Marathi (Aksharbharati) मराठी (अक्षरभारती)

थोडक्यात सारांश

'तू बुद्धी दे' ही एक प्रार्थना (prayer) आहे. कवी गुरू ठाकूर आहेत. कवी देवाकडे चांगली बुद्धी (सन्मती), चांगला मार्ग (सन्मार्ग) आणि चांगल्या माणसांची संगत (सत्संगती) मागतो. आपण नेहमी सत्याने वागावे आणि दुसऱ्यांचे दुःख समजून घ्यावे, अशी त्याची इच्छा आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: गुरू ठाकूर (जन्म १९६८). ते कवी, गीतकार आणि पटकथा-संवाद लेखक आहेत.
• त्यांनी 'नटरंग', 'टाइमपास' अशा अनेक मराठी चित्रपटांसाठी गाणी लिहिली.
• प्रार्थनेत कवी देवाकडे पैसा किंवा सुख मागत नाही; तो चांगले विचार मागतो.
• आपण कायम सत्याची कास (साथ) धरावी, अशी कवीची मागणी आहे.
• दुसऱ्यांचे दुःख पाहून आपले मन हळवे व्हावे (संवेदनशील मन), असे कवी मागतो.
• अनाथांचा आधार (नाथ) होण्याचे बळ मिळावे, अशीही प्रार्थना आहे. ज्यांची वाट हरवली त्यांचा सोबती (सारथी) होण्याची इच्छा कवी व्यक्त करतो.
• कवी देवाकडे बुद्धी, तेज, नवचेतना (नवी स्फूर्ती) आणि विश्वास मागतो.
• चांगल्या माणसांच्या संगतीने आपले जीवन सुंदर होते, हा प्रार्थनेचा संदेश आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• प्रार्थना – देवाकडे मनापासून केलेली विनंती (prayer).
• सन्मती – चांगली बुद्धी (good sense).
• सन्मार्ग – चांगला, योग्य मार्ग.
• सत्संगती – चांगल्या लोकांची संगत (good company).
• संवेदनशील – दुसऱ्यांच्या भावना समजणारा (sensitive).

भाषाभ्यास

• सन्मार्ग = सत् + मार्ग (चांगला मार्ग). असेच सन्मती = सत् + मती.
• समानार्थी शब्द: बुद्धी – मती; सत्य – खरे; दुःख – वेदना.
• विरुद्धार्थी शब्द: सत्य × असत्य; न्याय × अन्याय; सुख × दुःख.
• प्रार्थनेत आज्ञार्थी क्रियापद आहे: 'दे' (तू दे). प्रार्थना नेहमी विनंतीच्या सुरात असते.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. 'तू बुद्धी दे' या प्रार्थनेचे कवी कोण?

या प्रार्थनेचे कवी गुरू ठाकूर आहेत.

Q2. कवी देवाकडे कोणत्या तीन गोष्टी मागतो? (आकृती पूर्ण करा)

कवी देवाकडे सन्मती (चांगली बुद्धी), सन्मार्ग (योग्य मार्ग) आणि सत्संगती (चांगली संगत) मागतो.

Q3. कवीला कसे मन हवे आहे?

कवीला संवेदनशील मन हवे आहे. दुसऱ्याचे दुःख पाहून ते मन हळवे व्हावे आणि त्यांच्या मदतीला धावावे, असे कवीला वाटते.

Q4. ही प्रार्थना तुम्हांला का आवडली? (स्वमत)

• या प्रार्थनेत स्वतःसाठी पैसा मागितलेला नाही.
• चांगले विचार, सत्य आणि माणुसकी मागितली आहे.
• अशी बुद्धी मिळाली तर आपले आणि समाजाचे भले होईल. म्हणून ही प्रार्थना मला आवडली.

Q5. 'सत्याची कास धरणे' म्हणजे काय?

सत्याची कास धरणे म्हणजे कोणत्याही परिस्थितीत खरे बोलणे आणि सत्याच्या बाजूने उभे राहणे.

परीक्षेसाठी टीप

प्रार्थनेच्या प्रश्नांत 'कवी काय मागतो' हा मुद्दा महत्त्वाचा असतो. सन्मती, सन्मार्ग, सत्संगती हे तीन शब्द लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

या पाठात दोन संतरचना आहेत. (अ) 'अंकिला मी दास तुझा' हा संत नामदेवांचा अभंग आहे. त्यात भक्त देवाकडे मदतीसाठी विनंती करतो. (आ) 'योगी सर्वकाळ सुखदाता' हा संत एकनाथांचा अभंग आहे. त्यात योगी (संत) पुरुष पाण्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे, हे सांगितले आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• संत नामदेव (१२७०–१३५०): वारकरी संप्रदायातील थोर संतकवी. त्यांची भाषा साधी आणि सोपी आहे.
• नामदेवांनी हिंदीतही रचना केल्या. शिखांच्या 'गुरु ग्रंथसाहेब' मध्ये त्यांची रचना आहे.
• नामदेवांच्या अभंगात आईच्या प्रेमाचे दृष्टान्त (examples) आहेत: बाळ आगीत पडले तर आई धावते; पिल्लू जमिनीवर पडले तर पक्षीण झेप घेते; भुकेल्या वासरासाठी गाय हंबरत धावते; रानात वणवा (forest fire) लागला तर हरिणीला पाडसाची काळजी वाटते.
• तसेच देवाने माझ्या मदतीला धावून यावे, असे नामदेव म्हणतात. चातक पक्षी जसा ढगाला पावसासाठी विनवतो, तसा मी तुला विनवतो.
• संत एकनाथ (१५३३–१५९९): 'एकनाथी भागवत', 'भावार्थ रामायण' हे त्यांचे ग्रंथ. त्यांनी भारुडेही लिहिली.
• एकनाथ म्हणतात: पाणी फक्त बाहेरची घाण धुते, पण योगी माणसाला आतून-बाहेरून निर्मळ करतो.
• पाणी थोडा वेळ तहान भागवते; योगी कायमचा आनंद (स्वानंद) देतो. म्हणून योगी 'सर्वकाळ सुखदाता' आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अभंग – संतांची भक्तिपर काव्यरचना.
• दृष्टान्त – समजावून सांगण्यासाठी दिलेले उदाहरण.
• कनवाळू – दयाळू.
• पाडस – हरिणीचे पिल्लू.
• अंकिला – अंकित झालेला, सेवक.
• योगी – संत, सज्जन पुरुष.

भाषाभ्यास

• शब्दार्थ: काज – काम; सवें – लगेच; धेनु – गाय; वत्स – वासरू; उदक/जळ – पाणी.
• दृष्टान्त अलंकार: एखादी गोष्ट पटवण्यासाठी दुसरे उदाहरण दिले जाते. नामदेवांच्या अभंगात हा अलंकार आहे.
• अभंगाच्या शेवटी कवीचे नाव येते. उदा. 'नामा म्हणे'.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पुढील कृती केव्हा घडतात ते लिहा: (अ) माता धावून जाते (आ) गाय हंबरत धावते.

(अ) बाळ आगीत पडल्यावर माता धावून जाते. (आ) भुकेले वासरू ओरडल्यावर गाय हंबरत धावते.

Q2. कोण ते लिहा: (अ) परमेश्वराचे दास (आ) मेघाला विनवणी करणारा.

(अ) संत नामदेव. (आ) चातक पक्षी.

Q3. संत नामदेवांनी देवाकडे कोणती विनंती केली आहे?

• आई जशी संकटातील बाळाकडे धावते, तसे देवाने माझ्या मदतीला धावून यावे.
• मी तुझा दास आहे, अशी नामदेवांची भावना आहे.
• पक्षीण, गाय, हरिणी यांच्या प्रेमाची उदाहरणे देऊन त्यांनी ही विनंती केली आहे.

Q4. संत एकनाथांनी योगी पुरुष पाण्यापेक्षा श्रेष्ठ का मानला आहे?

• पाणी फक्त बाहेरचा मळ धुते; योगी माणसाला आतून-बाहेरून निर्मळ करतो.
• पाणी एकदाच सुख देते; थोड्या वेळाने पुन्हा तहान लागते.
• योगी कायमचा आनंद देतो, म्हणून तो सर्वकाळ सुखदाता आहे.

Q5. प्राणी-पक्ष्यांच्या मातृप्रेमाचा तुमचा एक अनुभव लिहा. (स्वमत)

उदा. आमच्या अंगणातील चिमणी रोज पिल्लांसाठी दाणे आणते. मांजर जवळ आली तर ती जोरात ओरडते. आई कोणतीही असो, तिला पिल्लांची काळजी असते.

परीक्षेसाठी टीप

दोन्ही अभंगांचे कवी, त्यांची वर्षे आणि मुख्य दृष्टान्त नीट लक्षात ठेवा. रसग्रहणात विषय, भाषा, अलंकार आणि संदेश हे मुद्दे लिहा.

