण्याची मोकळी जागा.
भाषाभ्यास
आज्ञार्थी क्रियापदे: धावा, चाला, उड्या मारा, मारत जा — सूचना देताना वापरतात.
तुलना ('प्रमाणे', 'सारखे'): बेडकाप्रमाणे उड्या; हत्तीसारखे चालणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मैदानावर किती मीटर धावायचे आहे?
पन्नास मीटर.
Q2. कोणाप्रमाणे उड्या मारत जायचे आहे?
बेडकाप्रमाणे.
Q3. हत्तीसारखे किती मीटर चालायचे आहे?
तीन मीटर.
Q4. पाठातील कोणत्याही चार सूचना लिहा.
एका जागी पाच उंच उड्या मारा.
चार कोलांटउड्या मारा.
शिडीच्या चौकोनांतून धावा.
दोरीवरच्या वीस उड्या मारा.
Q5. तुम्हांला मैदानावर कोणता खेळ आवडतो? का? (स्वमत)
मला दोरीवरच्या उड्या आवडतात, कारण त्याने शरीर चपळ होते आणि मित्रांसोबत स्पर्धा करताना मजा येते.
परीक्षेसाठी टीप
सूचना ऐकताना संख्या आणि कृती दोन्ही लक्षात ठेवा; 'प्रमाणे', 'सारखे' असलेली वाक्ये ओळखा.
'खेळत खेळत वाचूया!' हा सापशिडीचा खेळ आहे. चांगल्या सवयी लिहिलेल्या घरात शिडी किंवा बक्षीस मिळते, तर वाईट सवयी लिहिलेल्या घरात साप असतो. खेळताना मुले वाक्ये वाचतात आणि चांगल्या-वाईट सवयी ओळखायला शिकतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
सोंगटीची लाल बाजू पडली तर एक घर पुढे, हिरवी बाजू पडली तर दोन घरे पुढे जायचे.
शिडीच्या घरात आल्यावर दोन्ही घरांतील संदेश वाचायचा; शिडीने वर गेल्यास बक्षीस.
सापाच्या तोंडाच्या घरात आल्यावर मजकूर वाचायचा आणि शेपटीच्या घरात खाली यायचे.
चांगल्या सवयी (शिडी/बक्षीस): पाणी जपून वापरणे, मित्राला मदत करणे, नियमित व्यायाम करणे, पाण्याची काटकसर, दुसऱ्यांना मदत, झाडांची काळजी घेणे, निसर्गाचे संवर्धन, आरोग्य.
वाईट सवयी (साप): जेवताना रडणे, वाईट बोलणे, खोटे बोलणे, आळस करणे, मोठ्यांचा आदर न करणे.
'वाचू आणि हसू' विनोद: पेशंट रोज मैदानी खेळ 'मोबाइलवर' बॅटरी संपेपर्यंत खेळतो!
महत्त्वाच्या संज्ञा
आरोग्य – शरीराची चांगली स्थिती (health).
संवर्धन – जपणूक.
काटकसर – जपून वापर.
आळस – काम न करण्याची वृत्ती.
आदर – मान.
भाषाभ्यास
विरुद्ध सवयी: खरे बोलणे × खोटे बोलणे; चांगले बोलणे × वाईट बोलणे; उद्योग × आळस.
विनोदातील गंमत: 'मैदानी खेळ' प्रत्यक्ष मैदानात नव्हे, तर मोबाइलवर!
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सोंगटीची हिरवी बाजू पडली तर किती घरे पुढे जायचे?
दोन घरे.
Q2. खेळातील दोन चांगल्या सवयी लिहा.
पाणी जपून वापरणे आणि मित्राला मदत करणे.
Q3. खेळात सापाच्या घरात कोणत्या सवयी आहेत?
जेवताना रडणे, वाईट बोलणे, खोटे बोलणे, आळस करणे, मोठ्यांचा आदर न करणे.
Q4. 'वाचू आणि हसू' मधील विनोद कोणता?
डॉक्टरांनी रोज मैदानी खेळ खेळायला सांगितले.
पेशंट म्हणतो, मी फुटबॉल, टेनिस, क्रिकेट रोज खेळतो — पण मोबाइलवर, बॅटरी संपेपर्यंत!
Q5. तुम्ही कोणत्या चांगल्या सवयी पाळता? (स्वमत)
रोज व्यायाम करतो, खरे बोलतो, मोठ्यांचा आदर करतो आणि पाणी जपून वापरतो.
परीक्षेसाठी टीप
चांगल्या आणि वाईट सवयींची यादी करा; 'योग्य की अयोग्य' असा प्रश्न येऊ शकतो.
'कोणापासून काय घ्यावे?' ही निलम माणगावे यांची कविता आहे. निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीकडून आपल्याला काहीतरी चांगले शिकता येते — सूर्याकडून रंग, चंद्राकडून शांती, फुलांकडून सुगंध, कोकिळेकडून गाणे. सर्वांनी मिळून आनंदाने जगावे, असा संदेश कविता देते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: निलम माणगावे.
सूर्याकडून रंग आणि चंद्राकडून शांती घ्यावी.
चमचमणाऱ्या ताऱ्याकडून दिव्य कांती (तेज) घ्यावी.
फुलांकडून गंध, कोकिळेकडून गाणे घ्यावे.
झुळझुळणाऱ्या झऱ्याकडून नवे तराणे (गाणे) घ्यावे.
