मराठी व्याकरणाभ्यास भाग 1 (मो. रा. वाळंबे) BA/MAR Min T-2

RTMNU B.A. सत्र 3 · मराठी भाषा (Marathi Language) · 4 घटक · प्रत्येक घटकाच्या नोट्स

विद्यापीठ	RTMNU – राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
अभ्यासक्रम	B.A. (Four Year UG Programme, NEP 2020) – मराठी भाषा (Marathi Language)
सत्र	सत्र III (Semester 3)
पेपर कोड	BA/MAR Min T-2
पेपरचे नाव	मराठी व्याकरणाभ्यास भाग 1 (मो. रा. वाळंबे) (Marathi Grammar Study Part 1 (M. R. Walambe) – Minor)
प्रकार	Minor T-2
श्रेयांक (Credits)	4 श्रेयांक (Credits)
गुण	80 (सत्रांत परीक्षा) + 20 (अंतर्गत मूल्यमापन) = 100
अभ्यासग्रंथ	सुगम मराठी व्याकरण व लेखन, मो. रा. वाळंबे, नितीन प्रकाशन, पुणे (प्रकरण 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10 व 11)
Syllabus	as per official RTMNU NEP 2020 syllabus 2024-25 (B.A. Marathi Language, Sem I–VIII scheme)

Minor: हा Minor पेपर आहे. विषय Major T-6 सारखेच, येथे चार घटकांत: MAR 106 नोट्स

घटकांतील विषय अधिकृत RTMNU अभ्यासक्रमातून जसेच्या तसे घेतले आहेत. RTMNU official site · सर्व RTMNU मराठी पेपर

RTMNU B.A. Sem 3 · BA/MAR Min T-2 · घटक 1 · 15 तासिका

घटक 1: वर्णविचार

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

वर्णविचार 1
वर्णविचार 2

वर्णविचार – १ : भाषा, ध्वनी आणि वर्ण

आपण बोलताना तोंडावाटे जे मूलध्वनी बाहेर पडतात त्यांना वर्ण म्हणतात. ध्वनी हा ऐकू येतो, तर तो ध्वनी लिहिण्यासाठी वापरलेले चिन्ह म्हणजे अक्षर. मराठी भाषा देवनागरी लिपीत लिहिली जाते. वर्णांच्या संचाला वर्णमाला (मुळाक्षरे) म्हणतात.

व्याख्या : तोंडावाटे निघणाऱ्या ज्या मूलध्वनींचे आणखी तुकडे करता येत नाहीत, त्यांना वर्ण असे म्हणतात.

मराठी वर्णमालेचे वर्गीकरण

गट	वर्ण	टीप
स्वर	अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ	पारंपरिक मांडणीत १२ स्वर; यांचा उच्चार स्वतंत्रपणे होतो.
स्वरादी	अं, अः	उच्चाराच्या सुरुवातीला स्वर येतो, म्हणून स्वरादी.
व्यंजने	क ते ळ	स्वराच्या साहाय्यानेच उच्चार होतो.
नवीन स्वर	ॲ, ऑ	इंग्रजी शब्दांच्या उच्चारासाठी (बॅट, बॉल) आता वापरले जातात.

स्वरांचे प्रकार

ऱ्हस्व स्वर : उच्चाराला कमी वेळ लागतो – अ, इ, उ, ऋ, ऌ.
दीर्घ स्वर : उच्चाराला अधिक वेळ लागतो – आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
सजातीय स्वर : एकाच उच्चारस्थानातून निघणारे – अ-आ, इ-ई, उ-ऊ.
विजातीय स्वर : वेगवेगळ्या उच्चारस्थानांतून निघणारे – अ-इ, उ-ए इत्यादी.
संयुक्त स्वर : दोन स्वर मिळून तयार झालेले – ए (अ+इ), ऐ (आ+इ), ओ (अ+उ), औ (आ+उ).