थोडक्यात सारांश

'शाल' हा रा. ग. जाधव यांचा ललित लेख आहे. लेखकाला सत्कारात अनेक शाली मिळाल्या. पण शालीचा खरा उपयोग थंडीत कुडकुडणाऱ्या गरजू माणसाला ऊब देण्यात आहे, हे लेखक सांगतो. 'शाल' इथे प्रतीक (symbol) आहे, आणि खरी शालीनता (नम्रता) देण्यात आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: रा. ग. जाधव (१९३२–२०१६) — कवी, समीक्षक (critic), ललितलेखक. ते विश्वकोशाच्या संपादनातही होते.
• ते २००४ च्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.
• पु. ल. देशपांडे आणि सुनीताबाई यांनी लेखकाला एक शाल दिली. ती लेखकाला मोठा गौरव वाटला.
• थंडीत कुडकुडणाऱ्या एका बाईच्या बाळाला लेखकाने शाल दिली. या घटनेची ऊब त्याला जास्त मोलाची वाटली.
• एका म्हाताऱ्या, अशक्त भिक्षेकऱ्याला पाहूनही लेखकाने शाल दिली.
• कवी नारायण सुर्वे यांना अनेक शाली मिळाल्या, पण त्यांची शालीनता (नम्रपणा) कधी हरवली नाही.
• वस्तूपेक्षा तिच्याशी जोडलेल्या आठवणी आणि माणुसकी जास्त महत्त्वाची आहे, हा पाठाचा संदेश आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ललित लेख – अनुभव आणि भावना सुंदर भाषेत सांगणारा लेख.
• शालीनता – नम्रपणा, सभ्यता (modesty).
• ऊब – उबदारपणा (warmth).
• औदार्य – उदारपणा, मनाचा मोठेपणा.
• भिक्षेकरी – भीक मागणारा.

भाषाभ्यास

• 'शाल' आणि 'शालीनता' यांत शब्दांचा खेळ आहे. शाल अंगावर आली की नम्रता जाऊ नये, असे लेखक सुचवतो.
• विरुद्धार्थी: गरीब × श्रीमंत; उदार × कंजूष; थंडी × उष्णता.
• वाक्प्रचार: एका पायावर तयार होणे – लगेच होकार देणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पाठात शालीचे कोणते उपयोग सांगितले आहेत?

सत्कार करण्यासाठी, थंडीपासून बचावासाठी, गरजूंना ऊब देण्यासाठी शाल उपयोगी पडते.

Q2. २००४ च्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष कोण होते?

या पाठाचे लेखक रा. ग. जाधव हे २००४ च्या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते.

Q3. थंडीत कुडकुडणाऱ्या बाळाला पाहून लेखकाने काय केले? त्यातून काय दिसते?

• लेखकाने आपली शाल त्या बाळासाठी दिली.
• यातून लेखकाची संवेदनशीलता आणि औदार्य दिसते.
• या कृतीची ऊब लेखकाला सत्काराच्या शालीपेक्षा जास्त वाटली.

Q4. 'शाल' हा पाठ प्रतीकात्मक कसा आहे?

• शाल ही फक्त वस्तू नाही; ती मान, आठवणी आणि माणुसकीचे प्रतीक आहे.
• शाल गरजूला दिल्यावर तिचा खरा उपयोग होतो.
• शाल मिळाल्यावरही नम्र राहणे म्हणजे शालीनता, हा संदेश यात आहे.

Q5. तुम्हांला मिळालेल्या एखाद्या वस्तूशी जोडलेली आठवण लिहा. (स्वमत)

उदा. आजोबांनी दिलेले घड्याळ मला खूप प्रिय आहे. ते पाहिले की त्यांचे प्रेम आठवते. वस्तू साधी असली तरी आठवण मोलाची असते.

परीक्षेसाठी टीप

'शाल' आणि 'शालीनता' हा फरक स्वमताच्या प्रश्नात नक्की लिहा. लेखकाच्या दोन दानांचे प्रसंग (बाळ, भिक्षेकरी) लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'उपास' हा पु. ल. देशपांडे यांचा विनोदी पाठ आहे. तो 'बटाट्याची चाळ' या पुस्तकातून घेतला आहे. पंत वजन कमी करण्याची 'भीष्मप्रतिज्ञा' करतात. उपास, डाएट, दोरीच्या उड्या करतात. पण महिन्यानंतर वजन कमी होण्याऐवजी वाढलेले दिसते!

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: पु. ल. देशपांडे (१९१९–२०००) — थोर विनोदी लेखक, नाटककार. 'बटाट्याची चाळ', 'असा मी असामी', 'ती फुलराणी' ही त्यांची प्रसिद्ध पुस्तके/नाटके.
• वजनाच्या कार्डामुळे पंतांची झोप उडते. ते दोन महिन्यात पन्नास पौंड वजन कमी करण्याची प्रतिज्ञा करतात.
• ते आहारशास्त्राची पुस्तके वाचतात. ताटात त्यांना पदार्थ नाही, तर फक्त 'कॅलरीज' दिसू लागतात.
• चाळीतले लोक आधी त्यांच्या उपासाची चेष्टा करतात; नंतर तेच त्यांना 'डाएट'चा सल्ला देतात. उदा. सोकाजी त्रिलोकेकर बटाटा सोडायला सांगतात.
• पत्नी त्यांच्या प्रयत्नांवर उपरोधाने (sarcastically) बोलते.
• महिन्यापूर्वी वजन १८१ पौंड होते. महिनाभर कष्ट केल्यावर यंत्राने १९२ पौंड वजन दाखवले!
• शेवटी पंत म्हणतात, "वजनाचा मार्ग भलत्याच काट्यातून जातो." आता ते डाएटच्या आहारी जाणार नाहीत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• भीष्मप्रतिज्ञा – कधीही न मोडण्याची कठोर प्रतिज्ञा.
• आहारनियंत्रण – खाण्यावर ताबा ठेवणे (diet).
• मनोनिग्रह – मनावर ताबा.
• आणेली – जुन्या काळातील एक नाणे.
• विनोद – हसवणारे लेखन (humour).

भाषाभ्यास

• वाक्प्रचार:
• हात दाखवून अवलक्षण – आपण होऊन संकट ओढवून घेणे.
• सुरुंग लावणे – एखादा बेत उधळून लावणे.
• अंगाचा तिळपापड होणे – खूप संताप येणे.
• मूठभर मांस चढणे – स्तुतीने हुरळून जाणे.
• शुद्धलेखन: वडिलांसोबत, तालमीला, गाऱ्हाणी हे शब्द बरोबर आहेत.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पंतांनी कोणती भीष्मप्रतिज्ञा केली?

दोन महिन्यात पन्नास पौंड वजन कमी करून दाखवीन, अशी प्रतिज्ञा पंतांनी केली.

Q2. 'मूठभर मांस चढणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ लिहून वाक्यात उपयोग करा.

अर्थ: स्तुतीने हुरळून जाणे. वाक्य: बक्षीस मिळाल्यावर सगळ्यांनी कौतुक केले, तेव्हा राहुलच्या अंगावर मूठभर मांस चढले.

Q3. वजन कमी करण्यासाठी पंतांनी कोणते प्रयत्न केले?

• आहारशास्त्राची पुस्तके वाचली.
• उपास केले, निराहार राहिले.
• चरबीयुक्त पदार्थ कमी केले.
• दोरीवरच्या उड्या मारल्या.

Q4. 'वजनाचा मार्ग भलत्याच काट्यातून जातो' याचा अर्थ स्पष्ट करा.

• इतके कष्ट करूनही वजन घटले नाही; उलट वाढले.
• म्हणजे वजन कमी होणे आपल्या अपेक्षेप्रमाणे होत नाही.
• 'काटा' म्हणजे वजनकाटा, यावर लेखकाने गमतीने शब्दांचा खेळ केला आहे.

Q5. या पाठातील विनोदाची दोन उदाहरणे लिहा.

• 'बटाट्याची चाळ' असेही म्हणू नका, कारण बटाटा सोडायचा आहे!
• महिनाभर उपास करूनही यंत्राने वजन वाढलेले दाखवले आणि भविष्य दिले: 'आप बहुत समझदार और गंभीर है!'

परीक्षेसाठी टीप

वाक्प्रचार आणि त्यांचे अर्थ हमखास विचारतात. १८१ आणि १९२ पौंड हे आकडे लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'दोन दिवस' ही नारायण सुर्वे यांची कविता आहे. कष्टकरी (कामगार) माणसाचे आयुष्य भाकरी मिळवण्याच्या धडपडीतच जाते, हे कवी सांगतो. पण या दुःखातूनच जगायला शिकलो, असा आशावादही कवितेत आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: नारायण सुर्वे (१९२६–२०१०). 'ऐसा गा मी ब्रह्म', 'माझे विद्यापीठ', 'जाहीरनामा' हे त्यांचे कवितासंग्रह.
• त्यांच्या कवितेत कामगारांच्या जीवनातील सुख-दुःख दिसते. भाषा बोलीभाषेच्या जवळची आहे.
• "दोन दिवस वाट पाहण्यात गेले; दोन दुःखात गेले" — आयुष्य थोडे आहे आणि तेही कष्टात गेले, असे कवी म्हणतो.
• चंद्र, तारे, सुंदर रात्र आली, पण कवी 'भाकरीचा चंद्र' (पोटापुरती भाकरी) शोधण्यातच गुंतला.
• हात हे कवीचे सर्वस्व आहे. पण हे हात दारिद्र्याकडे (गरिबीकडे) गहाण राहिले.
• कधी हे हात अभिमानाने उंचावले, तर कधी अन्यायाने कलम (तोडले) झाले.
• दुःखात अश्रू मित्र होऊन धावून आले.
• जगाच्या शाळेत दुःख कसे पचवायचे आणि पुन्हा कसे जगायचे, हे कवी शिकला.
• झोतभट्टीत पोलाद तापून मजबूत होते, तसे कष्टांनी कवीचे आयुष्य घडले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• भाकरीचा चंद्र – रोजची भाकरी, पोटाची सोय (प्रतीक).
• दारिद्र्य – गरिबी (poverty).
• गहाण – कर्जासाठी ठेवलेली वस्तू (mortgaged).
• हरघडी – प्रत्येक वेळी.
• झोतभट्टी – धातू तापवण्याची भट्टी (furnace).

