अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)
- अ. वर्णविचार 1 व वर्णविचार 2
- आ. संधी, स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी
वर्णविचार – १ : भाषा, ध्वनी आणि वर्ण
आपण बोलताना तोंडावाटे जे मूलध्वनी बाहेर पडतात त्यांना वर्ण म्हणतात. ध्वनी हा ऐकू येतो, तर तो ध्वनी लिहिण्यासाठी वापरलेले चिन्ह म्हणजे अक्षर. मराठी भाषा देवनागरी लिपीत लिहिली जाते. वर्णांच्या संचाला वर्णमाला (मुळाक्षरे) म्हणतात.
मराठी वर्णमालेचे वर्गीकरण
| गट | वर्ण | टीप |
|---|---|---|
| स्वर | अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ | पारंपरिक मांडणीत १२ स्वर; यांचा उच्चार स्वतंत्रपणे होतो. |
| स्वरादी | अं, अः | उच्चाराच्या सुरुवातीला स्वर येतो, म्हणून स्वरादी. |
| व्यंजने | क ते ळ | स्वराच्या साहाय्यानेच उच्चार होतो. |
| नवीन स्वर | ॲ, ऑ | इंग्रजी शब्दांच्या उच्चारासाठी (बॅट, बॉल) आता वापरले जातात. |
स्वरांचे प्रकार
- ऱ्हस्व स्वर : उच्चाराला कमी वेळ लागतो – अ, इ, उ, ऋ, ऌ.
- दीर्घ स्वर : उच्चाराला अधिक वेळ लागतो – आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
- सजातीय स्वर : एकाच उच्चारस्थानातून निघणारे – अ-आ, इ-ई, उ-ऊ.
- विजातीय स्वर : वेगवेगळ्या उच्चारस्थानांतून निघणारे – अ-इ, उ-ए इत्यादी.
- संयुक्त स्वर : दोन स्वर मिळून तयार झालेले – ए (अ+इ), ऐ (आ+इ), ओ (अ+उ), औ (आ+उ).
वर्णविचार – २ : व्यंजने व उच्चारस्थाने
व्यंजनाचा उच्चार करताना जीभ, ओठ, दात, टाळू यांचा कमी-अधिक स्पर्श होतो. व्यंजनांचे गट पुढीलप्रमाणे :
| उच्चारस्थान | कठोर | मृदू | अनुनासिक | नाव |
|---|---|---|---|---|
| कंठ | क, ख | ग, घ | ङ | कंठ्य |
| टाळू | च, छ | ज, झ | ञ | तालव्य |
| मूर्धा | ट, ठ | ड, ढ | ण | मूर्धन्य |
| दात | त, थ | द, ध | न | दंत्य |
| ओठ | प, फ | ब, भ | म | ओष्ठ्य |
- स्पर्श व्यंजने : क ते म ही २५ व्यंजने; उच्चार करताना जीभेचा किंवा ओठांचा स्पर्श होतो.
- अल्पप्राण व महाप्राण : क, ग, च, ज… यांच्या उच्चारात हवा कमी (अल्पप्राण); ख, घ, छ, झ, ठ, ढ… यांच्या उच्चारात हवा अधिक (महाप्राण). ह हा महाप्राण वर्ण आहे.
- अनुनासिके : ङ, ञ, ण, न, म – उच्चार नाकातूनही होतो.
- अर्धस्वर (अंतस्थ) : य, र, ल, व – यांचा उच्चार स्वरांसारखा होतो (य = इ, व = उ यांच्याशी नाते).
- उष्मे / घर्षक : श, ष, स – उच्चार करताना हवा घासून बाहेर पडते.
- स्वतंत्र व्यंजन : ळ – हे मराठीचे खास व्यंजन आहे.
- जोडाक्षरे : क्ष (क्+ष), ज्ञ (ज्+ञ) ही संयुक्त व्यंजने वर्णमालेत स्वतंत्रपणे दाखवली जातात.
बाराखडी व स्वरचिन्हे
प्रत्येक व्यंजनाला स्वरचिन्हे (काना, वेलांटी, उकार, मात्रा) जोडून बाराखडी तयार होते – क, का, कि, की, कु, कू, के, कै, को, कौ, कं, कः. अनुस्वार (ं) व विसर्ग (ः) ही चिन्हे आहेत. पाय मोडलेले (हलंत) व्यंजन म्हणजे स्वररहित व्यंजन – क्, त्.
संधी : अर्थ व प्रकार
बोलताना किंवा लिहिताना दोन शब्द जवळ आले की पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण एकत्र येऊन त्यांत बदल होतो. या एकत्र येण्याला संधी म्हणतात. संधीतील शब्द वेगळे करून दाखवणे याला संधिविग्रह म्हणतात.
