थोडक्यात सारांश
पृथ्वीवर लोकसंख्येचे वितरण असमान आहे. या पाठात लोकसंख्येचे वितरण, घनता, त्यावर परिणाम करणारे प्राकृतिक व मानवी घटक, लोकसंख्येतील बदल (जन्मदर, मृत्युदर) आणि लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताचे पाच टप्पे अभ्यासतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- लोकसंख्येचे वितरण म्हणजे पृथ्वीपृष्ठावर लोक कसे पसरलेले आहेत. काही प्रदेश दाट तर काही जवळजवळ निर्जन आहेत.
- लोकसंख्येची घनता = दर चौरस किलोमीटर क्षेत्रावर राहणारे लोक.
- प्राकृतिक घटक: प्राकृतिक रचना (सपाट मैदाने लोकांना आकर्षित करतात, पर्वतीय प्रदेशात विरळ लोकसंख्या), हवामान (सौम्य हवामान पसंत; अतिउष्ण, अतिशीत, अतिशुष्क प्रदेश विरळ), पाणी, मृदा, खनिजे व जंगले.
- मानवी घटक: रोजगार व उपजीविकेची साधने, उद्योगधंदे, नागरीकरण (शिक्षण, आरोग्य सुविधा), वाहतूक, राजकीय घटक व शासकीय धोरणे.
- दाट लोकसंख्या: पूर्व व दक्षिण आशिया, पश्चिम युरोप, अमेरिकेचा ईशान्य भाग. विरळ: वाळवंटे (सहारा), ध्रुवीय प्रदेश, ॲमेझॉनची जंगले, उंच पर्वत.
- लोकसंख्येतील बदल जन्म, मृत्यू व स्थलांतर यांवर अवलंबून असतो.
- जन्मदर = एका वर्षात दर १००० लोकसंख्येमागे जिवंत जन्म. मृत्युदर = एका वर्षात दर १००० लोकसंख्येमागे मृत्यू.
- नैसर्गिक वाढ = जन्मदर – मृत्युदर. अतिशय वेगाने होणाऱ्या वाढीला लोकसंख्या विस्फोट म्हणतात.
- लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांत – पाच टप्पे: १. उच्च स्थिर — जन्मदर व मृत्युदर दोन्ही जास्त; वाढ अल्प; अविकसित अर्थव्यवस्था. २. प्रारंभिक विस्तार — औषधोपचार व अन्नामुळे मृत्युदर वेगाने घटतो, जन्मदर जास्तच; सर्वाधिक वाढ (लोकसंख्या विस्फोट). ३. उत्तर विस्तार — दोन्ही दर घटतात; वाढ मंदावते. ४. निम्न स्थिर — दोन्ही दर कमी; लोकसंख्या स्थिर. ५. घटती — जन्मदर अतिशय कमी, मृत्युदरापेक्षाही कमी; लोकसंख्या घटते (उदा. काही युरोपीय देश, जपान).
- भारत विस्ताराच्या उत्तर टप्प्यात असून जन्मदर घटत आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- लोकसंख्येची घनता – दर चौ. किमी लोकसंख्या.
- जन्मदर / मृत्युदर – दर १००० लोकसंख्येमागे वर्षातील जन्म / मृत्यू.
- नैसर्गिक वाढ – जन्मदर वजा मृत्युदर.
- लोकसंख्या विस्फोट – लोकसंख्येत अतिशय जलद वाढ.
- लोकसंख्या संक्रमण – विकासाबरोबर उच्च जन्म-मृत्युदरांकडून निम्न दरांकडे होणारा बदल.
महत्त्वाची माहिती
| टप्पा | जन्मदर | मृत्युदर | वाढ |
|---|---|---|---|
| १ उच्च स्थिर | जास्त | जास्त | अत्यल्प |
| २ प्रारंभिक विस्तार | जास्त | वेगाने घटतो | सर्वाधिक |
| ३ उत्तर विस्तार | घटतो | कमी | मंदावते |
| ४ निम्न स्थिर | कमी | कमी | अत्यल्प |
| ५ घटती | अतिशय कमी | कमी | ऋण |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे प्राकृतिक घटक लिहा.
प्राकृतिक रचना, हवामान, पाण्याची उपलब्धता, मृदेची सुपीकता, खनिजे व जंगले. उदा. सुपीक नदीखोऱ्यांत दाट तर वाळवंटात विरळ लोकसंख्या.
Q2. लोकसंख्येची घनता कशी काढतात?
घनता = एकूण लोकसंख्या ÷ एकूण क्षेत्रफळ (चौ. किमी). उदा. ५,००,००० लोक व १००० चौ. किमी क्षेत्र असल्यास घनता ५०० व्यक्ती प्रति चौ. किमी.
Q3. लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताचा दुसरा टप्पा स्पष्ट करा.
या टप्प्यात औषधोपचार, स्वच्छता व अन्नपुरवठा सुधारल्याने मृत्युदर वेगाने कमी होतो, पण जन्मदर जास्तच राहतो. त्यामुळे लोकसंख्या सर्वाधिक वेगाने वाढते.
Q4. भौगोलिक कारणे द्या: सहारा वाळवंटात लोकसंख्या विरळ आहे.
अतिउष्ण व शुष्क हवामान, पाण्याची टंचाई, नापीक मृदा व शेतीचा अभाव यांमुळे तेथे उपजीविकेची साधने कमी आहेत.
Q5. लोकसंख्येच्या वितरणावर परिणाम करणारे मानवी घटक लिहा.
रोजगाराच्या संधी, उद्योगधंदे, शहरांतील शिक्षण व आरोग्य सुविधा, वाहतुकीच्या सोयी आणि शासकीय धोरणे.
परीक्षेसाठी टीप
संक्रमण सिद्धांताचा आलेख काढण्याचा सराव करा; 'भौगोलिक कारणे द्या' प्रश्नांसाठी प्राकृतिक व मानवी घटक मुद्देसूद लिहा.