झाडाकडून सावली, मातीकडून जगणे आणि गडगडणाऱ्या ढगाकडून जीवनगाणे घ्यावे.
पहाटे शिकवण जगवत जगावे आणि संध्याकाळी सर्व मित्रांनी एकत्र हसावे.
'सिंह आणि बेडूक' ही मुकुंद तळवलकर यांची चित्रवाचन कथा आहे. नव्या जंगलात राहायला आलेला सिंह मोठ्याने गरजतो. तिथला बेडकांचा पुढारी सिंहाला कधीच पाहिले नसल्याने स्वतःही मोठा आवाज करतो. सिंह आधी सावध होतो, पण बेडूक दिसल्यावर त्याच्यावर पाय ठेवतो. बेडूक गयावया करतो आणि सिंह त्याला सोडून देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: मुकुंद तळवलकर.
एका जंगलात राहणाऱ्या सिंहाला कंटाळा आला; तो नव्या जंगलात राहायला गेला.
एकदा तो मोठ्याने गरजला. त्या जंगलातील प्राणी, पक्षी आणि बेडकांनी याआधी सिंह पाहिला नव्हता.
बेडकांचा पुढारी म्हणाला, "कोणीतरी मोठा आवाज काढत आहे; आता मीही मोठा आवाज काढतो."
सिंहाला वाटले, कोणीतरी आपल्याला आव्हान देत आहे; तो गर्जना थांबवून शांत उभा राहिला.
बेडूक मोठ्याने ओरडत पुढे आला; सिंहाने त्याला पाहिले आणि डोक्यावर पाय दिला.
बेडूक गयावया करू लागला; सिंहाने त्याला सोडून दिले.
बोध: आपली ताकद ओळखून वागावे; उगाच बढाई मारू नये.
महत्त्वाच्या संज्ञा
गरजणे / गर्जना – सिंहाचा मोठा आवाज (roar).
पुढारी – नेता.
आव्हान – लढण्याचे आमंत्रण (challenge).
सावध – जागरूक.
गयावया करणे – दयेची याचना करणे.
भाषाभ्यास
चित्रवाचन: चित्रांच्या जागी शब्द वापरून कथा वाचायची — जंगल, सिंह, बेडूक.
विभक्तीरूपे: सिंह – सिंहाला, सिंहाने; बेडूक – बेडकाने, बेडकाच्या; जंगल – जंगलात, जंगलाचा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सिंह नव्या जंगलात का गेला?
त्याला जुन्या जंगलाचा कंटाळा आला म्हणून.
Q2. बेडकाने मोठा आवाज का काढला?
त्याने सिंहाला कधी पाहिले नव्हते; 'मीही मोठा आवाज काढू शकतो' असे त्याला दाखवायचे होते.
Q3. बेडकाचा आवाज ऐकून सिंहाला काय वाटले?
कोणीतरी आपल्याला आव्हान देत आहे, आपण सावध राहिले पाहिजे.
Q4. गोष्टीचा शेवट काय झाला?
सिंहाने बेडकाला पाहिले आणि त्याच्या डोक्यावर पाय दिला.
बेडूक गयावया करू लागला.
सिंहाने त्याला सोडून दिले.
Q5. या गोष्टीतून कोणता बोध मिळतो? (स्वमत)
उगाच बढाई मारू नये, आपल्या ताकदीप्रमाणे वागावे, आणि दुर्बलावर दया करावी — सिंहासारखी.
परीक्षेसाठी टीप
कथा स्वतःच्या शब्दांत क्रमाने लिहिण्याचा सराव करा.
'बैलपोळा' ही धोंडीरामसिंह राजपूत यांची छोटी कविता आहे. पोळा हा बैलांचा सण. या दिवशी बैलांना अंघोळ घालतात, मखमली झूल घालून सजवतात आणि गावभर मिरवतात. वर्षभर शेतात कष्ट करणाऱ्या बैलांना या दिवशी काम नसते; ते पुरणपोळी खाऊन आराम करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: धोंडीरामसिंह राजपूत.
आज बैलांचा सण — पोळा आहे; गोठ्यातील बैलांना अंघोळ घालतात.
'इंधनबचत' हा दिनू आणि फातिमा यांचा संवाद आहे. दिनूची आई आजारी असल्याने तो एक कप चहासाठी मोठे पातेले वापरतो. फातिमा त्याला समजावते — छोटे पातेले घेतले असते तर पाणी लवकर उकळले असते आणि गॅसची (इंधनाची) बचत झाली असती. इंधन जपून वापरणे हा या पाठाचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
दिनूची आई आजारी होती; तो स्वयंपाकघरात आईसाठी चहा करत होता.
दारावरची बेल वाजली; त्याची वर्गमैत्रीण फातिमा आली.
एक कप चहासाठी दिनूने मोठे पातेले घेतले होते.
फातिमा म्हणाली: छोटे पातेले घेतले असते तर पाणी लवकर उकळले असते, चहा लवकर झाला असता आणि गॅसची बचत झाली असती.
दिनूला इंधनबचतीचे महत्त्व समजले.
इंधनबचतीचे मार्ग: पाणी तापवताना पातेल्यावर झाकण ठेवा; सायकलने प्रवास करा; बस, रेल्वेने प्रवास करा; सौरऊर्जेचा वापर करा.