भाषाभ्यास

• उपमा अलंकार: "झोतभट्टीत शेकावे पोलाद तसे आयुष्य छान शेकले" — आयुष्याची तुलना पोलादाशी.
• प्रतीक: 'भाकरीचा चंद्र' — चंद्र गोल, भाकरीही गोल; भुकेल्याला चंद्रातही भाकरी दिसते.
• शब्दार्थ: बरबाद होणे – वाया जाणे; शेकणे – तापणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. एका शब्दात उत्तर लिहा: (अ) कवीचे सर्वस्व (आ) कवीचा जवळचा मित्र.

(अ) कवीचे हात. (आ) अश्रू.

Q2. 'दारिद्र्याकडे गहाण पडलेले हात' म्हणजे काय?

गरिबीमुळे कवीचे हात फक्त पोटासाठी राबत राहिले; त्यांना दुसरे काही करता आले नाही.

Q3. 'भाकरीचा चंद्र शोधण्यातच जिंदगी बरबाद झाली' या ओळीचा अर्थ स्पष्ट करा.

• चंद्र, तारे, सुंदर रात्र अशा सुंदर गोष्टी आयुष्यात आल्या.
• पण कष्टकऱ्याला त्यांचा आनंद घेता आला नाही.
• रोजची भाकरी मिळवण्याच्या धडपडीत त्याचे सारे आयुष्य गेले.

Q4. कवितेतील प्रयत्नवाद आणि आशावाद स्पष्ट करा.

• कवी दुःखाने खचत नाही.
• दुःख पेलावे आणि पुन्हा जगावे, हे तो जगाच्या शाळेत शिकला.
• पोलाद जसे तापून मजबूत होते, तसे कष्टांनी त्याचे आयुष्य घडले.

Q5. 'दोन दिवस' या कवितेचे रसग्रहण करा (मुद्दे).

• कवी व कवितासंग्रह: नारायण सुर्वे, 'ऐसा गा मी ब्रह्म'.
• विषय: कष्टकऱ्यांचे जीवन.
• भाषा: साधी, बोलीभाषेजवळची, मुक्तछंद.
• अलंकार/प्रतीक: भाकरीचा चंद्र, पोलादाची उपमा.
• संदेश: दुःखातही जगण्याची जिद्द ठेवा.

परीक्षेसाठी टीप

'हात' या प्रतीकाचे तिन्ही अर्थ (उंचावलेले, कलम झालेले, गहाण पडलेले) लक्षात ठेवा. रसग्रहणात मुद्देसूद लिहा.

थोडक्यात सारांश

'चुडीवाला' ही जयश्री रुईकर यांची कथा आहे. अमरावतीचा बांगडीवाला अब्दुल वर्षातून दोनदा (संक्रांत आणि ज्येष्ठ पौर्णिमा) तपोवनात जातो. तिथे कुष्ठरोगी (leprosy patients) स्त्रिया-मुलींना तो बांगड्या भरतो, मोबदला न घेता. या पाठात माणुसकी आणि समाजऋण यांचे दर्शन होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखिका: जयश्री रुईकर (जन्म १९३९). 'जयपराजय', 'वेदनेला फूल आले' या त्यांच्या कादंबऱ्या.
• तपोवन हे अमरावतीजवळ डॉ. शिवाजीराव उर्फ दाजीसाहेब पटवर्धन यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी उभारले.
• संक्रांतीला दुकान बंद ठेवून अब्दुल तपोवनात जातो, म्हणून पत्नी शन्नू नाराज होते. मुलगा अन्वर त्याला थांबवतो.
• शेजारचा दुकानदार रघुभैया याचा धंदा त्या दिवशी तेजीत चालतो.
• दाजीसाहेबांनी अनेक बांगडीवाल्यांना विनंती केली, पण कोणी आले नाही. अब्दुल मात्र स्वतःहून येऊ लागला.
• तपोवनातून पत्र येते. संमेलनात अब्दुलचा सत्कार होतो. दाजीसाहेब खारीच्या (सेतुबंधनाच्या) उदाहरणाने त्याचे कौतुक करतात.
• घरी गरिबी आहे; अन्वरचा खिम्याचा हट्टही पुरा करता येत नाही.
• नंतर कळते की तपोवन आता दाजीसाहेबांच्या हाती राहिले नाही. 'आता रुग्णांचे काय होईल?' या विचाराने अब्दुल खूप हळवा होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• चुडीवाला – बांगड्या विकणारा, भरणारा.
• पर्वणी – दुर्मीळ, शुभ संधी.
• कुष्ठरोगी – महारोग झालेले रुग्ण.
• समाजऋण – समाजाचे देणे (debt to society).
• भारावून जाणे – खूप प्रभावित होणे.

भाषाभ्यास

• उपमा व उत्प्रेक्षा: "अब्दुल स्त्रियांना देवदूतासारखा वाटतो" (उपमा — 'सारखा'); "अब्दुल स्त्रियांसाठी जणू देवदूतच" (उत्प्रेक्षा — 'जणू').
• अव्यये: जवळ (शब्दयोगी), आणि (उभयान्वयी), बापरे! (केवलप्रयोगी), भरभर (क्रियाविशेषण).
• वाक्प्रचार: हातभार लावणे – मदत करणे; संकोच वाटणे – मोकळेपणा न वाटणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अब्दुल वर्षातून कोणत्या दोन दिवशी तपोवनात जात असे?

संक्रांतीला आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला.

Q2. 'आजचा दिवस म्हणजे त्यांच्यासाठी पर्वणीच' असे शन्नू का म्हणते?

कारण त्या दिवशी अब्दुल दुकान बंद ठेवून तपोवनात जातो; ते दिवस त्याला सर्वात प्रिय होते. शन्नू हे नाराजीने म्हणते.

Q3. अब्दुल आणि रघुभैया यांच्या स्वभावाची तुलना करा.

• अब्दुल: संवेदनशील, निःस्वार्थी, दुसऱ्याच्या आनंदात सुख मानणारा.
• रघुभैया: व्यवहारी, धंद्याकडे लक्ष देणारा, पण मदत करणारा (पत्र वाचून दाखवतो).

Q4. 'अब्दुल एक थोर समाजसेवक' हे पटवून द्या.

• तो कोणताही मोबदला न घेता कुष्ठरोगी स्त्रियांना बांगड्या भरतो.
• स्वतःचे नुकसान सोसूनही दरवर्षी न चुकता जातो.
• त्यांच्या हसण्यातच त्याला समाधान मिळते.
• तपोवनाच्या भविष्याची त्याला खरी काळजी वाटते.

Q5. दाजीसाहेबांनी अब्दुलचे कौतुक कसे केले?

सेतू बांधताना खारीने जशी लहानशी मदत केली, तशी अब्दुलची मदत तपोवनासाठी मोलाची आहे, असे ते म्हणाले. त्यांनी त्याचा सत्कार केला.

परीक्षेसाठी टीप

पात्रांची नावे (अब्दुल, शन्नू, अन्वर, रघुभैया, दाजीसाहेब) आणि उपमा-उत्प्रेक्षा यांतील फरक नीट लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'फूटप्रिन्टस' हा डॉ. प्रदीप आवटे यांचा पाठ आहे. सुमितने एक ॲप तयार केले आहे. ते माणसाच्या पावलांचे पर्यावरणावरचे ठसे दाखवते. जी व्यक्ती पर्यावरणाला कमी हानी करते, तिची पावले सर्वात स्वच्छ दिसतात. 'आपल्या जगण्याचा पर्यावरणावर काय ठसा उमटतो?' हा विचार पाठ देतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• पात्रे: अभिषेक, त्याची बहीण स्नेहल, त्यांचा आतेभाऊ सुमित, बाबा, पावडेकाका आणि घरकाम करणाऱ्या रेखामावशी.
• रेखामावशी फरशी पुसतात, पण त्यांच्या मळलेल्या पायांचे ठसे फरशीवर उमटतात. त्यामुळे स्वच्छतेची भोक्ती स्नेहल त्रासते.
• रेखामावशींच्या पायांना भेगा (चिरण्या) आहेत; त्यांची चप्पल फाटलेली आहे.
• पावडेकाकांचे तळवे मात्र गुलाबी, मऊ आहेत.
• सुमितच्या ॲपने पावलांचे खरे ठसे दाखवले. रेखामावशींची पावले चंदेरी आली: "सिल्व्हर फूटप्रिन्टस! दि मोस्ट क्लिन फूटप्रिन्टस!"
• कारण त्या चालतात, साधे जगतात; त्यांच्या जगण्याने प्रदूषण कमी होते.
• पावडेकाकांची पावले तशी स्वच्छ आली नाहीत, म्हणून त्यांचा चेहरा पडला.
• बाबा म्हणतात, सार्वजनिक वाहतूक (public transport) वापरणे आवश्यक आहे.
• शेवटी स्नेहल आणि अभिषेक पर्यावरण जपण्याचा निश्चय करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• फूटप्रिन्ट – पावलांचा ठसा; इथे पर्यावरणावर उमटणारा परिणाम.
• ॲप – मोबाइल/संगणकावरील प्रणाली (application).
• टेक्नोसॅव्ही – तंत्रज्ञानात हुशार.
• व्हर्च्युअल रिॲलिटी – आभासी वास्तव.
• पर्यावरण – आपल्या भोवतालची निसर्गसृष्टी (environment).