वर्णविचार – २ : व्यंजने व उच्चारस्थाने

व्यंजनाचा उच्चार करताना जीभ, ओठ, दात, टाळू यांचा कमी-अधिक स्पर्श होतो. व्यंजनांचे गट पुढीलप्रमाणे :

उच्चारस्थान	कठोर	मृदू	अनुनासिक	नाव
कंठ	क, ख	ग, घ	ङ	कंठ्य
टाळू	च, छ	ज, झ	ञ	तालव्य
मूर्धा	ट, ठ	ड, ढ	ण	मूर्धन्य
दात	त, थ	द, ध	न	दंत्य
ओठ	प, फ	ब, भ	म	ओष्ठ्य

स्पर्श व्यंजने : क ते म ही २५ व्यंजने; उच्चार करताना जीभेचा किंवा ओठांचा स्पर्श होतो.
अल्पप्राण व महाप्राण : क, ग, च, ज… यांच्या उच्चारात हवा कमी (अल्पप्राण); ख, घ, छ, झ, ठ, ढ… यांच्या उच्चारात हवा अधिक (महाप्राण). ह हा महाप्राण वर्ण आहे.
अनुनासिके : ङ, ञ, ण, न, म – उच्चार नाकातूनही होतो.
अर्धस्वर (अंतस्थ) : य, र, ल, व – यांचा उच्चार स्वरांसारखा होतो (य = इ, व = उ यांच्याशी नाते).
उष्मे / घर्षक : श, ष, स – उच्चार करताना हवा घासून बाहेर पडते.
स्वतंत्र व्यंजन : ळ – हे मराठीचे खास व्यंजन आहे.
जोडाक्षरे : क्ष (क्+ष), ज्ञ (ज्+ञ) ही संयुक्त व्यंजने वर्णमालेत स्वतंत्रपणे दाखवली जातात.

बाराखडी व स्वरचिन्हे

प्रत्येक व्यंजनाला स्वरचिन्हे (काना, वेलांटी, उकार, मात्रा) जोडून बाराखडी तयार होते – क, का, कि, की, कु, कू, के, कै, को, कौ, कं, कः. अनुस्वार (ं) व विसर्ग (ः) ही चिन्हे आहेत. पाय मोडलेले (हलंत) व्यंजन म्हणजे स्वररहित व्यंजन – क्, त्.

परीक्षेसाठी : वर्णाची व्याख्या, स्वर-व्यंजन फरक, उच्चारस्थानांचा तक्ता, अल्पप्राण-महाप्राण, अनुनासिके व संयुक्त स्वर यांवर लघुत्तरी प्रश्न हमखास येतात.

सरावासाठी उदाहरणे : वर्णविचार

खालील वर्णांचे उच्चारस्थान सांगा : ग, ञ, ठ, ध, म.
महाप्राण वर्ण ओळखा : क, ख, ग, घ, ह.
अर्धस्वर कोणते? (उत्तर : य, र, ल, व)
"ळ" हे व्यंजन स्वतंत्र का मानले जाते? – मराठीचे विशिष्ट व्यंजन म्हणून.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) वर्ण म्हणजे काय? मराठी वर्णमालेचे वर्गीकरण सविस्तर स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) व्यंजनांचे उच्चारस्थानानुसार वर्गीकरण तक्त्यासह स्पष्ट करा. अल्पप्राण व महाप्राण यांतील फरक सांगा.
(लघुत्तरी) संयुक्त स्वर म्हणजे काय? उदाहरणांसह लिहा.
(टीप) अनुनासिके
(लघुत्तरी) ऱ्हस्व व दीर्घ स्वर यांतील फरक सांगा.

घटक 2 →

RTMNU B.A. Sem 3 · BA/MAR Min T-2 · घटक 2 · 15 तासिका

घटक 2: संधी

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

स्वरसंधी
व्यंजनसंधी
विसर्गसंधी

संधी : अर्थ व प्रकार

बोलताना किंवा लिहिताना दोन शब्द जवळ आले की पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण एकत्र येऊन त्यांत बदल होतो. या एकत्र येण्याला संधी म्हणतात. संधीतील शब्द वेगळे करून दाखवणे याला संधिविग्रह म्हणतात.