'बोलावे कसे?' हा चित्रांतून शिकवलेला पाठ आहे. यात दोन प्रसंग आहेत: फोनवर चुकीचा नंबर लागल्यावर कसे बोलावे आणि बसमध्ये वृद्ध व्यक्ती उभी असताना कसे वागावे. नम्रपणे बोलणे आणि मोठ्यांचा आदर करणे हा पाठाचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रसंग पहिला: संजू फोन करतो, "हॅलो काका, मी संजू बोलतोय." पण चुकीचा नंबर लागतो; तो "अहो, हा चुकीचा नंबर लागला आहे!" असे म्हणून झटकन फोन ठेवतो.
अंजू त्याला समजावते: "तू चुकीचा नंबर लावला होतास. 'मला माफ करा, चुकून तुमचा नंबर लागला,' असे नम्रपणे म्हणायला हवे होतेस."
प्रसंग दुसरा: बसमध्ये खूप गर्दी आहे. दिनेश जागेवर बसला आहे; शेजारी एक आजी उभ्या आहेत.
आजींना पाहताच दिनेश उठतो: "आजी, तुम्ही या जागेवर बसा."
आजी म्हणतात, "किती गुणी मुलगा आहेस तू!" दिनेश म्हणतो, वृद्धांना बसायला जागा देणे हे सर्वांचे कर्तव्य आहे.
नाम: व्यक्ती (अंजू, संजू, दिनेश, आजी), वस्तू/ठिकाण/वाहन (घर, फोन, बस, रेल्वे) आणि गुण (नम्रपणा) यांच्या नावांना 'नाम' म्हणतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नम्रपणा – विनयाने, आदराने वागणे (politeness).
वृद्ध – म्हातारी व्यक्ती.
कर्तव्य – करायलाच हवे असे काम (duty).
गुणी – चांगल्या गुणांचा.
कबूल करणे – मान्य करणे.
भाषाभ्यास
नाम ओळखा: 'हॅलो काका, मी संजू बोलतोय.' — काका, संजू ही नामे.
सुविचार: वृद्धांना नेहमी मदत करावी; वडीलधाऱ्यांशी आदराने बोलावे; आपली चूक असेल तर मोठ्या मनाने कबूल करावी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. चुकीचा नंबर लागल्यावर संजूने काय केले?
"हा चुकीचा नंबर लागला आहे!" असे म्हणून झटकन फोन ठेवला.
Q2. अंजूने संजूला काय समजावले?
'मला माफ करा, चुकून तुमचा नंबर लागला,' असे नम्रपणे म्हणायला हवे होते.
Q3. दिनेशने बसमध्ये काय केले?
आजींना उभे पाहून तो उठला आणि त्यांना आपल्या जागेवर बसवले.
Q4. पुढील वाक्यांतील नामे ओळखा: (अ) आजी, तुम्ही या जागेवर बसा. (आ) दिनेश हा गुणी मुलगा आहे.
(अ) आजी, जागा.
(आ) दिनेश, मुलगा.
Q5. तुमच्या घरच्या फोनवर अनोळखी व्यक्तीचा फोन आला तर तुम्ही काय कराल? (स्वमत)
नम्रपणे बोलेन, आपली खाजगी माहिती किंवा पत्ता सांगणार नाही आणि लगेच घरातील मोठ्यांना फोन देईन.
परीक्षेसाठी टीप
'अशा वेळी तुम्ही काय कराल?' असे प्रश्न येतात; नम्र आणि सुरक्षित उत्तर लिहा.
'अनुभव - १' मध्ये मारिया नावाच्या मुलीचा पावसाळ्यातील अनुभव आहे. ती दुपारी शाळेतून घरी येते तेव्हा आई-बाबा लग्नाला गेलेले असतात. अचानक जोराचा वारा, विजांचा कडकडाट आणि धो धो पाऊस सुरू होतो. मारिया दारे-खिडक्या बंद करते, कविता गुणगुणत वाट पाहते आणि आई आल्यावर तिला आनंदाने बिलगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मारिया शाळेतून आली तेव्हा घराला कुलूप होते, कारण आई-बाबा लग्नाला गेले होते.
तिने कुलूप उघडले, गणवेश बदलला आणि खाऊ शोधू लागली.
अचानक खिडक्यांची दारे धाडधाड आपटू लागली; वारा 'सूंऽऽ सूंऽऽ' करत वाहू लागला.
ढगांचा गडगडाट आणि विजांचा कडकडाट सुरू झाला; पाऊस धो धो कोसळू लागला.
मारियाने पटापट दारे, खिडक्या बंद केल्या.
उशीर झाल्याने ती खुर्चीत बसून पावसावरच्या कविता गुणगुणू लागली.
पाऊस कमी झाल्यावर पानांआड लपलेले पक्षी बाहेर आले आणि पंख फडफडवू लागले; सगळीकडे स्वच्छ, सुंदर वाटत होते.
'चित्रसंदेश' या पाठात बसमध्ये प्रवास करताना कसे वागावे याच्या सूचना चित्रांतून दिल्या आहेत. सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता, सुरक्षितता आणि नियम पाळणे हे चांगल्या नागरिकाचे कर्तव्य आहे, असा संदेश हा पाठ देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
बसमध्ये किंवा बसमधून बाहेर थुंकू नये.
बसमध्ये कचरा टाकू नये.
चालत्या वाहनात घाईघाईने चढू किंवा उतरू नये.
चालत्या वाहनातून हात बाहेर काढणे आणि डोकावून पाहणे धोक्याचे आहे.