भाषाभ्यास

• उपमा अलंकार: "रेखामावशीचे पाय झऱ्याच्या स्फटिक स्वच्छ पाण्यासारखे."
• "एक निळा चौकोन उमटला, अगदी आभाळाच्या निरभ्र तुकड्यासारखा" — उपमा.
• शब्दांच्या जाती: स्नेहल – नाम; तिचे – सर्वनाम; चंदेरी – विशेषण; करणे – क्रियापद.
• वचन: शहर–शहरे; नदी–नद्या; पाऊल–पावले; डोंगर–डोंगर.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. स्नेहल का त्रासली?

रेखामावशींनी पुसलेल्या फरशीवर त्यांच्याच पायांचे काळे ठसे उमटले, म्हणून स्वच्छताप्रिय स्नेहल त्रासली.

Q2. ॲप कोणी तयार केले होते आणि ते काय दाखवत होते?

ॲप सुमितने तयार केले होते. ते माणसाच्या पावलांचा पर्यावरणावरचा ठसा (किती स्वच्छ) दाखवत होते.

Q3. रेखामावशींची पावले अधिक सुंदर का ठरली?

• त्या साधे जीवन जगतात, पायी चालतात.
• त्यांच्या जगण्याने पर्यावरणाला हानी कमी होते.
• म्हणून बाहेरून मळलेले पाय असूनही त्यांचे ठसे सर्वात स्वच्छ, चंदेरी आले.

Q4. पाठातील पात्रांची स्वभाववैशिष्ट्ये लिहा.

• अभिषेक: विचारी, बदल स्वीकारणारा.
• सुमित: हुशार, तंत्रज्ञानात पुढे.
• स्नेहल: स्वच्छताप्रिय, पण चूक मान्य करणारी.
• रेखामावशी: कष्टाळू, साध्या, स्पष्ट बोलणाऱ्या.

Q5. आपल्या पायांचे पर्यावरणावरचे ठसे स्वच्छ ठेवण्यासाठी तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

• जवळ जायचे असेल तर चालत किंवा सायकलने जाईन.
• बस, रेल्वे यांसारखी सार्वजनिक वाहतूक वापरेन.
• प्लास्टिक कमी वापरेन, वीज-पाणी वाचवेन, झाडे लावेन.

परीक्षेसाठी टीप

'फूटप्रिन्ट' म्हणजे पर्यावरणावरचा परिणाम, हा पाठाचा मुख्य मुद्दा स्वमतात नक्की लिहा.

थोडक्यात सारांश

'ऊर्जाशक्तीचा जागर' हा प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांचा आत्मकथनात्मक पाठ आहे. गरिबीतही आईच्या कष्टांमुळे आणि युनियन हायस्कूलमधील शिक्षकांच्या प्रेरणेमुळे ते कसे घडले, हे त्यांनी सांगितले आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• माशेलकरांचे मूळ गाव दक्षिण गोव्यातील माशेल.
• ते सहा वर्षांचे असताना वडील वारले. मग ते आईसोबत मुंबईला, गिरगावात (खेतवाडी) एका छोट्या खोलीत राहिले.
• आईने त्यांच्यासाठी प्रचंड कष्ट केले. आई ही त्यांची पहिली शिक्षक आणि सर्वस्व होती.
• काँग्रेस हाऊसजवळ आईला काम मिळाले नाही, कारण तिथे किमान तिसरी शिकलेले लोक हवे होते. यामुळे लेखकाला शिक्षणाची आंतरिक ओढ निर्माण झाली.
• प्रवेश फी जमेपर्यंत गिरगावातील नामांकित शाळांचे प्रवेश बंद झाले होते. म्हणून त्यांना युनियन हायस्कूलमध्ये प्रवेश मिळाला.
• घरात अभ्यासाला जागा अपुरी होती, तरी त्यांनी जिद्दीने अभ्यास केला.
• भावे सर, जोशी सर, शिर्के सर यांनी आपुलकीने संस्कार केले. शिक्षकांची सेवाभावी, निरपेक्ष वृत्ती त्यांना घडवून गेली.
• भावे सरांचे प्रेरक शब्द हीच माशेलकरांची खरी ऊर्जा ठरली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ऊर्जा – शक्ती, काम करण्याचे बळ (energy).
• जागर – जागे करणे, जागृती.
• ऋण – उपकार, देणे.
• निरपेक्ष – कोणतीही अपेक्षा न ठेवता.
• जिद्द – चिकाटी, हट्टाने प्रयत्न.

भाषाभ्यास

• उपमा अलंकार: "पुसटशा आठवणी माझ्या मनात वाऱ्याच्या लहरीसारख्या येतात." उपमेय – आठवणी; उपमान – वाऱ्याच्या लहरी.
• विभक्ती प्रत्यय: आई → आईला; पाहुणे → पाहुण्यांचे; नोकरी → नोकरीत.
• समानार्थी: शिक्षक – गुरू; कष्ट – मेहनत; आई – माता.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लेखकाचे मूळ गाव कोणते? त्यांच्या माध्यमिक शाळेचे नाव लिहा.

मूळ गाव दक्षिण गोव्यातील माशेल. माध्यमिक शाळा: गिरगावातील युनियन हायस्कूल.

Q2. लेखकाच्या आईला काँग्रेस हाऊसजवळ काम का मिळाले नाही?

तिथे फक्त तिसरी किंवा त्यापेक्षा जास्त शिकलेल्यांना काम द्यायचे होते; आई तितकी शिकलेली नव्हती.

Q3. लेखकाच्या आईची व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्ये लिहा.

• कष्टाळू: मुलासाठी पडेल ते काम केले.
• धीराची: पती गेल्यावरही खचली नाही.
• शिक्षणाचे महत्त्व जाणणारी.
• मुलावर अपार प्रेम करणारी.

Q4. युनियन हायस्कूलमधील शिक्षकांची वैशिष्ट्ये लिहा.

• सेवाभावी वृत्ती.
• शिकवताना स्वतःला झोकून देणारे.
• निरपेक्ष भावनेने मार्गदर्शन करणारे.
• आपुलकीने संस्कार करणारे.

Q5. डॉ. माशेलकर यांचे तुम्हांला जाणवलेले गुणविशेष लिहा. (स्वमत)

• गरिबीतही जिद्दीने अभ्यास केला.
• आई आणि शिक्षकांविषयी कृतज्ञता ठेवली.
• अडचणींवर मात करून मोठे शास्त्रज्ञ झाले. हे आपल्यासाठी प्रेरणादायी आहे.

परीक्षेसाठी टीप

माशेल गाव, युनियन हायस्कूल, भावे सर ही नावे आणि आईला काम न मिळण्याचे कारण हे प्रश्न हमखास येतात.

थोडक्यात सारांश

'औक्षण' ही इंदिरा संत यांची कविता आहे. देशाच्या सीमेवर लढायला जाणाऱ्या सैनिकाचे सामान्य, गरीब लोक मनापासून औक्षण (ओवाळणे) करतात. त्यांच्याकडे निरांजन, पैसा नाही; ते डोळ्यांतील अश्रूंच्या ज्योतींनी सैनिकाला ओवाळतात. सैनिकाविषयी कृतज्ञता आणि अभिमान हा कवितेचा भाव आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवयित्री: इंदिरा संत (१९१४–२०००). 'मेंदी', 'मृगजळ', 'रंगबावरी', 'गर्भरेशीम' हे त्यांचे कवितासंग्रह.
• त्यांच्या कवितेत भावना निसर्गप्रतिमांतून व्यक्त होतात.
• सैनिक युद्धावर निघाला आहे. सामान्य माणसांकडे त्याला देण्यासाठी द्रव्य (पैसा) नाही.
• सैनिकाच्या शौर्यगाथेपुढे आपले कष्टाचे सामर्थ्य अपुरे, लहान वाटते.
• वर गोळ्यांचा भडिमार (बंबारा), पुढे धुराचे लोळ, तोफा धडाडत आहेत; तरी सैनिकाचे पाऊल जिद्दीचे आहे.
• त्याची विजयाची दौड डोळे भरून पाहावी, अशी लोकांची इच्छा आहे.
• दीनदुबळ्यांच्या डोळ्यांतील आसवांच्या असंख्य ज्योती सैनिकाचे रक्षण करतील. हेच त्याचे औक्षण आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• औक्षण – ओवाळणे (आरती करणे).
• द्रव्य – धन, पैसा.
• बंबारा – गोळ्यांचा, तोफगोळ्यांचा भडिमार.
• कल्लोळ – लोळ (धुराचे).
• पाजळणे – पेटवणे.
• शौर्यगाथा – पराक्रमाची कथा.

