थोडक्यात
आपण बोलताना जे सर्वांत लहान आवाज काढतो, त्यांना वर्ण म्हणतात. वर्णांचा अभ्यास म्हणजे वर्णविचार. दोन शब्द जवळ आल्यावर पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण एकत्र मिसळतात — याला संधी म्हणतात. पोलीस भरती आणि MPSC मध्ये संधीवर दरवर्षी १–२ प्रश्न हमखास येतात.
वर्णमाला
- पारंपरिक मोजणीत मराठी वर्णमालेत ४८ वर्ण: स्वर १२, स्वरादी २ (अं, अः), व्यंजने ३४.
- इंग्रजी शब्दांसाठी (बॅट, बॉल) ॲ आणि ऑ हे दोन नवे स्वर वापरले जातात.
काही पुस्तकांत वर्णांची एकूण संख्या थोडी वेगळी दिलेली असते (ॲ, ऑ मोजले की नाही यावर). परीक्षेत दिलेले पर्याय नीट वाचून उत्तर द्या.
स्वर (स्वतंत्रपणे उच्चारता येणारे वर्ण)
| प्रकार | वर्ण | ओळख |
|---|---|---|
| ऱ्हस्व स्वर | अ, इ, उ, ऋ | उच्चार कमी वेळ |
| दीर्घ स्वर | आ, ई, ऊ | उच्चार जास्त वेळ |
| संयुक्त स्वर | ए, ऐ, ओ, औ | दोन स्वर मिळून बनलेले |
- सजातीय स्वर: एकाच जागेतून उच्चारले जाणारे — अ-आ, इ-ई, उ-ऊ.
- विजातीय स्वर: वेगळ्या जागेतून उच्चारले जाणारे — अ-इ, आ-उ, इ-अ.
व्यंजने (स्वराच्या मदतीने उच्चारले जाणारे वर्ण)
| प्रकार | वर्ण | संख्या |
|---|---|---|
| स्पर्श व्यंजने | क ते म (पाच वर्ग: क, च, ट, त, प) | २५ |
| अर्धस्वर (अंतस्थ) | य, र, ल, व | ४ |
| ऊष्मे (घर्षक) | श, ष, स | ३ |
| महाप्राण | ह | १ |
| स्वतंत्र वर्ण | ळ | १ |
- प्रत्येक वर्गातील पहिले दोन वर्ण कठोर (क, ख), बाकीचे तीन मृदू (ग, घ, ङ).
- प्रत्येक वर्गातील शेवटचा वर्ण अनुनासिक — ङ, ञ, ण, न, म.
- दुसरा व चौथा वर्ण महाप्राण (ख, घ, छ, झ…), पहिला व तिसरा अल्पप्राण (क, ग, च, ज…).
संधीचे तीन प्रकार
- स्वरसंधी — स्वर + स्वर
- व्यंजनसंधी — व्यंजन + स्वर किंवा व्यंजन + व्यंजन
- विसर्गसंधी — विसर्ग (ः) + स्वर किंवा व्यंजन
स्वरसंधी
| नियम | काय होते | उदाहरणे |
|---|---|---|
| दीर्घत्व संधी | सजातीय स्वर एकत्र → दीर्घ स्वर | विद्या + आलय = विद्यालय; कवि + ईश्वर = कवीश्वर; गुरु + उपदेश = गुरूपदेश |
| गुणादेश | अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ = अर् | सुर + ईश = सुरेश; महा + उत्सव = महोत्सव; महा + ऋषी = महर्षी |
| वृद्ध्यादेश | अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ | सदा + एव = सदैव; एक + एक = एकैक; वन + औषधी = वनौषधी |
| यणादेश | इ/ई, उ/ऊ नंतर विजातीय स्वर → य्, व् | इति + आदी = इत्यादी; अति + उत्तम = अत्युत्तम; सु + आगत = स्वागत |
व्यंजनसंधी
- कठोर व्यंजनानंतर स्वर किंवा मृदू व्यंजन आले, तर कठोराच्या जागी त्याच वर्गाचे तिसरे व्यंजन: वाक् + ईश = वागीश; सत् + आचार = सदाचार; दिक् + अंबर = दिगंबर.
- कठोर व्यंजनानंतर अनुनासिक आले, तर त्याच्या जागी त्याच वर्गाचे अनुनासिक: वाक् + मय = वाङ्मय; सत् + मती = सन्मती; जगत् + नाथ = जगन्नाथ.
- त् + च/ल → तसाच वर्ण दुप्पट: सत् + चरित्र = सच्चरित्र; उत् + लेख = उल्लेख.
- म् नंतर व्यंजन आले तर म् चा अनुस्वार: सम् + तोष = संतोष; सम् + गीत = संगीत.
विसर्गसंधी
- विसर्गाच्या आधी अ आणि नंतर मृदू व्यंजन → ओ: मनः + रथ = मनोरथ; यशः + धन = यशोधन; तेजः + निधी = तेजोनिधी.
- इ/उ नंतरचा विसर्ग, पुढे स्वर किंवा मृदू व्यंजन → र्: निः + आशा = निराशा; दुः + जन = दुर्जन; निः + धन = निर्धन.
- विसर्गापुढे क/प → ष्: निः + कारण = निष्कारण; दुः + कर्म = दुष्कर्म.
- विसर्गापुढे श/स → विसर्ग तसाच किंवा तोच वर्ण: निः + संशय = निःसंशय (निस्संशय).
सराव प्रश्न
Q1. 'विद्यालय' या शब्दाचा संधिविग्रह करा.
विद्या + आलय (दीर्घत्व स्वरसंधी).
Q2. 'महोत्सव' मध्ये कोणता संधी आहे?
महा + उत्सव — आ + उ = ओ, म्हणून गुणादेश स्वरसंधी.
Q3. 'जगन्नाथ' ची फोड करा.
जगत् + नाथ (व्यंजनसंधी — त् चे न् झाले).
Q4. 'निराशा' ची फोड करा.
निः + आशा (विसर्गसंधी).
Q5. संधी करा: सत् + आचार = ?
सदाचार.
Q6. मराठीतील स्वतंत्र व्यंजन कोणते?
ळ.
परीक्षा टीप
जोडलेल्या जागी कोणता बदल झाला ते पाहा: दोन स्वर मिसळले → स्वरसंधी; व्यंजन बदलले → व्यंजनसंधी; ः बदलला → विसर्गसंधी. संधिविग्रह लिहिताना दोन्ही शब्द पूर्ण आणि अर्थपूर्ण आले पाहिजेत.