संदेश: "विनातिकीट प्रवास करणे हा गुन्हा आहे."
संदेश: "मनाचा ब्रेक उत्तम ब्रेक." (स्वतःवर ताबा ठेवून सावकाश वाहन चालवा.)
सार्वजनिक ठिकाणी लिहिलेल्या सूचना वाचाव्यात आणि त्या पाळाव्यात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सूचना – काय करावे/करू नये ते सांगणारे वाक्य (instruction).
'नदीचे गाणे' ही वि. म. कुलकर्णी यांची कविता आहे. यात नदी स्वतः बोलते. ती दऱ्याखोऱ्यांतून, वनांतून झुळझुळ वाहत पुढे धावते. वाटेत गावे, झाडे, वेली, पक्षी, गुरे आणि मुले तिला भेटतात. "मी सर्वांची आहे; जिथे जाईन तिथे आनंदाची बाग फुलवीन," असे नदी सांगते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: वि. म. कुलकर्णी.
नदी दऱ्याखोऱ्यांतून, वनांतून झुळझुळ वाहते आणि मंजूळ गाणे गाते.
नदीच्या तीरावर (काठावर) गावे वसली आहेत; ती त्यांना भेटून पुढे जाते.
लतावृक्ष, फुलवेली तिला सुमने (फुले) देतात; लव्हाळी काठावर खेळत बसतात.
आम्रतरू (आंब्याची झाडे) तिच्यावर शीतल छाया धरतात.
पक्षी पाणी पितात, कोणी घडा भरून पाणी नेतात, गुरे-वासरे जवळ येतात, मुले लाटांवर खेळतात.
नदी म्हणते: मी कोणाची एकटीची नाही, सर्वांची आहे; सगळे माझे बांधव आहेत.
जिथे जाईन तिथे ती आनंदाची मनोहर बाग फुलवते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मंजूळ – ऐकायला गोड.
तीर – काठ.
लता – वेल. वृक्ष – झाड.
सुमन – फूल.
लव्हाळी – पाण्याजवळ वाढणारी एक वनस्पती.
आम्रतरू – आंब्याचे झाड.
शीतल – थंड. छाया – सावली.
घट – मातीचा घडा. मनोहर – सुंदर.
भाषाभ्यास
जोड्या: झुळझुळ – पाणी; मंजूळ – गाणे; शीतल – छाया.
चेतनगुणोक्ती: नदी गाते, भेटते, धावते — निर्जीव नदीला माणसासारखे दाखवले आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मंजूळ गाणे कोण गाते?
नदी.
Q2. गावे कोठे वसली आहेत?
नदीच्या तीरावर (काठावर).
Q3. नदीवर शीतल छाया कोण धरते?
आम्रतरू (आंब्याची झाडे).
Q4. नदी जेथे जाईल तेथे काय करेल?
तेथे झाडे-फुले फुलवील.
मनोहर, आनंदाची बाग तयार करील.
Q5. नदीचे पाणी स्वच्छ ठेवण्यासाठी काय करावे? (स्वमत)
नदीत कचरा, प्लास्टिक, निर्माल्य टाकू नये; कपडे-जनावरे धुऊन पाणी घाण करू नये आणि नदीकाठी झाडे लावावीत.
परीक्षेसाठी टीप
शब्दार्थ (तीर, सुमन, आम्रतरू, घट, शीतल) आणि 'जोड्या जुळवा' हे प्रश्न हमखास येतात.
'मी नदी बोलते...' या पाठात नदी स्वतःची आत्मकथा सांगते. तिचा जन्म पर्वतावर होतो; ओढे आणि इतर नद्या मिळून ती मोठी होते. धबधबा होऊन ती खाली येते, शेतांना पाणी देते, वीज निर्माण करते. पण माणसे सांडपाणी आणि कचरा टाकून तिला प्रदूषित करतात, याची तिला खंत आहे. शेवटी ती सागराला मिळते.
महत्त्वाचे मुद्दे
नदीचा जन्म पर्वतावर होतो; अनेक ओढे आणि इतर नद्या तिला मिळतात, म्हणून ती मोठी होते.
ती उड्या मारते, धावते; उंच कड्यावरून धबधब्याच्या रूपाने खाली येते.
माणसे धरण बांधून तिला अडवतात; तिच्या पाण्यावर वीज तयार करतात.
विजेवर कारखाने, शेतातील पंप चालतात; पिण्यासाठीही तिचे पाणी वापरतात.
सपाट मैदानात आल्यावर तिचा वेग कमी होतो; दोन्ही काठांचा परिसर ती हिरवागार करते; शेतकरी भरपूर धान्य पिकवतात.
खंत: माणसे तिच्या प्रवाहात सांडपाणी सोडतात, कचरा टाकतात आणि तिला प्रदूषित करतात.
तरीही ती थांबत नाही — 'थांबला तो संपला' हा संदेश ती सर्वांना देते.
शेवटी ती सागराला जाऊन मिळते आणि तिचा प्रवास थांबतो.
'आमची सहल' या पाठात एका विद्यार्थ्याने गावच्या आमराईत गेलेल्या शाळेच्या सहलीचे वर्णन केले आहे. रस्त्यात झाडांची माहिती, आमराईत पक्ष्यांचा किलबिलाट, खेळ, सहभोजन आणि चित्रकला — असा आनंदी दिवस मुलांनी अनुभवला.