भाषाभ्यास

• रूपक: 'आसवांची ज्योत' — अश्रूंनाच ज्योत मानले आहे.
• विरुद्धार्थी: विजय × पराजय; लहान × मोठा; दीन × श्रीमंत.
• समानार्थी: सैनिक – जवान; डोळे – नयन; ज्योत – दिवा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सैनिकाचे औक्षण कशाने केले जाते? (योग्य पर्याय)

डोळ्यांतील आसवांच्या ज्योतींनी.

Q2. सैनिकाचे पाऊल जिद्दीचे का वाटते?

वर गोळ्यांचा भडिमार आणि पुढे तोफा धडाडत असतानाही तो न डगमगता पुढे जातो, म्हणून.

Q3. कष्टाचे सामर्थ्य अपुरे केव्हा वाटते?

सैनिकाच्या शौर्यगाथेपुढे सामान्य माणसाचे कष्टाचे सामर्थ्य लहान आणि अपुरे वाटते.

Q4. 'दीनदुबळ्यांचे असें तुला एकच औक्षण' या ओळीचा भावार्थ लिहा.

• गरीब लोकांकडे ओवाळणीसाठी पैसा, निरांजन नाही.
• पण त्यांच्या मनात सैनिकाविषयी प्रेम आणि कृतज्ञता आहे.
• अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ते त्याला ओवाळतात. हेच खरे औक्षण.

Q5. सैनिकांविषयी तुमच्या भावना लिहा. (स्वमत)

• सैनिक ऊन, थंडी, पाऊस सहन करून सीमेचे रक्षण करतात.
• त्यांच्यामुळे आपण सुरक्षित आहोत.
• आपण त्यांचा आदर केला पाहिजे आणि शक्य ती मदत केली पाहिजे.

परीक्षेसाठी टीप

'औक्षण', 'बंबारा', 'द्रव्य' या शब्दांचे अर्थ आणि शेवटच्या ओळीचा भावार्थ हमखास विचारला जातो.

थोडक्यात सारांश

'रंग साहित्याचे' हा नाट्यरूप (नाटकाच्या स्वरूपातील) पाठ आहे. सुश्रुतच्या वर्गाची सहल भिलार या 'पुस्तकांच्या गावाला' जाणार असते. त्या रात्री त्याच्या स्वप्नात कथा, कविता, नाटक, चरित्र अशी पुस्तके मुला-मुलींच्या वेशात येतात आणि आपली ओळख करून देतात. पुस्तकांशी मैत्री केली तर मनोरंजन आणि ज्ञान दोन्ही मिळते, हा संदेश आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• भिलार (जि. सातारा) हे महाराष्ट्रातील 'पुस्तकांचे गाव' आहे.
• कथा: आकर्षक सुरुवात आणि परिणामकारक शेवट ही कथेची वैशिष्ट्ये. प्रकार: परीकथा, बोधकथा, विज्ञानकथा, ऐतिहासिक कथा, साहसकथा.
• कथा ही नाटक, मालिका, चित्रपट यांचा पाया आहे.
• कविता: केशवसुत, बालकवी, बा. भ. बोरकर, शांता शेळके, इंदिरा संत, सुरेश भट, नारायण सुर्वे असे अनेक कवी पाठात आठवले आहेत.
• २७ फेब्रुवारी हा मराठी भाषा दिन. हा कुसुमाग्रजांचा (वि. वा. शिरवाडकर) जन्मदिवस आहे.
• कुसुमाग्रजांनी 'नटसम्राट' हे नाटक लिहिले.
• पाठात कादंबरी, नाटक, चरित्र, आत्मचरित्र, प्रवासवर्णन या साहित्यप्रकारांचाही परिचय आहे.
• चरित्र म्हणजे दुसऱ्या व्यक्तीने लिहिलेली एखाद्याची जीवनकथा; आत्मचरित्र म्हणजे व्यक्तीने स्वतः लिहिलेली स्वतःची जीवनकथा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• साहित्यप्रकार – साहित्याचे प्रकार (literary forms).
• नाट्यरूप – संवादाच्या रूपात लिहिलेले.
• चरित्र – दुसऱ्याने लिहिलेली जीवनकथा (biography).
• आत्मचरित्र – स्वतः लिहिलेली जीवनकथा (autobiography).
• प्रवासवर्णन – प्रवासाचे अनुभव सांगणारे लेखन.

भाषाभ्यास

• समास:
• द्विगू – त्रिभुवन (तीन भुवनांचा समूह).
• अव्ययीभाव – यथामती, प्रतिदिन, आजन्म, गैरशिस्त.
• इतरेतर द्वंद्व – आईवडील, विटीदांडू, स्त्रीपुरुष.
• वैकल्पिक द्वंद्व – चारपाच, पापपुण्य.
• समाहार द्वंद्व – केरकचरा, भाजीपाला, चहापाणी.
• 'पर' जोडून शब्द: परप्रांत, परभाषा, परदेश, परग्रह, परराष्ट्र.
• वचन: रस्ते – रस्ता; भिंती – भिंत; माणसे – माणूस.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पाठात आलेल्या साहित्यप्रकारांची नावे लिहा.

कथा, कविता, कादंबरी, नाटक, चरित्र, आत्मचरित्र, प्रवासवर्णन.

Q2. मराठी भाषा दिन कधी साजरा करतात? का?

२७ फेब्रुवारीला. हा कवी कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांचा जन्मदिवस आहे.

Q3. कथेचे प्रकार आणि वैशिष्ट्ये लिहा.

• प्रकार: परीकथा, बोधकथा, विज्ञानकथा, ऐतिहासिक कथा, साहसकथा.
• वैशिष्ट्ये: आकर्षक सुरुवात, परिणामकारक शेवट, उत्तम निवेदन.

Q4. चरित्र आणि आत्मचरित्र यांतील फरक स्पष्ट करा.

• चरित्र: एखाद्या व्यक्तीचे जीवन दुसरी व्यक्ती लिहिते.
• आत्मचरित्र: व्यक्ती स्वतःचे जीवन स्वतः लिहिते.

Q5. 'पुस्तकाशी मैत्री' याविषयी तुमचे मत लिहा. (स्वमत)

• पुस्तके ज्ञान देतात आणि मनोरंजनही करतात.
• चांगली पुस्तके आपल्याला नवे विचार देतात.
• पुस्तक हा कधीही साथ न सोडणारा मित्र आहे.

परीक्षेसाठी टीप

समासाचे तक्ते या पाठावर हमखास येतात. प्रत्येक समासाची दोन उदाहरणे पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

'जंगल डायरी' हा वन्यजीव अभ्यासक अतुल धामनकर यांचा पाठ आहे. ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पात (चंद्रपूर) त्यांनी पाहिलेले प्रसंग डायरीच्या रूपात आहेत. आधी त्यांना बिबळ्या दिसतो, नंतर वाघीण आणि तिची चार पिल्ले यांची भेट दिसते. वाघिणीतील आईचे प्रेम हा पाठाचा केंद्रबिंदू आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: अतुल धामनकर (जन्म १९७२) — वन्यजीव संशोधक, लेखक, छायाचित्रकार. 'वाघ', 'ताडोबा वाघांचे जंगल', 'जंगलाची डायरी' ही त्यांची पुस्तके.
• नोंद: २७ मे १९९७, सकाळी, कोळसा परिक्षेत्र, ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प.
• लेखकासोबत वनरक्षक (टोंगे) आणि वनमजूर होते.
• रस्त्यावर एका मोठ्या नर बिबळ्याची ताजी पावले दिसली. नंतर तेंदूच्या झाडाखाली बांबूत बसलेला बिबळ्या दिसला. त्याचा रंग परिसरात मिसळून गेला होता.
• पाणवठ्याकडे जाताना वाळक्या पाचोळ्यावरून आवाज न करता चालावे लागले. मनावर दडपण होते.
• वाघिणीचा 'ऑऽ वऽऽ' असा आवाज ऐकू आला; ती पिल्लांना बोलवत होती.
• एका पिल्लाने पाण्यात उडी घेतली; मागोमाग आणखी तीन पिल्ले आली.
• रात्री शिकारीला जाताना वाघिणीने पिल्लांना जांभळीच्या झुडपात लपवले होते, कारण नर वाघ, बिबळे, रानकुत्री यांपासून पिल्लांना धोका असतो.
• पाठीवर उडी मारलेले पिल्लू पाण्यात पडले आणि तोंडावर पाणी उडाले, तेव्हा वाघीण मंद गुरगुरली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• व्याघ्र प्रकल्प – वाघांच्या संरक्षणासाठी राखीव जंगल (tiger reserve).
• पाणवठा – प्राणी पाणी पितात ती जागा.
• बिबळ्या – बिबट्या (leopard).
• दुर्बीण – दूरचे पाहण्याचे साधन (binoculars).
• पाचोळा – वाळलेली पाने.

भाषाभ्यास

• विशेषण–विशेष्य जोड्या: वाळक्या – काटक्या; दाट – जंगल; खेळकर – पिल्लं; अनामिक – दडपण; तिखट – कान.
• डायरी लेखन: तारीख, वेळ, ठिकाण आधी लिहितात; मग अनुभव.
• वाक्प्रचार: अंगावर काटा येणे – भीती/आनंदाने शहारणे; थक्क होणे – आश्चर्यचकित होणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लेखकाने ही नोंद कोठे आणि कधी केली?

२७ मे १९९७ रोजी सकाळी, ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्पाच्या कोळसा परिक्षेत्रात (चंद्रपूर).