व्याख्या : जवळजवळ येणाऱ्या दोन शब्दांतील पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण व दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण यांचा एकमेकांत मिसळून होणारा जोड म्हणजे संधी.

संधीचे तीन मुख्य प्रकार : स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी.

स्वरसंधी

दोन स्वर एकमेकांजवळ आल्याने होणारा संधी म्हणजे स्वरसंधी.

प्रकार	नियम	उदाहरणे
सजातीय (दीर्घत्व) संधी	दोन सजातीय स्वर एकत्र आले की त्याच जातीचा दीर्घ स्वर होतो.	विद्या + आलय = विद्यालय; कवि + ईश्वर = कवीश्वर; गुरु + उपदेश = गुरूपदेश
गुणादेश	अ/आ नंतर इ/ई आल्यास ए, उ/ऊ आल्यास ओ, ऋ आल्यास अर्	गण + ईश = गणेश; सूर्य + उदय = सूर्योदय; महा + ऋषी = महर्षी
वृद्धी	अ/आ नंतर ए/ऐ आल्यास ऐ; ओ/औ आल्यास औ	सदा + एव = सदैव; वन + औषधी = वनौषधी
यणादेश	इ/ई, उ/ऊ, ऋ यांच्यापुढे विजातीय स्वर आल्यास अनुक्रमे य्, व्, र् होतात	इति + आदी = इत्यादी; सु + आगत = स्वागत; पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा
अयादी (एकार-ओकार) संधी	ए, ऐ, ओ, औ यांच्यापुढे स्वर आल्यास अय्, आय्, अव्, आव् होतात	ने + अन = नयन; गै + अन = गायन; पो + अन = पवन; पौ + अक = पावक

व्यंजनसंधी

पहिल्या शब्दाच्या शेवटी व्यंजन व दुसऱ्याच्या सुरुवातीला व्यंजन किंवा स्वर आल्यास होणारा संधी म्हणजे व्यंजनसंधी. महत्त्वाचे नियम :

कठोर व्यंजनापुढे मृदू वर्ण / स्वर : कठोराच्या जागी त्याच वर्गातील मृदू व्यंजन येते – वाक् + ईश = वागीश; षट् + आनन = षडानन; सत् + आचार = सदाचार.
व्यंजनापुढे अनुनासिक : पहिल्या व्यंजनाऐवजी त्याच वर्गाचे अनुनासिक येते – वाक् + मय = वाङ्मय; जगत् + नाथ = जगन्नाथ; सत् + मती = सन्मती.
त् पुढे च, ल, ज : सत् + चरित्र = सच्चरित्र; तत् + लीन = तल्लीन; उत् + ज्वल = उज्ज्वल.
त् पुढे श : त् चा च् व श चा छ होतो – सत् + शिष्य = सच्छिष्य.
म् पुढे व्यंजन : म् चा अनुस्वार होतो – सम् + कल्प = संकल्प; सम् + तोष = संतोष.

विसर्गसंधी

विसर्ग (ः) असलेल्या शब्दापुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास होणारा संधी.

विसर्गापुढे च/छ, त/थ, श/स : विसर्गाचा अनुक्रमे श्, स् होतो – निः + चल = निश्चल; नमः + ते = नमस्ते; दुः + शासन = दुःशासन/दुश्शासन.
अ + विसर्ग पुढे मृदू व्यंजन : अः चा ओ होतो – मनः + रथ = मनोरथ; यशः + धन = यशोधन; तपः + बल = तपोबल.
इ/उ + विसर्ग पुढे स्वर किंवा मृदू व्यंजन : विसर्गाचा र् होतो – निः + आशा = निराशा; दुः + जन = दुर्जन; निः + गुण = निर्गुण.
विसर्गापुढे र : विसर्ग लोपतो व आधीचा स्वर दीर्घ होतो – निः + रस = नीरस; निः + रोग = नीरोग.
विसर्गापुढे क/प : इ/उ नंतर ष् होतो – निः + कपट = निष्कपट; दुः + कर्म = दुष्कर्म.