महत्त्वाचे मुद्दे
सहल गावच्या आमराईत गेली; वर्गातील सर्व मुलेमुली आल्या होत्या.
बाईंनी जेवणाचे डबे, पाण्याच्या बाटल्या आणि चित्रकलेचे साहित्य आणायला सांगितले होते.
रस्त्यात बाईंनी विविध झाडांची माहिती सांगितली; मुलांनी झाडांचे निरीक्षण केले.
सकाळी अकरा वाजता आमराईत पोहोचले.
बाईंनी अर्थ सांगितला: राई म्हणजे दाट झाडी; जिथे आंब्याची अनेक झाडे ओळीने लावून जोपासलेली असतात, त्याला आमराई म्हणतात.
झाडांवर पोपट, कोकीळ, चिमण्या, कावळे, साळुंक्या होत्या; त्यांचा किलबिलाट चालला होता.
मुले लपाछपी, शिवणापाणी, ऊनसावली हे खेळ खेळली; पडलेल्या कैऱ्या गोळा करून चट्टामट्टा केला आणि सहभोजन केले.
मुलांनी चित्रे काढली; बाईंनी कैरी आणि आंबा यांतील फरक आणि त्यांपासून बनणारे पदार्थ सांगितले.
दिवसभर खेळूनही मुले थकली नाहीत; उलट उत्साही आणि ताजीतवानी वाटली.
'पैशांचे व्यवहार' हा चित्रांवर आधारित पाठ आहे. बँक, पोस्ट ऑफिस, भाजी मंडई, वीज देयक केंद्र, दूरध्वनी केंद्र, बुटांचे आणि कपड्यांचे दुकान — अशा ठिकाणी पैशांचे व्यवहार कसे होतात, हे मुलांनी पाहायचे आणि सांगायचे आहे.
उपक्रम: भाजी मंडईला भेट देऊन भाज्यांचे प्रतिकिलो दर विचारणे.
वाचू आणि हसू: सोनू म्हणतो, बाबांनी कार घेतली, आता तीन गाड्या! मिनू म्हणते, माझ्या बाबांकडे कार, स्कूटर, रेल्वे, विमानसुद्धा आहे — कारण त्यांचे खेळण्यांचे दुकान आहे!
'अनुभव - २' मध्ये एका मुलाचा अनुभव आहे. शाळेतून घरी येताना त्याला आई महिनाभराचे किराणा सामान भरलेल्या दोन जड पिशव्या घेऊन येताना दिसते. तो एक पिशवी घेतो आणि आईचे कष्ट त्याला जाणवतात. पुढे शाळेला सुट्टी असेल त्या दिवशी आईसोबत बाजारात जाण्याचे तो ठरवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
शाळा सुटल्यावर घरी जाताना मुलाला आई दिसली; तिच्या हातात दोन मोठ्या, जड पिशव्या होत्या.
तो धावत जाऊन आईला गाठले आणि एक पिशवी घेऊ लागला. "अरे हळू, सामान सांडेल," आई म्हणाली.
पिशवीत महिनाभराचे किराणा सामान होते.
एक पिशवी हातात धरल्यावर त्याला समजले — त्या ओझ्याने आईचे हात लाललाल झाले होते.
त्याने विचारले, एवढ्या सामानाला किती रुपये लागले? त्याने सांगितलेली रक्कम ऐकून आई हसली: "वस्तूंचे भाव गगनाला भिडलेत; तुझे व्यवहारज्ञान वाढायला हवे."
घरी आल्यावर आईने 'हुश्श' केले; ती खूप दमली होती, पण मुलाने मदत केल्याने तिचे काम हलके झाले.
मुलाने ठरवले: ज्या दिवशी शाळेला सुट्टी असेल त्याच दिवशी आईसोबत किराणा आणायला जायचे — आई दमणार नाही आणि आपले व्यवहारज्ञान वाढेल.
'गमतीदार पत्र' ही माया आणि रेश्मा यांची गोष्ट आहे. मायाला काकांकडून आलेले पत्र कोरे (काहीही न लिहिलेले) दिसते. रेश्मा मेणबत्तीच्या ज्योतीवर ते पत्र धरते आणि अक्षरे दिसू लागतात! लिंबाच्या रसाने लिहिलेले अक्षर उष्णतेने दिसते — हेच पत्राचे गुपित आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पोस्टमनने मायाला एक पाकीट दिले; ते काकांचे पत्र होते. मायाने पोस्टमनकाकांचे आभार मानले.
पाकीट उघडले तर आत कोरा कागद! मायाला आश्चर्य वाटले.
माया पत्र घेऊन रेश्माकडे गेली: "काकांनी कोरं पत्र पाठवलं, काहीच लिहिलं नाही."
रेश्माला नवल वाटले नाही; तिने मेणबत्ती पेटवली आणि पत्र ज्योतीवर (थोडे वर) धरले.
'छोटेसे बहीणभाऊ' ही वसंत बापट यांची कविता आहे. छोटे बहीण-भाऊ म्हणतात — उद्या आम्ही मोठे होऊ आणि जगाला नवा आकार देऊ. ओसाड जागी बागा फुलवू, मोकळ्या आभाळात गाऊ, प्रेमाने एकत्र राहू आणि अनेक देश, भाषा, वेश असूनही सर्व एक होऊ.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: वसंत बापट.
छोटे बहीणभाऊ उद्या मोठे होणार आहेत; उद्याच्या जगाला आणि युगाला ते नवा आकार देणार आहेत.