Q2. वाघिणीने मंदपणे गुरगुरून नापसंती का व्यक्त केली?

तिच्या पाठीवरून घसरून पिल्लू पाण्यात पडले आणि तिच्या तोंडावर पाणी उडाले, म्हणून.

Q3. वाघीण पिल्लांच्या सुरक्षेबद्दल दक्ष का होती?

• त्या परिसरात नर वाघ, बिबळे, रानकुत्री यांचा वावर होता.
• लहान पिल्लांना या भक्षकांपासून धोका असतो.
• म्हणून शिकारीला जाताना तिने पिल्लांना दाट झुडपात लपवले.

Q4. 'लेखकाला वाघिणीतील आईची झलक जाणवली' हे स्पष्ट करा.

• तिने पिल्लांना सुरक्षित जागी लपवले.
• परत आल्यावर हाक मारून त्यांना बोलावले.
• पिल्लांच्या दंगामस्तीकडे ती प्रेमाने, शांतपणे पाहत होती.

Q5. जंगल आणि वन्यजीव वाचवण्यासाठी आपण काय करावे? (स्वमत)

झाडे तोडू नयेत, जंगलात कचरा टाकू नये, प्राण्यांना त्रास देऊ नये, आणि वन्यजीव संरक्षणाचे नियम पाळावेत.

परीक्षेसाठी टीप

घटनाक्रमाचे प्रश्न येतात: पावले दिसणे → हालचाल → दुर्बीण → बिबळ्या दिसणे. क्रम नीट लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'रंग मजेचे रंग उदयाचे' ही अंजली कुलकर्णी यांची कविता आहे. संगणकयुग आले तरी माणसाने मातीशी नाते तोडू नये, असे कवयित्री सांगते. डोंगरावर बिया उधळू, झाडे लावू, निसर्ग जपू; मग खरा आनंद मिळेल, हा कवितेचा संदेश आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवयित्री: अंजली कुलकर्णी (जन्म १९५८). 'बदलत गेलेली सही', 'रात्र' हे त्यांचे कवितासंग्रह.
• जिथे नजर पोहोचते तिथे फुलांचे दाट ताटवे आहेत. ही सृष्टी जपून ठेवू, असे कवयित्री म्हणते.
• "धान्य देईना संगणक हा" — संगणक धान्य देत नाही; म्हणून काळी आई (शेतजमीन) जगवायला हवी.
• मातीत राबणाऱ्या (कष्ट करणाऱ्या) हातांना पाठबळ (पुष्टी) देऊ.
• डोंगरावर बिया उधळल्या की देशी झाडे रुजतील, राने दाट होतील आणि आकाशातून पाऊस (वृष्टी) येईल.
• डोंगरातून खळाळणारे, फेसाळ पांढरे पाणी पाहून मन दुःखी (कष्टी) राहणार नाही.
• यंत्रांमुळे पैसा, दौलत मिळेल; पण आभाळाखाली निसर्गात मिळणारी तृप्ती (तुष्टी) वेगळीच आहे.
• हिरव्या रंगाच्या अनेक छटा आणि पानांची 'गर्भरेशमी सळसळ' जगाला सांगायची आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• काळी आई – शेतजमीन, माती.
• सृष्टी – जग, निसर्ग.
• पुष्टी – पाठबळ, आधार.
• वृष्टी – पाऊस.
• तुष्टी – तृप्ती, समाधान.
• फेनधवल – फेसासारखे पांढरे.

भाषाभ्यास

• यमक अलंकार: दृष्टी–सृष्टी, पुष्टी–वृष्टी, कष्टी–तुष्टी (ओळींच्या शेवटी सारखे आवाज).
• धृपद: 'रंग मजेचे, रंग उदयाचे' ही ओळ पुन्हा पुन्हा येते.
• 'गर्भरेशमी सळसळ' – रेशमासारखा मऊ, नाजूक पानांचा आवाज.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. बी रुजण्याच्या क्रियेचा ओघतक्ता लिहा.

डोंगरावर बिया उधळणे → देशी झाडे रुजणे → राने दाट होणे → आभाळातून पाऊस येणे.

Q2. 'दौलत' हे उत्तर येईल असा प्रश्न तयार करा.

यंत्रांच्या संगतीने काय मिळेल?

Q3. काळी आई जगवण्यासाठी कोणते कार्य अपेक्षित आहे?

• मातीत राबणाऱ्या शेतकऱ्यांना पाठबळ देणे.
• डोंगरावर बिया उधळणे, देशी झाडे लावणे.
• निसर्ग, सृष्टी जपून ठेवणे.

Q4. 'धान्य देईना संगणक हा' या ओळीतील विचार स्पष्ट करा.

• संगणकाने खूप सोयी केल्या आहेत.
• पण अन्न शेतीतूनच मिळते, संगणकातून नाही.
• म्हणून तंत्रज्ञानासोबत मातीशी नातेही जपले पाहिजे.

Q5. कवितेचे रसग्रहण करा (मुद्दे).

• विषय: निसर्ग व मातीचे जतन.
• भाषा: सोपी, गेय (गाता येणारी).
• अलंकार: यमक; धृपदाची पुनरावृत्ती.
• संदेश: निसर्ग जपला तरच खरा आनंद.

परीक्षेसाठी टीप

यमकाच्या जोड्या आणि 'आभाळाचे छत्र', 'गर्भरेशमी सळसळ' या संकल्पनांचे अर्थ लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'हिरवंगार झाडासारखं' ही जॉर्ज लोपीस यांची कविता आहे. झाडाची सहनशीलता, देण्याची वृत्ती (दातृत्व), सर्वांना आधार देणे आणि संकटातही घट्ट उभे राहणे हे गुण कवीने सांगितले आहेत. आपणही झाडासारखे हिरवेगार, ताजे, आनंदी जगावे, असा संदेश कविता देते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: जॉर्ज लोपीस (१९५०–२००५), संवेदनशील कवी. 'रक्तात भिनलेल्या कविता', 'पूर्ण झाले आहे' हे कवितासंग्रह.
• झाड ध्यानस्थ ऋषीसारखे शांत बसते, जणू मौनव्रत धारण करून तप करते.
• पक्षी झाडाचे कोणी नसतात, तरी झाड त्यांना आसरा देते.
• झाडाचे बाहू (फांद्या) प्रवाशांना (मुसाफिरांना) कवेत घ्यायला तयार असतात — सावली देतात.
• पानझडीनंतर झाड नवी पालवी धारण करते, नव्या नवरीसारखे. त्यामुळे मरगळ (थकवा) झटकली जाते.
• पक्ष्यांच्या मंजुळ नादात झाडाचे संथ जीवनगाणे दडलेले असते.
• सळसळत्या पानासारखे हसावे, झाडासारखे घट्ट पाय रोवून जगावे, असे कवी सांगतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ध्यानस्थ – ध्यानात मग्न.
• मौनव्रत – न बोलण्याचा नियम.
• मुसाफिर – प्रवासी.
• पालवी – नवीन कोवळी पाने.
• मरगळ – थकवा, उदासपणा.

भाषाभ्यास

• उपमा अलंकार: "झाड बसते ध्यानस्थ ऋषिसारखं"; "नवीन वस्त्र धारण करतं नव्या नवरीसारखं"; "हसावं कसं सळसळत्या पानासारखं".
• चेतनगुणोक्ती: झाडाला माणसासारखी कृती (तप करणे, कवेत घेणे) दिली आहे.
• मुक्तछंद: कवितेला ठरावीक यमक-मात्रा नाहीत.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. झाडाची कोणती दोन रूपे कवितेत आली आहेत?

ध्यानस्थ ऋषी आणि नवे वस्त्र धारण करणारी नवी नवरी.

Q2. पानझडीनंतर झाडात कोणता बदल होतो?

झाडाला नवीन पालवी फुटते. झाड पुन्हा ताजे, हिरवे दिसते आणि त्याची मरगळ दूर होते.

Q3. कवितेत सांगितलेले झाडाचे गुण लिहा.

• सहनशीलता: ऊन-पाऊस शांतपणे सहन करते.
• दातृत्व: सावली, आसरा, फुले-फळे देते.
• सहकार्य: पक्षी, प्रवासी यांना जवळ घेते.
• चिकाटी: संकटातही घट्ट पाय रोवून उभे राहते.

Q4. 'जगावं कसं तर? हिरवंगार झाडासारखं' याचा अर्थ स्पष्ट करा.

• झाडासारखे नेहमी उत्साही, ताजे राहावे.
• दुःखानंतरही पुन्हा नव्याने फुलावे.
• इतरांना मदत करत आनंदाने जगावे.

Q5. झाडांपासून तुम्ही कोणता गुण शिकाल? (स्वमत)

मी झाडांकडून 'देत राहणे' हा गुण शिकेन. काही अपेक्षा न ठेवता गरजूंना मदत करेन.

परीक्षेसाठी टीप

या कवितेतील उपमा अलंकाराची उदाहरणे पाठ करा; 'सारखं' हा शब्द उपमा ओळखण्याची खूण आहे.