संधीचे तीन मुख्य प्रकार : स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी.
स्वरसंधी
दोन स्वर एकमेकांजवळ आल्याने होणारा संधी म्हणजे स्वरसंधी.
| प्रकार | नियम | उदाहरणे |
|---|---|---|
| सजातीय (दीर्घत्व) संधी | दोन सजातीय स्वर एकत्र आले की त्याच जातीचा दीर्घ स्वर होतो. | विद्या + आलय = विद्यालय; कवि + ईश्वर = कवीश्वर; गुरु + उपदेश = गुरूपदेश |
| गुणादेश | अ/आ नंतर इ/ई आल्यास ए, उ/ऊ आल्यास ओ, ऋ आल्यास अर् | गण + ईश = गणेश; सूर्य + उदय = सूर्योदय; महा + ऋषी = महर्षी |
| वृद्धी | अ/आ नंतर ए/ऐ आल्यास ऐ; ओ/औ आल्यास औ | सदा + एव = सदैव; वन + औषधी = वनौषधी |
| यणादेश | इ/ई, उ/ऊ, ऋ यांच्यापुढे विजातीय स्वर आल्यास अनुक्रमे य्, व्, र् होतात | इति + आदी = इत्यादी; सु + आगत = स्वागत; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा |
| अयादी (एकार-ओकार) संधी | ए, ऐ, ओ, औ यांच्यापुढे स्वर आल्यास अय्, आय्, अव्, आव् होतात | ने + अन = नयन; गै + अन = गायन; पो + अन = पवन; पौ + अक = पावक |
व्यंजनसंधी
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी व्यंजन व दुसऱ्याच्या सुरुवातीला व्यंजन किंवा स्वर आल्यास होणारा संधी म्हणजे व्यंजनसंधी. महत्त्वाचे नियम :
- कठोर व्यंजनापुढे मृदू वर्ण / स्वर : कठोराच्या जागी त्याच वर्गातील मृदू व्यंजन येते – वाक् + ईश = वागीश; षट् + आनन = षडानन; सत् + आचार = सदाचार.
- व्यंजनापुढे अनुनासिक : पहिल्या व्यंजनाऐवजी त्याच वर्गाचे अनुनासिक येते – वाक् + मय = वाङ्मय; जगत् + नाथ = जगन्नाथ; सत् + मती = सन्मती.
- त् पुढे च, ल, ज : सत् + चरित्र = सच्चरित्र; तत् + लीन = तल्लीन; उत् + ज्वल = उज्ज्वल.
- त् पुढे श : त् चा च् व श चा छ होतो – सत् + शिष्य = सच्छिष्य.
- म् पुढे व्यंजन : म् चा अनुस्वार होतो – सम् + कल्प = संकल्प; सम् + तोष = संतोष.
विसर्गसंधी
विसर्ग (ः) असलेल्या शब्दापुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास होणारा संधी.
- विसर्गापुढे च/छ, त/थ, श/स : विसर्गाचा अनुक्रमे श्, स् होतो – निः + चल = निश्चल; नमः + ते = नमस्ते; दुः + शासन = दुःशासन/दुश्शासन.
- अ + विसर्ग पुढे मृदू व्यंजन : अः चा ओ होतो – मनः + रथ = मनोरथ; यशः + धन = यशोधन; तपः + बल = तपोबल.
- इ/उ + विसर्ग पुढे स्वर किंवा मृदू व्यंजन : विसर्गाचा र् होतो – निः + आशा = निराशा; दुः + जन = दुर्जन; निः + गुण = निर्गुण.
- विसर्गापुढे र : विसर्ग लोपतो व आधीचा स्वर दीर्घ होतो – निः + रस = नीरस; निः + रोग = नीरोग.
- विसर्गापुढे क/प : इ/उ नंतर ष् होतो – निः + कपट = निष्कपट; दुः + कर्म = दुष्कर्म.
संभाव्य परीक्षा प्रश्न
- (दीर्घोत्तरी) वर्ण म्हणजे काय? मराठी वर्णमालेचे वर्गीकरण उच्चारस्थानांसह स्पष्ट करा.
- (दीर्घोत्तरी) संधी म्हणजे काय? स्वरसंधी, व्यंजनसंधी व विसर्गसंधी उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
- (लघुत्तरी) संधिविग्रह करा : सूर्योदय, वाङ्मय, मनोरथ, इत्यादी.
- (टीप) अनुनासिके
- (लघुत्तरी) संयुक्त स्वर म्हणजे काय?