ओसाड, उजाड जागेत सुंदर बागा फुलवतील; शेते, मळे, फुले, फळे यांना नवा बहर देतील.
मोकळ्या आभाळाखाली मोकळ्या गळ्याने गातील; निर्मळ मनाने आनंद देतील आणि घेतील.
प्रेमाने एकत्र राहून नवे जीवन पाहतील.
अनेक देशांचे, भाषांचे, वेशांचे लोक असले तरी सगळे एक होतील — हा एकतेचा संदेश.
महत्त्वाच्या संज्ञा
युग – काळ, कालखंड.
ओसाड / उजाड – जिथे काहीही उगवत नाही अशी जागा.
मळा – भाजीपाल्याचे शेत.
बहार – फुलांनी फुलून येणे.
निर्मळ – स्वच्छ, शुद्ध.
वेश – पोशाख.
भाषाभ्यास
विरुद्धार्थी: छोटे × मोठे; उजाड × हिरवेगार; देणे × घेणे; प्रेम × द्वेष.
यमक: होऊ–देऊ; जागा–बागा; जाऊ–गाऊ; राहू–पाहू.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ही कविता कोणी लिहिली?
वसंत बापट यांनी.
Q2. बहीणभाऊ मोठे झाल्यावर जगाला काय देणार आहेत?
नवीन आकार.
Q3. ओसाड, उजाड जागी काय होईल?
सुंदर बागा होतील.
Q4. बहीणभाऊ कोणकोणत्या गोष्टी करणार आहेत?
शेते, मळे, फुले, फळे यांना नवा बहर देणार.
मोकळ्या गळ्याने गाणार.
प्रेमाने एकत्र राहून सर्व एक होणार.
Q5. मोठे झाल्यावर तुम्ही देशासाठी काय कराल? (स्वमत)
भरपूर झाडे लावीन, गरजूंना मदत करीन, प्रामाणिकपणे काम करीन आणि सर्वांशी प्रेमाने वागीन.
परीक्षेसाठी टीप
कविता तालासुरात म्हणा; 'अनेक देशांचे, भाषांचे, वेशांचे, अनेक एकच होऊ' या ओळीचा अर्थ (एकता) लक्षात ठेवा.
'वाचूया. लिहूया.' या पाठात दिलेल्या शब्दांचा वापर करून छोटे परिच्छेद कसे लिहायचे हे शिकवले आहे. आंबा, नाताळ सण, सायकल आणि मासा यांवर नमुना परिच्छेद दिले आहेत. मग गुलाब, मोर आणि आवडता सण यांवर आपण स्वतः लिहायचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
आंबा (शब्द: फळ, रंग, वास, राजा, आमरस, आमराई): आंब्याला 'फळांचा राजा' म्हणतात; पिकल्यावर रंग बदलतो; गोड रसाला आमरस म्हणतात; हापूस, पायरी, केशर, खोबऱ्या, गोटी अशी नावे; आमराईत आंब्याची खूप झाडे असतात.
नाताळ (शब्द: सण, नवीन कपडे, चर्च, सांताक्लॉज, ख्रिसमस ट्री): प्रभू येशूचा जन्मदिवस; चर्चमध्ये प्रार्थना; 'मेरी ख्रिसमस' अशा शुभेच्छा; ख्रिसमस ट्रीची सजावट; सांताक्लॉज मुलांची इच्छा पूर्ण करतो, असे मुलांना वाटते; केक, डोनट असे गोडधोड.
सायकल (शब्द: वाहन, इंधनबचत, चाके, व्यायाम): दोन चाकांचे वाहन; इंधन लागत नाही; जवळ जायला सायकल वापरली तर इंधनबचत होते; सायकल चालवणे हा चांगला व्यायाम.
मासा (शब्द: प्राणी, शेपूट, कीटक, खाणे, मानवाचे अन्न): समुद्र, नदी, तलावात राहतो — म्हणून जलचर; शेपूट आणि पराच्या मदतीने पोहतो; कीटक, लहान मासे, पाणवनस्पती खातो.
'आंबा पिकतो, रस गळतो, कोकणचा राजा बाई, झिम्मा खेळतो' — हे गाणे मिळवून म्हणायचे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परिच्छेद – एका विषयावरील वाक्यांचा छोटा गट (paragraph).
जलचर – पाण्यात राहणारा प्राणी.
पर – माशाचे पंखासारखे अवयव (fins).
सजावट – सजवणे (decoration).
इंधनबचत – इंधनाची बचत.
भाषाभ्यास
परिच्छेद लेखनाची पद्धत: दिलेले सगळे शब्द वापरा; पहिल्या वाक्यात विषयाची ओळख; ४–६ छोटी वाक्ये; शेवटी आपले मत.
उदाहरण (मोर – पक्षी, रंग, आवाज, पिसे, नाच, अन्न): मोर आपला राष्ट्रीय पक्षी आहे. त्याचा रंग निळा-हिरवा असतो. पावसाळ्यात तो पिसारा फुलवून नाचतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आंब्याला काय म्हणतात?
फळांचा राजा.
Q2. माशाला जलचर प्राणी का म्हणतात?
तो पाण्यात (समुद्र, नदी, तलाव) राहतो म्हणून.
Q3. सायकल चालवण्याचे फायदे लिहा.
इंधन लागत नाही; इंधनबचत होते.