थोडक्यात सारांश

'बीज पेरले गेले' हा प्रसिद्ध क्रिकेटपटू चंदू बोर्डे यांचा आत्मकथनपर पाठ आहे. लहानपणी गरिबीत असूनही त्यांच्या मनात क्रिकेटचे बीज कसे पेरले गेले आणि ते कसे उगवले, हे त्यांनी सांगितले आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• लेखक: चंदू बोर्डे — भारताचे प्रसिद्ध क्रिकेटपटू (पुण्याचे).
• वडील पोलीस खात्यात कमी पगारावर नोकरी करत. घरात गरिबी होती; खेळणी घेणे शक्य नव्हते.
• लहानपणी ते विटीदांडू, पतंग खेळत. जळणाच्या लाकडांतून बॅट-स्टंप बनवून क्रिकेट खेळत.
• वडिलांची बदली वडगावला झाली. मग लेखक आणि थोरला भाऊ शिक्षणासाठी पुण्यात काकांकडे राहू लागले.
• काका पुण्याच्या वाय. एम. सी. ए. च्या कंपाऊंडमध्ये राहत. तिथे खेळाडूंचा खेळ पाहून त्यांना क्रिकेटची भुरळ पडली.
• सभासद त्यांना चेंडू टाकायला बोलवत. "आंधळा मागतो एक डोळा आणि देव देतो दोन" असा आनंद त्यांना झाला.
• ते ग्राऊंड्समनला चेंडू गोळा करणे, मैदानावर पाणी मारणे अशी मदत करत.
• वर्गात प्रश्न विचारला तर तोंडातून 'हाऊज दॅट?' निघे आणि हशा होई.
• आंतरशालेय सामन्यात १०० धावा केल्यावर शाळेच्या बोर्डावर त्यांचे नाव झळकले. 'क्रिकेटचे बीज' असे उगवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• बीज पेरले जाणे – मनात एखाद्या गोष्टीची आवड रुजणे.
• भुरळ पडणे – आवड निर्माण होणे.
• कनात – मैदानाच्या बाजूला उभारलेली कापडी भिंत.
• ग्राऊंड्समन – मैदानाची देखभाल करणारा.
• खूणगाठ बांधणे – पक्का निश्चय करणे.

भाषाभ्यास

• म्हण: आंधळा मागतो एक डोळा, देव देतो दोन – अपेक्षेपेक्षा जास्त मिळणे.
• वाक्प्रचार: छाती आनंदाने फुगणे – खूप अभिमान वाटणे; मान लाजेने खाली होणे – शरम वाटणे; पाठीवर शाबासकीची थाप देणे – कौतुक करणे.
• इंग्रजी शब्द: ग्राऊंड, प्रॅक्टिस, स्टंप — मराठीत रूढ झालेले.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लेखकाला पुण्यात काकांकडे का राहावे लागले?

वडिलांची बदली वडगावला झाली; शिक्षणासाठी लेखक आणि त्यांचा भाऊ पुण्यात काकांकडे राहिले.

Q2. 'आंधळा मागतो एक डोळा आणि देव देतो दोन' असे लेखकाला केव्हा वाटले?

वाय. एम. सी. ए. मधील सभासद त्यांना स्वतः चेंडू टाकायला बोलवू लागले, तेव्हा.

Q3. लेखकाच्या मनात क्रिकेटचे बीज कसे पेरले गेले?

• वाय. एम. सी. ए. च्या मैदानावर रोज खेळाडू पाहिले.
• चेंडू टाकण्याची संधी मिळाली; सभासदांनी उत्तेजन दिले.
• ग्राऊंड्समनला मदत करताना खेळाशी नाते घट्ट झाले.
• 'क्रिकेट खेळाडू व्हायचे' अशी खूणगाठ बांधली.

Q4. लेखकाची मान लाजेने खाली आणि अभिमानाने वर केव्हा झाली?

• लाजेने: वर्गात प्रश्नाच्या उत्तराऐवजी 'हाऊज दॅट?' असे निघाल्यावर.
• अभिमानाने: आंतरशालेय सामन्यात १०० धावा केल्यावर, शाळेच्या बोर्डावर नाव आल्यावर.

Q5. तुमच्या आवडत्या खेळाविषयी लिहा. (स्वमत)

उदा. मला कबड्डी आवडते. त्यामुळे शरीर मजबूत होते, संघभावना वाढते. रोज सराव केला तर मी शाळेच्या संघात खेळू शकेन.

परीक्षेसाठी टीप

म्हण आणि वाक्प्रचारांचे अर्थ व वाक्यात उपयोग हमखास येतो. १०० धावांचा प्रसंग लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'खरा नागरिक' ही सुहास बारटक्के यांची कथा आहे. अनाथ मुलगा निरंजन चिपळूणजवळ मावशीकडे राहून शिकतो. परीक्षेला जाताना त्याला रेल्वेच्या पुलावर रूळ उखडलेले दिसतात. स्वतःचा पेपर बुडवून तो स्टेशनवर जाऊन मोठा अपघात टाळतो. तो खऱ्या अर्थाने 'खरा नागरिक' ठरतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• निरंजनचे आई-वडील लहानपणीच वारले. मामाने त्याला चिपळूणला मावशीकडे आणून सोडले.
• तो मावशीकडे प्रामाणिकपणे काम करायचा. भडसावळे गुरुजींनी त्याला थोरामोठ्यांकडे वार लावून दिले (रोज एकाकडे जेवण).
• नागरिकशास्त्राच्या पेपरला जाताना त्याने रस्त्यातील मोठा दगड बाजूला ठेवला — इतरांना ठेच लागू नये म्हणून.
• पुलाजवळ त्याला रुळाखाली मोठे भगदाड दिसले; कोणीतरी रूळ वेडेवाकडे केले होते.
• प्रवाशांनी भरलेली ९.५० ची कोकण गाडी येणार होती. स्टेशन ३–४ किमी दूर होते. तिथे गेला तर पेपर बुडणार होता.
• तरीही तो स्टेशनकडे धावला. स्टेशनमास्तरांना आधी खरे वाटले नाही; त्याने आर्जव केली, "खोटे असेल तर मला पोलिसांच्या ताब्यात द्या."
• गाडी थांबवली गेली; मोठा अपघात टळला. पण निरंजनचा पेपर बुडाला, तो उदास झाला.
• दुसऱ्या दिवशी वर्तमानपत्रात त्याची स्तुती आली. जिल्हाधिकारी, मुख्याध्यापक, गुरुजी घरी आले.
• त्याची परीक्षा खास बाब म्हणून पुन्हा घेतली जाणार होती; सरकारी वसतिगृहात प्रवेश आणि शिष्यवृत्तीही मिळाली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नागरिक – देशाचा रहिवासी, ज्याला हक्क आणि कर्तव्ये असतात (citizen).
• वार लावणे – रोज वेगवेगळ्या घरी जेवणाची सोय.
• पंचनामा – पंचांनी तयार केलेला वस्तुस्थितीचा अहवाल.
• आर्जव करणे – कळकळीने विनंती करणे.
• तथ्य असणे – सत्य असणे.

भाषाभ्यास

• वाक्प्रचार: उपद्व्याप करणे – नको त्या गोष्टी करणे; जीवाला मुकणे – मरण पावणे.
• शब्दसिद्धी: नागरिक + शास्त्र = नागरिकशास्त्र.
• विरुद्धार्थी: पास × नापास; प्रामाणिक × अप्रामाणिक; सावध × बेसावध.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. निरंजनने रस्त्यातील दगड बाजूला का ठेवला?

कोणाला ठेच लागून इजा होऊ नये म्हणून; लोकांच्या बेफिकीरपणाचा त्याला राग येत असे.

Q2. भडसावळे गुरुजींनी निरंजनला कोणती मदत केली?

त्याची अभ्यासातील प्रगती पाहून त्यांनी त्याला थोरामोठ्यांच्या घरी वार लावून दिले.

Q3. रूळ उखडलेले पाहून निरंजनच्या मनात कोणता संघर्ष झाला?

• स्टेशनवर गेलो तर पेपर बुडेल, नापास होईन, गुरुजींची मदत बंद होईल.
• पण गेलो नाही तर गाडीला भयंकर अपघात होईल.
• त्याने स्वतःचे नुकसान बाजूला ठेवून प्रवाशांचा जीव निवडला.

Q4. निरंजन 'खरा नागरिक' कसा ठरतो?

• संकट पाहून तो गप्प बसला नाही.
• स्वतःच्या परीक्षेपेक्षा शेकडो लोकांच्या जीवाला महत्त्व दिले.
• प्रामाणिकपणा, धैर्य आणि जबाबदारी दाखवली. म्हणून गुरुजी म्हणतात, तो नागरिकशास्त्राच्या खऱ्या परीक्षेत पास झाला.

Q5. निरंजनला त्याच्या कामाचे कोणते फळ मिळाले?

वर्तमानपत्रात कौतुक, परीक्षा पुन्हा देण्याची संधी, सरकारी वसतिगृहात प्रवेश आणि वह्या-पुस्तकांसाठी शिष्यवृत्ती.

परीक्षेसाठी टीप

कथेतील घटनाक्रम (दगड → भगदाड → स्टेशन → कौतुक) आणि 'खरा नागरिक' हे शीर्षक का योग्य, हा प्रश्न तयार ठेवा.