उत्तर लिहिताना : प्रत्येक प्रकाराची व्याख्या, नियम आणि किमान दोन उदाहरणे संधिविग्रहासह लिहा. संधी ओळखा / संधिविग्रह करा असे प्रश्न हमखास विचारले जातात.

सरावासाठी उदाहरणे : संधी

विद्यार्थी = विद्या + अर्थी (सजातीय स्वरसंधी)
महेश = महा + ईश (गुणादेश)
स्वागत = सु + आगत (यणादेश)
सज्जन = सत् + जन (व्यंजनसंधी)
निराशा = निः + आशा (विसर्गसंधी)

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) संधी म्हणजे काय? स्वरसंधीचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) व्यंजनसंधी व विसर्गसंधी यांचे नियम उदाहरणांसह लिहा.
(लघुत्तरी) संधिविग्रह करा : सूर्योदय, वाङ्मय, मनोरथ, इत्यादी.
(टीप) गुणादेश संधी
(लघुत्तरी) विसर्गसंधीचे कोणतेही दोन नियम उदाहरणांसह लिहा.

← घटक 1 घटक 3 →

RTMNU B.A. Sem 3 · BA/MAR Min T-2 · घटक 3 · 15 तासिका

घटक 3: शब्दविचार : नामे

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

शब्दविचार – नामे

शब्दविचार : शब्द व शब्दजाती

अर्थपूर्ण वर्णसमूहाला शब्द म्हणतात. वाक्यातील कार्यावरून शब्दांचे आठ प्रकार (शब्दजाती) मानले जातात.

विकारी (रूप बदलणारे)	अविकारी / अव्यये (रूप न बदलणारे)
नाम	क्रियाविशेषण अव्यय
सर्वनाम	शब्दयोगी अव्यय
विशेषण	उभयान्वयी अव्यय
क्रियापद	केवलप्रयोगी अव्यय

लिंग, वचन, विभक्ती यांमुळे ज्यांचे रूप बदलते ते विकारी शब्द; ज्यांचे रूप बदलत नाही ते अविकारी शब्द किंवा अव्यये. शब्दाची जात ठरवताना तो वाक्यात कोणते काम करतो हे पाहावे; एकच शब्द वेगवेगळ्या वाक्यांत वेगळ्या जातीचा असू शकतो.

नाम : व्याख्या

व्याख्या : प्रत्यक्षात असणाऱ्या किंवा कल्पनेने जाणवणाऱ्या वस्तू, व्यक्ती, स्थळ, गुण किंवा भाव यांना दिलेल्या नावाला नाम म्हणतात.

नामाचे प्रकार

१. सामान्यनाम

एकाच जातीच्या सर्व वस्तूंना किंवा प्राण्यांना सारखेपणाने लागू पडणारे नाव – मुलगा, नदी, शहर, पुस्तक, झाड. उदा. 'नदी' हे नाव सर्व नद्यांना लागू पडते.

२. विशेषनाम

एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला, स्थळाला किंवा वस्तूला ओळखण्यासाठी दिलेले नाव – गोदावरी, नागपूर, सह्याद्री, ज्ञानेश्वर. विशेषनाम सामान्यतः एकवचनी वापरले जाते.