प्रदूषण होत नाही.
चांगला व्यायाम होतो.
Q4. नाताळ सण कसा साजरा करतात?
चर्चमध्ये प्रार्थना करतात; 'मेरी ख्रिसमस' अशा शुभेच्छा देतात.
'प्रामाणिक इस्त्रीवाला' ही शिवानी नावाच्या मुलीने सांगितलेली गोष्ट आहे. आई बाबांनी दिलेले पैसे घाईत कपड्यांच्या घडीत ठेवते आणि ते कपडे इस्त्रीसाठी जातात. इस्त्रीवाले दामूकाका कपड्यांत सापडलेले पैसे प्रामाणिकपणे परत आणून देतात. बाबा बक्षीस देऊ लागतात, पण ते नम्रपणे नकार देतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
शिवानी पाचवीत शिकते; कुटुंबात आई, बाबा, भाऊ शिवराज आणि ती.
आईने धुतलेल्या कपड्यांच्या घड्या भाऊने करून टेबलावर ठेवल्या होत्या.
बाबांनी आईजवळ पैसे दिले; कामाच्या घाईत आईने ते टेबलावरच्या कपड्यांत ठेवले.
इस्त्रीवाले दामूकाका आले; शिवानीने आईच्या सांगण्यावरून कपडे पिशवीत भरून दिले.
दोन दिवसांनी पैसे सापडेनात; आई कावरीबावरी झाली; घरभर शोधाशोध झाली.
संध्याकाळी दामूकाका आले: "कपड्यांच्या घड्यांमध्ये हे पैसे सापडले; मोजून घ्या."
बाबा म्हणाले, "तुझा प्रामाणिकपणा मला आवडला," आणि १०० रुपये बक्षीस देऊ लागले.
दामूकाका म्हणाले, "नको भाऊसाहेब, आम्ही गरीब आहोत; पण कष्टानंच कमवून खातो."
'ऐका. पाहा. करा.' या पाठात शिक्षक कागदी बशीपासून (पेपरडिश) हत्तीचा मुखवटा कसा तयार करायचा, हे क्रमाने सांगतात. सूचना ऐकून, चित्रे पाहून मुलांनी स्वतः कृती करायची आहे.
'मालतीची चतुराई' ही गोष्ट आहे. शेतकरी मलण्णाचा एक बैल चोरीला जातो. तो आणि त्याची पत्नी मालती तालुक्याच्या गुरांच्या बाजारात जातात आणि तिथे त्यांना आपला बैल दिसतो. चोर "हा बैल माझाच" म्हणतो. मालती हुशारीने बैलाचे डोळे झाकून विचारते — "याचा कोणता डोळा अधू आहे?" चोराचे खोटे उघडे पडते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मलण्णा शेतावरून घरी आला; दोन्ही बैलांना गोठ्यात बांधले, चारा-पाणी दिले.
सकाळी पाहतो तर गोठ्यात एकच बैल! दुसरा बैल गायब होता.
गावभर शोधूनही बैल सापडला नाही. एका बैलावर नांगरणी कशी करायची? मलण्णा डोक्याला हात लावून बसला.
तीन-चार दिवसांनी दोघे तालुक्याच्या गुरांच्या बाजारात गेले.
बाजारात मालतीला आपला बैल दिसला; तिने बैलाला अंजारले-गोंजारले आणि "या माणसाने आमचा बैल चोरला" म्हणून आरडाओरडा केला.
चोर म्हणाला, "हा बैल माझाच आहे; मी याला लहानाचा मोठा केला."
मालतीने बैलाचे डोळे झाकले आणि विचारले, "याचा कोणता डोळा अधू आहे?" चोर म्हणाला, "डावा." मग म्हणाला, "उजवा."
मालतीने हात काढला — बैलाचे दोन्ही डोळे चांगले होते! चोराची भंबेरी उडाली.
लोकांनी चोराला पोलिसांच्या ताब्यात दिले; मालती आणि मलण्णा आनंदाने बैल घेऊन घरी आले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चतुराई – हुशारी.
डोक्याला हात लावणे – विचारात पडणे.
अंजारणे-गोंजारणे – प्रेमाने थोपटणे.
कांगावा करणे – खरे बोलण्याचा आव आणणे.
सहजासहजी – त्रास न होता.
भंबेरी उडणे – खूप गोंधळून जाणे.
लबाडी – खोटेपणा.
भाषाभ्यास
विरुद्धार्थी: खरेदी × विक्री; लहान × मोठा; डावा × उजवा.
'पतंग' ही अ. ज्ञा. पुराणिक यांची कविता आहे. मुले गड्यांना (मित्रांना) पतंग उडवायला बोलावतात. सूर्य मावळताना ढगांवर लाल-पिवळसर रंग पसरलेले असतात, नदीकाठी झुळझुळ वारा वाहतो. मुले रीळ सोडून पतंग उंच ढगांपर्यंत चढवतात. आकाशात पक्ष्यांसारखे तरंगणारे रंगीत पतंग पाहून मुलांना खूप आनंद होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: अ. ज्ञा. पुराणिक.
मुले मित्रांना म्हणतात — चला, पतंग उडवू या.
सूर्य मावळताना ढगांवर लाल-पिवळसर रंग दिसतो; मजेचा वेळ.
नदीकाठी झुळझुळ वारा; बाजूला डोंगरमळा.