थोडक्यात सारांश

'स्वप्न करू साकार' ही किशोर पाठक यांची कविता आहे. या देशाच्या मातीवर आपला हक्क आहे; नव्या पिढीने देशाच्या उज्ज्वल भविष्याचे स्वप्न खरे करू, असे कवी सांगतो. शेती, श्रमाचा मान (श्रमप्रतिष्ठा) आणि एकजूट ही मूल्ये कवितेत आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• कवी: किशोर पाठक (१९५२–२०२०). 'पालव', 'निरूपण', 'आभाळाचा अनुस्वार' हे कवितासंग्रह; 'रिंग रिंग रिंगण' हा बालकवितासंग्रह.
• "नव्या पिढीचे, नव्या युगाचे स्वप्न करू साकार" — हे कवितेचे धृपद आहे.
• श्रावणात फुले आणि मुले हसतात; मातीचे तन-मन मंगल आहे.
• शेतात मोत्यासारखे धान्य पिकवू आणि अपार धन मिळवू (कृषिसंस्कृती).
• आपल्या हातांनी यंत्रे चालतात; श्रमशक्तीचे मंत्र बोलतात; उद्योगाचे चक्र चालते.
• हजारो लोक एक झाले की सर्वांचे एकच मनगट होते — एकीचे बळ.
• जगाची संपत्ती (विभव) जपू आणि वाढवू; देशाचे भविष्य उज्ज्वल करू.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• साकार करणे – प्रत्यक्षात आणणे.
• श्रमप्रतिष्ठा – कष्टाला मान देणे (dignity of labour).
• ललकार – मोठ्याने दिलेली हाक, पुकार.
• नौबत – मोठा नगारा, डंका.
• विभव – ऐश्वर्य, संपत्ती.
• हस्त शुभंकर – कल्याण करणारा हात.

भाषाभ्यास

• रूपक: 'पिकवू मोती' — धान्यालाच मोती म्हटले आहे.
• यमक: अधिकार–साकार; अपरंपार–ललकार.
• धृपद: शेवटी पुन्हा येणारी ओळ गीताला गेयता देते.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. 'श्रमशक्तीचे मंत्र' म्हणजे काय?

कष्ट करणाऱ्या हातांचे सामर्थ्य; श्रमानेच देशाची प्रगती होते, हा विचार.

Q2. 'शेतामधुनी पिकवू मोती' या ओळीतून कोणता अर्थ सूचित होतो?

शेतकरी कष्टाने मोत्यासारखे मौल्यवान धान्य पिकवतो; शेती ही देशाची खरी संपत्ती आहे.

Q3. देशाचे भविष्य उज्ज्वल करण्यासाठी कवीने कोणत्या गोष्टी सांगितल्या आहेत?

• शेतीत भरपूर पीक घेणे.
• यंत्रे आणि उद्योग चालवणे; श्रमाचा मान ठेवणे.
• सर्वांनी एकजुटीने काम करणे.
• देशाची संपत्ती जपणे आणि वाढवणे.

Q4. 'हजार आम्ही एकी बळकट, सर्वांचे हो एकच मनगट' याचा भावार्थ लिहा.

• आपण संख्येने अनेक आहोत, पण आपली एकी मजबूत आहे.
• सर्वांचे बळ मिळून एक मोठी शक्ती तयार होते.
• एकजुटीने कोणतेही कठीण काम पूर्ण होते.

Q5. देशाच्या प्रगतीसाठी विद्यार्थी म्हणून तुम्ही काय कराल? (स्वमत)

नीट अभ्यास करीन, कष्टाला लाजणार नाही, स्वच्छता आणि नियम पाळेन, आणि सर्वांशी मिळून-मिसळून राहीन.

परीक्षेसाठी टीप

'श्रमशक्तीचे मंत्र', 'हस्त शुभंकर', 'उत्क्रांतीचा ललकार' या संकल्पनांचे अर्थ हमखास विचारतात.

थोडक्यात सारांश

'उपयोजित लेखन' म्हणजे रोजच्या जीवनात उपयोगी पडणारे लेखन. दहावी अक्षरभारतीमध्ये पत्रलेखन, सारांश लेखन, जाहिरात लेखन, बातमी लेखन, कथालेखन आणि निबंध लेखन (प्रसंगलेखन, आत्मकथन, कल्पनाप्रधान) यांचा अभ्यास आहे. बोर्डाच्या पेपरमध्ये या भागाला चांगले गुण असतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• पत्रलेखन: दोन प्रकार — औपचारिक (मागणी, विनंती, कार्यालयीन/व्यावसायिक) आणि अनौपचारिक (कौटुंबिक, जवळच्या व्यक्तीला).
• यंदा पत्राचे प्रारूप ई-मेलच्या पद्धतीने आहे; पाकीट लिहायची गरज नाही.
• औपचारिक पत्रात 'प्रति' नंतर व्यक्तीचा हुद्दा, पत्राचा विषय, नेमका मजकूर आणि शेवटी डावीकडे पाठवणाऱ्याचा पत्ता लिहावा.
• अनौपचारिक पत्रात विषय लिहायची गरज नाही; नात्याप्रमाणे संबोधन, क्षेमकुशल विचारणे आणि भावना मनापासून लिहाव्यात.
• सारांश लेखन: उतारा वाचणे → आशय समजणे → मध्यवर्ती विचार शोधणे → स्वतःच्या शब्दांत थोडक्यात लिहिणे. उतारा साधारण १००–१२० शब्दांचा असतो; सारांश सुमारे एक-तृतीयांश असावा.
• जाहिरात लेखन: लक्ष वेधणारे शीर्षक/घोषवाक्य, उत्पादनाची वैशिष्ट्ये, सवलत, संपर्क (पत्ता, फोन, ई-मेल). भाषा आकर्षक आणि थोडक्यात.
• बातमी लेखन: ठळक शीर्षक, ठिकाण आणि दिनांक, मग घटनेची खरी माहिती — काय, कुठे, केव्हा, कोणी, का. बातमी वस्तुनिष्ठ असावी (स्वतःचे मत नको).
• कथालेखन: योग्य शीर्षक, कथाबीज, पात्रे, संवाद, घटनांचा क्रम, परिणामकारक शेवट आणि तात्पर्य.
• निबंध: प्रसंगलेखन/अनुभवलेखन (चित्रदर्शी वर्णन), आत्मकथन (वस्तू/व्यक्ती 'मी' म्हणून बोलते), कल्पनाप्रधान (उदा. 'मी पंतप्रधान झालो तर').

महत्त्वाच्या संज्ञा

• औपचारिक पत्र – कार्यालयीन, नियमांनुसार लिहिलेले पत्र (formal).
• अनौपचारिक पत्र – नातेवाईक/मित्राला लिहिलेले पत्र (informal).
• सारांश – मूळ उताऱ्याचा थोडक्यात आशय.
• कथाबीज – कथेची मूळ कल्पना.
• आत्मकथन – 'मी' रूपात स्वतःची कहाणी सांगणे.

भाषाभ्यास

• औपचारिक पत्राचे प्रारूप:

1. दिनांक
2. प्रति, माननीय ... (हुद्दा, संस्था, पत्ता / ई-मेल)
3. विषय : ...
4. महोदय/महोदया,
5. मुख्य मजकूर (थोडक्यात, नेमका)
6. आपला/आपली विश्वासू, नाव
7. पाठवणाऱ्याचा पत्ता, ई-मेल (डावीकडे)

• बातमीचा क्रम: शीर्षक → ठिकाण, दिनांक → मुख्य माहिती → तपशील.
• जाहिरात: घोषवाक्य (उदा. 'झाडे लावा, झाडे जगवा'), चित्र/मांडणी, संपर्क.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. औपचारिक आणि अनौपचारिक पत्रातील दोन फरक लिहा.

औपचारिक पत्रात विषय लिहितात आणि मजकूर थोडक्यात नेमका असतो. अनौपचारिक पत्रात विषय नसतो आणि भावना विस्ताराने लिहितात.

Q2. सारांश लेखनाच्या पायऱ्या लिहा.

उतारा वाचणे, आशय समजणे, मध्यवर्ती विचार शोधणे, आणि तो स्वतःच्या शब्दांत थोडक्यात लिहिणे.

Q3. शाळेत वृक्षारोपणासाठी रोपांची मागणी करणारे पत्र लिहा (मुद्दे).

• दिनांक; प्रति, अध्यक्ष, हिरवाई ट्रस्ट (पत्ता).
• विषय: वृक्षारोपणासाठी रोपांची मागणी.
• मजकूर: पर्यावरण दिनानिमित्त उपक्रम, किती रोपे, कोणती, कधी हवी.
• आभार; आपला विश्वासू, विद्यार्थी प्रतिनिधी; शाळेचा पत्ता.

Q4. 'शाळेत स्वच्छता अभियान' या विषयावर बातमी लिहा (मुद्दे).

• शीर्षक: 'विद्यार्थ्यांनी केली गाव स्वच्छ'.
• ठिकाण, दिनांक.
• कोणी, कधी, कोठे अभियान केले; किती विद्यार्थी; पाहुणे.
• परिणाम आणि संदेश (वस्तुनिष्ठ भाषेत).

Q5. चांगल्या कथेसाठी कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?

• आकर्षक शीर्षक.
• पात्रे, संवाद आणि घटनांचा योग्य क्रम.
• वर्णन आणि भाषेत रंजकता.
• परिणामकारक शेवट आणि तात्पर्य.

परीक्षेसाठी टीप

पत्राचे प्रारूप (दिनांक, प्रति, विषय, महोदय, मजकूर, पत्ता) चुकू देऊ नका — प्रारूपालाच गुण असतात. बातमीत स्वतःचे मत लिहू नका.