३. भाववाचक नाम

ज्या नामाने प्राण्यांचे किंवा वस्तूंचे गुण, धर्म, भाव, अवस्था कळतात – सौंदर्य, प्रामाणिकपणा, आनंद, गोडी, शांतता. भाववाचक नामे प्रत्यय लावून तयार होतात :

प्रत्यय	उदाहरणे
-ता	नम्र – नम्रता, सुंदर – सुंदरता
-त्व	मनुष्य – मनुष्यत्व, गुरु – गुरुत्व
-पण / -पणा	शहाणा – शहाणपण, मोठा – मोठेपणा
-की	माणूस – माणुसकी, आपला – आपुलकी
-य	सुंदर – सौंदर्य, मधुर – माधुर्य
-वा	गोड – गोडवा, गार – गारवा

नामांचा विशेष उपयोग

विशेषनामाचा सामान्यनाम म्हणून उपयोग : एखाद्या व्यक्तीचा गुण दाखवण्यासाठी – "तो आमच्या गावचा कुंभकर्ण आहे" (खूप झोपणारा).
सामान्यनामाचा विशेषनाम म्हणून उपयोग : 'गंगा' मूळ अर्थ नदी असा असला तरी एका नदीचे विशेषनाम झाले; एखाद्या गावाला 'नगर' असे म्हणणे.
भाववाचक नामाचा व्यक्तिवाचक उपयोग : "माझी माया आज घरी आली" – येथे 'माया' हे मुलीचे नाव (विशेषनाम) आहे.
पदार्थवाचक व समूहवाचक नामे : सोने, दूध, पाणी (पदार्थवाचक); सैन्य, वर्ग, घड, जुडी (समूहवाचक) – ही सामान्यनामांचे उपप्रकार मानली जातात.

परीक्षेसाठी : नामाची व्याख्या, तीन प्रकार उदाहरणांसह, भाववाचक नामे तयार करा, अधोरेखित शब्दाची जात ओळखा असे प्रश्न येतात.

सरावासाठी उदाहरणे : नाम

"आमच्या गल्लीत एक भीम राहतो." – विशेषनामाचा सामान्यनाम म्हणून उपयोग.
"सचिनची फलंदाजी पाहण्यासारखी." – सचिन : विशेषनाम; फलंदाजी : भाववाचक नाम.
भाववाचक नामे करा : गोड → गोडवा; शूर → शौर्य; मित्र → मैत्री; शांत → शांतता.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) शब्दजाती म्हणजे काय? विकारी व अविकारी शब्दजाती स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) नाम म्हणजे काय? नामाचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
(लघुत्तरी) भाववाचक नामे कशी तयार होतात? पाच उदाहरणे द्या.
(टीप) विशेषनामाचा सामान्यनाम म्हणून उपयोग
(लघुत्तरी) सामान्यनाम व विशेषनाम यांतील फरक सांगा.

← घटक 2 घटक 4 →

RTMNU B.A. Sem 3 · BA/MAR Min T-2 · घटक 4 · 15 तासिका

घटक 4: लिंगविचार व वचनविचार

अभ्यासक्रमातील विषय (RTMNU)

लिंगविचार
वचनविचार

लिंगविचार

नामाच्या रूपावरून ते पुरुषजातीचे, स्त्रीजातीचे की दोन्हींपैकी कोणत्याही जातीचे नाही, हे ज्या गुणधर्मामुळे कळते त्याला लिंग म्हणतात.

लिंग	ओळख (दर्शक सर्वनाम)	उदाहरणे
पुल्लिंग	'तो' लागते	मुलगा, पर्वत, दिवा, घोडा
स्त्रीलिंग	'ती' लागते	मुलगी, नदी, खुर्ची, भिंत
नपुंसकलिंग	'ते' लागते	घर, पुस्तक, पाणी, फूल

लिंग ठरवण्याची पद्धत

प्राणिवाचक नामांचे लिंग साधारणतः नर-मादी भेदावरून ठरते (बैल – गाय).
अप्राणिवाचक (निर्जीव) नामांचे लिंग रूढीवरून/भाषिक परंपरेवरून ठरते; त्याला तर्कशुद्ध नियम नसतो (दिवा – पुल्लिंग, पणती – स्त्रीलिंग, घर – नपुंसकलिंग).
काही नामे दोन लिंगांत वापरली जातात (उभयलिंगी) – उदा. वेळ (तो/ती), 'बाळ' हे नपुंसकलिंगी असले तरी मुलगा-मुलगी दोघांसाठी वापरले जाते.
मोठेपणा, लहानपणा किंवा प्रेम दाखवताना लिंग बदलते – डोंगर (पु) – डोंगरी (स्त्री), 'पोर' हा शब्द प्रसंगानुसार वेगवेगळा वापरला जातो.