सगळे बरोबर सुरुवात करतात; रीळ भराभर सोडतात; पतंग वाऱ्यावर ढगांना भेटायला चढतो.
मऊ वाळूत पाय रोवून, झटका देऊन दोरा ओढतात; पतंग वर वर चढतो — त्याला पंख नकोत!
जसे पक्षी आभाळात पंख पसरून तरंगतात, तसे रंगीत पतंग दिसतात.
'खेळ किती चांगला!' — असा आनंद मुले व्यक्त करतात.
सुरक्षितता: घराच्या छतावर उभे राहून पतंग उडवू नका; मोकळ्या मैदानात उडवा; कापलेल्या पतंगासाठी रस्त्यावर धावू नका; अवघड ठिकाणी चढू नका.
'महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे' हा डॉ. भि. ना. दहातोंडे यांचा चरित्रपाठ आहे. लहानपणापासूनच विठ्ठल खेळात धीट आणि स्वभावाने दयाळू होता. घरातील धार्मिक, समतेच्या संस्कारांमुळे पुढे त्यांनी आयुष्यभर समाजसुधारणेचे कार्य केले.
महत्त्वाचे मुद्दे
विठ्ठल रामजी ऊर्फ अण्णासाहेब शिंदे यांचा जन्म जमखंडी गावी झाला.
वडील रामजी, आई यमुनाबाई.
लहानपणी हुतुतू, खो-खो, सुरपारंब्या असे खेळ त्यांना खूप आवडत; खेळात ते धीट आणि सहनशील होते.
वडील धार्मिक वृत्तीचे होते; घरी सर्व जातिधर्मांचे लोक येत. माणसामाणसांत भेद करणे योग्य नाही, हा संस्कार लहानपणीच मनावर उमटला.
विठ्ठल चार वर्षांचा असताना दक्षिण भारतात भयंकर दुष्काळ पडला; पण त्यांच्या मळ्यात मक्याचे चांगले पीक आले होते.
दानशूर आजोबा बसवंतराव रोज गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटत; विठ्ठलही मदत करत असे. लोक त्याचे कौतुक करत आणि आशीर्वाद देत.
एकदा जेवताना भिकारी आला; विठ्ठलने आपले जेवणाचे ताट त्याला दिले — हा दयाळूपणा जन्मजातच होता.
संत तुकारामांचा अभंग 'जे का रंजले गांजले, त्यांसी म्हणे जो आपुले, तोचि साधु ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा' त्यांच्या मनावर उमटला.
समाजसुधारणेचा ध्यास घेऊन त्यांनी आयुष्यभर कार्य केले (विशेषतः अस्पृश्यता निवारणासाठी).
महत्त्वाच्या संज्ञा
अवघा – फक्त.
महाभयंकर – अतिशय त्रासदायक.
दुष्काळ – पाण्याची आणि अन्नधान्याची कमतरता.
दानशूर – धान्य, पैसे, कपडे मोठ्या प्रमाणात दान करणारी व्यक्ती.
'फुलपाखरू आणि मधमाशी' हा बाळ गाडगीळ यांचा संवादरूप पाठ आहे. सकाळी बागेत मजेत फिरणारे फुलपाखरू मध गोळा करायला निघालेल्या मधमाशीला (मधू) गप्पा मारायला थांबवते. मधू कामात व्यस्त आहे; मध औषधी आहे, आणि कामात मग्न राहण्यातच आनंद आहे, असे ती सांगते. शेवटी दोघे एकमेकांच्या गुणांचे कौतुक करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: बाळ गाडगीळ.
सकाळी बागेत फुलपाखरू स्वच्छंदपणे फिरत होते; मधमाशी मधू मध गोळा करायला घाईने निघाली होती.
फुलपाखरू सुंदर सकाळ, नाचणारे कारंजे, दरवळणारा फुलांचा सुवास याविषयी बोलते आणि गुलाबाच्या फांदीवर गप्पा मारायला बोलावते.
मधू म्हणते: "मजेत वेळ घालवायला मला सवड नाही; मध गोळा करण्याचे काम राणीमाशीने दिले आहे."
फुलपाखरू विचारते, "एवढा मध गोळा करून तुला काय मिळणार? शेवटी ती माणसांचीच धन!"
मधू सांगते: मध किती औषधी आणि उपयोगी आहे; कामात मग्न राहण्यातही आनंद आहे.
मधू म्हणते, "तुझ्यासारख्या सुंदर फुलपाखराला बघून किती आनंद होतो — इतरांच्या डोळ्यांना तू सुख देतोस, हेही एक कामच आहे."
फुलपाखरू म्हणते, "तू इतरांना मोठेपणा देतेस, हा तुझा चांगुलपणा आहे." मधू हसून निघून जाते.
संदेश: प्रत्येकाचे काम महत्त्वाचे; दुसऱ्याचे गुण पाहणे हा मोठेपणा. फुलपाखरे नाजूक असतात — त्यांना पकडू नका, इजा करू नका.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्वच्छंदपणे – मनात येईल तसे, मुक्तपणे.
दरवळणे – सुवास पसरणे.
मग्न असणे – पूर्णपणे रमून जाणे.
सवड – मोकळा वेळ.
राणीमाशी – पोळ्यातील मुख्य मधमाशी.
औषधी – औषधासारखा गुणकारी.
भाषाभ्यास
जोड्या: सुंदर – सकाळ; औषधी – मध; मंद – वारा; दरवळणारा – सुवास.