लिंगबदलाचे प्रमुख प्रकार

आकारान्त पुल्लिंगी → ईकारान्त स्त्रीलिंगी : मुलगा – मुलगी, घोडा – घोडी, कुत्रा – कुत्री.
प्रत्यय लावून : वाघ – वाघीण, माळी – माळीण, सुतार – सुतारीण, शिक्षक – शिक्षिका.
पूर्ण वेगळा शब्द : राजा – राणी, बैल – गाय, पिता – माता, नवरा – बायको.

वचनविचार

नामाच्या रूपावरून ती वस्तू एक आहे की अनेक हे कळते, त्याला वचन म्हणतात. मराठीत दोन वचने आहेत – एकवचन व अनेकवचन.

अनेकवचन करण्याचे नियम (मुख्य)

लिंग व अंत	बदल	उदाहरणे
आकारान्त पुल्लिंगी	आ चा ए होतो	घोडा – घोडे, रस्ता – रस्ते, आंबा – आंबे
इतर पुल्लिंगी	बहुधा बदल नाही	देव – देव, उंदीर – उंदीर, लाडू – लाडू
अकारान्त स्त्रीलिंगी	आ होतो	वेळ – वेळा, चूक – चुका, वीट – विटा
ईकारान्त स्त्रीलिंगी	बहुधा या होतो	नदी – नद्या, काठी – काठ्या, स्त्री – स्त्रिया
अकारान्त नपुंसकलिंगी	ए होतो	घर – घरे, फूल – फुले, पुस्तक – पुस्तके
ऊकारान्त नपुंसकलिंगी	ए होतो	लिंबू – लिंबे, पिलू – पिले

वचनाचे विशेष उपयोग

आदरार्थी अनेकवचन : मोठ्या व्यक्तीविषयी आदर दाखवण्यासाठी एका व्यक्तीसाठीही अनेकवचन – "बाबा आज गावाहून आले."
विशेषनामे, भाववाचक व पदार्थवाचक नामे सहसा एकवचनीच वापरली जातात – सोने, दूध, प्रामाणिकपणा.
काही नामे नेहमी अनेकवचनी वापरली जातात – डोहाळे, लोक (समूहार्थ), हाल.
सामान्यपणा दाखवण्यासाठी अनेकवचनाचा उपयोग – "आंबे स्वस्त झाले."

परीक्षेसाठी : लिंग व वचन यांची व्याख्या, लिंग बदला / वचन बदला, आदरार्थी अनेकवचन, अप्राणिवाचक नामांचे लिंग रूढीने ठरते – या मुद्द्यांवर प्रश्न येतात.

सरावासाठी उदाहरणे : लिंग व वचन

लिंग ओळखा : पुस्तक (नपुं.), खिडकी (स्त्री.), डोंगर (पु.).
वचन बदला : फळ → फळे; गाडी → गाड्या; रस्ता → रस्ते; भिंत → भिंती.
"गुरुजी वर्गात आले." – आदरार्थी अनेकवचन.

संभाव्य परीक्षा प्रश्न

(दीर्घोत्तरी) लिंग म्हणजे काय? मराठीतील लिंगव्यवस्था व लिंगबदलाचे प्रकार स्पष्ट करा.
(दीर्घोत्तरी) वचन म्हणजे काय? अनेकवचन करण्याचे नियम उदाहरणांसह लिहा.
(लघुत्तरी) अप्राणिवाचक नामांचे लिंग कसे ठरते?
(टीप) आदरार्थी अनेकवचन
(लघुत्तरी) लिंग बदला : घोडा, वाघ, राजा, माळी.

← घटक 3